Gaspard Cherville

SERCE i HONOR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. MAGNY I JEGO MIESZKAŃCY.

II. KARTA DZIEJOWA.

III. AFRYKANIN.

IV.GDZIE CHRZEST OGNIOWY POJAWIA SIĘ WCZEŚNIEJ, ANIŻELI BYŁ SPODZIEWANY.

V. OTOCZENIE KLAUDYUSZA BORDIER — MONTAIGU.

VI. PIERWSZA POTYCZKA.

VII. WSZYSCY CHCĄ ŻYĆ!

VIII. BOHATERKA.

IX. OJCIEC I CÓRKA.

X. CO SIĘ KULASOWI PRZYTRAFIŁO W PODRÓŻY.

XI. JAK ODBYWAŁY SIĘ ŻNIWA W ROKU 1870.

XII. GDZIE LORENCYA DOWIADUJE SIĘ, ŻE LIST JEJ CZYTANO.

XIIL NAPAD.

XVI. BITWA.

XV. JAK SIĘ TERORYZUJE ZWYCIĘŻONYCH

XVI.

XVII. KUPIEC-BOHATER.

XVIII. GDZIE JAN-PIOTR BIDEUX PRZYSPOSABIA SIĘ DO ODWETU.

XIX. GDZIE PAN BIDEUX UŻYWA I NADUŻYWA WŁADZY MUNICYPALNEJ.

XX. PATRIA!

XXI. CZARNY MIESIĄC.

XXII GDZIE, JAK ZAZWYCZAJ, OPATRZNOŚĆ KAŻE POKUTOWAĆ NIEWINNEMU ZA GRZECH WINOWAJCY.

EPILOG.

SERCE I HONOR

SZKIC Z WOJNY PRUSKO - FRANCUZKIEJ 187O — 1871.

Cherville Gaspard

z francuzkiego przełożył Bolesław Londyński.

I. MAGNY I JEGO MIESZKAŃCY.

Wsie z okolicy la Beauce mają cechę specyalną, która stanowi rażący kontrast z przysłowiowem bogactwem tej miejscowości.

Jedna z nich, Magny, zarówno jak inne siedziby tego żyznego kraju, składa się z długiej ulicy, nieprawidłowo zabudowanej domami, a raczej lepiankami, zapadłemi w ziemię o słomianych strzechach, z oknami, wychodzącemi zazwyczaj na podwórka pełne gnoju i cuchnącej wody, których wygląd jest jednocześnie brudny i nędzny.

Chociaż dość szczupła liczba mieszkańców nie nadawała jej wielkiego znaczenia, chociaż położenie w okolicy, odległej o dwa kilometry od głównego traktu pocztowego, a o ośm od miasta de Dreux, stolicy okręgu, stawiało ją po za przypuszczalnemi ruchami walczących, Magny, w roku strasznym — w nieszczęsnych miesiącach wtargnięcia wrogów — nie odznaczała się bynajmniej od innych miejscowości d'Eure-et-Loir, pod względem zapału w demonstracyach wojennych.

Pianie koguta, ryczenie krów zgłodzonych, odgłos dzwonu kościelnego, utraciły we wrześniu 1870 roku, przywilej służenia za pobudkę do pracy lub modlitwy, mieszkańcy budzili się i zasypiali przy donośnych odgłosach trąbki lub głuchego stuku bębnów.

Główna ulica wioski utraciła zwykły pozór pracowitego ula, nie widać było wiecznie idących w jedną i w drugą stronę robotników, z koszami na plecach, z narzędziami na ramionach, kobiet uginających się pod ciężarem płacht pełnych ziela, taczek skrzypliwych, wozów z piszczącemi osiami, koni wlekących się leniwie, ani bydła poprzedzającego pastuchów.

Z grona tych odwiecznych figurantów, jedni, czworonożni, zostali albo zamknięci, albo wyprowadzeni daleko w głąb kraju, drudzy stanowczo porzucili swe dawne zajęcia rolne.

Chwila orki ugorów pod jesienne zasiewy dawno już nadeszła, a nikt jeszcze nie pomyślał oddać pługa swego do kowala; winne latorośle czerwieniły się na wzgórzach, grona przybierały barwę coraz mocniejszą, a żadnemu z winiarzy miejscowych nie przyszło na myśl zająć się ich uprawą.

Chociaż cała ludność wioski była na dworze, to ulica, pozbawiona ruchu i zwykłego hałasu, wydawała się ponurą.

Gospodynie, dziewczęta, starcy, grupowali się przededrzwiami: pierwsze niespokojne, zgnębione.

U jednych matek, którym pospolite ruszenie zabrało syna, twarze nacechowane były boleścią, dochodzącą do egzaltacyi.

Wszystkie zdawały się z biegiem czasu zapominać o nieprzyjemnych wrzaskach, które w życiu wiejskiem stanowią niezbędną właściwość płci pięknej; gdakały wprawdzie ze zwykłą gadatliwością, ale gdakały półgłosem.

Nowiny zawsze nadzwyczajne, które przynosili włościanie, powracający z targu, depesze nie mniej fantastyczne, które stróż polowy przylepiał na ścianie merostwa, stanowiły treść tych rozmów.

Zdrada dowódzców była następstwem wszystkich komentarzy, podnoszonych przez szanowne damy, — fakt zresztą bardziej zwykły po wsiach, aniżeli gdzieindziej: jeżeli wróg zabrał francuskie chorągwie, to dla tego, że: "nas zdradzono, że nas sprzedano!"

Widzieć można było i ludzi na pozór zmęczonych, znużonych, widocznie bardziej przymusowem bezrobociem, do którego nie byli przyzwyczajeni, aniżeli wypadkami, które ich do bezrobocia zmuszały.

Dwa lub trzy razy dziennie pozór prawie żałobny tej ulicy zmieniał się na kilka minut.

Grupa uzbrojonych wieśniaków pokazywała się w oddali; prowadzili oni do Dreux jakiego biednego podróżnika, którego papiery nie miały należytych formalności.

Zaledwie ich spostrzegano, szept stłumiony dawał hasło do burzy; wyraz "szpieg" przebiegał zgromadzenie.

I wkrótce wszyscy się ruszali i jedno przez drugiego, rozpychając się i kułakując, biegli w stronę wzmiankowanego konwoju, obrzucali więźnia wymysłami i złorzeczeniami, gotowi doraźnie ukarać go za występek.

Trzeba było nie lada energii i cierpliwości ze strony konwoju, ażeby odeprzeć gwałt i przebyć tę rozjuszoną tłuszczę bez szwanku.

Skoro konwój znikał, tłum powoli zaczynał się rozchodzić, hałas zcicha!, a wioska Magny przybierała wygląd opisany powyżej.

Były to jednak tylko wrażenia przelotne; główna akcya i główny hałas koncentrowały się na niewielkim kwadratowym placyku, otoczonym lipami, na jednym z brzegów którego wznosił się kościół, z merostwem po prawej, a który w Magny nazywano Wielkim Placem, choć wieś posiadała właściwie jeden plac tylko.

Na tym właśnie placu, ośm godzin dziennie, ku wielkiej uciesze uliczników, którzy przedtem nie bywali nigdy na takiem święcie, męzka i zdrowa połowa ludności ćwiczyła się w sztuce wojskowej.

Przedstawiała się ona bardzo charakterystycznie.

Próżnobyś szukał mundurów w szeregach tej improwizowanej milicyi: oficerowie, podoficerzy i żołnierze, nosili bluzy, bluzy robocze pomięte, wytarte, wyblakłe, pobielone promieniami słońca i deszczem, często wystrzępione, podarte, dające spostrzedz przez jaki krzyczący otwór koszulę, albo i ciało nawet.

Niektórzy członkowie tej straży narodowej, pragnąc się bądź co bądź zastosować do przepisów, które okazały się niezbędnemi "wobec nienawistnego barbarzyństwa niemców, postanowili ozdobić kołnierze, bluzy i szew spodni kilkoma metrami wstążki czerwonej wełnianej, przyszytej czarną lub białą nitką.

Zaledwie dwunastu miało trzewiki, inni zadawalniali się obuwiem, używanem przez bataljon z Mozelli, mianowicie łapciami, które zupełnie licowały z niedoświadczeniem nowych rekrutów w ich nieprawidłowych manewrach.

W innych okolicznościach, być może, śmieszne strony tej parady wojskowej zostałyby przez niejednego wyszykanowane; ale w chwili uroczystej którą opisujemy, nie było nikomu do śmiechu i kpinków.

Im bardziej byli niezgrabni, im bardziej śmieszni ci weterani pługa, dziś dobrowolni rekruci i obrońcy ojczyzny, tem na większe zasługiwali poszanowanie.

Zresztą, na każdym kroku dawali świadectwo dobrej woli; szczerość ich spóźnionego zapału, ujawniała się nadewszystko w wąsach, podkręconych zawadyacko nad ustami każdego.

Surowość ich wzroku, zaognienie twarzy, przekonywały, że się przejęli poważnie rzemiosłem, o którem tak mało mieli wyobrażenia; zlewali się krwawym potem, ażeby tylko zadowolnić swych instruktorów, już to prezentując broń, już otwierając kurki swych fuzyi w harmonijnej zgodności.

Jeden oficer w kasku strażaka, zbrojny w pałasz, jedyną oznakę jego stopnia, musztrował w uderzaniu na wroga około dwudziestu włościan.

Drugi oddział ćwiczył się w obrotach wojskowych, co niestety, ku wielkiemu umartwieniu sierżanta, kierującego tym oddziałem, szło z wielkim oporem.

Inna grupa tworzyła pikietę; ci, co ją składali, starali się jaknajlepiej zużytkować czas wolny od musztry, wchodzili do karczmy, tam pili, częstowali się wzajemnie

lichem winem, przynosząc zaszczyt wszystkim wytrawnym pijakom.

Galeryę składały krzykliwe dzieciaki, zarówno mało umiejące się hamować w zachwytach jak i w krytykowaniu, przywoływane nieustannie do porządku i nieustannie powracające do swego z efronteryą wróbli.

Około tuzina śmiejących się i szepczących pomiędzy sobą dziewcząt, siedziało przed kościołem, zdając się również przyjmować żywy udział w tem, co się działo na placu.

Dla dopełnienia tego obrazu, dodajmy, że w kącie cmentarza, chłopiec od cieśli i organista wprawiali się w grę na trąbcę i bębnie z hałasem, będącym w stanie rozbudzić wszystkich mieszkańców tego skromnego miejsca umarłych.

II. KARTA DZIEJOWA.

Zanim przejdziemy dalej, rzućmy okiem na moralny i materyalny stan okolicy.

Naród wiejski przyjął pierwsze hasło wojny roku 1870 bardziej ze zdziwieniem aniżeli ze smutkiem.

Zamiast porywów szlachetnych i czynnych manifestacyi, włościanie uzbroili się w dziecięcą próżność, co dla Francyi nie mogło być oczywiście rękojmią zwycięztwa.

Mieszkańcy wiejscy nietylko, że się spodziewali zwycięztwa, ale byli go pewni.

Gdy zdobycie Sedanu zachwiało te optymistyczne złudzenia, w niektórych sercach powstał wybuch gniewu, chociaż w większości zdołało ono obudzić zaledwie ponure zdziwienie.

Pomimo to jednak, rozkaz pospolitego ruszenia nienapotkał oporu, z którym od dwudziestu lat występowali włościanie przy poborze.

W połowie września, nie było wsi, która nie znajdowałaby się pod bronią i nie zdawała się być zdecydowaną na stawienie oporu niemcom.

Umysły zapalne, będące inicjatorami ruchu, musiały się zawieść co do wartości tych wojowniczych manifestacyi. Ci nawet, którzy przypatrywali się im zbliska, sądzili, że włościanie porzucili nareszcie bierną obojętność, z którą przypatrywali się wypadkom, roznamiętniającym kraj cały.

Przypuszczali, że stara krew galijska poruszy się znowu zapałem męztwa z roku 1792, że zajęcie ziemi ojczystej będzie sygnałem jednej z tych walk narodowych, która lepiej niż wszystkie zdobycze okrywa sławą wszczynające ją narody.

Złudzenie było krótkie, rozczarowanie okropne!

Gdyby nawet wszyscy byli powstali, to nie wszyscy popchnięci byli jednem i tem samem uczuciem.

Niektórzy, mała liczba, zapaleni wielkiemi słowami:

"ojczyzna i zemsta wrogom", zapisali się do szeregów dobrowolnie, zarówno dumni, zarówno zrezygnowani, jak ich starsi bracia.

Inni poszli dla tego, że tak uczynili tamci, dlatego, że z rasowych skłonności wojowniczych zostało im jeszcze zamiłowanie ćwiczeń i hałasów wojennych, a najbardziej dla opowieści słyszanych o okrucieństwach prusaków.

Czyż nie lepiej było paść szlachetnie z bronią w ręku dla ocalenia kraju, ogniska domowego, rodziny, aniżeli zostać żywcem spalonym w domu, jak włościanie z Ba zeilles?

Trzecia frakcya, daleko liczniejsza od dwóch pierwszych, zsunęła się aż do dna spadzistości, na którą popchnęło ją drugie cesarstwo.

Zniewieściała dobrobytem, osłabiona przez apatyę moralną, nie znała nic poza interesami osobistemi, innych obowiązków, prócz zadowolnienia swych zachcianek — jeżeli przeto znalazła się w szeregach, było to jedynie dla tego, że władza tak chciała.

Równie niezdolna stawić czoła przed naciskiem opinii publicznej, jak oprzeć się rozkazom jakiego prokonsula, postanowiła grać rolę w przygotowaniach wojennych, z tem przekonaniem, że nie mogąc stać się ciałem; postanowiła ćwiczyć się w używaniu broni, przyrzekając sobie w duchu po tysiąckrotnie nie posiłkować się nią wcale.

Z takiemi żywiołami trudno się było łudzić, że naród przejmie się bohaterstwem Hiszpanów lub Polaków; było to napróżno tracić wymowę dla pobudzenia do walki świętej tych natur nawskróś egoistycznych.

Zresztą, trzeba wyznać, czasy bohaterstwa minęły i dziwnem byłoby łudzić się, że sieje wskrzesi.

Zwątpienie polityczne albo próżność narodowa pobudzała Francyę do prawdziwego anachronizmu.

Wojna roku 1870 nie była już taka, jakie wsławiły lata 1792, 1812, 1831, tak jak sposób prowadzenia walki przez żołnierzy Ludwika XIV nie daje się przyrównać do czasów rzymskich.

Doskonałość uzbrojenia, wyborna taktyka prusaków, wystarczały do sparaliżowania i znicestwienia energii i zapałów indywidualnych, bodaj największych nawet.

Cała Francya uzbroiła się w kosy i piki, ażeby natrzeć na tych wrogów, zawsze zabezpieczonych, nie ufających ani na chwilę wypadkowi i uzbrojonych jak dla mordowania lwów, według twierdzenia niektórych sławnych proklamacyj, które historya przechowała, jako jedne z więcej okazów postrachu.

Wreszcie, jeżeli żołnierze błądzili wobec tej świętej sprawy to i władza inteligentna wcale im w tem nie ustępowała.

Sławny proces wyświetlił egoizm, głupotę, niezaradność wodzów, na których spada znaczna część odpowiedzialności za nasze klęski.

Pomimo większej wiary, dobrej woli i uczuć mniej pospolitych, władze cywilne nie okazały się bardziej zręcznemi. Ich błędy nie podyktowała im zapewne obrzydła ambitność, ale dla niektórych osobiste sprawy przeważały dobro publiczne.

Zamiast centralizować w oddali starych żołnierzy, zapamiętałych patryotów spragnionych walki, tak, ażeby być w posiadaniu liczebnie dużych pułków i nadewszystko poważnych, zdatnych do odparcia szeregów wroga, każdy prefekt, każdy podprefekt, każdy mer, starali się mieć małą załogę miejscową, formalnie niemożliwą do obrony, której następstwem było najczęściej pozbawienie życia kilku zacnych ludzi, bez opóźnienia bodaj na chwilę marszu nieprzyjaciela.

Zamiast by wyszukać miejsce dla zorganizowania partyzantki, powołując pod broń wszystkich ludzi dobrej woli, osłabiano energję w tych ostatnich, starając się, ażeby pozostawali na miejscach, gdzie ich najmniej było potrzeba.

Na południe od Versailles, minąwszy Rambonillet, zaczyna się obszerna równina, ciągnąca się aż do Couryille wprost do lasów orleańskich i Dreux, na wschód i zachód.

Okolica ta, jej położenie i żyzność była oczywiście łakomym kąskiem dla armii niemieckiej pod Paryżem, tu bowiem mogła się zaopatrywać w zapasy żywności.

Z drugiej strony, jej topograficzna powierzchnia, wysokość pagórków, brak wody i naturalnych przeszkód, niedostateczna ilość lasów, czynią ją wcale nieodpowiednią dla gerylasówki przeciw wojskom, tak doskonale uorganizowanym, tak hojnie zaopatrzonym w kawaleryę, jak wojska króla Wilhelma.

Na zasadzie jakiego wyrachowania nie opróżniono przynajmniej tego spichrza obfitości stolicy?

Dla czego nie zcentralizowano ochotników, wolnych strzelców, których nie brakowało, w kraju lesistym, górzystym i wodnistym, który z nią sąsiaduje, a nazywa się Perche, gdzie istotnie mogliby okazać nielada przysługę?

To są pytania, których rozpatrzenie zaprowadziłoby nas za daleko.

Powinniśmy tylko wiedzieć, że z chwilą, gdy rząd narodowy nakazał pobór wszystkich zdrowych mężczyzn do lat 55, wszystkie wsie z Beauce zawrzały życiem, a ich mieszkańcy przygotowywali się do walki z zapałem tak entuzyastycznym, ażeby oszukać nawet tych, dla których charakter wieśniaków nie jest tajemnicą.

III. AFRYKANIN.

Sierżant straży narodowej w Magny, o którym mówiliśmy w końcu pierwszego rozdziału, był sobie poczciwym człowieczkiem lat około sześćdziesięciu.

Po sposobie noszenia broni, po jaskrawości technicznej jego wskazówek, po komendzie prowadzonej po wojskowemu, łatwo można było poznać, że długo służył.

Wąsy jego nie były owego wypadkowogo wyglądu, jak u innych obywateli z Magny; długie, pełne, zawiesiste, rozszerzające się stopniowo aż po sam kołnierz płaszcza, ryżowe i tylko pobielone przy końcach siwizną, a to w skutek dymu z fajki, nieustannie trzymanej w ustach, musiały sięgać epoki, w której ich właściciel opuścił szeregi; szacunek i staranność z jaką pielęgnował tę relikwię, świadczyły, że musiał być bardzo przywiązanym do swego dawnego zajęcia.

Cywilna służba starego żołnierza dawała się także łatwo odgadnąć przy ściślejszem zbadaniu jego powierzchowności.

Twarz pokiereszowana, obrużdżona, przedstawiała we wszystkich swych częściach składowych tę cerę ceglanoczerwoną, której się nabywa ciągłem życiem na otwartem polu.

Tylko na nosie, nosie orlim, chociaż trochę nieprawidłowym, to ogólne zabarwianie miało odcień nieco żywszy, i z brunatnej czerwoności przeszło do fioletu...

Był szczupły, tej szczupłości zwykłej pracownikom roli, co jest raczej skutkiem zczerstwienia muskułów, aniżeli ich osłabienia.

Chociaż był rzeźki, jednak przygarbione plecy i wklęśnięte piersi świadczyły o starości, jakkolwiek przygarbienie to mogło być także skutkiem ciągłego używania krótkiej gracy, służącej do fasonowania wina, gdyż zajęcie to nie pozbawiało go wcale siły i zdawał się być zarówno żywym jak rzeźkim.

Ta krzywizna karku, wcale nielicująca z bronią, nie drażniła bynajmniej sierżanta.

Nieraz, gdy pozwalały mu zbyt liczne zajęcia z elewami, wyprostowywał się, starając się nadać swej postaci pyszny wzrost, jaki kiedyś bezwątpienia posiadał: ale garb był uparty i dość było chwilki zapomnienia, ażeby krzyż pacierzowy przybrał swe łukowate położenie.

Najważniejsza część stroju sierżanta sięgała zapewne jak i wąsy jego, czasów świetnej przeszłości.

Była to jedna z owych kurtek, które nosili szeregowcy w pierwszych latach panowania Ludwika-Filipa, a które dają się spotykać na plecach wszystkich Jean-Jean de Charlet.

Galony trochę poczerniałe widniały na rękawach.

Móle jednak okazały się nieubłagane, niestety, dla tego zasłużonego ubioru.

Ich chciwość wyryła ślady w mnóstwie esów i floresów, dzięki którym sukno przekształciło się w kanwę.

A przytem weteran znacznie zeszczuplał od dnia w którym wynalazł go w magazynie, ku umartwieniu swego kapitana. Wypełniał go zaledwie w połowie.

Ale za to na mundurze ocalało z pół tuzina guzików opatrzonych cyfrą 48, mające oznaczać numer jego dawnej roty, i to już wystarczało, ażeby jego pan był równie zeń dumny, jak generał ze swego munduru, obszytego galonami. Natomiast, pantalony, wcale nie odpowiadały pojęciom wojskowym, były one z niebieskiego płótna, wyblakłe w skutek częstego prania w ługu i posztukowane w dwudziestu przynajmniej miejscach kawałkami, świadczącemi rozmaitością barw o czasie, w którym ozdobiły pantalony.

Ozdoba głowy podnosiła za to w zupełności ten dysonans: składała się z olbrzymiej czapki policyjnej, opasanej szeroką czerwoną wstążką wełnianą, której połysk przy każdym z szorstkich ruchów sierżanta zdawał się co chwila uciekać i znikać w powietrzu.

Stary żołnierz nazywał się Klaudyusz Bordier, ale w Magny najczęściej nazywano go przydomkiem Afrykanin, albo ojciec Afryka, co było następstwem jego częstych opowieści o marszach w Algierze.

Bordier był gorącym patryotą, sam wyraz "prusacy" wywoływał na jego twarzy ogniste zabarwienie; z jego małych oczu tryskał płomień; gryzł gorączkowo swoje wąsy, gdy wobec niego mówiono o postępowaniu wroga w głąb kraju.

Wylewał łzy, na wieść o klęskach francuzów, a gdy rozkaz zwołał pospolite ruszenie, chociaż wiek uwalniał go od służby, stanął przed radą, prosząc jak o łaskę, ażeby mu pozwolono zaciągnąć się do szeregu.

Dano mu ją tem skwapliwiej, że straż narodowa liczyła bardzo niewielu starych żołnierzy i że pomoc byłego sierżanta z 48-ej roty nie była wcale do pogardzenia.

Mieszkańcy Magny zostali poruszeni do głębi zapałem tego ochotnika; była nawet mowa, ażeby go zaawansować na kapitana.

Ale ta szlachetna determinacya nie doprowadziła do żadnych rezultatów.

Pomimo gorliwości, z jaką wykonywali ćwiczenia, większość tych improwizowanych żołnierzy nie gniewałaby się wcale, gdyby nigdy nie miała potrzeby zastosowywać swej umiejętności wojennej, która kosztowała ich tyle trudów, na praktyce.

Z dowódzcą takim jak Afrykanin, z tą głową zapaloną, wiecznie tylko marzącą o walkach, człowiekiem, który śmiał twierdzić, że obowiązkiem jest umrzeć dla tego, ażeby ojczyzna nie umarła, stawało się mimowoli prawdopodobnem, że bądź co bądź wypadnie zapoznać się z ogniem.

To też, oddając zupełną sprawiedliwość jego wojskowym zdolnościom, mówiąc głośno o jego szlachetności, nie brakło też i wyborców, którzy przyrzekli sobie nie głosować za nim.

Z drugiej strony, Jan-Piotr Bideux, właściciel handlu kolonialnego w Magny, powaga, prześladował winiarza jedną z tych ponurych nienawiści, którą w dyplomacyi wiejskiej wybornie pokrywa pozorna obojętność.

Nienawiść ta była następstwem drobnych nieporozumień; ale rozwinęła się, wzrosła i stała się dość gwałtowną u najniezbędniejszego człowieka we wsi, ażeby ten mógł zapobiedz osobiście i użyć swego wielkiego wpływu dla niedopuszczenia do wyboru swego przeciwnika.

Dlatego też, protegowany kupca Stefan Morineau, otrzymał podwójne epolety.

Została jeszcze posada lejtenanta, na którą nie głosowano dnia pierwszego, lecz wybory miały się odbyć nazajutrz.

Stronnicy Klaudyusza Bordier pragnęli go utrzymać na tem skromniejszem stanowisku.

Ale Afrykanin-lejtenant nie mniej stałby solą w oku Janowi-Piotrowi Bideux, jak Afrykanin-kapitan.

Nie mając kandydata pod ręką, pomyślał sobie, że najpewniejszym środkiem pozbawienia winiarza stopnia, jakim go chciano nagrodzić, było postaranie się o ten stopień dla siebie.

Otóż, ponieważ w całem Magny zarówno jak i w okolicach nie było może ani jednego mieszkańca, któryby nie był w stosunkach z Janem-Piotrem Bideux, czy przez sprzedaż, czy przez kupno, ponieważ wszystko zależało od niego — nie potrzebujemy przeto dodawać, że chociaż w oczach większości jego zapały wojskowe były śmieszne, żaden z jego klijentów nie odmówił mu swego głosu.

Kupiec został wybrany, a ludność Magny musiała się zadowolnię zostawieniem staremu żołnierzowi prawa noszenia jego odwiecznych galonów na usługi milicyi obywatelskiej.

IV.GDZIE CHRZEST OGNIOWY POJAWIA SIĘ WCZEŚNIEJ, ANIŻELI BYŁ SPODZIEWANY.

Opłakaną ciemnotę wieśniaków podwaja uparta próżność, która niejednokrotnie zamienia ich w głupców.

Nie pojmując wcale tragicznych wypadków, których ofiarą była Francya, tłomaczyli je i komentowali po swojemu, nie przypuszczając nawet, że się mogli mylić.

Wkroczenie niemców było faktem spełnionym; jednak niektórzy włościanie, uparcie pieszczący to, co im pochlebiało, twierdzili, ze było niepodobieństwem, ażeby najście wroga mogło się rozciągnąć aż do tej pięknej miejscowości, którą zamieszkiwali, że najście to nie dotknie ich bynajmniej, że można być zupełnie spokojnym.

Jednakże, pomimo silnej wiary włościan wogóle, a mieszkańców Magny w szczególności, dla tej spokojnej dotąd okolicy nadszedł dzień, w którym złudzenia ustąpiły prawdzie.

Tór drogi żelaznej, idący wzdłuż pocztowego traktu w odległości trzech kilometrów od miasta, stał się pewnego poranku milczący i opuszczony, co miało znaczyć, że Versailles było zajęte przez nieprzyjaciół.

Wkrótce potem dowiedziano się, że kawalerya niemiecka zainstalowała się w Kambouillet, nastąpnie, że ukazała się w Houdan, o sześć mil zaledwie od Magny; wreszcie dostrzeżono ruchy partyzanckie i wolnych strzelców, przedstawicieli słabych sił francuzkich, rozproszonych w tej okolicy, ich obecność świadczyła, że teatr wojny zbliżał się coraz bardziej i bardziej.

Ośmnastego października, ostatnia nadzieja, której się czepiali zapaleni optymiści Magny, rozprysła się niepowrotnie i rozpoczęły się utarczki.

Około południa jeden z pasterzy, blady i drżący, przybiegł na plac i oznajmił przybycie nieprzyjaciela.

Nie tylko go widział, ale rozmawiał nawet z dowódzcą awangardy.

Tę przednią straż zostawił w odległości kilometra od wioski, na drodze od Bu do Abondant, prowadzącą wprost do Dreux.

W tej chwili, kiedy to opowiada, musi się ona znajdować na pagórkach, wznoszących się nieopodal Magny.

I nagle, nastąpiła zmiana sytuacyi, tak raptowna, jak widzieć się daje w teatrze — osada, w jednej chwili, dotąd spokojna, przedstawiała obraz przerażającego nieładu.

Bęben huczał tak, jak gdyby mu chciano gwałtownie, rozbić pęcherz, odgłos trąby rozlegał się z tak przeraźliwą potęgą, że nie dorównałaby jej pewno trąba aren anioła: wszystko to dla zwołania pod broń mieszkańców.

Ale dzięki elastyczności języków wiejskich, nowina obiegła wieś prędzej, aniżeli dały się słyszeć te grzmiące hasła.

Kobiety, wzruszone, oszołomonione, wrzeszczały, lamentując i załamując ręce.

Niektóre uciekały do lasu, ciągnąc za sobą opierające się krowy.

Dwa czy trzy stada owiec również popędzono w tym samym kierunku.

Konie, których mężczyźni chcieli dosiąść, skacząc, rwąc się i stając dęba, podnosiły kurz na ulicy w gęstych kłębach.

Wszystkie zwierzęta łączyły swe ryki, wycia i rżenia z tysiącami wykrzykników ludności.

Strażnicy narodowi, wychodząc z domów z bronią w ręku, nabijali ją pospiesznie, a wkrótce odgłos dzwonu, bijącego na trwogę, powiększył swemi dźwiękami i tak już głośną grozę tej sceny.

W kilka minut, około czterdziestu ludzi, piąta część wszystkich, stanęło na placu.

Mały ten oddział znalazł się tam bez dowódzców; kapitan był w Dreux od wczoraj, zaś ani lejtenant, ani podlejtenanci nie ukazali się dotąd.

Nieobecność tę czy powolność, tłomaczono sobie rozmaicie; ale milicya z Magny, nader niedostatecznie wyćwiczona, drżąc z niecierpliwości, wyraziła wreszcie zdanie, że nieobecność generała nie powinna być przeszkodą do rozpoczęcia walki.

Klaudyusz Bordier był obecny, to też włościanie jednozgodnie zapragnęli, ażeby stanął na ich czele, byleby tylko wyruszyć, nie czekając na nikogo.

Pomimo, że się powoływał na szacunek przynależny władzom, pomimo protestacyi i oporu, sierżant musiał ustąpić.

Mer, który właśnie nadszedł na to, zwyciężył jego ostatnie skrupuły i upoważnił do wymarszu.

Na jego komendę oddział zapuścił się w parów, idący równolegle z drogą do Bu, posławszy uprzednio mnóstwo kpin i drwinek pod adresem tych, co się opóźnili.

Była to prawdziwa niewdzięczność; ta mądra rezerwa dygnitarzy milicyi oddawała tym dobrym ludziom przysługę, którą powinni byli lepiej ocenić.

Prowadzony przez dowódzcę zarówno niedoświadczonego, jak ostatni z szeregowców, oddział naraziłby się z pewnością na jaką katastrofę.

Klaudyusz Bordier, który w ciągu swojej służby odbył już nie jedną kampanję, mógł przeciwnie natchnąć oddział spokojem i zimną krwią, tak niezbędną dla odniesienia zwycięztwa.

Na pewnej odległości przed dojściem do szczytu pagórka zawołał: halt! i udał się sam na zrekognoskowanie stanowiska wrogów.

Jak zwykle bywa w takich razach, pastuch przecenił niebezpieczeństwo.

Armia składała się z dwunastu ułanów podjazdowych.

Szli oni w. kierunku Dreux i znajdowali się w niewielkiej odległości od wioski Abondant, ale odgłos kroków usłyszanych w oddali, wprowadził ich w podejrzenie.

Po kilku zwiadach pikiety, zatrzymali się i zdawali się naradzać.

Było prawdopotmem, że się cofną.

Winiarz ogarnął sytuacyę z szybkością i iście wojskowym zrozumieniem rzeczy.

Dał rozkaz zaprzestania muzyki na trąbce i bębnie, gdyż trwała już za długo, rozkazał swym ludziom, ażeby cofnęli się z drogi, gdzie narażeni byli na ciągłe lornetowanie prusaków, kazał im zejść w dość głęboki wąwóz dla zakrycia ich ruchów, zaprowadził ich w biegu po drodze wiodącej do Bu, gdzie rozstawił ich zasadzką w małym lesie, przez który kawalerya zmuszoną była bezwarunkowo przechodzić, cofając się.

Tak skromna kombinacya strategiczna mogła była sprowadzić zniweczenie oddziału ułanów.

Odzyskawszy dawną energję, ojciec Afryka starał się natchnąć nią swych współobywateli.

Pragnął im dać do zrozumienia, o ile korzystnem było, ażeby nieprzyjaciel wpadł w zasadzkę, nie przeczuwając jej wcale; zaklął ich na wszystkie bogi, ażeby pod żadnym pozorem nie dawali ognia przed sygnałem jego świstawki; sam zaś uplacował się na końcu lewego skrzydła, to jest od strony, przez którą mieli cofać się nieprzyjaciele.

Niestety! ułani byli jeszcze o jakie pięćdziesiąt metrów od Klaudyusza Bordier, gdy nagle dał się słyszeć jeden strzał nieśmiały, za nim drugi i w jednej chwili rozpoczął się ogień ze wszystkich broni.

Przy pierwszym strzale, niemcy, z niezrównaną zgodnością, wstrzymali konie, naradzili się przez chwilę i wkrótce cofnęli się po płaszczyznie, dla uniknięcia gradu kul, świszczących im koło uszu; wtedy, puściwszy wodze koniowi, odjechali w najszybszym galopie.

Klaudyusz Bordier ze swej strony wypadł na drogę; wściekły, że go nie posłuchano, zerwał swą czapkę policyjną, rzucił ją na ziemię i jął czynić gwałtowne wymówki żołnierzom.

Jednak strzelanina tych poczciwców nie była wcale bez skutku.

Jeden z kawalerzystów został w tyle; jego koń raniony biegł coraz wolniej, przebył ze dwieście metrów drogi i stanął.

Zanim towarzysze ułana mogli byli przyjść mu w pomoc, wzywani kilkakrotnemi wystrzałami z rewolweru, około tuzina odważniej szych włościan, rzuciło się na prusaka, ujęło go i uprowadziło.

V. OTOCZENIE KLAUDYUSZA BORDIER — MONTAIGU.

Mały oddział powrócił do Magny w tryumfie prowadząc więźnia; zwycięzców powitano z niedającym się opisać zapałem.

Trudno sobie wyobrazić gwar, jaki w owym dniu bohaterskiego czynu zapanował zarówno na placu, jak w szeregach wojskowych osady.

Ci, co przyjęli udział w zajściu, któremu w Magny przydawano znaczenie walki, opowiadali o niem każdemu z obecnych po raz dziesiąty czy dwunasty co najmniej, ubarwiając je naturalnie szczegółami fantastycznemi, i podnosząc swoje zasługi bez najmniejszego wstydu.

Inni, owi rozsądni, których znajomość swego charakteru powstrzymała w domu, przygotowali objaśnienia mniej lub więcej uzasadnione, i po powrocie pierwszych byli niemniej dumni jak prawdziwi zwycięzcy.

W tej chwili upojenie tryumfu wzięło górę nad innemi sprawami do tego stopnia, że nikt nie pomyślał nawet o tem, ażeby od nich żądać zadośćuczynienia.

Dwie tylko postacie, ponure i gniewne, nie przyjmowały udziału w powszechnej radości.

Pierwszą był Klaudyusz Bordier, który nie mógł wmówić w siebie, że uwięzienie jednego ułana powetowało utratę pozostałych jego towarzyszy.

Daleki od tego, ażeby łączyć się z zadowoleniem swych współobywateli, złorzeczył upadkowi dyscypliny w ich gronie, a w szczególności nieposłuszeństwu jednego z szeregowców, nazwiskiem Arseniusz Bistrac, którego niefortunnemu strzałowi kawalerya pruska zawdzięczała swoje ocalenie.

Drugą z dwóch osobistości, które abnegowały powszechną radość, był Jan-Piotr Bideux, kupiec, człowiek lat czterdziestu sześciu, wzrostu wyżej niż średniego i nieco nazbyt otyły.

Po wyniosłej postaci, prawie imponującej, po wyró-

żnianiu, jakiem go otaczali wszyscy mieszkańcy, można było na pierwszy rzut oka poznać, że należał do dygnitarzy wiejskich.

Tego dnia miał na sobie bluzę zarówno jak inni, ale starannie wypraną, wyprasowaną i ozdobioną haftem, pod ktorą widać było ciepłą wełnianą kamizelkę, chroniącą go od przeziębienia; pantalony z materyi grubej wprawdzie, ale ciepłej i mocnej ujmowały długie sztylpy butów; wreszcie, jak człowiek, który chce pokazać ludziom, jak należy szanować zdrowie, zarzucił na plecy surdut z sukna bronzowego, na którego rękawach trzy czy cztery naszywki wełniane świadczyły o jego stopniu wojskowym.

Szabla starego fasonu, na pochwie której figurował kogut gallijski, a którą nosił pod bluzą na pasie, w połowie płóciennym, w połowie skórzanym, kepi błyszczące nowością, skąpo wyszyte włóczką, zarówno jak paletot, dopełniały stroju.

Powierzchowność jego, zarówno jak i sposób chodzenia, wyróżniały go stanowczo z pośród otoczenia, w jakiem się znajdował.

Praca na słońcu przy żniwie nigdy nie opaliła mu skóry; ręce miał zbyt białe, zbyt miękkie, ażeby miały się wziąść za motykę lub zająć się pługiem; żaden wysiłek, żadne zmęczenie nie obciążyło muskułów w tem ciele miękkiem i delikatnem.

Jego otyłość była nieco monstrualną, ale ta monstrualność właśnie świadczyła, że wiódł życie prawie siedzące, pomimo mnóztwa zmarszczek, zachował pozór prawie młodzieńczy.

Z włosami siwemi ale kędzierzawemi i spadającemi w lokach na plecy, z nosem szczupłym nieco przygarbionym we środku i przypominającym na końcu piramidę, Jan-Piotr Bideus wyglądał co najmniej na nadwornego chórzystę.

Nie trzeba było jednak ufać pozornej poczciwości, tryskającej z jego policzków: prostopadłe zmarszczki przy powiekach, i przy końcach ust, niektóre linje zbyt ostre pod przykryciem tłustości, oskarżały ich właściciela, ie był surowy i chciwy, a przytem uparty i stanowczy

Z drugiej strony usta wązkie, nieustannie gryzione krótkiemi i ostremi zębami, świadczyły, że nie jest to wcale człowiek ewangelicznego miłosierdzia.

Jan-Piotr Bidenx był bogaty; ale bogactwo na wsi nie jest jeszcze argumentem, wystarczającym dla wszystkich; obudza ono więcej zawiści aniżeli kredytu, to też nie tyle majątkowi ile naturze swego handlu zawdzięczał poważny wpływ, jaki wywierał na współobywateli.

Pod pozorem wina, które służyło mu za godło, handel jego miał tyle różnorodnych odcieni, że trudno je wyłożyć.

Jan-Piotr Bideux handlował zawsze przedmiotami największego zbytu i budzącemi największą ciekawość gawiedzi.

Można było dostać u niego sukna i taczek, zboża i płótna, owsa i baranów, belek, desek, instrumentów muzycznych, wina, cukru, świec i szkła przeróżnego gatunku.

Wynajmował krowy wieśniaczkom, zbyt biednym, żeby je kupić; a przytem, jeżeli miał pewną gwarancyę, pożyczał nawet pieniądze swoim klientom.

Wszystko to, wyrobiło mu we wsi stanowisko poważne i oddało mu w ręce monopol dostarczania ze wsi i z okolicy takich produktów jak zboże, siano, wino, kartofle, na targi miejskie, albo przedmioty te, tytułem zastawu przechodziły przez jego ręce przed pójściem w obieg, i najczęściej nie dawało żadnych zysków swym właścicielom.

Rozmaitość przedmiotów jego handlu dała mu możność zawiązania stosunków nie tylko z mieszkańcami Magny, ale i z włościanami, mieszkającemi w pięciu lub sześciu wioskach okolicznych.

Wielcy i mali, bogaci i ubodzy, wyrobnicy, winiarze, rzemieślicy — nie było nikogo, ktoby go kiedykolwiek nie potrzebował.

Dzierżawcy okoliczni, młynarze z sąsiedztwa, którzy zawszą znajdowali potrzebę obracania swemi pieniędzmi po za zwykłemi operacyami folwarcznemi i nie mogli często stawiać się na termin, byli także do pewnego stopnia zależni od niego.

Ludzie nie potrzebujący, którym pod dobrą gwarancyą, nigdy nie odmawiał kredytu, musieli ulegać mu w zupełności.

Kupiec, lejtenant straży narodowej w Magny, należał słowem, do liczby tych ludzi, którym wielkość przewróciła w głowie, to też wraz z Klaudyuszem Bordier nie chciał przyjmować udziału w wesołości mieszkańców.

Nie należy przypuszczać, że żal lub wstyd, iż nie zjawił się coram populo, co dawało jawne świadectwo o wątpliwości jego męztwa, wpłynęły na takie usposobienie.

Przeciwnie, był nawet zadowolony z siebie i sumienie miał spokojne.

Ale hałas, jaki powstał dokoła osoby jego nieprzyjaciela Afrykanina, drażnił go niepomiernie, a z drugiej strony, chociaż oddawna już ukrył w bezpieczne miejsce część swoich towarów, to jednak niepokoiła go tak blizka obecność prusaków.

Siedział w pierwszej z dwóch izb, z których składała się kordegarda, wprost kominka, na którym płonęły drzazgi.

Naprzeciwko niego, na rogu jednej z ławek, siedział jak na koniu, z rękoma skrzyżowanemi i z pochyloną głową bohater dnia.

Obydwa palili fajki, ale nawet w sposobie palenia zachodziła pomiędzy nimi różnica.

Kłęby dymu, które sierżant wypuszczał z fajki, składającej się z miedzianej oprawy i z takiej że pokrywki, fajki krótkiej i wzorowo czarnej, wychodziły z jego ust obficie i z niezmierną szybkością.

Długi cybuch lejtenanta był z wiśni, wciągał z niego dym powoli, w długich odstępach i wypuszczał go w postaci cienkich, stopniowo rozszerzających się paseczków:

Ani jeden, ani drugi nie rzekli do siebie słowa, gdy wejście dwóch nowych osobistości, zmusiło ich przerwać dotychczasowe medytacye.

Pierwszym był Kuźma Girard, bębniarz, przezwiskiem Bedindin; drugim był ten sam Bistrac, którego niezręczność sprowadziła chmury na czoło naczelnika przedpołudniowej wyprawy.

Bedindiu był człowiekiem lat czterdziestu, mały, krępy, i tak brzuchaty, że gdy cylinder bębna stanął przy nim, był zmuszony, chcąc dosięgnąć środka tego instrumentu, trzymać pałeczki w sposób wcale nieprawidłowy, co jednak nie przeszkadzało mu hałasować za dwudziestu.

Pełniąc obowiązki bębniarza w wojsku osady i organisty w kościółku, był niemi na wskroś przejęty.

Jego pyzata twarz starannie wygolona, z oczkami małemi i nieustannie zamykanemi przez powieki wązkie i pomarszczone, nacechowana była niejako wyrazem świątobliwości i byłaby odpowiednia bardzo dla sutanny.

Miał na sobie czarną włóczkową bluzę, zrudziałą od słońca w prostopadłych szwach, oraz czarne spodeńki — dar księdza proboszcza; żona jego, pani Bedindinowa, zamieniła je na pantalony przez doszycie płótna niebieskiego

Rażący klerykalizm tego kostjumu okupywał w znacznej części szeroki pas skórzany, nabijany gwoździami, z którym Bedindin nie rozstawał się nawet przy jedzeniu a nadewszystko czerwona wstążka, którą otoczył kaszkiet, a której końce rozwiewając się na wietrze i spadając na środek pleców, nadawały mu do pewnego stopnia pozór rekruta.

Bistrac, który w rzeczywistości nosił imię Arsenjusza, miał lat dwadzieścia dwa.

Był to podrzutek, wychowany na łasce wszystkich, przeważnie zaś Klaudyusza Bordier, który go miał u siebie przez długie lata.

Biedaczysko dotknięty był słabością, ktorą medycyna nazywa koxalgją, a która jest skutkiem nieprawidłowego zeskoczenia kości udowej.

Temu zawdzięczał ustawiczne zmiany swej postaci, które niekiedy były bardzo dziwne. Gdy Bistrac odpoczywał na swej dobrej nodze, był wzrostu zwyczajnego człowieka, gdy jednak przewrócił się na drugi bok, zdawał się być karłem. I to właśnie było powodem jego śmiesznego przydomku; służył ciągłe za przedmiot złośliwości wieśniaków, którzy nieustannie bawili się jego kosztem.

Przez wybryk natury, bardzo zresztą powszedni, nieszczęśliwy ten człowiek miał twarz prześliczną: rysy regularne, duże czarne oczy z wyrazem słodkiej melancholii i pewną dystynkcyą, nader rzadką u wieśniaków.

Ubiór Bistraca był o wiele mniej staranny od ubioru Bedindina; chociaż powietrze było już chłodne, cały jego kostyum składał się z koszuli z szarego płótna i z włóczkowych spodni w kratki białe i niebieskie, tak krótkich, jak dar proboszcza ofiarowany bębniarzowi.

Na nogach nie miał naturalnie butów, lecz chodaki.

VI. PIERWSZA POTYCZKA.

Bębniarz przyniósł nową wiązkę drzewa, ażeby wystarczyła na noc.

Kulas zbliżył się do ściany, z mocnem postanowieniem, zdjęcia z niej jednej z fuzyj, które na niej wisiały; już ją miał w ręku, gdy sierżant, zerwał się z ławki i przybiegł doń szybko:

— Czego tu chcesz, łotrze? — zawołał — i po co dotykasz się naszej broni?

Bistrac puścił fuzyę tak, jak gdyby była rozgrzaną do czerwoności. Zmięszał się i spuścił głowę, od czasu do czasu tylko, rzucając na rozgniewanego Afrykanina błagalne spojrzenie, które rozbroiłoby tygrysa.

— Ojcze Bordier — rzekł w końcu — wiecie dobrze, że Tomasz Langot płaci pięć soldów, ażebym go zastępował na placu, a że właśnie przyszła kolej na niego...

— Tomasza Langot! — przerwał sierżant z niewypowiedzianą goryczą — a wieleż ci dał Tomasz Langot, ażebyś go zastąpił dziś rano w lesie Baudry, gdzieś się tak pięknie popisał? Gdyby Tomasz Langot przyszedł na stanowisko jak inni, nie mielibyśmy w naszem gronie niezgrabjasza, któryby niedopuścił niemców w zasadzkę.

— Och! — odparł łagodnie kulas — ja byłbym zawsze przyszedł, ojcze Bordier, wiecie dobrze, że Lorencya, która ma was za żywe srebro, pomimo waszego wieku, prosiła mnie, ażebym był przy was dla skrócenia uzdeczki, jeżeli tego zajdzie potrzeba; wiecie także, że gdy wasza córka chce czego, ja nigdy nie mogę jej nie usłuchać. A przytem dodał — zapóźno trochę starając się uniewinnić — to nie moja wina, że ta przeklęta fuzya wypaliła, zanim dotknąłem się kurka. Wreszcie, wszak to nie przeszkodziło nam wyjść cało z tej wyprawy, ojcze Bordier.

Afrykanin wzruszył ramionami z oburzeniem i gwałtownym ruchem ręki przekręcił trochę na bok swą czapkę, co dodało jego fizyonomii jeszcze surowszy pozór.

— Powinieneś wiedzieć — odparł — że jeżeli jesteś w mundurze, nie należy mnie nazywać ojcem Bordier. Powinieneś większą na to zwracać uwagę. Co się zaś tyczy więźnia, dzięki któremu, ty i twoi koledzy hałasujecie więcej, niż my onego czasu w Isly po wzięciu do niewoli króla marokańskiego wraz z jego dworem, beduinami, kobietami, wielbłądami i całem "zatrzęsieniem", to powinieneś był wiedzieć dotychczas, że prawdziwy żołnierz nie uważa się za zwycięzcę dopóty, dopóki nie pokona nieprzyjaciela na głowę. Co zaś do twego zastępowania Tomasza Langot w szeregach i na placu bitwy, to sobie raz na zawsze wybij z głowy. Mam ja dosyć tego zastępstwa, które służy tylko do podniecania gnuśności w żołnierzach. Ruszaj spać, jak to przystoi w twojem położeniu, nie jesteś zdatny i czy moja córka chce tego czy nie, staraj się, ażebym cię nigdy nie widział ani w szeregach, ani nawet przed drzwiami kordegardy.

Biedny Bistrac odszedł w rozdrażnieniu, był bowiem przekonany, że jeśli nie nadawał się do szeregów, dzięki swej nieszczęśliwej kompleksyi, to w każdym razie znał się na subordynacyi wojskowej. Już był przy drzwiach, gdy Jan-Piotr Bideux, który podczas krótkiej przemowy sierżanta okazywał wielkie zniecierpliwienie, zatrzymał go z gestem rozkazującym i kazał mu wrócić.

— Afrykanin baje — rzekł lejtenant głosem szorstkim i wyniosłym — wielkie zwycięztwo, jakie odniósł tego poranku przewróciło mu w głowie. Weźże sobie fuzyę ze ściany, mój chłopcze, i idź spokojnie zarobić sobie pięć soldów.

Pomimo tej przemowy, tak ponętnej dla niego, kulas

nie spieszył się z wypełnieniem rozkazu, stał nieporuszony z oczyma wlepionemi w sierżanta: dotkliwy żal, jaki się malował w jego oczach, wyrażał uczucie daleko głębsze, niż chęć okazania szacunku władzy wojskowej.

Co do Afrykanina, ten zbladłszy z gniewu, gryzł wąsy z gorączkową zawziętością.

Kupiec, przeciwnie, zdawał się być zachwycony efektem, jaki jego słowa wywarły na przeciwnika; złośliwy uśmiech kręcił mu się na ustach i zwróciwszy się do Bistraca, mówił dalej:

— Czy nie słyszysz, co mówię do ciebie? Miałżebyś jeszcze w uszach słowa ojca Bordier? Bah, ależ on jest nadto stary, ażeby nie wiedział, że trzeba być posłusznym władzy. Zresztą, nie jest to tak łatwo fabrykować żołnierzy z tak starych chłopów jak tutejsi, którzy nie wiedzą nawet czy fuzya nabija się przez lufę czy przez kolbę. Gdyby naprzykład chciano zabronić jakiemu biedakowi zarabiać na chleb, dmuchając w palec, w zastępstwie innego mogącego się wylegiwać na łóżku, to jeszcze rozumiem. Idź więc Bistrac; teraz sierżant zrobi sobie prawdziwą przyjemność i sam wyszuka ci flintę, z którą pójdziesz na służbę.

Jan-Piotr Bideux nie miał wyobrażenia o dyscyplinie, jaką był przejęty stary żołnierz: Klaudyusz Bordier zbliżył się do ściany, zdjął fuzyę ręką drżącą od gniewu, podał ją kulasowi i dał mu znak do odejścia; poczem, zwracając się do Bedindina, ktory skończywszy układać drzewo, usiadł na niem i przysłuchiwał się tej scenie z zaciekawieniem człowieka, dla którego kłótnie osób bliskich, nie są obojętne, i rzekł:

— Bedindin, bądź łaskaw zostawić mnie samego z lejtenantem: mamy ze sobą do pomówienia w kwestyach służbowych.

— Dlaczegoż Bedindin ma wychodzić? — zapytał szorstko oficer. — Czyż nie zajmuje także, jak i wy, miejsca w kordegardzie? Nie przypuszczam, ażeby Kuźma Girard miał zaprzedać prusakom plan kampanii, jaki pragniecie pewnie mi zakomunikować.

Bębniarz zaśmiał się wesoło w odpowiedzi na żart zwierzchnika; Afrykanin nie zwrócił prawie na to uwagi; jego bladość powiększyła się, ale wzruszenie przejawiło się tylko w kilku drgnięciach muskułów; widocznie wysilał się na to, ażeby opanować irytacyę i być spokojnym.

— Panie Bideux — rzekł do zwierzchnika, który nakładając nową fajkę, udawał, że jest bardzo zajęty tą czynnością — panie Bideux, pan mnie nie lubisz, a ja ze swej strony, kłamałbym, twierdząc, że mam dla pana wielką przyjaźń. Taki stosunek istnieje nawet. pomiędzy braćmi, nic przeto dziwnego, że zdarzyć się może pomiędzy ludźmi obcemi sobie. Ale przypuśćmy na chwilę, że obaj jesteśmy synami jednej matki i ie ta matka kona — wszak ani ja, ani pan nie pragnęlibyśmy z jej śmiertelnego pokoju robić sceny dla naszych kłótni i nieporozumień? Panie Bideux, matką,. ktora kona w tej chwili, jest Francya, która jest więcej jak naszą matką: dlatego właśnie, nie pozbawiając się bynajmniej wzajemnych dla siebie uczuć, nie powinny nam one przeszkadzać do wypełnienia obowiązków, jakie względem niej mamy!

Słowa te, wypowiedziane z wzruszającą prostotą, rozbiły się o twardą obojętność kupca, nie poruszywszy go wcale; podniósł głowę i spojrzał na mówcę z odcieniem politowania

— Do licha! a toście się zapalili ojcze Bordier — zawołał po skończeniu przemowy sierżanta i dziwna rzecz, że wam tchu nie zbrakło. Sam proboszcz nawet nie mówił by tak długo, nie odpocząwszy bodaj na chwilę. Ale nie wiem, czego właściwie chcecie odemnie? Nie kocham was, ani was nie nienawidzę; zawiele mam poważnych interesów, ażebym się miał zajmować tem, co mi nie może przynieść żadnych korzyści. Zresztą, nie należę do liczby ludzi, którzy liznąwszy trochę mustry, mniemają się już być generałami; chcę uchodzić za takiego, jakim jestem, ojcze Bordier, to jest za uczciwego handlarza zboża, który zostawia ludziom fachowym pielęgnowanie i poprawę losu tej, którą nazywacie naszą matką.

— Niestety, tacy umarli lub są uwięzieni — mruknął stary winiarz z odcieniem szczerego bolu.

— To nieszczęście, wielkie nieszczęście, ojcze Brodier, ale to jeszcze nie powód, ażebyśmy mieli robić to, czego oni dokonać nie byli w stanie, oni, którzy byli prawdziwymi żołnierzami!

— Każdy człowiek, biorący za broń dla ojczyzny, jest żołnierzem, panie Bideux — odparł sierżant; — naród, powstający dla odparcia wroga, choćby nawet jego członkowie byli słabi i nieudolni, wart nieraz najpoważniejszej armii. Ale pan wiesz to równie dobrze jak ja, że jeśli w tłoczni jeden będzie pchał na dół, a drugi do góry, to cała robota będzie bezskuteczną. Dlatego też, ja, który pana nigdy o nic nie prosiłem, błagam pana dzisiaj o zapomnienie naszych wzajemnych uraz, ażeby jaknajlepiej bronić naszego małego zakąteczka.

Przemowa ojca Afryki dokonaną została ze słodyczą, co świadczyło o wysiłku, jaki musiał sobie zadawać, ażeby trafiła do celu, jednakże nie wywarła na słuchaczu innego wrażenia prócz szyderstwa.

— Bronić się — zawołał z pogardą: bronić się! Gdzież są pańskie pułki, pańska kawalerya, pańskie działa? Bronić się, a tak, tak, wszak taki rozkaz pana prefekta! Ach, niech prusaki mają się na baczności! Ale gdy uprowadzą nam inwentarz, zbiory całoroczne, cały nasz dobytek, czy pan prefekt nam to powróci? Czy odbuduje nasze domy, gdy nam je spalą? Czy zajmie się wychowaniem naszych dzieci, czy da chleba naszym wdowom, gdy nas nie stanie? Doprawdy, ojcze Bordier, nie umiem panować nad sobą, gdy słyszę coś podobnego! Nie byliśmy nigdy najsilniejszymi, bądźmyż spokojni i siedźmy cicho! Nie mamy generałów, nie mamy żołnierzy, nie stawiaj my ż na kartę tego, co nam zostało; dajmy prusakom to, czego pragną, i niech sobie idą z Bogiem. A jeśli nie chcą odejść, niech sobie zostaną! Niema już Napoleona; jeżeli jego miejsce nęci Wilhelma, niechaj je sobie zabierze. Ja mu tam przeszkadzać nie będę!

Stary żołnierz nie mógł dłużej hamować swego oburzenia; zerwał się, drżąc i szczękając zębami.

— Panie Bideux — zawołał głosem wzruszonym — przed wypowiedzeniem tego, co pan mówisz, należało przynajmniej zdjąć trójkolorową kokardę, którą pan nosisz na czapce.

— Dobrze jej na mojej głowie, jak i na pańskiej, rozumiesz, stary zawadyako — odparł kupiec z gniewem — ja mam na celu tylko dobro kraju i jego mieszkańców. Żeście w pięćdziesięciu zabili konia i uwięzili jednego człowieka, już wam się zdaje, żeście dokonali cudu! Cierpliwości! Poczekajmy trzy lub cztery dni, a gdy wieś zostanie spaloną, nasz dobytek zrujnowany, oraz inwentarz uprowadzony, wtedy przekonamy się jaką ponieśliśmy stratę.

— Dobrze więc, niech przyjdą! — odparł Klaudyusz Bordier, który stał się purpurowy z gniewu — nie to bynajmniej nas przeraża, i gdyby dla ich wypędzenia potrzeba było poświęcić moją biedną chałupę, sambym natychmiast podłożył paczkę zapałek pod każdą strzechę, która ją pokrywa.

Afrykanin zdawał się być tak przejętym, że Bedindin byłby przysiągł, że wykona natychmiast to, co mówi.

— No, no, tylko bez głupstw, sierżancie — zawołał z wybuchem — jestem waszym sąsiadem i nie mam bynaj-mniej ochoty spalić się z wami. — Ale pozwól mu, niech gada — ozwał się lejtenant, nie odgadujesz powodów takiej zapalczywości; jego dom!... Wszak go znasz równie dobrze jak ja. Jaką ma wartość? Trzy czy cztery zagony winogron i lepianka, na którą prusacy nie spojrzą nawet — to jego cała chudoba. Co mu to szkodzi postępować niby szlachetnie, jeśli inni będą poszkodowani, a nie on. On myśli, że nic nie straci, a jeszcze zyska, gdyż jego nadobna córunia ma podobno romansik z moim chłopcem, więc gdy ja zbiednieję, to się zmniejszy nierówność, jaka ich dzisiaj przedziela. Ale wybij tosobie z głowy, dobrodzieja; choćbym nawet doszedł do takiej nędzy, w jakiej ty jesteś, jeszcze nic nie wskóracie.

Sierżant zdawał się być bliskim obłędu; rzucił się na przeciwnika i schwycił go za gardło.

— Cofnij to coś powiedział, nędzniku — zawołał. — O mnie możesz mówić, co ci się podoba, ale od mojej córki wara; nie wolno kalać tej świętości takiemu jak ty łotrowi!

Napad ten wywołał walkę; Afrykanin ściskał przeciwnika za gardło z siłą, jakiej się nie można było spodzie" wać po człowieku tych lat co on, kupiec zaś, niemniej rozwścieczony, starał się wyrwać z jego kleszczy.

Krzyki z zewnątrz, pomiędzy któremi słychać było głosy: "do broni!" położyły koniec temu zajściu.

Opuściwszy przeciwnika, sierżant porwał karabin i wybiegł na dwór, gdzie bębniarz go już uprzedził.

Lejtenant wydobył z pochwy szablę i udał się za nimi.

Ale, postępując w ciemności, wbrew swemu stanowisku, nie omieszkał ukryć się starannie za swych obydwóch podwładnych.

VII. WSZYSCY CHCĄ ŻYĆ!

Skoro lejtenant, sierżant i bębniarz postąpili kilka kroków w kierunku placu, spostrzegli, że plac zajęty jest nie przez niemców, jak przypuszczali, ale przez dość spore stado krów i wołów,

Kilku wieśniaków, stojąc na drodze, starało się zapobiedz napływowi bydła.

W zbytniej gorliwości, jeden z nich, ściśle wypełniając rozkazy, pchnął bagnetem wołu, który śmiał mu być nieposłusznym. A biedne zwierzę rozwścieczone, biegało naokoło placu, rycząc przeraźliwie.

Inni żołnierze straży narodowej, schwytawszy za kołnierz przewodników, szarpali ich i kułakowali jeden przez drugiego, tłumiąc ich protestacye klątwami i starając się ich zaprowadzić na odwach.

Jan-Piotr Bideux z trudem utorował sobie drogę przez tę tłuszczę dwu i czworonożnych, gdy jednak zapragnął uspokoić wzburzenie, zgodny chór ryczących i wrzeszczących przedstawiał nie lada trudność do zwalczenia.

— Mamy przecie tych, co kradną nasze bydło i uprowadzają je do prusaków, zawołał jeden z obecnych to zdrajcy — wołał drugi — chcą nas zamorzyć głodem. Powiedźcie raczej, szpiegi — krzyknął trzeci — trzeba ich natychmiast zaprowadzić do Dreux. — Za często — zawołał znowu jakiś stary wieśniak — to byłaby już piąta podróż dzisiaj. Rozstrzelajcie ich bez namysłu; gdyby tak wszędzie postępowano z tymi, co nas sprzedają, nie bylibyśmy tak często zdradzani!

Był to projekt najśmielszy, więc jak zwykle bywa, tłum uczepił go się jaknajchętniej.

Sytuacya zaczęła przybierać charakter groźny na podróżnych, których ubranie już i tak połatane, zostało przez szarpaninę podarte na strzępki, gdy lejtenant poprzedzony przez dobosza, który zaświecił latarkę, ośmielił się wejść w środek tłumu.

Wziął latarkę z rąk Bedindina i oświecił nią twarz jednego z jeńców, którego stanowczość opozycyi i ubiór staranniejszy świadczyły, że był przewodnikiem przybyłych.

Chciał przemówić, ale ten nie dał mu dojść do słowa.

— Kroć sto tysięcy! — zawołał głosem ochrypłym, jaki się często daje słyszeć u ludzi tego fachu — jeżeli kiedykolwiek bardziej pochlebiało komu spotkanie was, ojcze Bideux, to mnie dzisiaj. Jakto, nie poznajesz mnie? Jestem Franciszek Minard z Merinville, ten sam, który miał z wami tyle interesów handlowych i który nie przypuszczał, aby go spotkano z kułakami tam, gdzie się spodziewał znaleźć gościnność.

Lejtenant uścisnął serdecznie dłoń negocyanta, ale pomimo całej powagi, jakiej Jan-Piotr Bideux używał we wsi, to świadectwo publiczne o prawomyślności przybyszów, okazało się bezskutecznem wobec rozdrażnienia tłuszczy.

Kowal, rodzaj Herkulesa, z czarnemi kędzierzawemi włosami, o cerze ogorzałej, który trzymał jeńca za kołnierz i ściskał go jak w kleszczach, przemówił po myśli ogółu.

— Sprzedawałeś krowy panu Bideux, to być może, ale nie będziesz twierdził, przyjacielu, że i te dzisiaj przyprowadziłeś dla niego?

— Ładne masz o mnie wyobrażenie, morusie ty jeden — odparł handlarz bydła — ojciec Bideux jest klientem dobrym, ani słowa, ale gdybym się tylko na niego oglądał, nie starczyłoby mi często na flaszkę wina. Czy wy macie jednego tylko osła do okucia w okolicy? A w takim razie żałuję was bardzo. Ale mniejsza o to. Odkądże to aresztujecie spokojnych ludzi, idących za swemi interesami? Odkądże to tamujecie im swobodę handlu? Jedna z moich krów została ranioną, będę poszukiwał sądowej satysfakcyi.

— Odtąd, odkąd ci uczciwi handlarze oddają prusakom to, co nam nie wystarcza, i odkąd sprzedają im nasze tajemnice pod pozorem handlu — odparł surowo kowal.

— Mówicie to, czego nie wiecie, ojcze Brizot — rzekł Jan-Piotr Bideux, mieszając się do rozmowy z humorem — Franciszek Minard jest uczciwym człowiekiem; jego rzemiosłem jest sprzedaż wołów, sprzedaje tedy woły, ale nic nie świadczy, że sprzedaje je prusakom.

— Jeżeli to nie jest pewnem, to przynajmniej jest prawdopodobnem — odparł kowal — Franciszek Minard prowadzi swe bydło do Hondan, sam to powiedział, a że w Hondan są prusacy, więc bydło jest dla nich.

— Doprawdy, te krowy nie rezonowałyby lepiej od was — zawołał lejtenant, widocznie zniecierpliwiony takim uporem. — Że są niemcy w Hondan, w Versailles, to być może; ale w tych miastach są także i francuzi. Chcecie więc, żeby ich głodem zamorzyó, dla tego, że mieli nieszczęście być zaatakowanemi wcześniej od nas? Zresztą, komersanta nic to nie obchodzi: jego towar jest do sprzedania, ten go bierze, kto płaci. Pieniądz jest biały w każdym kraju.

— Za pozwoleniem, panie lejtenancie — ozwał się chrapliwy głos sierżanta, który zdołał dotrzeć do oficera — pieniądz niemców jest czerwony przez krew naszych synów poległych w walce z niemi.

Uwaga była słuszną, ale pobudziła jeszcze bardziej niecierpliwość Jana-Piotra Bideux, zwłaszcza, że pochodziła z ust jego wroga Afrykanina, z którym miał tak niedawno żywe zajście.

— Po raz drugi, ojcze Bordier — zawołał — proszę was nie wtrącać się do tego, co do was nie należy, i mówić tylko wtedy, gdy was zapytają. Powtarzam, że Franciszek Minard jest moim przyjacielem i że odpowiadam za niego. Proszę więc go uwolnić, jak również jego ludzi. Odprowadzicie stado do stodół w Mathurin, gdzie zamkniecie je pod klucz, Doniosę o tem panu merowi i jutro się wszystko wyjaśni.

Włościanie byli posłuszni, ale kilka głuchych szeptów niezadowolenia dało się słyszeć w tłumie.

Popularność Jana-Piotra Bideux zmalała najwyraźniej od rana.

Wielki kupiec z Magny mało sobie z tego robił, i podczas, gdy część jego podwładnych wypełniała rozkaz, przezeń wydany, a reszta wchodziła tłumnie do koszar, on udał się wraz z uwolnionym przez siebie handlarzem do karczmy.

Skoro usiedli jeden naprzeciw drugiego w kącie zadymionej sali, a oberżysta postawił przed nimi na stole butelkę i dwie szklanki, rozmowa zaczęła się jak zwykle bywa między ludźmi handlującymi, od interesów.

— Ładne bydełko macie, Franciszku — rzekł kupiec z Magny, napełniając szklankę towarzysza — ale dla małego zarobku musicie przebywać spory kawał drogi. No jakże wam tam wogóle idą interesa?

— Pcha się biedę jak można, ojcze Bideux, chociaż niekiedy, jak naprzykład dzisiaj, pcha się wcale nie tęgo. Kiedyż się to skończy, musicie o tem lepiej wiedzieć odemnie?

— Oho — odparł lejtenant, podchwytując pytanie handlarza — dobre czasy minęły, już ich nie zobaczemy. Wrzeszczą na cesarza niby to, ale to nie przeszkadza, że z nim właśnie uleciały dobre czasy. Nigdy nie zarobiemy więcej, jak wtedy, kiedy on był. Za dobrze widać było, kiedy tak krótko trwało.

Ach, to ci generałowie zdradzili go tak samo, jak jego poprzednika — rzekł handlarz bydła z westchnieniem.

— A ci Judasze deputowani, którzy nie chcieli mu dać kilku miljonów, żeby zająć jego miejsce — mówił dalej Jan-Piotr Bideux, który zdawał się być bardziej wtajemniczonym w operacye polityczne; macie, są dopiero miesiąc, a początek daje nam dobre pojęcie o tem, co będzie później! Walczyć zapamiętale, kiedy się niejest silniejszym, podrywać handel, rujnować biedny naród, to piękna zasada.

— A cóż chcieliście ojcze Bideux od hołyszów, którym nawet na kupno garnczka nie wystarcza? Król czy cesarz, trzeba przecie, żeby jakiś władca był bogaty, i dla tego właśnie Napoleon nie będzie zastąpionym.

— Tak, złe czasy wróciły — ciągnął lejtenant z odcieniem smutku — podług mego rachunku dość będzie dwunastu miesięcy, jak ten, który przebyłem, a cały dorobek mego życia pójdzie na marne, i nawet wiedzieć nie będę gdzie!... Wszyscy mi są dłużni i pod pozorem, że niema ani pracy, ani sprzedaży, ci zbrodniarze umówili się nie płacić mi wcale, a jednak to im nie przeszkadza przychodzić do sklepu i brać na kredyt towary, których im przecie niepodobna odmówić, ze względu na przyszłość.

— Podobno, ojcze Bideux, macie nielada ambaras z waszym owsem?

— Jakim owsem? — odparł kupiec zdziwiony, nie znajdując na razie żadnej odpowiedzi.

— Do licha, przecie trąbią po całej okolicy, żeście zakupili tysiąc korcy po żniwie?

Kupiec z Magny wybuchnął śmiechem tak szczerym, że rozmawiający z nim, sam wieśniak, a więc człowiek wtajemniczony we wszystkie subtelności wiejskiej dyplomacyi, nie podejrzywał wcale nieszczerości.

— Tysiące korcy owsa — odparł pierwszy — ale przedewszystkiem za jakie pieniądze? A zresztą nie jestem tak głupi, mój Franciszku! Tysiące korcy owsa! Chyba dla tego, żeby je zasklepić w piwnicy, jak to robią zwykle ci mądrale, a potem znaleźć je, jak oni, pordzewiałem, nawpół przegniłemi, prawie nie do użytku — dziękuję! Ja bo tam inaczej zwykłem patrzeć na rzeczy. Dachy pokrywam słomą nie zaś dobrem ziarnem. Ale dajmy temu pokój — dodał zwracając się nagle do handlarza, jak gdyby pragnął pobić go ostatecznie — spodziewam się, żem nie skłamał, broniąc was na placu, że nie dla prusaków prowadzicie wasze zwierzęta?

"Franciszek Minard oburzył się.

— Ja? — zawołał poważnie, ja mam popełniać taką zdradę? Ja mam prowadzić moje bydełko do obozu nieprzyjaciół! Ach ojcze Bideux, nie spodziewałem się, żeby taki przyjaciel jak wy; miał mnie o coś podobnego posądzać Handluję z miejscowemi rzeźnikami, tylko wyłącznie z rzeźnikami.

— Tak, ale rzeźnicy zabijają woły dla niemców.

— A to już ich wina nie moja. Gdybyście naprzykład kupili krowę i tak się najedli, żebyście aż umarli, to może i wtedy ja byłbym za waszą śmierć odpowiedzialnym, co?

— Macie racyę, Franciszku, i także macie racyę, że nie handlujecie z niemcami, gdyż pewno zamiast pieniędzmi, zapłaciliby wam za towar bagnetami!

Handlarz bydła wzruszył ramionami z oburzeniem.

— Głupstwo! — mruknął głosem odpowiednim do swego ruchu; — powiedzcie raczej, że gdybym targował z niemi jak inni, to płaciliby mi jak innym dobrem złotem francuskiem, dźwięcznem i dobrej wagi,

— Złotem! — odparł lejtenant, w oczach którego błysnął ogień.

— Spytajcie się w Manicamp, rzeźnika z Hondan, czy ich pieniądze są fałszywe? I nie targują się nigdy! Z niemi niema żadnych "jeżeli" albo "gdyby" jak z naszemi intendentami. Ale mówiliśmy przed chwilą o owsie: po czemu wam płacił hurtownik za trzydzieści worków na targu

— O, on kupuje dla dworu, zdaje się, że w ostatni czwartek płacił po dwanaście franków.

— Otóż, dowiedzcie się, ojcze Bideux — odparł handlarz, mrugając znacząco — w Wersalu płacą po dwadzieścia trzy i im więcej się im dostarcza, tem są wdzięczniejsi.

Lejtenant zamyślił się; po chwili handlarz zaczął znowu mówić.

— Teraz, ojcze Bideux, zdaje mi się, zera was dostatecznie przekonał o uczciwości moich zamiarów, nieprawdaż? Możecie więc mnie już dać wolność. Gdybym miał zostać zatrzymanym tu aż do jutra rana, wam by się to na nic nie przydało, a ja poniósłbym straty na jakie sto pistolów.

— Ale jesteście przecie aresztowani, Franciszku?

— No, gdy mnie wypuścisz, to się i areszt skończy.

— Tak, ale mogą mnie wsadzić do ciupy na wasze miejsce.

— Was? Cóż znowu? Któżby się odważył was dotknąć w Magny? Zresztą, jest sposób załatwienia tej sprawy tak, ażebyście nie byli skompromitowani; gdy zamkną moich ludzi i moje bydło; odniosą wam klucze od stodół. Nie zważając na nic, połóżcie je na kominie, reszta już do mnie należy. Wracając, dostaniecie odemnie za owies po cenie ostatniego kursu w Wersalu? Zgoda, ojcze Bideux?

— Nie, co do tego, to zbyt ryzykowne — odparł lejtenant zamyślony — to mi chleba nie da. Ale jak będziesz wracać po zakupy, poproszę cię o jedną przysługę.

— Jaką? — zapytał kupiec skwapliwie.

— Nic wielkiego; moja kobieta chce przesłać ubranie dziecku.

— Waszemu chłopcu? Ależ dobrze, spełnię wszystko jaknajakuratniej, ojcze Bideux. Właśnie jego bataljon był w Senonches, kiedy przechodziłem.

— Bóg wie gdzie będzie, gdy będziesz wracał tamtędy, mój biedny Franciszku! Zanim użyją naszych synów do walki, mordują ich marszami, manewrami i każą im umierać z głodu i zmęczenia! I pomyśleć tutaj, że już od jedenastu lat prawie płaciłem blisko po sto franków, ażeby tylko Firmin nie był żołnierzem! To przykre, jak sądzisz? — To kradzież, istna kradzież! — odparł handlarz bydła wzruszając ramionami. I wy się wstawiacie za takim rządem. Doprawdy jesteście za dobrzy, na waszem miejscu nie wzdragałbym się zyskiwać po jedenaście franków na worku towaru!

— Nie mój Franciszku, ja tego nie robię dla rządu, odparł Jan-Piotr Bideux — robię to dla kraju!

— Ach, gdybyście tak mieli zamiast waszych trzydziestu, tak z parę tysięcy korcy, to zrobilibyście dobry interes!

— Chociaż ich nie mam, Franciszku, to zawsze wiem. zkądby ich dostać, ale jeżeli tego nie robię, to dla tege, że nie chcę. Nie, powtarzam, taki zarobek wcale mnie nie nęci; znaczyłoby to połączyć się z wrogiem, a potem złożyć głowę. O ty naprzykład, prowadzisz bydło na rzeź do Hondon, a i to złapali cię tak, że nie wiem jak cię ztąd uwolnić.

— A jednak muszę ztąd wyjść, mój Bideux, a im prędzej tem lepiej. Więc jak mówiliśmy, z powrotem wezmę waszą paczkę do Tourouvre, oddam ją waszemu chłopcu i zafunduję mu dobry obiad, niech się odżywi po trudach wojskowych, wy zaś za to położycie klucze od obór na kominie.

Lejtenant straży narodowej pokiwał głową.

— Zły to środek — odparł — nie zdążysz ujść ze swojem stadem, chwycą cię i sprawa się pogorszy. Pójdźmy raczej razem do mera; jest nim ojciec Boucand, młynarz, dobry człowiek i znający się na handlu; wezmę cię na swoję odpowiedzialność i dostaniesz półpasek. Tylko głupstwo palnąłeś, żeś gadał, że idziesz do Hondan, gdzie wszyscy wiedzą, że są już tam niemcy; dla czego nie masz się udać do Mantes, gdzie ich jeszcze nie ma, możesz potem skręcić w połowie drogi, jeżeli zechcesz.

— Oh, ten Bideux — odparł handlarz bydła, śmiejąc się grubym śmiechem — dobrze mówisz, że jesteś łotrem z łotrów. Bo i prawda, gdy powiem, że idę do Mantes, będę w porządku. Idźmyż do mera, a z powrotem przyniosę ci połowę zysku z owsa, bądź spokojny.

W chwili, gdy obaj towarzysze wychodzili z karczmy, spotkali Klaudyusza Bordier, który wręczył klucze dowódzcy.

— Pójdziecie z nami do młyna pana Boucand — rzekł tenże. Prowadzę tam Franciszka, pan mer da wam odpowiednie rozkazy.

VIII. BOHATERKA.

Córka ojca Afryki Lorencya Bordier miała lat ośmnaście, była najpiękniejszą dziewczyną w Magny i wbrew przysłowiu: "Nikt nie jest we własnym kraju prorokiem", każde jej wejście na zabawę w oberży pod Białym Koniem, gdzie bawiła się co niedziela z miejscową młodzieżą przy dźwiękach fałszywych skrzypiec, powodowało pewną sensacyę.

Mieszczanie widocznie byli innego zdania, gdyż nazywali ją zaledwie przystojną.

Wzrostu średniego, szczupła, była Wistocie raczej strojną niż piękną; rysy miała regularne, czoło i nos zarysowane misternie, ale chociaż przytem miała zęby olśniewającej białości, usta pełne i ślicznie zaróżowione, chociaż jej oczy lekko zagłębione w arkadach powiek, miały dość blasku i życia, jednak gdy jakieś żywsze uczucie przejmowało dziewczynę, twarz jej nabierała wyrazu ostrego, który znacznie umniejszał urok jej powierzchowności.

Dzięki cerze czerwonej i śniadej jak u mulatki, wydawała się wówczas nawet jakby dziką.

Nie tyle przeto piękności Lorencyi, ile jej wrodzonemu wdziękowi, przypisać należy jej powodzenie we wsi rodzinnej.

Ta córka biednego winiarza przyszła na świat z przeczuciem kokieteryi, ta chłopka miała w samej sobie intuicyę jakiejś wyższości.

Była pierwszą, która porzuciła starodawny czepek znany w okolicach Beauce, rodzaj płóciennych kleszczy ze skrzydłami na skroniach, który miał istotnie właściwość oszpecania zwyczajnych śmiertelniczek, a nie upiękniał wcale brzydkich.

Ona pierwsza zastąpiła go kokieteryjnem ubrankiem paryzkiem, z koronek, ozdobionych wstążkami i szerokiemi frendzlami; już to czerwonej już niebieskiej barwy.

Jej inicyatywie również okolica zawdzięczała wprowadzenie w modę rodzaju klatki z obręczami stalowemi, która tak długo służyła za spódnicę, a którą nazywano krynoliną.

W sobotę, gdy szła na targ, tak kierowała sprawy, ażeby opuszczać miasto dość późno i wracać spacerem; spotykała piękne damy, badała ukradkiem ich toalety, wywiadywała się ostrożnie o sposobie kroju sukni, ułożenia włosów, a w tydzień potem widziano ją wchodzącą na salę balową z innowacyą, która robiła furorę.

To wyemancypowanie się ze starych zwyczajów, ta pogarda opinii, spowodowały pewien hałas w Magny.

Tylko młodzież płci męzkiej była zachwyconą.

Co się zaś tyczy dziewcząt, to te, zanim poszły w jej ślady, na czem kończyły zwykle, w początkach zawsze o mało jej nie zjadły z zazdrości.

Dojrzalsi byli surowi po swojemu, otwarcie szykanowali skłonności małej Bordier do strojów.

Mówiono o niej, jak o koniu, który stojąc na jednem miejscu, drapie ziemię kopytami i kiwa łbem, jak gdyby się chciał wydać piękniejszym — to klaczka rasowa (Ia Piaffeuse),

Przydomek la Piaffe został przy niej na całe życie.

Ojciec Bordier zaczął od energicznej walki przeciwko fantazyom swej jedynaczki.

Wzgardzenie ubraniem głowy narodowem przyprowadzało go do rozpaczy, w dniu, w którym Lorencya przymierzyła po raz pierwszy czepeczek z wstążkami, przywieziony z Dreux, stary żołnierz zaperzył się z gniewu.

— Jeżeli jeszcze kiedykolwiek zobaczę ten szmat na twej głowie — rzekł do niej gniewnie — możesz być pewna, ie ci go zerwę przy wszystkich i wytrę nim buty!

Lorencya odpowiedziała z goryczą.

Ale, pomimo, że gderała na ojca głosem wcale nie oznaczającym szacunku, zdecydowała się jednak ukryć nowomodny czepeczek w szafie, ale dla tego tylko, żeby go wyjąć zaraz gdy stary się odwrócił, schować go do jarmarku i pójść ubrać się do przyjaciółki.

Następnych niedzieli, gdy nadchodziła zwykła godzina zabawy, powtarzało się to samo.

Pewnego pięknego dnia, w chwili, gdy Lorencya w nowym stroju przechodziła główną ulicą z kilkoma dziewczętami, skacząc i śmiejąc się srebrnym śmiechem młodości, nagle spotkała się oko w oko z ojcem, który wyszedł znienacka z jednej z poprzecznych uliczek, wiodących do winnicy, przy której, pomimo niedzieli pracował.

Zjawisko tak przeraziło Lorencyę, że wyrwawszy rękę z pod ramienia towarzyszki chwyciła się za czepek.

Afrykanin zmarszczył swe gęste brwi, spoglądając surowo na córkę, ale w końcu odwrócił się, wzruszywszy ramionami i odszedł w milczeniu.

Milczenie to, pomimo całej srogości, Lorencya przyjęła za aprobatę jej kokieteryjnych wybryków.

Od tego dnia, już nie starała się ukrywać czepeczka przed ojcem; nie tylko, że nie lękała się powracać w nim do domu, ale nawet przypinała na głowie w obecności starego wiarusa.

Wdowiec, po kilku latach pożycia małżeńskiego, stary żołnierz, miał dla swej jedynaczki czułość sięgającą zachwytu.

Kraj i córka — oto wszystko co kochał prawdziwie; nie wahałby się oddać życie za jedno i drugie.

Na nieszczęście przywiązanie do córki przerodziło się w nim w słabość, podniecaną rolą macierzyństwa, w jaką musiał się wdrażać rad nie rad.

Gdy była małą, nie mając na niańki, którymby zresztą nie mógł dowierzać, nosił ją ze sobą na pole i sadzał w improwizowaną kołyskę wraz z pożywieniem całodziennem i narzędziami roboczemi.

W winnicy, pod namiotem, który wystawił umyślnie, ażeby się uchronić od słońca i deszczu, umieszczał ją na siedzeniu zrobionem ze złożonej w czwórnasób własnej kurtki, następnie, co chwila zaglądał czy dziecko nie potrzebuje go przypadkiem; przynosił jej kwiaty, owoce, chcąc ją rozerwać, całował i bawił się z nią; potem, wracając do pracy, kopał motyką z podwójnym zapałem, chcąc powrócić czas stracony.

Gdy urosła, jeszcze sam się zajmował jej ubraniem, zdrowiem, edukacyą, zarówno jak sam jeden tylko cieszy się jej małemi postępami w szkółce i jej pięknością.

Pod wpływem tej samotności, tych zachwytów, tej dumy ze swej jedynaczki, poczciwy wiarus, ulegał mimowoli wszystkim kaprysom córki, która przez spryt wrodzony pojęła wkrótce, że może powodować ojcem, ile jej się rzewnie podoba.

Gdyby chciała nadużywać tej władzy; byłaby miała od niego wszystko, czegoby tylko zapragnęła; ale stary żołnierz dał jej w dziedzictwie pewną żywość charakteru, która nie szła w parze z obłudą. To też dziewczyna często unosiła się, była uparta, gderliwa, zanim nareszcie uciekła się do dyplomacyi, to jest do pewnych pieszczot, do pewnych czułych wyrazów, gdy zwracała się do ojca; postępowanie to wydawało zawsze pożądane dla niej owoce.

Klaudyusz Bordier był zanadto rozsądny, ażeby nie zrozumieć ile ta gorączka kokieteryi miała w sobie niebezpieczeństwa dla córki, ta skłonność do zbytków mieszczańskich oburzała zarówno jego pojęcia prostoty jak i przywiązania do starodawnych zwyczajów; każda nowość, którą Piaffe zamierzała, wprowadzić na wsi, napotykała ze strony ojca żywe opozycye i była powodem scen dość gwałtownych. Ale rozbrojony miłością jaką uczuwał względem, córki, wiarus zawsze przegrywał sprawę, pod wpływem złego humorku Lorencyi.

Gdy przez kilka dni był pozbawiony jej chichotu, był jakby spragniony, ażeby je przywrócić na jej usta, ażeby otrzymać od niej kilka czułości, kilka nawet pocałunków, zdecydował się na. tolerancyę, wmawiając w siebie, że złe nie było przecie tak wielkie i że pomimo wszystkiego, córka może być uczciwą zarówno w czepeczku z wstążkami, jak i w chustce zawiązanej po wiejsku.

Lorencya była zarozumiała, a pewien rodzaj pierwszeństwa, które zdobyła przez swą dbałość o modę, powstrzymał ją od krótkich i szkodliwych miłostek.

Bluzy z zabaw w Magny i okolicy wcale nie licowały z jej strojami; to też młodzież męzka, pomimo że chętnie z nią obcowała, okazywała jej szacunek i traktowała ją do pewnego stopnia jak panienkę.

Znano tylko jednego jej kochanka, mianowicie Firmina Bideux.

Był to rodzaj sekwestratora, który z Dreux, swego stałego miejsca pobytu, przybywał do Magny dla tańczenia z chłopką.

Takie postępowanie wywołało pewne szepty pomiędzy młodzieżą, chłopcy nie mogli patrzeć na jego surdut bez pewnej odrazy, tembardziej, że tak wyróżniał się znacząco w sali, i że jego właściciel obtańcowywał najpiękniejszą wieśniaczkę; to też wyszukiwali tysiące powodów, ażeby z nim zawiązać kłótnię.

Dziewczęta nie mniej były zazdrosne z tak świetnej konkiety, jaką robiła ich koleżanka i mściły się tysiącami docinków.

Ich zdaniem, pan urzędnik kpił sobie z Lorencyi, i że prędzej czy później sama przekona się o tem:

Jednak, czy to że skłonność Piaffki dla tego młodego człowieka nie była jeszcze zbyt żywą, czy że przeczuwała, że jej rywalki mogły mieć słuszność, dość, że z jej strony nastąpiło pierwsze opamiętanie.

Pewnego wieczoru, na placu przed balem, odbyła długą i nader ożywioną rozmowę ze swym wielbicielem; przycisnęła go, jak to mówią, do ściany, oświadczyła mu, że jeżeli chce, ażeby ich stosunki miały miejsce nadal, to powinien jeszcze tego samego wieczoru udać się do jej ojca i wyznać mu swoje zamiary.

Gdy jednak, nie zapierając się miłości, pan urzędnik Szukał pozorów dla odroczenia tak stanowczego i uroczystego kroku, odwróciła się, weszła na salę tańca i ująwszy pod rękę pierwszego chłopca, jakiego spotkała na drodze, puściła się z nim w wir włościan polkujących, przy akompanjamencie żelaznych podkówek.

Po skończeniu polki, młody mieszczanin, który przez cały ten czas śledził Lorencyę, zbliżył się do niej i poprosił do następnego kontredansa; ale nie odpowiedziawszy mu ani słowa, bohaterka nasza sama zaprosiła jednego z sąsiadów i udała się wraz z nim zająć miejsce w kadrylu.

Takie postępowanie, które powtarzało się ile razy Firmin próbował pogodzić się z dziewczyną, miało szalone następstwa.

Wieśniacy wybornie odgadli co musiało zajść pomiędzy kochankami; radzi byli stałości uporu wieśniaczki i kompromitacyi pięknego pana.

Szepty i tłumione śmiechy dawały się słyszeć przy pierwszych odmowach ze strony Lorencyi; przy następnych jednak zamieniły się one w huragan oklasków i szyderstw, dzięki którym pan urzędnik zmuszony był opuścić salę przy odgłosach "a pódziesz", podczas gdy jego wybranka, wesoła i uśmiechnięta, kołysała się na ramieniu drugiego kawalera.

Zajście to utrwaliło popularność, jakiej używała córka winiarza w gronie okolicznej młodzieży.

We dwa miesiące potem, jakkolwiek Firmin Bideux stał się znowu nieodstępnym tancerzem Lorencyi Bordier, nowy ten związek nie napotkał żadnej opozycyi ani nagany. Firmin stał się już "jednym ze swoich".

Nagadano się, naprzypuszczano, nadrwiono i napłakano do woli.

Ale cóż począć z zaślepieniem dziewcząt.

Z drugiej strony jednak, czyż można było przypuszczać, ażeby Jan-Piotr Bideux, człowiek tak zamożny, zgodził się kiedykolwiek na małżeństwo swego jedynaka z dziewczyną, mającą zaledwie ze cztery zagony wina w posagu?

Trzeba było być tak szaloną jak Lorencya, żeby się; tem łudzić!...

Urzędnik, a przytem bogaty dziedzic, pobawi się nią, potem znudzi się i porzuci.

Trzeba przyznać, że w gruncie rzeczy było trochę racyi w tych dowodzeniach.

Winiarz zarówno jak kupiec niechętnie patrzyli na ten stosunek.

Ale młodzi ludzie nie wiele sobie robili z ojcowskich przesądów.

Ich stosunek wziął niebawem górę nad zwykłemi miłostkami otaczającej ich młodzieży wiejskiej.

Firmin zakochał się na seryo w pięknej Piaffce.

Był to chłopiec zacny, słodki i dobry, któremu można było tylko zarzucić pewną słabość charakteru.

Kilka lat spędzonych w jednym z pensyonatów w Dreux, powiększyło zasób jego wiedzy, i tem samem wyróżniał się stanowczo z grona często rubasznych i cynicznych towarzyszów młodości; a jego uczucie względem Lorencyi stało się o wiele czystsze i świętsze od zwykłych wiejskich miłostek.

Kobieta, na jakiem bądź stopniu społecznym, nigdy nie jest nieczułą na subtelności uczucia; to też słodycz, uległość, nie wielkość wymagań ze strony kochanka, jak również jego przywiązanie i zachwyt dla niej, wywarły na Lorencyi głębokie wrażenie; wkrótce odpłaciła mu czułością za czułość.

Szacunek jaki mieli dla siebie, i obawa żartów po-

wstrzymała ich od trywjalności tego rodzaju wiejskich stosunków; bawili się, chodzili na bale, tańczyli wraz z innemi chłopcami i dziewczętami, nieraz spędzali całe noce na salach tańca, skacząc przy dźwiękach fałszywych skrzypiec, śpiewając, szczebiocząc, śmiejąc się jak inni, ale nigdy nie byli tak słodko wzruszeni, jak podczas powrotu, gdy idąc ręka w rękę pomiędzy drzewami alei głównej, dziewczyna opierała mokrą prawie od zmęczenia główkę na ramieniu towarzysza, od czasu do czasu rozmawiała z nim po kilka zdań urywanych, którym najczęściej zamiast odpowiedzi służyło wzajemne ściśnienie dłoni w milczeniu.

Ta idylla trwała przez długie lata, ku wielkiemu podziwieniu ze strony żeńskiej połowy ludności w Magny.

IX. OJCIEC I CÓRKA.

Po przejrzeniu papierów handlarza bydła, którego zresztą znał z nazwiska, i na zapewnienie tegoż, że udaje się do Montes, mer Boucaut zgodził się na zdanie Bideux.

Pomimo protestacyi ze strony starego Bordier, Franciszek Minard opuścił młyn, zaopatrzony w kartę przejścia a objąwszy w ponowne posiadanie swą trzodę, pośpieszył pognać ją w stronę Hondanu.

Po tym drugim wypadku, przy którym przeciwnik nie tylko że zakpił sobie ale i tryumfował, Afrykanin został przyprowadzony do najwyższej pasyi; przeszedł przed kordegardą nie zatrzymując się wcale, nie odpowiedziawszy nawet na przyjazne powitania, które wbrew wszelkim prawidłom i tradycyom wojskowym załączył szyldwach, i udał się do domu, położonego na końcu wioski.

Domy włościan z Beauce, czy to bogatych czy biednych, podobne są wszystkie do siebie, a ich nędzny wygląd-stanowi rażący kontrast z płodnością pól okolicznych.

Dom Klaudyusza Bordier nie stanowił wcale wyjątku z tego ogólnego prawidła; szerokie wrota prowadziły na podwórko zasłane gnojem; po prawej stronie wszedłszy na podwórze, stał dom, składający się z dwóch izb frontowych i z pagórka; naprzeciw niego, w innym budynku znajdowały się: obora, spiżarnia i tłocznia.

Pierwsza izba stanowiła sypialnię Afrykanina, a zarazem kuchnię, pokój jadalny i miejsce, w którem zbierała się rodzina.Ściany dawniej otynkowane, dziś dzięki wpływom czasu i dymu, były jakiegoś ciemno-brunatnego koloru, podłoga zaś z czarnej ziemi, w której podkówki butów porobiły niebezpieczne wądoły; sufit z poczernionemi belkami na których wisiały deski, urządzone w kształcie półek, a podtrzymujące sery, worki z jarzynami i przyrządy kuchenno-gospodarcze, wysoki komin z wydatnym daszkiem i kilkoma hakami, oto wszystko, co stanowiło podstawę izby. Zawartość jej składała się z szafy, wielkiego kufra, ze stołu dębowego, łóżka przykrytego jakąś zieloną matęryą i drewnianego zegaru, przybitego do ściany, który monotonnem tik-tak skandował sekundy.

Pokój Lorencyi do którego wchodziło się przezedrzwi umieszczone wprost komina, był, przeciwnie, umeblowany z pewnym zbytkiem, którego inicyatywa była przedewszystkiem czułość ojca, pomimo surowości, z jaką występował przeciwko modnym zachciankom Piaffki.Ściany były wyklejone kolorowym papierem, łóżko zaś i okna ozdobione firankami z tkaniny blado-niebieskiej.

Na komodzie orzechowej, w pośród mnóstwa filiżanek i figurek porcelanowych, które Lorencya wygrała na zabawach wiejskich, dominował złocony zegar, prezent imieninowy od starego wiarusa; wreszcie, nawet sztuka malarska miała przedstawicieli w tym przybytku, pod postacią czterech jaskrawych obrazów, w których artysta, widocznie mniej dbał o rysunek niż o barwy.

Gdy Klaudyusz Bordier wszedł na podwórze, usłyszał jakieś głosy w pierwszej izbie.

Spojrzał w okno zdziwiony trochę, że córka nie spała jeszcze o tak spóźnionej porze, prowadziła ożywioną rozmowę z jakimś mężczyzną, którego twarzy nie mógł dostrzedz, ale którego poznał niebawem po wzroście i wykrzywionych kształtach.

Był to Arsenjusz, sierota, którego ojciec Afryka zwykł był nazywać przydomkiem Bistraca.

Pomimo rozmowy, jaką miał z tym ostatnim, po mimowolnem nieposłuszeństwie, które spowodowało ucieczkę niemców, ojciec Bordier dotąd jeszcze nie mógł się pozbyć niechęci dla mimowolnego jej sprawcy, wszedł szybko do stancyi i nie mówiąc ani słowa do córki, nie patrząc nawet na biednego Bistraca, rzucił się na niskie krzesło, stojące w kącie przy kominie, na którym tliły się dwie głownie, i zaczął zapalać fajkę, oddawna już zagasła, dzięki tak licznym i niespodziewanym wypadkom tego wieczoru.

Młodzi ludzie wydali się bardzo pomieszani; ale Lorencya skinęła na kulasa, ten skierował się ku drzwiom, ona zaś usiadła przy ojcu po drugiej stronie ogniska.

Stary, pochyliwszy się dla dostania węgla, dostrzegł dość sporą paczkę, którą Arsenjusz niósł w ręku, i zawołał nań groźnie:

— Gdzie idziesz? Cóż to tam niesiesz? Dlaczego zamiast sandałów masz buty?

Z właściwą sobie łagodnością, kulas, który już był na progu, wykonał szybki półobrót i uzbroiwszy się w słodki i dobroduszny uśmiech, którym nieraz już rozbroił wiarusa, zbliżył się doń, szukając w myśli, na które z trzech zapytań ma dać przedewszystkiem odpowiedź.

— Ojcze Bordier — rzekł wreszcie — samiście mi mówili przecie, że jak się idzie w drogę, to trzeba kłaść buty, a ponieważ do Senonches mam dobrych dwanaście milek, zrzuciłem saboty, a wziąłem trzewiki.

— Ach, idziesz do Senonches — odparł Klaudyusz Bordier, marszcząc brwi.

— To pani Bideux poseła przez niego ubranie i bieliznę dla Firmina — wmieszała się Lorencya, rumieniąc się zlekka, pod wpływem badawczego wzroku ojca.

— Ubranie! Bieliznę! — zawołał stary. Dlaczegoż już razem nie posyła szarpi, żeby miał czem ranę zasklepić? Firmin jest przecie bardzo nieszczęśliwy, że został rekrutem. Aj, te baby nie wiedzą, że ich posyłki, ich wygódki bałamucą tylko biednych chłopów, którzy są dzisiaj jedyną nadzieją Francyi.

— A tak — odparła Lorencya z goryczą — bo są rodzice, którzy dbają o swoje dzieci. Wszyscy nie są tacy, jak ojciec, dzięki Bogu. Czyż to nie dosyć poświęcenia, że ich oddali do wojska. Robi się co można, ażeby nie pomarli z głodu, z nędzy i zimna, maszerując w brudnych, bluzach, w które ich stroi wasz rząd przeklęty. Zresztą ojciec tego nie może zrozumieć. Czyż pani Bideux nie ma własnej woli? Czy może zabronicie także biednemu Arsenjuszowi zarobić te sto soldów, które mu przyrzekła.

Pomimo niemałej irytacyi, w jaką wprowadzały go te słowa, które dla niego były bluźnierstwem, tembardziej, że wychodziły z ust jogo córki, stary patryota nie znalazł odpowiedzi; zaczął stukać po cegłach komina małemi szczypcami, które trzymał w ręku, co powodowało tysiące iskier, i milczał w zamyśleniu.

Lorencya skorzystała z jego nieuwagi, i dała znowu znak kulasowi, który po cichu wymknął się z izby.

Błysk zadowolenia przebiegł w oczach młodej dziewczyny, westchnienie ulgi wybiegło jej z piersi, skoro usłyszała stuk bramy, zamykającej się za odchodzącym.

Chcąc się uspokoić z doznanych wzruszeń, po chwili usiadła znowu naprzeciw ojca.

Spokój w izbie przerywało tylko prawidłowe tik-tak zegaru.

Trwało to dość długo; wreszcie Lorencya wstała, objaśniła świecę, której knot, wyrastając co chwila, osłabiał światło, i zwracając się do Klaudyusza Bordier, zapytała:

— Czy nie położycie się tatusiu dzisiaj?

— Nie — odparł tenże ze słodyczą, rażąco odmienną od ostrych wystąpień poprzednich — mam z tobą do pomówienia.

Piękne oblicze Lorencyi zmieniło się trochę i z pewną obawą zajęła miejsce.

— Co? — zawołała — znowu pewnie stare historye na temat moich sukien i czepków? Powinieneś się był domyśleć ojcze, że skoro cała młodzież poszła do wojska, że skoro w każdej chwili spodziewamy się napadu wrogów i śmierci, nie będę się przecie stroiła.

— Wcale nie o tem pragnę mówić z tobą, moja córko — odparł Klaudyusz Bordier, kręcąc głową. Prawda, że wolałbym cię widywać mniej przesadną w strojach, że radbym był bardzo widzieć na twej głowie płócienne chustki, jak nosiła moja biedna żona, a twoja matka; ale wytłomaczyłem sobie, że można być uczciwą kobietą i w tych barwnych fatałaszkach, zarówno jak w grubej spódnicy i w perkalowej chustce na głowie; to też dałem ci wolę postępować w tym względzie jak ci się spodoba. Nadużywałaś trochę tej swobody, ludzie gadali, obmawiali, ale uważałem cię zanadto dumną, ażebyś miała zapomnieć o honorze. Jednak doszłaś do lat, w których trzeba zacząć być rozważną; wszyscy eleganci mensą na mężów, a dziewczyna powinna obcować tylko z takim mężczyzną, którego może zostać żoną.

Lorencya nie mogła pohamować swego zniecierpliwienia; przytyk, jaki dostrzegła w ostatniem zdaniu ojca, nie mógł być złagodzonym czułością, w którą ubrał swoja, przemowę.

To też przerwała ze wzburzeniem:

— Któż to jest ten młodzieniec, który niby nie może zostać moim mężem?

— Firmin Bideux — odparł wiarus z powagą. Krew, która przed chwilą zabarwiła policzki dziewczyny, ustąpiła miejsca nadzwyczajnej bladości.

— I dlaczegóż to? Czy może dlatego, że ma kilka soldów więcej odemnie? Któż mu zabroni, jeżeli mu się tak podoba?

— Być może, ale mam jeszcze inne powody. Przedewszystkiem zaś ten, że uczciwa córka nie wychodzi za mąż wbrew woli swego ojca.

— A jakaż jest wola ojca?... — wyszeptała Lorencya drząc na całem ciele i spuszczając powieki.

— Moją wolą... — odparł wiarus; ale miarkując się, dodał: — Nie, mojem najszczerszem pragnieniem jest... błagam cię o to jak o łaskę... nie myśl już o tym chłopcu!

— Ale jeszcze raz, dlaczego? Jeżeli mnie kocha i jeżeli...

Zatrzymała się, poczem dodała z mocą:

— A więc tak! Jeżeli i ja go kocham! Ach doprawdy, możnaby sądzić, że ojciec nie jest przy zdrowych zmysłach! Jeżeli nie chcesz, ojcze, mieć go za zięcia, to dlatego tylko, że jego ojciec jest bogaty, a ty biedny!...

— Nie — odparł Klaudyusz Bordier, zapalając się z kolei — dlatego, że jestem uczciwym człowiekiem, a jego ojciec niejest takim.

— Ach, rozumiem! — zawołała Lorencya ze zwykłem uniesieniem. — Nigdy nie byliście w zgodzie z panem Bideux. Nawet dziś wieczorem na placu kłóciliście się ze sobą, Bistrac mi to opowiadał; a ponieważ nie jesteście jednego zdania w tej lub owej kwestyi, ponieważ zazdrościcie sobie, ponieważ nienawidzicie się obaj, to dlatego, my, wasze dzieci, mamy cierpieć? O, nie, nigdy tego nie będzie; nieraz ojciec twierdził, że mam ojca usposobienie: to też o tyle będę upartą, o ile ojciec będzie nierozsądnymi i przysięgam, że nikt prócz Firmina nie będzie moim mężem.

Nie pierwszy to raz Lorencya brała górę nad ojcem; zdarzało jej się to niejednokrotnie przy najbłahszych okolicznościach.

Dzięki wolności i swobodzie, w której była wychowaną i podobieństwu usposobień, rozmowa zawsze miewała pewną szorstkość i nieraz przybierała charakter nader ożywiony, ale uczucia, pod wpływem których znajdował się tego wieczoru Klaudyusz, pozwoliły mu pohamować zwykłą gwałtowność.

Pomimo więc, że opór córki przeciwko woli ojcowskiej bolał go bardzo, wzruszył tylko ramionami i odpowiedział Lorencyi, zirytowanej i drżącej temi słowy.

— Niech i tak będzie, myśl o sobie i nie dbaj o smutek, jaki sprawisz twojemu staremu ojcu; taka to dzisiaj moda. tak jak i modnem jest ubierać się dziwacznie. Kocham cię dosyć, ażeby ci to przebaczyć, moje dziecko. Ale pomyśl, że opór nie będzie mniejszy ze strony pana Bideux; oświadczył mi przed chwilą w obecności Bedindina, który zapewne rozbębnił to już po całej okolicy, że nigdy nie zgodzi się na to, ażeby jego syn złączył się z rodziną takich jak my, nędzarzy. Ty ręczysz za siebie, moja biedna Lorencyo, ale czy jesteś pewną, że twój gagatek nie okaże się albo słabszym, albo... bardziej szanującym wolę ojca?

Lorencya zbladła; lekkie drżenie przebiegło po jej ustach.

Ale odparła gorączkowo:

— Och, gdybyś wiedział tatusiu, jak mnie Firmin kocha, to byłbyś pewnym, że to co mówisz jest niepodobieństwem.

Wiarus pokręcił głową; poczem, przysunąwszy się do córki tak, że znalazł się naprzeciwko niej, ujął ją za obie ręce.

— Słuchaj, dziecko — rzekł — od sześciu miesięcy staram się zapobiedz waszym stosunkom, gdyż przeczuwam wszystko, co ci może przykrość sprawić, a że tam czasem gderam na ciebie za te fatałaszki, to jeszcze nie dowodzi, żebym nie miał przelać ostatniej kropli krwi, ażeby okupić każdą z twych łez. Po sposobie wyrażenia się pana Bideux o tobie, byłbym złym ojcem, gdybym nie starał się zwrócić twojej uwagi na grożącą ci niedolę. Znosiłem to, że Firmin przychodził do nas co niedziela, już dla togo samego, żeś ty była szczęśliwą, a potem, że go nie znam ze złej strony. Chłopak nie jest złym, ani podstępnym; miał rozum nie uprzedzać o niczem ojca. To ta jego kochana mamunia, brudna zarówno z powierzchowności jak i słaba z charakteru, dodała mu odwagi do podtrzymania waszego stosunku, i zdaje się, że to dla ciebie gorzej moje biedne dziecko.

Słysząc tę pochwałę dla ukochanego, Lorencya, wzruszona i tryumfująca, wstała ze swego krzesła i usiadła na kolanach ojca; ale przy ostatnich słowach, które wymówił, zerwała się szybko.

— Ach, nie masz serca ojcze, że obmawiasz tę kobietę; wszak już z dziesięć razy słyszałam od ciebie, że jest świętą.

— I męczennicą, tak mówiłem to, i powtarzam, bo to właśnie mnie przeraża.

— Ależ ona zna sposób myślenia Firmina i mój — odparła Lorencya znowu się zapalając — a że zgadza się na wszystko, najlepszym dowodem jest to, że tu przychodzi. Gdybyś był ojczulku przyszedł o godzinę wcześniej, byłbyś ją tu spotkał; obieśmy wysłały Bistraca, ażeby zaniósł biednemu chłopcu to, co ulżyć może jego nędzy.

Każda najmniejsza bodaj aluzya, tycząca się odstępstwa od subordynacyi wojskowej, miała przywilej irytowania starego żołnierza; to też, jakkolwiek wielkie było przejęcie się jego sprawami bieżącemi, nie mógł się powstrzymać od grymasu pogardy dla owej nędzy, którą jakoby przechodził "biedny chłopiec", ale po chwili, wrócił do poruszonej kwestyi.

— Wistocie — rzekł — pani Bideux nie sprzeciwiała się dotąd projektom swego syna, przychodzi odwiedzać ciebie pokryjomu, ażeby się jemu przypodobać; ale gdy ten tyran, którego nazywają panem Bideux, powie: "nie, nie i nie", bądź pewna, że jak przez całe swoje życie, tak i wtedy, ta biedna kobieta odpowie: amen. Czyż zaprotestowała bodaj jednem słowem, gdy przed trzema laty, zabronił jej ni ztąd ni zowąd odwiedzić jej konającego ojca? I powtarzam ci, Firmin, pomimo że jest piękny, pochodzi z tej samej rasy owiec, które nie śmią beknąć, nawet wtedy, gdy ich zarzynają.

Lorencya widocznie wzruszona temi dowodzeniami, którym przyznawała dużo słuszności, zaczęła się przechadzać po izbie.

— Powinnaś się nad tem zastanowić, moje dziecko — mówił dalej ojciec Afryka. — Ile mogłaby ucierpieć twoja duma, gdybyś stała się pośmiewiskiem całej wioski, gdy już stanie się głośnem, jak ci ludzie zakpili z nas sobie, nie chcę nawet przypuszczać; i dla tego trzeba by stanowczo zapobiedz takiej ostateczności. Zezwolenia ojca, nie otrzymacie nigdy, bądź tego pewną. Nie należy on do rzędu tych ludzi, których wzruszają łzy, nawet łzy żony i syna. Mówię to do ciebie, nie jako ojciec, ale jako przyjaciel, wierzaj mi, nie dawaj woli przyjaźni, która cię doprowadzi do złego. Skorzystaj z nieobecności Firmina i zapomnij o nim; kawalerów nie zbraknie ci, a jeżeli ten, którego wybierzesz nie będzie tak bogatym...

— Ech, co mi tam po pieniądzach! — zawołała Lorencya, przerywając ojcu; czy sądzisz, ojczulku, żem kiedy pomyślała o tem? Kochałam Firmina, gdyż jest słodki, gdyż jest dobry, miły, łagodny, gdyż jest sobą samym wreszcie, i zdaje mi się, że nigdy nie mogłabym kochać innego.

— Tak ci się zdaje, nie chcę cię przekonywać, że się mylisz, bynajmniej; ale na pamięć twojej matki, w imię tej czułości, jaką ci zawsze okazywałem, gotów jestem upaść przed tobą na kolana i zawołać: "Lorencyo, bądź odważną i mężną, porzuć mrzonkę, która cię będzie kosztowała spokój i szczęście."

Chciał ująć rękę córki, ale ta, której wzruszenie wzrastało z każdą chwilą, usunęła się z niechęcią.

Weteran zmarszczył nagle brwi i twarz jego przybrała wyraz groźny.

Zaczął mówić wolno i poważnie.

— Dotąd nie wspomniałem ci ani słowa o sobie, moja córko, o żałobie, którąbym zmuszony był nałożyć, gdybyś stała się ofiarą osoby, wyróżnianej tu przez wszystkich, ale i daleko bardziej nienawidzonej, lichwiarza, zbogacającego się krwawą pracą biedaków, człowieka bez czci i wiary, który bez żadnych skrupułów złamał już ze dwadzieścia razy słowo za lichy zarobek, i gotów jest handlować krajem, jak handlował sumieniem. Wszystko to ciążyło mi kamieniem na sercu od chwili, kiedy dostrzegłem stosunek twój z jego synem. Jednakże, chociaż dolatywały do moich uszu setki docinków, dotyczących was obojga, nigdy nie wspomniałem ci o tem. Zapomniałem o własnej, osobistej niechęci, bylebyś ty była szczęśliwą; ale z chwilą, w której związek ten doprowadzić cię może do kompromitacyi i hańby, zmienia się postać rzeczy, i tak jak potrafiłem w miłości mej znaleźć odwagę, prosić cię, tak również zdobędę się na tyle siły, ażeby ci zabronić stosunków z synem pana Bideux raz na zawsze.

Lorencya stała się bardzo bladą; jej oczy błyszczały gorączką; pierś falująca podniecała uczucia, które nią miotały; ale pomimo całego ogromu wzruszenia, nie mogła się oprzeć chęci zaoponowania ojcu, jak to zwykła była czynić przy każdej żywszej przemowie, to też głosem cierpkim, prawie wyzywającym, krzyknęła:

Dobrze, niech ojciec robi, jak mu się podoba, jeżeli pragnie mojej hańby.

Klaudyusz Bordier powstał, spojrzał oko w oko córce; milczący, zdumiony, zdając się nie rozumieć słów córki.

Na widok tej twarzy, zazwyczaj uśmiechniętej, teraz konwulsyjnie zmienionej, opanował go jakby przestrach zmierzył córkę od stóp do głów, ale po chwili otrząsnął się ze zgrozy i jakby odpychając jakieś straszne przypuszczenie, rzekł półgłosem:

— Nie, to być nie może!... Lorencyo, dobra, kochana Lorencyo, powiedz, że tak nie jest.

Na ten przejmujący okrzyk czułości i szlachetność człowieka proszącego o łaskę, serce Lorencyi zmiękło; egoizm ustąpił miejsca rozrzewnieniu.

Padła na kolana, a chwyciwszy jedną z rąk wiarusa szepnęła głosem, przerywanym łkaniem:

— Przebacz mi ojcze, przebacz!

Klaudyusz Bordier odepchnął córkę tak gwałtownie, że aż padła na ziemię; jednocześnie, wzrok jego przeniósł się na fuzyę wiszącą w pobliżu komina, ale nie uczynił ruchu, ażeby ją pochwycić.

Podszarpnięty w swej jedynej miłości i chlubie, biedny winiarz tknięty do żywego, nie wiedział jak ma postąpić.

Padł ciężko na krzesło, gdzie przez długi czas siedział milczący, przygnębiony, złamany.

W ciągu kilku godzin ojciec i córka nie przemówili do siebie ani słowa; Lorencya, wsparta o komin, łkała ciągle.

Wiarus, wsparty łokciami o kolana, ukrył głowę w dłoniach i milczał.

Od czasu do czasu, szorstko, jakby się wstydząc miękkości, ocierał szybko łzę, spływającą zwolna po pomarszczonych policzkach.Świeca zgasła, izba była pogrążona 'w ciemnościach, i przez szyby zaczęły już powoli zaglądać promienie wschodzącej jutrzenki.

Klaudyusz Bordier, zwracając się do córki, rzekł łagodnie:

— Połóż się, Lorencyo, pewno potrzebujesz spoczynku, biedne dziecko.

Za całą odpowiedź, nieszczęśliwa wzięła ojca za rękę, podniosła ją do ust, ale winiarz objął ją wpół i całując, wyrzekł:

— Zarówno jak ty, i ja muszę sobie robić wymówki, biedne dziecko; o tak, nie ty jedna jesteś tu winna; oboje powinniśmy prosić o przebaczenie tej, co tam w górze, opłakuje pewnie nieszczęście, jakie nas spotkało!..

Koniec wersji demonstracyjnej.

X. CO SIĘ KULASOWI PRZYTRAFIŁO W PODRÓŻY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. JAK ODBYWAŁY SIĘ ŻNIWA W ROKU 1870.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. GDZIE LORENCYA DOWIADUJE SIĘ, ŻE LIST JEJ CZYTANO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIIL NAPAD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. BITWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. JAK SIĘ TERORYZUJE ZWYCIĘŻONYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII. KUPIEC-BOHATER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. GDZIE JAN-PIOTR BIDEUX PRZYSPOSABIA SIĘ DO ODWETU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX. GDZIE PAN BIDEUX UŻYWA I NADUŻYWA WŁADZY MUNICYPALNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX. PATRIA!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI. CZARNY MIESIĄC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII GDZIE, JAK ZAZWYCZAJ, OPATRZNOŚĆ KAŻE POKUTOWAĆ NIEWINNEMU ZA GRZECH WINOWAJCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej