Józef Szujski

STARE KSIĄŻKI I DAWNI LUDZIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

STARE KSIĄŻKI I DAWNI LUDZIE

Postrzeżenia historyczno - literackie

Szujski Józef

O she is gone
A woe upon you all

Shakespeare, Lear, A. 5.

I

„Nic nowego pod słońcem ” i znowu: „Nic się w świecie nie powtarza” — oto dwa stare przysłowia na pozór sprzeczne, a przecież uzupełniające się nawzajem. Obu prawd nie czujemy nigdy żywiej, jak przy rozpatrywaniu przeszłości, jeżeli odetchnąwszy spod nawału materialnego badania postawimy się obok pokolenia żyjącego i posłuchamy tego tajemniczego tętna; które w żyjących bije w takt życiu umarłych. Przekonamy się wtedy, z niemałą serca pociechą, jak wielka jest potęga tego' niewidzialnego ducha, który wieje z natury ojczystego kraju, z geograficznego jego i klimatycznego położenia, obejmuje w sobie pamięć przeszłości, tradycję pokoleń, i jako opiekuńczy anioł niańczy każde plemię, kolejno po sobie następujące, wyciskając na nim piętno jego pochodzenia. Ale przekonamy się także, z niemałą grozą i trwogą, jak w coraz innych formach powracać lubi i unieśmiertelniać się zwykło z przeszłości, jak Nemeza historyczna dotyka wnuków nie tylko karą za winy naddziadów, ale każe w nich pokutować złemu aż do jego poznania, wykorzenienia i ekspiacji.

Gdyby nam wolno było stawiać horoskop i kreślić drogi dla historiografii przeszłości, nie wahalibyśmy się strony tej etycznej postawić na czoło jej usiłowań — a głęboką znajomość każdej chwili obecnej, głęboki wgląd w duszę narodową, jaką jest w czasach historyka, nazwać pierwszym i najbogatszym jego źródłem, kluczem do przeszłości.

W takim razie byłaby dzisiejsza nasza analiza historyczna, składająca ze zbutwiałych źródeł pstrokatą minionych wypadków mozaikę, elementarnym tylko do dalszych twórczych badań przygotowaniem, szkieletem, na który umna ręka nałożyłaby ciało, wydobywając z niego głos nauki i przestrogi moralnej. Wtedy też historiografia ta nie będzie się zamykała w pewnym zaklętym kółku badań i uciekała trwożnie przed dniami bliższymi: pójdzie ona śmiało rozumowaniami i obrazami do dnia wczorajszego, jak chodziła za czasów Herodota, Tucydydesa i Tacyta. Przestanie być szkolną umiejętnością, zbiorem hipotez i kłótni uczonych o daty i wypadki, a stanie się ową starożytną, cycerońską Vitae magistra.

Zanim się to stanie, zwłaszcza że nam wiele do tego brakuje, bo nawet dostatecznej analizy dziejów — pozwólmy sobie od czasu do czasu natracić coś o przeszłości w piśmie, które z powołania swego teraźniejszością zajmować się musi. Dobry początek dał już na tej drodze najznakomitszy malarz dziejów naszych swoim „Cieniem Władysławowym”, którym przyozdobił felieton „Hasła”. Bacząc zaś na naturę dziennika, owej jednodniówki literacko-politycznej, która wzlatuje rano z pras drukarskich, aby odlecieć z dobrą lub złą wieścią, zawsze jednak z poczciwą myślą [w] prenumeratorów umysły, wieczór zaś zgasnąć jako fidibus do fajki albo w najlepszym razie ponurzyć się w pyle starych papierów u systematyczniej szych czytelników: chwyćmy się metody urywkowej, okolicznościowej — wchodźmy w nowożytnym usposobieniu w rupieciarnię 'historii i literatury, a jeżeli znajdziemy pożyteczną jakąś uwagę, spostrzeżenie ważniejsze, notujmy je obok spraw bieżących na pożytek duchowy.

Wiem, Szanowny Czytelniku, że jako dobry chrześcijanin nie wierzysz w metampsychozę, chociaż w ostatnich czasach i u nas znajdowali się nowi adepci tej nauki, a nawet wielki nasz Juliusz Słowacki oparł na niej swój poemat O Królu Duchu, a w wierze, że jest awatarą Kalderona, przetłumaczył Księcia Niezłomnego niezawodnie tak dobrze, jakby to sam Kalderon nauczywszy się naszego języka lepiej zrobić to potrafił. A jednak, Szanowny Czytelniku, nie narzucając ci bynajmniej wiary w ten indyjski dogmat użyję go jako przypuszczenia i nazwę metampsychozą historyczną ów objaw analogicznych, a przecie różnorodnych postaci, powtarzających się od pokolenia do pokolenia, owe symptomaty odmienne treścią a jednakie duchem i tłem moralnym, których nieprzerwana nić od przeszłości aż do naszych ciągnie się czasów.

Sławna niegdyś była buta, swoboda, sierdzistość i nieznoszący nierówności społecznych duch demokratyczno-niwelacyjny szlacheckiego stanu. W pierwotnej czystości należałoby go szukać gdzieś za czasów Kazimierza Jagiellończyka i Zygmuntów, za dni cerekwickiego i gliniańskiego rokoszu, gdy masa szlachecka wzrastała groźno nad senatorów głowy, gdy rządnością i ruchliwością rozpierała się w kraju tak silnie, że najznakomitsi ludzie dziejów naszych, Batory i Zamojski, w niej podstawy dla przyszłej, niestety niewykonalnej, budowy szukać musieli. Ducha jej szukać w cudownym pism Rejowskich humorze, wesołości w jego figlikach i fraszkach Kochanowskiego, świadectwa jej działania w rozroście sadyb szlacheckich na południowym Rzeczypospolitej krańcu, w spolszczeniu Litwy i Rusi, w odparciu germańskiego żywiołu, w potężnej walce z Moskwą, w literaturze pełnej samorodnej siły, w instytucjach pełnych indywidualizmu i zaufania w samych sobie.

W wiekach następnych już ona nie ta sama: traci powoli tę ufność w siły własne, tę ruchliwość przyrodzoną, smakuje w użyciu, kontemplacji, domatorstwie, z współzawodniczki panów schodzi na ich dworzanina, z przedsiębiorczości wojennej na wewnętrzne swary, z prowadzicielki królów dzieli się na świty prowincjonalnych królików, a dawną jej swobodę zastępuje hulaszczość, szukająca zalania wewnętrznego mola, zagłuszenia wewnętrznego głosu przestrogi albo łatwiejszego pola popisu, skoro już głowy i serca do trudniejszych zabrakło. Dzisiaj zadziwia ona wielkością cnót pozostałych, które w ogniu probierczym nieszczęścia nowego nabrały blasku, zadziwia zaletami, które ją czynią nieocenionym tradycji narodowej przechowywaczem, ale nie znajdziesz w niej już owej buty czasów pierwotnych ani owej swobody myśli i ruchu, ani przedsiębiorczości, znajdziesz ją o smętnym obliczu i z wieczną skargą na ustach, przystępną wprawdzie zapałowi, ale przystępniejszą jeszcze opuszczeniu rąk i znużeniu.

A jednak owa właściwa narodowi buta i sierdzistość czasów jagiellońskich nie znikła z polskiej ziemi. Znajdziecie ją — u polskiego chłopa usamowolnionego. Jeżeliście się mu bliżej przyjrzeli, zgodzicie się łatwo, że to niewolnik o potulnej wdzięczności dla tych, którym wolność przypisuje, to potęga, która przychodzi do świadomości. On więc, on jest metampsychozą historyczną, w innych niestety okolicznościach tego przełomu możnowładczej i monarchicznej Polski na republikańską i szlachecką. Taż sama w nim nieufność ku władzy i wyższych od niego, a zaufanie w sobie, tenże sam duch niwelacyjny, nielubiący społecznej hierarchii, taż sama chęć rozwielmożnienia się, taż sama niezaszczepiona, ale samorodna idea wszechwładztwa własnego. Taż sama swoboda w jego ruchach i duma, że nie powiem pycha, w obejściu, a nawet skłonność do wad tych samych, do biesiad i pieniactwa. Taż sama, co dawniej, droga do jego serca i umysłu: prawość, popularność, dobre słowo, wyrozumiałość.

Oto jedna metampsychoza nasuwająca nam tyle myśli groźnych wprawdzie, ale pożytecznych, o ile że z nimi koniecznie rachować się musimy. Jest ona także jednym a posteriori historycznym dowodem więcej, że nie obca krew dała początek szlachcie polskiej, że ona jest rodzima i swojska jak lud, z łona którego wyszła z czasem, na czoło narodu.

Widzieliście. Łokietka na starożytnym wawelskim sarkofagu, widzieliście postacie rycerzy i niewiast zdobiących jego, Kazimierza Wielkiego i Jagiełły sarkofagi? Typy tych twarzy, wyrazistych a prostych, znajdziecie tylko między ludem dzisiejszym. Słyszeliście głosy posłów wiejskich na sejmie lwowskim, mówiących za „lisami i pasowyskami” i polecających „szczob dobre buło”? Od takich partykularyzmów i ogólników rozpoczynał się i parlamentaryzm szlachecki, mieszczący w żądaniach rokoszu cerekwickiego sól, drzewo, miód i zniesienie drobnych wydatków sądowniczych. Gdy wolność zapuści korzenie, gdy się oświata pomnoży, żądania zmądrzeją i ciemny horyzont obywatelski rozwidzi się przed okiem wieśniaka...

I znowu, aby ruszyć ujemną stronę naszych czasów, a poszukać jej genezy w przeszłości, kogóż nie uderzyła w charakterze naszym narodowym ta lekkomyślna łatwość przyjmowania na siebie obowiązków obok braku obowiązkowości w ich wykonaniu? Któż nie uważał, że z poczuciem jakiejś siły nieznanej lubimy się podejmować rzeczy, którym podołać nie możemy, które podjęte nużą nas i ciężą nam całym rzeczywistości ciężarem. Któż nie wie, jak nieustannie lubimy zamieniać role i wpadać w robotę drugiego, jak młodzieniaszki nasze mają nieprzezwyciężony pociąg na statystów przed ukończeniem akademii, jak do kierownictwa lub przodownictwa sunie się każdy, nie obrachowawszy się z siłami, zapał ku publicznemu dobru, ambicję lub lekceważenie drugiego, zmysł krytyczny wreszcie, który na całym dziury wyszukiwać umie, biorąc za systematyczną wiedzę i rozumienie przedmiotu.

Czemuż przypisać całe pokolenie politycznych, literackich i ekonomicznych samozwańców, głuszących jak chwast bujny pszenicę pracy i zasługi, pokolenie krzykliwe, natracąjące się wszędzie, wciskające się oknami i drzwiami do każdego bodaj najtrudniejszego przedsięwzięcia, które odsunięte rzuca się rojem na godniejszego współzawodnika i nie pozwala mu dokonać tego, co wykonać umie i może. Rodzoniuteńki to przez metampsyehozę historyczną synek owego wadliwego rozdawnictwa wakansów w Rzeczypospolitej, na mocy którego krzesła i znaki godności szły domami, względami, intrygami, dworowaniem, a nie rzeczywistą zasługą, dla którego powstawały w Rzeczypospolitej srogie swary i kłótnie domowe, które Czarnieckiemu przysądziło buławę na łożu śmierci, a „pierzynie, dziecinie i łacinie” oddało komendę piławieckiej wyprawy. Od nowych to przyzwyczajeń upadającej Rzeczypospolitej datuje się zasada „nie święci garnki lepią", przeszkadzająca wyrobieniu się w kraju powag i przodowników. Jakoż uroszczenia te, acz rozbiły już zapory hierarchii społecznej, acz niekoniecznie herbowym lub karmazynem być trzeba, aby im ulegać, uroszczenia te, mówię, najwłaściwsze w pewnych przynajmniej czasach karmazynom naszym, a one to, wzniecając kwasy i nieporozumienia w społeczeństwie, przybliżają zwykle chwilę, w których gorąca żądza politycznego życia i politycznego ruchu, parta zewnętrznymi przyczynami, wzbiera na kształt szumiącego potoku i zalewa nasze niwy groźną powodzią samozwańczych na własną rękę polityków. I oto drugi ważny rys przeszłości, unieśmiertelniający się szkodliwie w teraźniejszości, strona bolesna i szkodliwa, na którą nie ma lekarstwa, prócz gruntownej nauki, głębokiego wejścia w siebie, wyrobienia wygórowanej, sumiennej obowiązkowości — aby wreszcie przyjść do panowania zasługi, rzetelnej pracy i uzdolnienia.

Podaliśmy wam dwie analogie na próbę, nietrudno nam będzie o trzecią, nie mniej wymowną, chociaż blisko z przeszłą spokrewnioną. Zbadaliśeież ten wybujały indywidualizm w przeszłości naszej, który stał się przyczyną wszystkich wielkich objawów, ale zarazem i upadku Rzeczypospolitej, ów indywidualizm, który pozwolił Żółkiewskiemu czterema tysiącami jazdy rozproszyć 100 000 Moskali pod Kłuszynem, ów indywidualizm homeryczny, bohaterski, który z cynicznym zuchwalstwem dawał tejże Moskwie carów samozwańców, prowadził wygnanych hospodarów na tron mołdawski, zapędzał się z Lisowczykami nad Ren, a Kozaka półszlachcica gonił na przedmieścia carogrodzkie? Ten to sam, który przeszkadzał odwiecznie stać się silnym państwem szlacheckiej Rzeczypospolitej, który broniącej viritim, kazał viritim obierać króla szlachcie, który stanowił prawo unanimo nobilitatis consensu, a z czasem wykierował to prawo na polityczny dziwoląg: wolnego nie pozwalam. To niby Twardowski, wyzywający diabła samego do niebezpiecznej walki, Twardowski, który stracił duszę, skoro go zahaczono za słowo szlacheckie, za Ustawę, którą nazwał źrenicą wolności, która zdawała mu się triumfem jego pomiędzy ludami świata, bez której, jak bluźnił wielokrotnie, Rzeczypospolitej polskiej już nie będzie. Czy myślicie, że ten wygórowany, aż do wolnego nie pozwalam, indywidualizm, nie znalazł swojej metampsychozy? Oto znalazł ją w wyższym, szlachetniejszym ekspiacyjnym dążeniu. To dążenie pędziło go w legiony na ziemię włoską, przyprzągało do triumfalnego Napoleona wozu, kazało mu obsiać całą ziemię krwią i kośćmi. W tym dążeniu atoli zachował on, bodaj tylko do ostatnich lat, bo te ostatnie lata lekarstwem być winny, cały ów wygórowany i ślepy kult idei z przeoczeniem jej wykonania, możności, niebezpieczeństw, słowem, całej jej materialnej strony.

Spływała ona na głowy każdego pojedynczego, powołując go do stanowienia o losach powszechności, narażała się na tysiące klęsk, powierzając się rękom niedoświadczonych, dzieciom i niedorostkom, psując w wyścigu ku celowi normalny i zdrowy postęp i odrodzenie społeczeństwa. Jak przed upadkiem Rzeczypospolitej kult wolności, tak po upadku ten drugi kult posługiwał się łatwowiernie nadziejami w pomoc i wspaniałomyślność obcą, lekkomyślnymi kombinacjami politycznymi, posługiwał się pierwszy teorią rzymskiej republiki, drugi teorią rewolucji i jej środków. Nadużyto sowicie świętości obu idei, uczyniono je płomienną pochodnią, zapalając z łatwością nagromadzony palny materiał. A jeżeli trudno sercu polskiemu potępić pierwszych grzeszników, o ileż trudniej drugich!...

Nic więc nowego pod słońcem, powtarzamy — wszystko z przeszłości snuje swój wątek cnoty i winy, szlachetne kierunki i zboczenia. To, co było wyłącznym przymiotem lub wyłączną wadą uprzywilejowanych, udziela się w miarę rozszerzenia obozu narodowego przystępującym do niego siłom. Udziela się, któż tego nie widział, nawet obcym żywiołom, skoro dłuższy czas zamieszkują ziemię naszą. Tu jest niepożytość nasza, tu potęga odziedziczonej po ojcach cywilizacji bardziej ludzkiej, bo więcej indywidualizm wyrabiającej, bardziej ludzkiej, bo tchnącej wolności duchem, a stąd niewidomą siłą przyciągającej do siebie. Ale jeżeli w ten sposób jesteśmy jednym ogniwem w dziejowym łańcuchu, nie zapominajmy, że to ogniwo nie tylko ze starych składa się pierwiastków, że ono przetopione być powinno w ogniu dzisiejszego doświadczenia, przy świetle naszej wiedzy i oświaty, że obowiązani jesteśmy wieńcom chwały ojców dorzucić wieniec chwały własnej (a na chwałę głośniejszą nie zawsze, na chwałę cichą wobec Boga i narodu zawsze, zarobić można) — a sen grobowy dziadów uspokoić ekspiacją własnych grzechów, któreśmy po nich odziedziczyli.

A teraz, powiedziawszy wam kilka ogólnych spostrzeżeń, zdejmijmy z półki kilka starych książek, z różnych wieków, których treść posłuży nam do bliższego rozpoznania ostatniego objawu. Powiemy coś o teoretykach, utopistach wolności polskiej — mianowicie zaś o Andrzeju Maksymilianie Fredrze i Feliksie Wielhorskim.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej