Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

DOM CHRZEŚĆJAŃSKI W STAROŻYTNYM RZYMIE.

JESCZE DOM POGAŃSKI W RZYMIE.

DWIE PRZYJACIÓŁKI.

NA WIECZERZY.

DWIE CHRZEŚĆJANKI I NIESPODZIEWANE ZJAWIENIE.

ROZCHODZENIE SIĘ.

NA PALATYNIE.

NARADY.

PRZYMIERZE WILKA Z LISEM.

WILK I LIS W OWCZARNI.

ROZDAWANIE.

NA WSI.

WE DWORZE CHRZEŚĆJAŃSKIM.

LICHY CZŁOWIEK, DO WSZYSTKIEGO GOTOWY.

PRZYGOTOWANIA RZĄDOWE.

GŁÓWNY KOŚCIÓŁ.

CMENTARZ PODZIEMNY.

ŻAŁOBA FABIJKI.

ŚLUBY DZIEWICTWA I GROŹBA ZŁEGO CZŁOWIEKA.

UKAZ.

ŁOWY.

PIERWSZY KWIAT.

WYJAWIENIE TAJEMNICY. — NAWRÓCENIE ZDRAJCY.

NAGRODA.

DRUGA WYPRAWA NA CHRZEŚĆJAN.

UWIĘZIENIE I SĄD.

NAWIEDZINY I UCZTA OSTATNIA.

W CYRKU.

WYROK SAMEGO CESARZA.

ZABIEGI DWÓCH POGANEK.

SPEŁNIENIE WYROKU.

O ŻYCIE I DALSZE STARANIA A ZABIEGI.

20-STY DZIEŃ STYCZNIA.

ZNOWU NOWINA.

POŻEGNANIE.

W DNIU 21-SZYM STYCZNIA.

WNIWECZ.

NIEPROSZENI.

ZEMSTA.

KAPŁAN-LEKARZ.

SERDECZNA ROZMOWA.

JEJ DZIEJE.

DŁUG.

GRÓB POD DWORKIEM.

DOKONAŁA.

ZMIANA.

BEZ POKUTY.

GOŚĆ.

NIESPODZIANKA.

PAMIĄTKI I ZAKOŃCZENIE.

WYJAŚNIENIE.

RZYMSCY CHRZEŚĆJANIE W ZARANIU CZWARTEGO WIEKU

Wiseman Nicholas Patrick

DOM CHRZEŚĆJAŃSKI W STAROŻYTNYM RZYMIE.

Na miejscu gdzie jest dziś kościół Świętego Marcelego, przy jednej z najgłówniejszych i najbardziej ożywionych ulic w Rzymie, zwanej Korso, stał przed szesnastu wiekami, za czasów rzymskich cesarzy, dom mieszkalny rodziny patrycjuszów, czyli szlachty rzymskiej. Takich domów, jak ten, było podówczas nietylko w samym Rzymie, ale i w inny licznych miastach pod jego panowaniem bardzo wiele. Warto więc zobaczyć, jak one były pourządzane. A ten jeden, o którym tu mowa, da jakie-takie pojęcie o wszystkich. Wyrzućmy od naszych czasów w tył całych równo 16 wieków, czyli 1600 lat, jak gdyby ich nie było, a zatrzymajmy się na rzymskim bruku na początku czwartego wieku chrześćjaństwa, w roku 302, i poobcujmy trocha zapomocą tej opowieści z ówczesnymi tam ludźmi.

Dom, do którego wstępujemy, wygląda od ulicy jako tylko mur niezbyt wysoki, prosty, nagi, bez żadnych prawie ozdób, z drzwiami i paru oknami. Wszedłszy do jego wnętrza, przechodzimy przez przedsionek, w którym rzuca się w oczy napis: Salwe!, co po polsku znaczy witaj!. I stajemy w "atrjum", czyli ni to w dziedzińczyku, ni to w ogródku, ni to w pokoju.

Jest to jakby piękna izba kwadratowa, otoczona ze wszystkich stron słupami podtrzymującemi dach nad chodnikiem, za którym na prawo, na lewo i wprost naprzeciwko przedsionka są pokoje i pokojiki mieszkalne. Samo zaś "atrjum" jest bez pułapu i bez dachu, przykrywane tylko wielką płachtą płótna, chroniącą od słońca i deszczu. Pod słupami w różnych mieiscach widać piękne i bogate rzeczy: siedzenia wykładane kością słoniową lub srebrem, stoły z drogiego drzewa, lampy i inne rzeczy z brązu i ze srebra, pięknie wyrzeźbione posągi bożków lub podobizny ludzi, i różne inne rzeczy. Po środku jest wodotrysk, z którego bije w górę woda doprowadzana rurami do Rzymu z gór o kilka mil odległych. Tryskający w górę strumień opada wciąż z pluskiem na szeroką okrągłą misę z czerwonego marmuru, przepełnia ją i spływa jakby deszczykiem na podstawione pod misą doniczki z kwiatami, a z nich niżej jeszcze, do dołka w ziemi i rowka podziemnego. Za słupami na ścianach widać malowidła różnobarwne, już stare bardzo, ale dość świeżo wyglądające. Gdzieniegdzie jednak jest jakaś wnęka lub obrazek przykryte zasłoną.

Naprzeciwko wnijścia poprzez "atrjum", przyćmione płótnem górnym i dlatego mroczne, widać główną część mieszkania, błyszczącą od złota, z posadzką z różnobarwnych płyt marmurowych. Tu bardzo widno, bo pułap jest ze szkła przezroczystego, przez które wpadają promienie słońca, w razie potrzeby tylko powstrzymywane przesuwaną osłoną.

Tu za stołem marmurowym siedzi właśnie poważna niewiasta, lat średnich, o twarzy szlachetnej i wejrzeniu łagodnemi, noszącem jednak ślady cierpień przebytych. Prostota jej stroju dziwnie odbija od bogactw ją otaczających. Włosy jej, trocha siwizną przyprószone, nie są niczem przykryte. Suknia ciemna, prostego kroju, bez wyszywań, oblamowana tylko taśmą purpurową (czerwoną), która jest znakiem wdowieństwa. Jedyną jej kosztowną ozdobą jest złoty sznureczek na szyji, na którym wisi jakaś pamiątka, pod suknią na piersi ukryta. Pani ta zajęta jest obecnie wyszywaniem na długiej złocistej wstędze jakichś wzorów złotemi nićmi, perłami i drogiemi kamieniami. Nie na własny znać użytek robótkę tę wykonywa. Siedzi jednak niespokojna nieco: wciąż to ku drzwiom wchodowym oczy zwraca i nasłuchuje, to spójrzy na klepsydrę, czyli ówczesny zegar wodny, wskazujący godziny przez upływ wody wyciekającej z naczyńka szklanego kroplami.

Wtem drzwi się otwierają i wchodzi pełen życia młodzieniec, lat około 14, ale dość już jak na ten wiek wysoki. Głowa jego czarnym kędzierzawym włosem pokryta, szyja naga, ramiona silne, ćwiczeniami rozwinięte, twarz wesoła i pełna wdzięku. Ma na sobie zwykły strój ówczesnej rzymskiej młodzieży: suknię sięgającą niżej kolan, i "bullę" czyli gałkę dętą ze złota, u szyji zawieszoną.

Przeszedł szybkim krokiem przez atrjum do pokoju, przywitał się z matką, i u jej nóg usiadł. Ona spogląda na niego milcząc, jakby chciała sama odgadnąć, dlaczego o całą godzinę później wrócił ze szkoły. Wkońcu pyta:

— Czemu tak późno przyszedłeś? chybaś w drodze nie miał żadnego wypadku?

— O, żadnego, najdroższa mateńko! Wszystko mi poszło tak dobrze, iż nie śmiem nawet mówić.

Matka spójrzała na niego ciekawie, a on się roześmiał wesoło i mówi dalej:

— Opowiem ci, mateńko, zaraz, bo nigdy nie mam spokoju, ani zasnąć nie mogę, póki ci nie wypowiem, co mi się przytrafiło czy to dobrego, czy złego. Ale dzisiaj poraz pierwszy nie jestem pewny, czy ci się mam ze wszystkiego wyspowiadać.

Po chwili rękę matki do ust czule przycisnął i rzecze:

— Nie bój się, mateczko! Twój syn nie uczynił nic takiego, coby cię mogło martwić. Powiedz tylko, czy chcesz wiedzieć wszystko, czy tylko o tem, dlaczego się spóźniłem?

— Wszystko mi powiedz, Pankrasiu; wszystko mię obchodzi, co się ciebie tyczy.

— To dobrze, powiem wszystko. Nie dlatego, że dziś już ukończyłem szkołę, ale i z innych powodów ten dzień wydaje mi się dziwnie szczęśliwym, choć przeplatany był przygodami. Oto uznano mię za pierwszego, najlepszego ucznia: a ćwiczenie, które nauczyciel nasz Kasjan kazał nam napisać i odczytywać głośno, stało się powodem dziwnych wyznań. Nauczyciel polecił nam pisać o tem, że prawdziwy mędrzec powinien być zawsze gotów umierać za prawdę. I dziwna rzecz!

Wszyscy moi towarzysze popisali i mówili o tem bardzo ozięble i sucho, choć mnie serce płonęło i słowa same płynęły, gdym pisał. A w pamięci mi stały twoje, mateczko, nauki, i przykłady z domu naszego. Syn męczennika czyż mógł pisać o tem zimno? A gdy przyszło mi czytać głośno, gorące uczucia mię zdradziły. Zamiast powiedzieć: "mędrzec", pomyliłem się w zapale i rzekłem: "chrześćjanin"; a tam, gdzie stało: "prawda", przeczytałem: "wiara". Kasjan na pierwszą moją pomyłkę zadrżał, a na drugą — łzy mu w oczach stanęły, pochylił się do mnie i szepnął: — Bądź ostrożny, moje dziecko, bo tu słuchają i uszy zdradliwe.

— Jakto? — przerwała matka, — to Kasjan jest chrześcjaninem? Nie wiedziałam, ale nic dziwnego; żyjemy w niebezpieczeństwie i ucisku, jakby obcy we własnym kraju, kryjąc się z myślami swojemi, jedni o drugich nie wiedząc. Gdyby Kasjan wyznał głośno swą wiarę, szkoła by wkrótce została zamknięta. Lecz mów dalej synu.

— Prawie nikt z moich towarzyszy nie spostrzegł mojej pomyłki, oklaskiwali mię, że mi się dobrze powiodło; tylko jeden Korwin złośliwie wpatrywał się we mnie.

— Któż to jest i czego był zagniewany?

— To najsilniejszy i najstarszy z towarzyszy moich, tylko najgorzej się uczył w szkole. Nie wiem, czego on chce ode mnie.

— Ale czy ci nic nie mówił i nie robił?

— Owszem, i dlategom się spóźnił. Gdyśmy poszli, jak zwykle, ze szkoły na pole, Korwin zbliżył się do mnie i mówi:

"A co, Pankracy! ostatni już raz tu jesteś ze mną. Skończyło się twoje panowanie! Chciałeś zawsze wywyższać się nade mną w szkole, byłeś pierwszy, a teraz zobaczymy, kto z nas pierwszy! Myślisz, że nie słyszałem, coś ty dziś wypowiedział, czytając swoją głupią mowę? Pożałujesz ty wszystkiego, i to prędko. Przecież mój ojciec jest naczelnikiem miasta! — (Słysząc to ostatnie słowo, matka zadrżała. ) — A i tak niezadługo coś ma być. Ale co mam czekać! Musisz spróbować się ze mną teraz. Niech wszyscy towarzysze zobaczą, kto z nas pierwszy".

— I cóżeś ty na to? — żywo zapytała strwożona matka.

— Ja mu grzecznie odpowiedziałem, że się myli, bo ja nigdy ani nad niego, ani nad innych nie chciałem się wywyższać, i wystrzegałem się wszystkiego, coby im mogło zrobić przykrość. A mocować się i bić się w sposób gniewny, złośliwy, do czego Korwin był gotów, nie chcę, — mówiłem, — bo to rzecz niegodna. Ale towarzysze otoczyli nas, a wszyscy byli przeciwko mnie. Nie! — krzyknął Korwin, — musisz!

Tu chłopiec urwał opowiadanie i nie chciał mówić dalej. Ale matka zaczęła nalegać:

— Zaklinam cię, synu, na Boga, na pamięć ojca, nie ukrywaj nic przedemną! Mów, coś dalej słyszał od tego Korwina.

— Nazwał mię czcicielem oślej głowy (tak wówczas szyderczo poganie nazywali chrześćjan). Potem odgrażał się, że wykryje, gdzie mieszkam, bo tego towarzysze moi nie wiedzą. Nareszcie uderzył mię z całej siły w twarz, żem się aż zatoczył, a wszyscy chłopcy śmieli się radośnie. We mnie zawrzała krew. Jakby mi coś zaszeptało do ucha: "jesteś tchórz". Czułem w sobie tyle siły, że chwyciłbym i cisnął go o ziemię, jak to już bywało, ale wtedy, gdyśmy się mocowali bez gniewu, tylko dla ćwiczeń i zabawy. Teraz czułem, jak mi gniew siły podwaja.

O Boże, nie dopuszczaj nigdy już więcej na mnie takiej pokusy!

— I cóż zrobiłeś, synu? — zapytała matka.

— Opamiętałem się, Bogu dzięki. Przypomniałem sobie, jak Pan Jezus był w domu Kajfasza wyszydzany i policzkowany, a przecież łagodnie przebaczał. Więc podałem Korwinowi rękę i rzekłem: niech ci Bóg przebaczy tak, jak ja ci szczerze, serdecznie przebaczam, i błogosławieństwo Boże niech nad tobą będzie. W tem nadszedł Kasjan. Otóż zakląłem go na wiarę świętą naszą, żeby nie karał Korwina. I obiecał mi. A teraz pomyśl sama, mateczko, czyż ten dzień dzisiejszy nie był dla mnie szczęśliwy?

Matka, a była to święta niewiasta, Lucyna, zamiast odpowiedzi w słowach, pocałowała gorąco syna w czoło.

Był już wieczór, ciemno. Niemłoda kobieta weszła ze światłem do pokoju i zapaliła knoty w lampach brązowych i marmurowych. I ślicznie w tem świetle, jakby anielskie, wyglądały postacie matki i syna.

Ukląkł młodzieniaszek u stóp matki i trwała cisa uroczysta. przerwała ją wkońcu niewiasta:

— Spełniło się, moje dziecko, to, o co modliłam się najusilniej. Widziałam, żeś pracowity, pobożny, że miłujesz Boga i ludzi, żeś litościwy dla ubogich i nieszczęśliwych; lecz wyglądałam tej chwili, któraby mi pokazała, czy będziesz prawdziwym spadkobiercą, chwały swego ojca, męczennika. I dzięki Bogu, ta chwila nadeszła. Dziś, kiedyś ukończył nauki szkolne, Bóg raczył ci dać naukę wyższą nad wszystkie szkolne nauki, raczył pokazać, żeś przestał być dzieckiem, bo jesteś zdolny myśleć, mówić i działać jak mężny sługa Boży. Twoja dzisiejsza mowa w szkole świadczy, że serce twe było pełne szlachetnych i wzniosłych myśli. Lecz słowa nie wystarczają. Co nastąpiło potem, na polu, dowodzi, że umiesz odważnie i cierpliwie znosić nietylko ból, lecz, co trudniejsza dla młodey patrycjuszowskiej krwi, obelgę, policzek, szyderstwo. I okazałeś siłę, która ci pozwoliła przebaczyć i modlić się za nieprzyjacioł. Dziś pokazałeś się godnym synem świętego męczennika Kwintyna.... Zdejmże z szyji tę bullę, oznakę dziecięcego wieku; inną, stosowniejszą ci daję... Skarb to droższy nad wszelkie klejnoty i złoto.

Pankracy zdjął z siebie złotą gałkę, a matka, wziąwszy drżącemi rękoma ze swej szyji złoty łańcuszek z woreczkiem bogato wyszywanym, otworzyła go i wyjęła gąbkę napojoną krwią, choć już suchą.

— To krew twego ojca, Kwintyna, — rzekła ze łzami. — Zebrałam ją sama z rany śmiertelnej, stojąc przebrana przy jego boku, gdy umierał za wiarę Chrystusową.

Oglądała czule świętą pamiątkę i całowała gorąco, a łzy z oczu płynące spadały na krew zakrzepłą męża. Tak zwilżona i rozgrzana, zaczerwieniła się krew napowrót jakby świeża. Niewiasta przytknęła ją do ust syna, które się ubarwiły świętĂą czerwienią. Pankracy uczcił relikwję z najgłębszem wzruszeniem i jako chrześćjanin, i jako syn. I uczuł, jakby duch ojca wstępował w niego. Ojciec, matka i syn zjednoczyli się w tej chwili na nowo.

Niewiasta złożyła skarb do woreczka i zawiesiła na piersiach syna.

JESCZE DOM POGAŃSKI W RZYMIE.

Zaglądaliśmy w poprzednim rozdziale do domu jednej z rodzin już chrześćjańskich na początku czwartego wieku po narodzeniu Jezusa Chrystusa. Zajrzyjmy teraz do domu Fabjusza, rzymianina żyjącego w tymże czasie w pogaństwie. Boć to jeszcze chrześćjaństwo jest prześladowane i kryć się musi, a pogaństwo panuje.Nie jest to już jednak dawne naiwne pogaństwo, w którem ludzie nieoświeceni mieli błędne pojęcie o bóstwie, o wielu bogach, ale wierzyli w nie szczerze. Jest to pogaństwo, które taką, naiwną wiarę prawie całkiem utraciło, a oddaje cześć bogactwu ziemskiemu i przemocy. Są to czasy zepsucia obyczajów i czci oddawanej posągom tych, którzy wydostawali się różnemi sposobami na szczyt władzy ziemskiej, panowali, i nietylko ziemską ale i boską cześć okazywać sobie i swym podobiznom malowanym lub rzeźbionym kazali.

Przodkowie Fabjusa wzbogacili się niezmiernie, korzystając z panowania Rzymian nad narodami podbitemi w Azji i ściągając tam podatki dla skarbu cesarskiego. Dom Fabjusza jest też większy i wspanialszy od tego, który jużeśmy zwiedzili. Oprócz przedsionka i "atrjum, i otaczających je z trzech stron izb, pokojów, było w tem domostwie jeszcze podwórze, a dokoła niego mieszkania. Oprócz Keczy i ozdób europejskich był tu wszędzie przepych azjatycki. Posadzka przykryta dywanami z Persji przywiezionemi, siedzenia i łoża wyściełane materjami jedwabnemi aż z Chin, tkaninami z Babilonu, złotemi haftami z Indyj i z Azji Mniejszej. Tam i sam leżą jakieś dziwaczne wyroby jakichś dalekich krajów ze słoniowej kości i z metalu. Pan tego domu, Fabjusz, czyli właściwie Fabjus, albo nawet Fabj, dziedzic nagromadzonych bogactw, uważany był w Rzymie za człowieka porządnego i dobrego. Ale żył sobie według ówczesnego zwyczaju, lekkomyślnie, bez wiary, chociaż oddając cześć byle jakim bóstwom; a za główny cel życia uważał używanie świata i roskoszy, przyjemności zmysłowych. O niczem lepszem, wyższem, ważniejszem, nie myślał. Żył sobie według woli ówczesnych władców, którzy utrzymywali cyrki i inne miejsca zabaw, widowisk i roskoszy, aby poddanych swych jak dzieci głupstwami, a nawet zdrożnościami nieustannie zabawiać, i tym sposobem osłabid w nich siłę ducha, odciągnąć ich myśli i chęci od rzeczy wznioślejszych, od spraw ogólnych. Prawie codzień szedł Fabjusz do którejś z olbrzymich łaźni przez cesarzy wystawionych. Tam były nietylko kąpiele, ale miejsce do biegania, skakania, do popisywania się siłą i zręcznością, a prócz tego były izby z jadłem wszelakiem i napojami, miejsca do pogawędek wesołych, do gry, do spoczynku, i nawet czytelnie. Tam Fabjusz rozmawiał, używał kąpieli, czytywał, i tak mu dzień schodził. Czasem szedł i na Forum, czyli na piękny rynek rzymski, żeby wśród zgromadzonego ludu posłuchać, jak tam mówią wprawni mówcy lub adwokaci; albo znów przechadzał się po którymkolwiek z ogrodów miejskich między takimi jak on sam strojnymi panami i pańmi. Pod wieczór dopiero wracał do domu na obiad, raczej' zaś na wieczerzę, którą spożywał zwykle w towarzystwie gości. W domu jego pełno niewolników, którzy spełniają wszelkie roboty i usługi. Dla nich i dla wszystkich wogóle Fabjusz jest panem dobrotliwym, choć sam w nic się nie wtrąca, spuszcza się we wszystkiem na swego rządcę.

Ma on jedno tylko dziecko, córkę, rzymskim zwyczajem od imienia ojca (Fabjusa, właściwie Fabja) zwaną Fabiola, co po naszemu będzie Fabijka (1). Mieszka ona w pokojach na piętrze, ciągnących się po obu stronach drugiego podwórza. Wchodzi się do nich wprost z dziedzińca po wschodach marmurowych; kończących się u góry pięknym gankiem, na którym pośrodku jest wodotrysk, a dookoła stoją kwiaty. W pokojach Fabijki pełno rzeczy pięknych i niezwykłych, do których widocznie ma szczególne zamiłowanie.

Teraz, zwyczajem rzymian bogatych, leży ona sobie na łożu, wykładanem srebrem, w pokoju z oknami wychodzącemi na kwiecisty ganek. Postać jej odbija się w zwierciedle z gładziutkiego srebra na ścianie naprzeciwko łoża zawieszonym. Na kamiennym, porfirowym stole obok zwierciadła leży mnóstwo pachnideł, pomad i tym podobnych rzeczy, których rzymianki używały wiele. Na drugim stole z indyjskiego drzewa, sandału, leżą kosztowne świecidła w szkatułkach.

Fabijka, 20-letnia dziewica, przyzwyczajona jest strojić się jak inne możne niewiasty w Rzymie. Matka wkrótce po jej urodzeniu umarła. Dobroduszny choć lekkomyślny ojciec dbał o wychowanie i naukę jedynaczki, wyszukiwał dla niej najlepszych nauczycieli, a pieścił ją tak, że pozwalał na wszystko, czego zapragnęła. Nie rozumiała też, co to jest odmówić sobie czegokolwiek, jakiej przyjemności. Ale nie była tak lekkiego usposobienia jak ojciec. Dumna, przyzwyczajona rozkazywać i wymagać od wszystkich posłuszeństwa i dogadzania sobie, lubiła jednak czytać, i to nie jakieś bajdy, ale dzieła poważne, przez mędrców pisane.

O chrześćjaństwie nie ma jeszcze pojęcia. Wie o niem tylko ze słyszenia, z plotek, jakoby to coś podłego, niegodziwego, więc je lekceważy. Wiarą zaś w bałwany i gusłami pogańskiemi gardzi; czuje się wyższą nad te głupstwa bałwochwalcze, tylko powierzchownie spełnia zwyczaje religijne pogan. Nie ma żadnej wiary. Chce jedynie żyć na tym świecie wśród jak największych przyjemności, roskoszy doczesnych. Ale ma wrodzoną czy wyrobioną w sobie dumę szlachetną, i to chroni ją od złego, od zepsucia. Brzydzi się przewrotnością, chytrością, kłamstwem nizkiemi popędami, i czuje odrazę do lekkomyślnej młodzieży, do płytkich towarzystw. Ludzie ją uważają za zimną, samolubną; ale za to obyczaje ma nieskalane, cnotę nienaruszoną.

Teraz, leżąc bezczynnie, Fabijka trzyma w ręku bezmyślnie sztylecik stalowy ostry z kosztowną rękojeścią i obrączką, którą wsuwa na palec. Jest to broń starożytnych pań rzymskich, używana do trzymania w grozie i posłuszeństwie niewolników. W pokoju przy Fabijce czekają na jej rozkazy trzy niewolnice. Są to kobiety kupione za wielkie pieniądze, ponieważ nietylko są piękne i okazałe, ale umiejętne w różnych rzeczach. Jedna z nich jest przywieziona z Afryki, więc ją nazywają Afra. Jest czarna jak murzynka, ale twarz i budowę ma bardzo kształtną, piękną. Zna się przytem na ziołach, umie robić różne pachnidła, maści, przyprawiać niby leki; a powiadają o niej, że i lubczyk lub inne czarodziejskie ziółka gotować, i truciznę przyrządzić potrafi. — Druga niewolnica, Grają, jest greczynką. Kupiono ją, bo wprawna, zręczna do strojów kobiecych, i przytem mowę ma gładką, słodką, że jej posłuchać miło. — Trzecia, Syra, bo przywieziona z Syrji, z Azji, jest cicha, pilna w robocie, i ślicznie, jak nikt inny, umie wyszywać, haftować.

— Ach, jasna panienko, jakie to dla mnie byłoby sczęście, gdybym mogła dziś wejść do stołowego pokoju i widzieć, jak na moją panienkę będą patrzyli panowie przy obiedzie. Tak ślicznie jasnej panience z temi poczernionemi brwiami i powiekami. Jeszcze nikt w Rzymie tak pięknie nie wyglądał. Oj, miałam ja roboty nim zrobiłam to czernidło dla mojej ubóstwianej pani! — Tak przypochlebia się i zarazem się chwali chytra Afra. A greczynka Grają słysząc to, odzywa się:

— Ja to nie śmiałabym pragnąc tak wielkiego sczęścia. Dosyć mi będzie choć z poza drzwi zobaczyć, jak ślicznie będzie panience przy gościach w tej nowej sukni, bo to i materja taka ładna i taka droga, wprost z Azji przywieziona, i krój taki zgrabny, i cała robota śliczna.

— A cóż ty, Syro, nic nie mówią? — zapytuje właścicielka niewolnic; — nie dbasz o swoją panię?

— Cóż ja mam mówić, droga panienko? Nie mam się czem chwalić, a jeśli co zrobię, toć od tego jestem. A co do sczęścia, to pragnę, żeby panienka je miała.

Zamało ta mowa pochlebiła dumnej rzymiance; nie była z tych słów zadowolona, i mówi:

— Tobie nic się nie podoba, nic miłego z twoich ust nie wychodzi.

— Czemże mogą być dla pani słowa i pochwały biednej sługi, kiedy słyszysz tyle pochwał z ust osób mających znaczenie, i mimo to ich słowom słodkim nie wierzysz.

Afra i greczynka przeszyły Syrę złem spojrzeniem. A samej Fabijce pokorne ale szczere słowa Syry wydały się zbyt zuchwałemi. Nachmurzyła brwi:

— A ja chcę, żebyś ty mię chwaliła. Jesteś przecie moją, kupioną dla mnie na to, abyś wszystko robiła, co mi się podoba. Cała jesteś moją, i twoje ręce, i twój język, twoja mowa do mnie należą. Nie zapominaj o tem, żeś niewolnica. Winnaś mówie i myśleć tylko to, co mi się podoba, a nic takiego, co by się w czemkolwiek mojej woli sprzeciwiało. Niewolnica nie może mieć woli swojej; jej wolą musi być wola pani. Nawet jej życie jest własnością pani.

— Tak, prawda, — odpowiada Syra pokornie lecz z powagą, — moje życie, i czas mój, zdrowie, siły, i wszystko, co się z życiem kończy, są w twoich rękach; wszystko to kupione za złoto twojego ojca. Ale zostaje mi jeszcze coś mojego, własnego, czego ani za cesarskie skarby nikt nie kupił i nie kupi, ani w pęta niewoli nie okuje.

— Ciekawam, cóż to jest? mów! — rozkazuje Fabijka.

— Dusza, — odpowiedziała niewolnica.

— Dusza? — powtórzyła ze zdziwieniem Fabijka. — Dusza jest własnością niewolnicy? Cóż u ciebie znaczy dusza?

— Ja nie potrafię mówić tak, jak uczeni i mędrcy, ale poprostu czuję i wiem, kto jestem; czuję i wiem, że jest gdzieś coś lepszego, niż to wszystko, co dookoła oczami widzę. Czuję i wiem, że jest we mnie dusza, której nic nie uwięzi i nic nie zniszczy; nawet śmierć jej nie zniszczy, bo ona wiecznie żyć będzie. Dusza też kłamstwem się brzydzi, i dlatego ja zawsze muszę być szczerą.

— Któż cię tych bredni nauczył? — dumnie i z niecierpliwością mówi pani. — Ja tyle uczyłam się, czytałam i rozmyślałam, i doszłam do przekonania, że dusza to jest nic, to tylko wymysł poetów i mędrców. Umrzesz, spalą cię, popioły twe zmieszają z innemi, pogrzebią we wspólnym grobie, i cóż po tobie zostanie? Będziesz ty wtedy wiedziała o sobie!

— "Nie cały umrę", tak już napisał jeden z waszych znanych rzymskich pisarzy, — odpowiedziała Syra pokornie i skromnie, ale z wejrzeniem ognistym, świadczącem o niezachwianej wierze w to, co mówi; — i ja mam nadzieję, nawet jestem pewna, że nie cała umrę, przeżyję to wszystko. Po za tym ziemskim grobem jest ręka, która zbierze najdrobniejsze cząsteczki moje choćby po całym świecie rozwiane i rozproszone. A ja powstanę żywa, — ale nie na to, żebym była czyjąś niewolnicą, lecz abym żyła na wieki wolna i szczęśliwa, kochająca i kochana.

— Oho! gdzież to ciebie nauczono takiego zuchwalstwa? Ja nigdzie nic podobnego nie spotkałam w księgach rzymskich ani greckich. Gdzież to tak uczą?

— W moim kraju tak uczą, tam, gdzie nie ma różnicy między wolnym a niewolnikiem.

— Jakto? to już teraz ty się uważasz za równą ze mną? — krzyknęła oburzona rzymianka. Podniosła się i usiadła na łożu. — Mów ostatecznie, czy tak? A może jeszcze masz się i za wyższą od twojej pani? Mów zaraz!

— O pani! tyś daleko wyższa ode mnie, wyższaś stanowiskiem, władzą, bogactwami, pięknością ciała i twarzy, i nauką, i wychowaniem, układem w ruchach i mowie. Czyż ja się mogę w tem wsystkiem równać z tobą? Ale czy pozwolisz mówie do końca prawdę?

— Mów!

— Więc niech panienka raczy sama rozsądnie: Oto biedna niewolnica wierzy, wie napewno, że ma duszę, która nie umiera, duszę stworzoną na podobieństwo Boga; wierzy w nieśmiertelność i świat lepszy, tam zmierza i dąży; i czemuż by ta niewolnica miała być czemś gorszem od innych stworzeń myślących, od takiej naprzykład osoby, która obdarzona jest tak wielkiemi darami, ale nie patrzy wyżej, o niczem prawdziwie wyższem nie myśli, i żyje jak ton ładny i śpiewający, ale nierozumny ptaszek w złocistej klatce.

Fabijka uczula się upokorzoną tem porównaniem. Pierwsy raz w życiu upokorzona, a upokorzyła ją niewolnica. Zapłonęła gniewem, i żywo, bez namysłu, cisnęła z całej siły sztylet wprost w niewolnicę. Syra nie myśląc zasłoniła sobie twarz ręką, którą też ostre żelazo zraniło głęboko. Od bólu łzy potoczyły się z oczu niewolnicy, a z ręki jej krew popłynęła.

Fabijka zawstydziła się teraz. Wstyd jej, że tak niemądrze a okrutnie postąpiła, i jeszcze większe czuje upokorzenie.

— Idź, idź do Eufrozyny! niech ona ci ranę opatrzy. Nie chciałam ciebie tak mocno ranie. Ale zaczekaj chwileczkę.

Otworzyła szkatułkę, coś z niej wyjęła i mówi dalej:

— Weź ten pierścień sobie na własność. A dziś przez cały wieczór jesteś wolna, moźesz tu dziś nie wracać.

I zdawało się Fabijce, że już Syrę wynagrodziła.

W niedzielę po tym wypadku w skarbonie dla ubogich w kościele Świętego Pasterza niedaleko od domu Fabjusa, kapłan Polikarp znalazł kosztowny pierścień. Myślał, że to ofiara jakiejś bogatej pani.

DWIE PRZYJACIÓŁKI.

Podczas tego, co się działo między Fabijką a jej niewolnicą Syrą, weszło do mieszkania młodziutkie dziewczę w białej jak śnieg, skromnej sukience, bez żadnych świecidełek i ozdób. Jest to krewniaczka i przyjaciółka Fabijki. Nikt jej nie słyszy Jescze i nie spostrzega, bo drzwi, któremi ma wejść, zawieszone są zasłoną. Cala jej postać jaśnieje nietylko białością, ale i niewinnością" dobrocią i miłością niezwykłą, która się odbija w jej twarzy, oczach, uśmiechu i ruchach.

Syra wychodząc z pokoju swój pani ujrzała niespodzianie tę prawdziwie anielską postać. Zatrzymała się przed nią, a dziewczę chwyciło rękę niewolnicy, całuje ją i mówi:

— Widziałam wszystko. Zaczekaj na mnie tam w pokojiku obok przedsionka.

To rzekłsy wchodzi do Fabijki. Ta, ujrzawszy wchodzącą, zaczerwieniła się. Wstyd ją ogarnął, bo odrazu pomyślała że to dziewczę mogło być świadkiem jej złośliwego postępku. Machnęła ręką na dwie niewolnice, żeby odeszły, i wita się z przyjaciółką.

Fabijka, dumna i zimna wobec wszystkich, dwie tylko ma osoby, dla których czuje serdeczną przyjazń: jedną z nich jest Eufrozyna, jej mamka, stara już kobieta, która dawniej była niewolnicą, a teraz jest wyzwolona, ale pozostaje w domu swych państwa jako szafarka i gospodyni; Fabijkę też kocha i wieki w niej wszelkie doskonałości. Drugą przyjaciółką jest ta właśnie, co teraz weszła.

— Jakaś ty dobra, Agnieszko, żeś przyszła! — mówi Pabijka. — Posyłałam po ciebie prosząc, żebyś dziś przyszła, bo nie chcę dziś być przy wieczerzy sama. Mają być u ojca goście, ja będę musiała wyjść do nich, a będą i nieznajomi. Będzie Fulwjusz, o którego zaletach, zdolnościach i bogactwach tyle dziś mówią, choć nikt nie umie powiedzieć, zkąd on jest.

— Toć zawszem rada wiedzieć się z tobą, — odrzekła Agnieszka, — i dziś rodzice pozwolili mi iść do ciebie

— Aleś w tem swojem zwykłem ubraniu. Czemuś się lepiej nie wystrojiła, nie wzięłaś złotego naszyjnika, pierścionków, kolczyków? Zawsze ta biała szata, jakby na jakieś gody! Ale, o bogi! Zraniłaś się, czy co? Co to za czerwona plama na sukience? Zdejmźe tę suknię, a wCo óż moją, czystą.

— Nie, nie zdejmę! To jedyna droga ozdoba, w jaką dziś jestem ustrojona. To krew, krew niewolnicy, ale szlachetniejsza i droższa dla mnie nawet od krwi, która w twoich żyłach płynie.

Zrozumiała Fabijka, że to krew Syry, z rany przez nią zadanej, i mówi:

— To chcesz, Agnieszko, wszystkim pokazać moją popędliwości, żem ukarała niewolnicę za zuchwalstwo.

— Nie, Fabijko, nie chcę ci niczem szkodzić; tylko pragnę zachować sobie pamiątkę szlachetności niewolnicy, szlachetności, której' mało jest nawet w naszych patrycjuszach (ślachcie).

— Ależ, Agnieszko, czemże są ci niewolnicy! Już to nie pierwszy raz spostrzegam, że stajesz w ich obronie.

— Czem oni są? pytasz? Są ludźmi, tak samo jak i my; tak samo są stworzeni, takie same uczucia i rozum mają. ' Stanowią oni też jedną rodzinę z nami. Nam wszystkim życie dał Bóg, On jest Ojcem nas wszystkich, a myśmy wszyscy bracia i siostry.

— Jakto? — pyta zdziwiona i zgorszona Fabijka, — to i niewolnik jest moim bratem, a niewolnica siostrą dla mnie? Agnieszko, chyba nie wiesz, co mówisz! Toć oni są naszą własnością, naszym majątkiem; oni są na to, żeby robili, a nawet myśleli to, co my im każem; żeby we wszystkiem spełniali naszą wolę.

— Dosyć, dosyć, — rzecze Agnieszka łagodnie, — nie idźmy dziś z tem za daleko. Jedno tylko ci powiem: jesteś szczera i mówisz prawdziwie tak, jak ci się zdaje. Ale też ta twoja szczerość nie pozwoli ci zaprzeczyć, ani gniewać się za to co ja myślę, że dziś niewolnica wyprzedziła ciebie w tych rzeczach, które sama uważasz za najwyższe w człowieku: w rozumie, w szczerości, w odwadze i stałości. Nie odpowiadaj mi na to, bo widzę już twoją odpowiedź w tych łzach, które stoją w oczach twoich. Pragnę, moja droga Fabijko, żebyś już nigdy nie doznała takiej przykrości. jak dziś. Ale wiesz co? Odprzedaj mi tę Syrę; wszak teraz nie będzie ci przyjemnie widywać ją ciągle blizko.

— O nie, Agnieszko, mam doprawdy ochotę przezwyciężyć się i uszanować w Syrze te zaięty, które mi przypominasz.

— Ale w każdym razie mnie z nią będzie lepiej niż tobie, — mówi Agnieszka; — może i Syra będzie zadowolona z tej zmiany.

— Rozumie się, kochana Agniszko, nigdzie jej lepiej być nie może, niż u was. Jeszcze nigdzie nie widziałam takiego obchodzenia się z niewolnikami, jak w waszym domu. Mogłoby się zdawać, żeście się uczyli gdzieś tej samej nauki, takiego rozumowania, z jakiem występuje Syra. Toć ona mówiła, że niema różnicy między człowiekiem wolnym a niewolnikiem. Ale powiedz-no mi, Agnieszko, co to za sposób macie na to, że nie widać i nie słychać, żebyście rozkazywali niewolnikom, a wszyscy tak chętnie u was usługują sami i pracują weseli. Chyba w tem są jakieś czary.

Agnieszka patrzy na Fabijkę jakby zdziwiona i roześmiała się.

— E, nie śmiej się, tylko powiedz. Co to za tajemnice macie, w tamtym zamkniętym pokoju u was? Może tam są i jakie ziółka na to, że cię wszyscy tak słuchają i wielbią. Gdybyś stała się chrześćjanką (nie gniewaj się, że ja z tymi szaleńcami cię porównywam, to tylko w tym wypadku), otóż gdybyś chrześćjanką była, i w środek cyrku ciebie wrzucili dzikim drapieżnikom na pożarcie, to nawet lwy i tygrysy nic by ci złego nie zrobiły, czołgałyby się przed tobą.. — Ale coś się tak zamyśliła? toć ja tylko tak żartuję.

— Pomyślałam, — odpowiada Agnieszka, — że gdyby nawet miało stać się coś tak strasznego, to każdy pragnąłby mieć przy sobie kogoś takiego, jak twoja Syra.

— Ale gdzież tobie o takich strasznych rzeczach myśleć! — zawołała Fabijka. — Ale co do Syry, prawdę mówią. Gdy zeszłego lata byliście na wsi, ja zachorowałam na coś zaraźliwego; dużo ludzi wtedy tak chorowało, i dużo też umarło. Otóż tamte niewolnice aż bito rózgami, żeby przymusić do usługiwania mnie; a Syra nie chciała odstępować od mojego łóża, siedziała przy mnie dzień i noc, i pewnie dlatego wyzdrowiałam.

— A nie pokochałaś jej za to? — pyta Agnieszka.

— Co? kochać niewolnicę?! — wykrzyknęła Fabijka. — Czegóż ode mnie wymagasz? Toć ją wynagrodzłam... Tylko nie wiem, co ona z tem zrobiła? Mówiono mi, że tego, co dałam, nie ma już u siebie i nie używała wcale. Może oddala tej ślepej jakiejś żebraczce, z którą dzeli się wydzielanem jej codzień jedzeniem. To dziwaczka!

— Ależ, Fabijko droga! musisz mi Syrę odprzedać. Mów, ile chcesz za nią? Ja dziś jeszcze chcę ją zabrać do siebie.

— Kiedy tak chcesz koniecznie, to ją bierz. Któż ci oprzeć się potrafi? A targować się nie będziemy. przyślij jutro kogo do mego ojca, żeby tę sprawę załatwił. A teraz idźmy na dół, bo już czas na wieczerzę goście już czekają.

— Ale nie wkładasz kosztowności na siebie? Czy zapomniałaś? — pyta Agnieszka.

— Nie chcę ich dziś. Wolę dziś być tak skromnie ubrana" jak ty, — odrzekła Fabijka.

NA WIECZERZY.

Córka więc Pabjusza i jej przyjaciółka, Agnieszka, zeszły na dół do pokoju stołowego na wieczrezę. Dzień to powszedni, nie żadna uroczystość, ale stół jest ładnie nakryty i zastawiony jadłem smakowitem, a w mieszkaniu zgromadziło się kilku gości.

Gdy Fabijka weszła i przywitała się z ojcem, ten zapytuje:

— Cóżeś tak późno, moję dziecko? A. to co? czemużeś się lepiej nie ubrała?

Córka nie umiała nic jakoś ojcu odpowiedzieć, tylko Agnieszka powiada:

— To moja wina. Zagadałyśmy się i dlatego Fabijka tak późno tu przychodzi. Ubrała się zaś tak skromnie dlatego, żeby nie różnic się ode mnie.

— Ty, Agnieszko, jesteś tak szczęśliwa, że ci wszystko ujdzie, — mówi Fabjusz; — ale, co prawda, to i tobie czas ubierać się staranniej; juźeś 12 lat skończyła, pora ci zamąż. (W Rzymie ówczesnym dziewczęta po ukończeniu 12-tu lat uważane były za dorosłe i zamąż wydawane). W pięknym naszyjniku byłoby ci ładniej. Powinnabyś pozyskać już serce jakiego porządnego młodziana. Ale coś się tak zamyśliła? Nie słuchasz mnie. Chyba masz już kogoś na myśli i w sercu?

I naprawdę Agnieszka była w coś niewidzialnego dla nikogo zapatrzona, co jej często się zdarzało. Słyszała jednak, co mówi Fabjusz, więc wnet odpowiada:

— O! rozumie się, jestem poślubiona oblubieńcowi, od którego mam nieocenione dary.

— Tak?... i jakież dary? — pyta gospodarz.

— Jakie? — odpowiada dziewczę wpatrzone gdzieś przed siebie w zachwyceniu; — rękę moją i szyję najdroższemi opasał kamieniami, a perły nieoszacowane dał mi na uszy. — Powtóryła tu słowa gdzieś wyczytane. — No, proszę! — mówi zdziwiony Fabjusz. — Któż to taki? przyjdźże kiedy, Agnieszko, jak nie będzie gości, i opowiedz mi. Pierwszy raz to widać pokochałaś... Obyżeś była sczęśliwa i długo Szczęścia zażywała!

— Szczęśliwam na wieki — odrzekła Agnieszka, i zbliżyła się do Fabijki, która już rozmawiała z gośćmi.

Gości było czterech: najpierw gruby, opasły Kalpurn, uważający siebie za uczonego mędrca; drugim jest często przychodzący na obiady Prokul, smakosz wielki. Z trzecim gościem najchętniej rozmawiają, Fabijka i Agnieszka: jest to Sebastjan, naczelnik pretorjanów, przybocznej straży cesarskiej w Rzymie. Młody jeszcze, ma lat 30, ale odznaczył się już nieraz odwagą, jako wojownik, i jest za to w wielkich łaskach u cesarza Djoklecjana, który przebywa wciąż gdzieś daleko, we wschodnich krajach państwa rzymskiego, i u Maksymjana, jego zastępcy w samym Rzymie. Postawę on ma piękną, a odziany sobie poprostu, znad niema w nim tej głupiej próżności, jaką łatwo można dostrzedz w innych.

Najmniej znany w tym domu jest gość czwarty, Fulwjusz, niedawno zkądziś przybyły do Rzymu. Człowiek to młody, ale wygląda zniewieściale. Odziany bardzo starannie, w sukni lśniącej od złota i innych błyskotek, a na palce ma ponasuwane pierścienie. Z mowy jego znad, że cudzoziemiec. Ciągle stara się być grzecznym, nadskakującym. A że wygląda napozór dobrodusznie, twarz ma niczego sobie, i przytem jest widocznie bogaty, pieniące rozrzuca hojnie, a jeszcze ktoś widział go kiedyś na dworze cesarskim, więc go wszędzie, dokąd tylko w gościnę przyjdzie, przyjmują. Kto jednak dobrze znał się na ludziach, musiał w nim dostrzedz oznaki chytrości ukrywanej a niebezpiecznej dla ludzi, jego źrenice ciekawie a niespokojnie biegające w różne strony, jego uszy nadstawione i wsłuchujące się we wszystko, co się dookoła dzieje. przyjechawszy do Rzymu, zamieszkał on w domu wynajętym, otoczył się zbytkiem, miał do usług niewolników, a starszym nad nimi wszystkimi i powiernikiem Fulwjusza był jakiś człek niemłody, o bardzo ciemnej skórze, a wejrzeniu niemiłem. Fulwjusz rozmawiał z nim w jakimś takim języku, że nikt ich nie rozumiał. Nikt też nie mógł zrozumieć, czy tym powiernikiem jest sługa i niewolnik, czy może przyjaciel, a nawet krewny Fulwjusa.

Teraz goście w domu Fabjusza zasiedli do stołu okrągłego. Właściwie usiadły po jednej stronie stołu obok siebie tylko obie panienki, bo mężczyźni, ówczesnym rzymskim zwyczajem, rozciągnęli się do jedzenia na łożach.

Gdy się nasycili jadłem i łakociami, zaczęła się rozmowa.

— Cóż tam dzisiaj słyszeliście panowie w łaźniach? — zapytuje ociężały Kalpurn.

— O! bardzo ciekawe nowiny! — odrzekł smakosz Prokul; — przyszedł rozkaz od najjaśniejszego i boskiego Djoklecjana, żeby nowe łaźnie, mające nosić jego imię, w ciągu trzech lat ukończono.

— Nie może być! — krzyknął Fabjusz. — Niedawno przechodzcąc tamtędy przyglądałem się robotom. Od przeszłego roku bardzo mało zrobiono, budowa ledwo zaczęta.

— To nic, — odezwał się najświeższy znajomy, Fulwjusz, — ja wiem, że nakazano zewsząd przysłać tu niewolników, skazanych na ciężkie roboty w kopalniach. Jak tu spędzą parę tysięcy chrześcjan do roboty, to oni wszystkiemu podołają.

— Czemuż to chrześćjanie prędzej podołają od innych? — pyta Fabijka.

— Tego nie wiem, moja pani, — odpowiada przymilając się Fulwjusz, — ale to wiem, że zaledwo na jakich pięćdziesięciu bitych przy robocie niewolników znajdzie się jeden chrześćjanin. Chrześćjanie pracują ochoczo, kiedy inni robotnicy wtedy tylko coś robią, gdy stoji nad nimi dozorca z batem, albo z rózgami. W Azji widziałem możną dawniej szlachtę zapędzoną do ciężkich robót, których dawniej się nie tykała. I ci szlachcice robili siekierami, łopatami, dźwigali na plecach wielkie ciężary, a wszystko ochoczo, choć w niewoli, zdawało się jakby ta robota była szczęściem dla nich. To byli także chrześćjanie. Ale mimo wszystko bito ich tęgo i katowano. I dobrze im tak! słusznie! bo taka wola boskiego cesarza.

— Ale mnie taka słuszność wcale się niepodoba — rzekła Fabijka. — Co to za dziwni jednak ludzie, ci chiześcjanie! Czemu oni iacy głupi, że samochcąc wystawiają się na cierpienia? Bardzo bym chciała o nich wiedzieć.

Prokul roześmiał się i powiada:

— To najprędzej potrafi nam wyjaśnić Kalpurn, bo on jest filozofem, i byle o czem potrafi z godzinę mówić bez ustanku.

Kalpurnowi podobała się taka pochwała, więc z najpoważniejszą i pewną miną zaczął mówić:

— Chiześcjanie to taka żydowska sekta. Założyciel jej żył w Babilonie. Za cesarza Wespazjana przyjechali ztamtąd do Rzymu dwaj bracia: niejaki Paweł i Piotr. Podobno to byli bliźnięta, a w kraju swojim nazywali się Mojżesz i Aron. Młodszy z nich podobno kupił od starszego prawo starszeństwa i dał mu za to koźlątko, bo starszy chciał mieć rękawiczki i potrzebował skóry. Otóż ten Piotr był ukrzyżowany w Rzymie. Dlatego jego uczniowie wzięli krzyż za godło i chcą tak samo jak Piotr umierać, i myślą, że po takiej śmierci dostaną się gdzieś na obłoki.

Wszyscy słuchali ciekawie tych wywodów niedouczonego ale czelnego mędrca, którego cała mądrość opierała się na gładkiem gadaniu. Wiadomości przez niego głoszone były dla wszystkich czemś nowem. Tylko dwie osoby słuchały go z ukrywaną niecierpliwością. Sebastjan spójrzał na Agnieszkę, jakby zapytując oczyma, czy na tę głupią mowę odpowiedzieć, czy z niej śmiać się tylko. Dziewczę przyłożyło palec do swych ust na znak, żeby milczał.

— A więc łaźnie boskiego cesarza Djoklecjana będą niezadługo ukończone! — mówi głośno Prokul, — będziemy mieli nowe uciechy. A nie wieś, Fulwjuszu, czy boski Djoklecjan sam do nas tu nie przyjedzie na otwarcie tej olbrzymiej łaźni?

— Pewnie przyjedzie i będą wspaniałe zabawy. Ale i przedtem będziemy mogli się bawić. Z powodu innych spraw posłano już do Afryki po lwy i tygrysy, których mają tam mnóstwo nałowić i przywieźć do Rzymu na początku zimy.

I to izekłay Pulwjusz zwrócił się nagle do swego tuż obok sąsiada, a wpatrując się przenikliwie w jego oczy, mówi dalej:

— Taki odważny wojak, jak ty, Sebastjanie, musi bardzo lubić te szlachetne igrzyska w cyrku, a szczególniej wtedy, gdy na tych igrzyskach pozbywamy się niepizyjaciół cesarskich.

Sebastjan podniósł się na łożu, ale spokojnie odpowiada:

— Niegodzien byłbym nazwy odważnego wojaka, gdyby mi sprawiały przyjemność walki bezbronnych ludzi, kobiet i dzieci, ze lwami i tygrysami. A ty nazywasz widok takich walk szlachetnem igrzyskiem?

Fulwjusz chciał wstać, ale Sebastjan położył na jego ramieniu silną dłoń i mówi:

— Słuchaj! Jam nie pierwszy w Rzymie, co tak myśli i mówi. Największy mówca rzymski, Cycero, tak samo czuł, myślał i mówił. Nie wstydzę się, że i moje uczucia i myśli są takież, jak jego.

— To nie zobaczymy się na tych igrzyskach? — pyta niby grzecznie, ale z uśmiechem szyderczym, Fulwjusz.

— Jeśli mię tam zobaczysz, to prędzej wśród tych bezbronnych, oddanych lwom i tygrysom, ale nie wśród ludzi okrutniejszych daleko, niż te drapieżniki.

Fabijka słysząc te słowa klasnęła dłońmi z uradowania i rzecze:

— Dobrze mówi Sebastjan! Ale dosyć już o tem, panowie!

Fulwjusz zacisnął tylko wargi.

Sam gospodarz, Fabjusz, w rozmowie podczas wieczerzy udziału nie brał. Zatapiał się w domysłach, kto jest oblubieńcem Agnieszki, kto ją takiemi kosztownemi klejnotami i tak hojnie darzy. Żaden złotnik w mieście nie chwalił się, żeby komu taki wielki sprawunek temi czasy załatwił. Nikt też takich klejnotów nie miał, oprócz chyba jednego Fulwjusza, który miewa ich pełno na palcach, a codzień inne. A no, to nikt inny, jeno on jest tym oblubieńcem. Niechże więc oni pobiorą się szczęśliwie! Muszę im w tem dopomódz — pomyślał ostatecznie Fabjusz.

Wszyscy wreście wstali od stołu i goście zbierali się do wychodzenia.

DWIE CHRZEŚĆJANKI I NIESPODZIEWANE ZJAWIENIE.

Ale zobaczmy, co działo się z Syrą podczas wszystkich owych rozmów Fabijki z Agnieszka, i gości przy wieczerzy.

Gdy Syra ze zranioną ręką, przyszła do Eufrozyny, kobieta się przestraszyła, zobaczywszy tak dużą ranę. Obwiązała ją jednak płótnem. A wypytawszy Syrę, w jaki sposób została zraniona, jęła jej prawić nauki, że nie powinna była doprowadzać do takiego gniewu najlepszej i najłagodniejszej panienki. Nareszcie postanowiła stara mamka winę swej ukochanej Fabijki ukryć przed ludźmi. Dlatego poszła szukać między rzeczami Syry jakiej chustki, aby zarzucić na ramiona niewolnicy na obwiązaną rękę. I znalazła na spodzie jej skrzynki chustkę z najdroższej materji ślicznie wyszywaną.

Syra powiedziała, że to pamiątka jej rodzicielskiego domu i dawnych lepszych czasów, którą przechowuje starannie. Prosiła też, żeby jej' nie zmuszano nosić tej chustki, tak niestosownej dla biednej niewolnicy. Ale uparta kobieta nie chciała ustąpić i okryła Syrę tą jedwabną płachtą.

Wkrótce potem Syra otrzymała przysłaną przez panienkę smaczną jakąś potrawę ją w koszyk, przykryła obruskiem i poszła do małego pokojiku naprzeciw mieszkania odźwiernego. Tam starsze niewolnice mogły widywać się z przyjaciółkami. Zastała też już w tej izdebce wesołą siedemnasto-letnią dziewczynę, odzianą ubogo, ale czysto i porządnie. Podbiegła ona do Syry i objęła ją obu rękoma za szyję. Ktoby widział to powitanie, nie domyśliłby się, że ta uboga lecz wesoła dziewczyna nię wieki światła dziennego, jest ślepa. Imię jej Cecylja.

— Siadajże, moja droga, — mówi Syra, prowadząc ją do krzesła, — poczęstuję cię dziś niezwykłą, jakąś podobno bardzo smaczną potrawą, którą mi dobra panienka ze swego stołu przysłała.

— Jeżeli to z dobroci panienki, to i tak twoja dobroć, siostro, jest jescze większa. Ale po co mi tę potrawę przynosisz, kiedy ona jest dla ciebie przeznaczona.

— Dlatego, — odrzekła Syra, — że większa dla mnie przyjemność poczęstować ciebie, czem mogę, aniżeli samej zjadać.

— Nie, Syro droga, tak być nie może. Bóg chciał, żebym uboga była, muszę Jego wolę spełniać. Niewolno mi jeść potraw kosztownych, ani wkładać sukien bogatych, dopóki mogę mieć tylko ubogie pożywienie i odzież. Wolę jeść z tobą twoją zwyczajną polewkę, która mi jest dana z miłosierdzia i przez osobę również ubogą jak ja. Po twojej stronie jest zasługa, a po mojej ta pociecha, że jestem takie jak i dawniej, biedne, ślepe stworzenie Boże. Zdaje mi się, że mię taką więcej Bóg kocha, niż by kochał, gdybym się żywiła jadłem zbytkownem. Wolałabym pod drzwiami klęczeć z Łazarzem, niż siedzieć u stołu z bogaczem.

— To niechże tak będzie, jak chcesz. Zaniosę tę potrawę towarzyszkom, a przed tobą stawiam oto zwykłe pożywienie.

— Dzięki ci, dzięki, droga siostro! Poczekam z jedzeniem, aż wrócisz.

Syra poszła do izby niewolnic. Ale się wstydziła pokazywać się im w swojej kosztownej chustce, więc zatrzymała się i zdjęła ją ze siebie. Potem, nie chcąc sprzeciwiać się Eufrozynie, zarzuciła ją znowu na siebie tak, jak mogła jedną ręką.

Wtem wracając do Cecylji widzi jednego z wysokich gości, który wychodzi od państwa z wieczerzy. Obawiając się jakiej zaczepki, zeszła mu z drogi i schowała się za jednym słupem. Owym idącym był Fulwjusz. On Syry nie spostrzegł; ale Syra stojąc ukryta na boku jeszcze raz go zobaczyła, — i osłupiała. Niespodzianie poznała w nim kogoś.

Na widok Fulwjusza serce Syry zabiło gwałtownie, lecz natychmiast ustało prawie. Zachwiała się na nogach, dreszcz ją przebiegł i czoło pokryło się kroplami potu. Przeżegnała się, i z obawy, żeby ją idący nie spostrzegł, wymknęła się przez zasłonę do sieni ze schodami.

Tymczasem Fulwjusz idący ze spuszczonemi oczyma, nie widząc i nie słysząc nikogo, spostrzegł coś dziwnego pod nogami. Cofnął się, wytężył wzrok ku rzeczy leżącej na ziemi, obejrzał się, bacząc ostróżnie, czy go czasem kto nie widzi, i schylił się po kosztowną chustkę. Wyciągnął po nią rękę, ale nie śmiał jej tknąć, jakby się jej bał. Dopiero gdy posłyszał za sobą kroki Sebastjana, chwycił ją gwałtownie i popędził do swego domu.

Wpadł do mieszkania jakby nieprzytomny. Odepchnął Kucających się do usłużenia mu niewolników, skinął tylko na jednego domownika, i wziąwszy go ze sobą zamknął się w odosobnionej izbie. Tam nic nie mówił, tylko cucił na stół znalezioną chustkę. Sługa ujrzawszy ją przy pełgającym płomyku lampy, i widząc na niej ślad krwi, nic też nie rzekł, tylko zbladł.

Fulwjusz, z twarzą siną z przerażenia, spójrzał mu w oczy badawczo, pytając go wzrokiem. Sługa więc przemówił:

— Tak, chustka chyba ta sama, ależ ona (dawna właścicielka chustki) przecie nie żyje.

— Czyś tylko całkiem tego pewny, Eurotasie? — pyta Fulwjusz.

— Chociaż własnemi oczyma nie widziałem, to przecież jestem pewny. Ale zkądże tę chustkę przynosisz ?

— O tem jutro. Dziś mówić nie mam siły. Ale ta krew? Przecie ta krew nie może być świeża, to dawna... A jednak wyglądała jak świeża, gdym chustkę znalazł. Co by to miało znaczyć? Czy to taki znak zemsty i groźby? Co to znaczy?

— Dziś już późno, niewarto o tem mówić, — powiada sługa, — tylko czy wie kto, że masz tę chustkę?

— Nikt nie widział, jakem ją znalazł i zabrał.

— To dobrze. Możemy być spokojni. Lepiej, że jest ona w naszych rękach, niż w innych, a przez noc może znajdziemy jaką radę.

— Dobrze mówisz, Eurotasie, ale dziś nie odchodź ode mnie, śpij przy mnie.

Obaj się pokładli: Fulwjusz na bogatem łożu, Eurotas na kobiercu pokrywającym posadzkę. Długo jednak usnąć nie mogli, a choć wkońcu Fulwjus i zasnął, sny straszne pokoju mu nie dawały.

ROZCHODZENIE SIĘ.

Zobaczmy teraz, co się dzieje w domu Fabjuszowym po wyjściu ztamtąd Fulwjusza. Słysząc, że wyszedł już na ulicę i drzwi za nim się zamknęły, Syra modliła się przez chwilkę. Potem wróciła do izdebki, w której czekała na nią Cecylja, spożywszy już skromną wieczerzę. Syra przyniosła tu misę z wodą, umyła ślepej przyjaciółce ręce i nogi, wytarła je, uczesała włosy i splatała warkocze, rozmawiając z nią przytem dobrotliwie. Czyniła to, co wtedy chrześćjanie czynili zwykle, okazując w ten sposób jedni drugim miłość i gościnność. Młoda lecz ślepa sierota, żebraczka, czuła się w tej chwili szczęśliwa i opowiadała coś wesoło. I Syrze było z nią dobrze, nie śpieszyła się więc z robotą. Wtem przyszła i Agnieszka w to umówione miejsce, aby pomówić z Syrą o jej wykupieniu z niewoli. Agnieszkę odprowadziła aż do drzwi izdebki Fabijka, jako uprzejma gospodyni, i przez uchyloną zasłonę ujrzała swoją niewolnicę ze ślepą żebraczką. Ten obraz miłości i miłosierdzia między osobami obcemi sobie, dalekiemi pochodzeniem, zadziwił ją bardzo i wrył się w jej myśli i w serce. Odeszła ode drzwi ku swym pokojom na górę, aby nie przeszkodzić Agnieszce w porozumieniu się z Syrą; ale uczuła teraz nagle, że ją żal ogarnia, że jakoś tęskno jej będzie bez Syry, że mogłaby ją pokochać, choć to niewolnica.

Wróciwszy do swej sypialni zapragnęła samotności, więc kazała odejść dwóm usługującym niewolnicom. Gdy odeszły, wzięła ze wzgardą, sztylet i wrzuciła go do skrzyni. aby nie mieć tego narzędzia pod ręką, i nigdy go już nie używać. Żałowała swego okrutnego postępku i niesprawiedliwości względem Syry, a słowa tej niewolnicy tkwiły jej w duszy. Zaczęła też rozważać inne wydarzenia i rozmowy dnia tego. Podziwiała w myśli dobroć i rozum tak młodziutkiej Agnieszki. Wyrzucała sobie, że ją zaprowadziła na wieczerzę między taką zbieraninę ludzi, jaka bywa u ojca. Zaniepokojił Fabijkę Fulwjusz. Ten na nią samą rzucał spójrzenia właściwe rozpustnikom, do Agnieszki zaś zwracał się z chytrem, przebiegłem przymilaniem się, jakby knuł jakieś ukryte zamiary. Odgadła Fabijka przewrotność tego człowieka i zrobiła postanowienie wręcz przeciwne, niż jej ojciec. Umyśliła starać się, aby Fulwjusz do Agnieszki ani do jej domu nie miał przystępu.

Gdy myślała o nim, stanął też jej w myśli obraz wprost przeciwny, człowieka prawego. — Sebastjan, to jest człowiek! to mąż szlachetny! — pomyślała sobie; — nie taki on, jak ta wszystka inna młodzież, którą widuję. Nigdy płochego słowa nie wypowie, nikomu też nigdy się nie przypochlebia, ani sam się nie przechwala, nie głosi o swych czynach. Jest skromny, jak prawdziwy bohater. Ach, gdyby to on miał dla mnie tę miłość, z jaką tylu już się oświadczało! — I posmutniała myśląc o tem.

Tymczasem w izdebce na dole szła rozmowa między trzema kochającemi się wzajem dziewicami: niewolnicą, ślepą żebraczką, i posażną córą możnego rodu.

— Przecie! odkryłam twoją tajemnicę, — rzekła uśmiechając się Agnieszka do Cecylji. — To u tej przyjaciółki jadasz, gardząc pożywieniem w naszym domu. Jadło pewnie nie lepsze, niż u nas, ale gospodyni, która cię częstuje, jest lepsza.

— O, droga panienko, właśnie, że tu jedzenie jest lepsze, — mówi ociemniała. — Ty czynisz dużo dobrego i możesz czynić dla wielu ludzi; a ta biedna niewolnica tylko wtedy miłosierdzie czynić może, gdy jej się nawinie ktoś jescze biedniejszy od niej. Dlatego chodzę do niej, i jadło, którem ona ze mną się dzieli, lepiej mi smakuje.

— Dobrze czynisz, Cecyljo. Dobrze też, że tu jesteś teraz. I ciebie ucieszy nowina, z jaką do Syry przychodzę. Oto Fabijka pozwala mi wziąć Syrę do siebie; jutro więc, Syro, będsiesz wolna, będziesz w naszym domu, będziesz siostrą moją.

Cecylja uradowana klasnęła dłońmi i rzuciła się Syrze na szyję, wołając:

— Ach, jak to dobrze! Jaka będziesz teraz szczęśliwa!

Ale Syra odpowiada Agnieszce głosem drżącym:

— Wielka to łaska, panienko zacna, że cię moje losy obchodzą. Ale wybacz mi, jeśli w tym wypadku z twojej dobroci nie skorzystam. Pozwól mi tu pozostać tem, czem jestem.

— Czemuż chcesz tu pozostać? — pyta Agnieszka.

— Bo chcę pozostać wiernie w tym stanie, do którego Bóg mię powołał. Wprawdzie nie byłam z urodzenia i we wczesnej młodości niewolnicą; ale widocznie Bóg chciał, żebym się nią stała i żebym w takim stanie służyła.

— To kiedy chcesz niewolnicą pozostać, nie uwolnię cię, będziesz się uważała za moją, — mówi Agnieszka.

— Nie, nie, — odrzekła Syra. — Jesteś taka dobra, jakiż byłby mój krzyż do znoszenia u ciebie? Jestem harda i dlatego też potrzeba, żebym doznawała przykrości i upokorzeń.

— To jeśli nie chcesz poprawy losu dla siebie, miej wzgląd na mnie, — prosi Agnieszka. — Oto chcę, żebyś była przy mnie, abym mogła korzystać ciągłe z twoich rad i przykładu, abym się przy twojej pomocy doskonaliła. Tego mi chyba nie odmówisz.

— Nie, panienko. Komu innemu mogę być więcej potrzebna, niż tobie. Fabijkę kochasz. Wiesz, jaka ona szlachetna, a jaka rozumna i wykształcona. Wiesz, jaka ona cnotliwa! O! gdyby ją Bóg światłem prawdy oświecić raczył! Wielką by się stała wtedy chrześćjanką.

— A czy mas nadzieję, że się to stanie? — pyta Agnieszka.

— Codzień modlę się o to; to cel mojego życia. Będę się starała nawrócić ją cierpliwością, uległością i rozmowami takiemi, jak dziś była. A jeśli nie zdołam, to oddam życie za jej nawrócenie. Niewolnicy takiej, jak ja, trudno dostąpić' męczeństwa. Ale słychać, że czas srogiego prześladowania nas chrześćjan nadchodzi; może też i moja ofiara nie będzie wzgardzona. Może Bóg pozwoli, aby moje życie za jej nawrócenie poszło. Ale ty, najdroższa panienko, nie stawaj temu na przeszkodzie!

A na to Agnieszka:

— Pokonałaś mię, Syro, siostro moja. Pozostań na tem swojem stanowisku. Ważniejsze ono, niż w moim domu. Tylko odtąd mię już panienką nie nazywaj, mów do mnie jak do siostry.

—  Ale Syra ma dziś grzech na sumieniu, — mówi ślepa dziewczyna; — nieprawdę dziś powiedziała.

— Co takiego? — pyta Syra.

— Powiedziałaś dziś przecie, że jestem lepsza i rozumniejsza od ciebie, bom nie chciała jeść łakoci na przekór cnocie powściągliwości. A ty nie chcesz wolności, szczęścia, swobodnego wyznawania wiary, i ofiarowujesz swe życie dla zbawienia osoby, która cię gnębi i męczy. Nieprawda więc, coś powiedziała o mojej wyższości nad tobą.

Wtem dano znać, że po Agnieszkę przysłano lektykę (wózek niesiony przez dwóch niewolników). Można panna, niewolnica i żebraczka żegnały się ze sobą jako prawdziwie kochające się siostry.

Agnieszka widząc, że i Cecylja wychodzi, zaczęła troszczyć się o to, kto ją w ciemną noc odprowadzi do mieszkania. Roześmiała się z tego ślepa sierota. Przecież dla niej dzień nie różni się od najciemniejszej nocy. A choć ślepa, tak umie chodzić znanemi już sobie drogami, że w ciemnych podziemiach chrześćjańskich pod Rzymem (katakumbach) bywa używana za przewodniczkę dla ludzi mających oczy zdrowe.

Po wyjściu przyjaciółek zrobił się ruch w domu. Stara Eufrozyna chciała opatrzyć na noc ranę Syry i spostrzegła brak bogatej chustki, naszywanej suto złotem i perłami. W jej mniemaniu był to skarb, za który Syra mogłaby wykupić się z niewoli. Zajęła się więc dobroduszna kobieta poszukiwaniem tak wielkiej zguby. Szukano jej wszędzie, chodząc ze światłem, przetrząsano rzeczy całej służby domowej, ale daremnie. Wkońcu Eufrozyna doszła do przekonania, że chustka znikła za sprawą Afry, która Syry nienawidzi, a znana jest z różnych guseł, zamawiań, i przyrządzania niby leków z jakichś ziół zbieranych, dla większej skuteczności, nocną porą. Pod pozorem też zbierania tych ziół, Afra często wychodziła nocami z domu.

Po jakimś czasie dopiero Syra przypomniawszy sobie wszystko i rozważywszy, domyśliła się, że chustka spadła z jej ramion wtedy, gdy ujrzała Fulwjusza i rzuciła się raptownie w bok, aby się przed nim ukryć, i że tenże Fulwjusz musiał zgubę zobaczyć, podnieść i zabrać. Niepewna, co ztąd wyniknąć może, poleciła tg sprawę Bogu.

NA PALATYNIE.

Najstarożytniejszą częścią Rzymu jest wzgórze w południowej stronie, niebardzo wysokie i rozległe, ale ze wszystkich stron dość strome. Dziś je pokrywają ogrody i wielkie rujiny dawnych pałaców cesarskich. Jest to Palatyn, najdawniejsza część miasta. Tu, na tem wzgórzu, według podań przez dziejopisarzy zachowanych, Rzym był przez Romulusa założony na osiem blizko wieków przed Narodzeniem Chrystusa. Z czasem Rzym pobudował się i na kilku wzgórzach sąsiednich, i w dolinach je rozdzielających. A kiedy nad rzecząpospolitą rzymską zapanowali cesarze, ci wznosili sobie na Palatynie ogromne i wspaniałe pałace, a u ich stóp koszary dla wojska przybocznego. W jednym też z domów na Palatynie przy pałacu cesarskim mieszkał jeden z wyższych oficerów tego wojska, Sebastjan, ten sam, którego widzieliśmy raz na wieczerzy u Fabjusza. Mieszkanie, składające się z kilku pokojów, było urządzone skromnie. Usługiwało tu dwóch ludzi, byłych niewolników, których Sebastjan wyzwolił, i poważna niewiasta, jego dawna mamka, kochająca go tak, jak matka syna. Wszystko troje, jak i sam Sebastjan, i żołnierze w jego pułku, byli już potajemnie chrześćjanami. I nie dziw, bo głównie chrześćjan do tego pułku wybierano, a pogan sam Sebastjan gorliwie nawracał.

Na parę lat przed wydarzeniami, o których była już w tej opowieści mowa, dwaj bracia, Marek i Marcelin, zostali oskarżeni, że są chrześćjanami, za to wtrąceni do więzienia i skazani na ścięcie, bo wiary świętej wyrzec się nie chcieli. Wyrok miał być spełniony po miesiącu, a tymczasem wolno było rodzicom i innym krewnym ich odwiedzać. Matka, ojciec i wszyscy odwiedzający błagali ich, płacząc nieustannie, żeby zgodzili się bożkom pogańskim i cesarskiemu bóstwu cześć oddać, a tym sposobem życie swe ratować i od rodziny swej straszny smutek odwrócić. Łzy i nalegania tylu drogich osób zmiękczyły skazańców, zaczęli się chwiać, zdawało się, że ulegną.

Aż dowiedział się o tem Sebastjan i poszedł do nich. Dozorca nie śmiał go nawet pytać, za czyjem pozwoleniem i po co przychodzi. Widząc znakomitego rycerza, wiernego cesarzowi i będącego w wielkich łaskach u dworu, wpuścił go wnet do więzienia. Skazańcy znajdowali się w dużej izbie, otoczeni właśnie przez całą rodzinę. Było tam też wielu innych więźniów, i stróż więzienny. Przyszedł i sam dozorca, Nikostrat, a nawet jego żona, Zoa. Niepodobna było rozmówić się ze skazanymi na osobności.

Sebastjan, oddany w lśniącą zbroję, stanął pośrodku izby i zwróciwszy się do Marka i Marcelina, mówi:

— Bracia błogosławieni, coście dali świadectwo Panu naszemu, chciałbym paść do nóg waszych, uczcić was i o wstawienie się u Pana prosić was. Ale czy to prawda, com słyszał? Nie mogę wierzyć, że wy, stojąc u wrót wieczności, życia wiecznego, mogliście zapragnąć powrotu na ten padół płaczu. Bracia spuścili oczy i płaczą.

— Nie śmiecie spójrzeć w oczy nędznemu żołnierzowi, ostatniemu ze sług Pańskich; a jakże staniecie przed obliczem ludzi, choć w sercu swojem zaprzeć się Boga nie możecie! Będziecie musieli stanąć przed Nim wcześniej lub później; a zwlekając tę chwilę, będziecie żyć na ziemi sromotnie, odepchnięci od Kościoła, w pogardzie nawet u nieprzyjaciół wiary naszej, dręczeni wyrzutami sumienia, zgryzotą.

Przerwał mu Trankwilin, ojciec skazanych:

— Ktokolwiek jesteś, ulituj się, nie ów tak do synów moich! Nie boją się oni śmierci, ani mąk, które już i dotąd mężnie znosili. Im idzie o matkę nieszczęśliwą i o ojca, których nie chcą opuszczać zrozpaczonych.

— Bądź cierpliwy, ojcze, — rzekł Sebastjan, — synowie twoi lepiej rozumieją, co mówie; lecz i ty przy łasce Bożej może wkrótce zrozumiesz. Was ojciec prawdę mówi, że rodziców zaczynacie więcej miłować niż Boga. Ale nie zapracujecie na wieczne szczęście dla rodziców, tracąc sami prawo do życia wiecznego. Czy ich nawrócicie, wypierając się sami wiary nasej?

— Dzięki tobie, Sebastjanie, a chwała Panu! — rzekli bracia. A zwracając się do stróża i dozorcy więzienia mówią: — Okujcie nas napowrót w kajdany, któreście z rąk i nóg nam zdjęli, niech się wyrok na nas spełni. Lecz stróż i dozorca stoją, nieruchomo.

— Bywajcie zdrowi, ojcze i matko! — mówią Marek i Marcelin, jeden po drugim.

— Nie! — rzecze ojciec, — już się nie rozstaniemy. Nikostracie, idź do Chromacjusza (naczelnika miasta) i powiedz mu, że Tarkwilin od tej chwili jest chrześćjaninem i razem z synami umrze za wiarę.

— I ja też nie rozstanę się z mężem i dziećmi, jestem odtąd chrześćjanką, — rzekła matka.

Powstał płacz wśród wszystkich obecnych, więźniów, i gości, i straży więziennej. Było to rozrzewnienie wobec łaski z Nieba, która na wszystkich zstąpiła. Cisnęli się do nóg Sebastjana jako zesłańca Bożego.

Sebastjan rozejrzał się i widział wielkie niebezpieczeństwo. Nie o to mu szło, że jemu smierć męczeńska grozi; ale o to, że świętej sprawie stad się może szkoda, jeśli z tych, którzy się teraz nawracają, choć jeden niewiernym pozostanie, albo się cofnie, i wyda, wykryje to, co się stało.

A były wśrod wszystkich dwie osoby milczące: sam dozorca, Nikostrat, i jego żona. Niewiasta klęczała przed Sebastjanem, a dozorca odezwał się:

— Wyjdź ztąd Sebastjanie. Podziwiam waszą szczerą wiarę i odwagę, ale mój urzędowy obowiązek spełnić muszę.

— Nie uwierzyłeś, Nikostracie? — pyta. Sebastjan.

— Nie, Sebastjanie!

— Więc ty przemów do małżonka twego bo w oczach twych czytam, żeś sama uwierzyła, — mówi Sebastjan do Zoi.

Klęcząca kobieta zakryła twarz rękoma i zaczęła płakać gwałtownie.

— Dręczysz ją, Sebastjanie! przecież moja żona jest niema, mówić nie może, i tego płacze teraz.

Sebastjan wzniósł oczy i ręce ku niebu, i modlił się przez chwilę gorąco. Potem zrobił ręką znak krzyża świętego na ustach kobiety i mówi:

— Zoo, mów, czy wierzysz?

— Wierzę w Pana Jezusa Chrystusa — odpowiedziała głośno i wyraźnie.

Dozorca krzyknął zdziwiony i wzruszony. Padł na kolana i zaczął całować ręce Sebastjana.

Wszyscy obecni byli nawróceni. Sebastjan opiekę nad nimi powierzył księdzu Polikarpowi. Przez dzień i noc trwała nauka w więzieniu i domu dozorcy, a potem chrzest nastąpił.

Wszyscy trzymali w wielkiej tajemnicy to, co się stało. Czasy były ciężkie dla chrześćjaństwa. Trzeba było troszczyć się o to, żeby prześladowania wszystkich chrześćjan nie wytępiły. Nie należało drażnić pogan i podniety im dodawać.

Ale wsyscy ochrzczeni w więzieniu gotowi już byli na śmierć, a dozorca Nikostrat nie mógł tajemnicy utrzymać przed swym zwierzchnikiem, naczelnikiem miasta. Był to Chromacjusz, człowiek prawy i zacny, choć poganin. Nie chciał on chrześćjan prześladować. Gdy dowiedział się o tem, co zaszło w więzieniu, zapragnął zobaczyć się z Sebastjanem, i za jego przyczyną został też nawrócony. Będąc chześćjaninem nie mógł dalej wykonywać obowiązków swego urzędu, więc prosił, aby go uwolniono od służby. Po nim to więc naczelnikiem miasta mianowany został Tertul, ojciec Korwina, onego niedobrego młodzieńca, który był w szkole razem z Pankracym.

NARADY.

Pankracy, choć młodzik, zaprzyjaźnił się z Sebastjanem, który pragnął go często widywać i mieć na oku. Widział on w Pankracym wielkie zalety i starał się nim trocha kierować. Boć wiadomo, że młodzieńcy zapał nieraz się uwodzi i przy najlepszych nawet chęciach prowadzi do synów nierozważnych albo pośrednio, albo wprost mogących szkodę wielką sprawie wyrządzić.

Pewnego wiecom przyszedł Pankracy do Sebastjana. Siedzą obaj w ciemnym pokoju przy otwartem oknie i rozmawiają półgłosem o nadziejach chrześćjaństwa. Sebastjan mówi, że niedługo już może chrześćjanie będą górą w Rzymie, bo nauka Chrystusowa zaczyna sięgać do rodzin, z których cesarze pochodzą.

— A mnie się zdaje, że droga do chwały chrześćjaństwa prowadzi tamtędy, przez bramy tego cyrku, — rzekł Pankracy, wskazując ręką ogromną budowę, która do dziś dnia stoji w dolinie blizko od Palatynu. — Tamtędy tak łatwo dostać się do nieba! Ale słyszysz, co to za głos?

— Słyszę, to ryk lwa, — odrzekł zdziwiony Sebastjan. — Widocznie przy wieźli te drapieżniki do cyrku.

— To mi właśnie przypomina, po co przyszedłem do ciebie, Sebastjanie. Tylko nie śmiej się ze mnie. Mam w domu po przodkach dużo naczyń stołowych, kosztownych, ale mnie i matce mojej niepotrzebnych. Ja nikogo nie pozostawię, kto by je po mnie dziedziczył. Po śmierci mojej zabrałby je rząd cesarski. Niechże to idzie lepiej na wdowy, sieroty, kaleki i ubogich. Wszakeś sam powiedział kiedyś, co należy czynić ze skarbami. Wolę, żeby one nie leżały daremnie do mojej śmierci, ale chcę niezwłocznie zrobić z niemi to, co należy.

— Więc czegóż odemnie żądasz?

— Proszę, poradz, jak z tem uczynić, żeby rozdawanie odbyło się nie w moim domu i całkiem beze mnie. Niech to idzie jako ofiara osoby potrzebującej pomocy w modlitwie ubogich.

— A matka czy wie o twoim zamiarze i czy się zgadza?

— Rozumie się, że za jej wiedzą przychodzę z tem do ciebie.

— To najchętniej ci w tem dopomogę. Ale cóż to znowu za głosy? Słyszę wymówione imię Fabijki.

Oparli się na oknie i słuchają. Księżyc oświetlił dwie idące ulicą tuż pod górą, postacie.

— Zdaje się, że to Afra, murzynka, niewolnica Fabijki, — mówi Sebastjan.

— A tego — to ja poznaję po głosie. To mój kolega ze szkoły, Korwin.

Korwin, syn Tertula, urzędnika cesarskiego, lichego człowieka, źle był w domu wychowany, w szkole źle się uczył, i wyszedł z niej chowając w sercu nienawiść dla nauczyciela swego Kasjana, i dla kolegi Pankracego, za to jedynie, że byli lepsi i rozumniejsi od niego. Sam był młodzieńcem zepsutym. Marzył o jednej tylko rzeczy, żeby stad się bogatym, bo ojciec jego nie był zamożny.

Para przechadzała się koło wodotrysku to w jedną, to w drugą stronę.

— Tyle razy tu przychodziłem, zanim nareszcie się zjawiłaś. Cóż tam Fabijka?

— Pojutrze ma jechać na wieś i mnie chce zabrać. Potrzeba mi pieniędzy, bez nich nie będę mogła nic zrobić.

— Jeszcze ci mało? Od tylu miesięcy wszystko, com miał od ojca, oddawałem tobie.

— Ależ drugiej tak bogatej panny, jak moja, nie znajdziesz, paniczu, w całym Rzymie. A nakłonić ją, żeby ciebie, paniczu, pokochała, to nie łatwa sztuka.

— E, te twoję ziółka, które zadajesz, przecie nic cię nie kosztują.

— Oho! Najdroższe Beczy w nie kłaść muszę. A to szukanie ziół nocami koło grobów za miastem — czy to łatwa i miła rzecz?. Ot, żebyś paniczu, choć sam starał się naszej panience przypodobać....

— Abo ja wiem, czem jej się przypodobać?

— Jak niema czego innego, to złotem. Trzeba mieć dużo złota.

— Zkąd tyle brać?

— Zkąd? — roześmiała się Afra. — A Fulwjusz zkąd ma takie bogactwa?

— Zkądże?

— Toć z krwi ludzkiej. Jego służący, prawie taki czarny jak ja, mówi językiem podobnym do mojego, i zaleca się do mnie. Wiem ja od niego niejedną tajemnicę. Fulwjusz wyszpiegował, że jacyś ludzie zmawiają się przeciw cesarzowi. Jego tu przysłali umyślnie.

— Czy ja tak potrafię, jak on?

— A cóż to trudnego! Przyjdzie połów na chrześcian. Trzeba tylko upatrzyć między nimi jakie grube ryby, a wywąchać ich można łatwo. Gdy ich odnajdziesz i wydasz, majątek ich zabiorą, a połowa tego bedzie twoja.

— Może i dobrze radzisz, zobaczę. Ale dziś widniałem twoich ziomków, przywiezionych dopiero z Afryki.

— Patrzcie! — rzekła uradowana Afra. — Któż to i zkąd?

— Prawdziwi Afrykanie, tacy jak ty: lwy, tygrysy, pantery.

— Cóż to za takie żarty ze mnie, paniczu?

— No, nie gniewaj się! Mas oto jeszcze pieniędzy. Daję ci, żebyś tylko już prędzej nakłoniła Fabijkę do pokochania mnie.

Afra wzięła pieniądze, i rozstali się. Gdy Korwin odszedł daleko, Afra idąc w przeciwną stronę mruczała:

— Głupi! Obliż się! nie dla psa kiełbasa! Będę ja dla takiego durnia taką panienkę ziołami pojiła!? Niedoczekanie!

Pankracy był pierwszym, bo najwcześniejszym tego wieczora, ale nie jedynym gościem u Sebastjana. Do mieszkania tego pułkownika przy pałacu cesarskim na Palatynie zaczęło wkrótce wchodzić coraz więcej osób, i pokoje się zapełniły. Byli tam i mężczyźni i kobiety, starzy i młodsi, duchowni i świeccy, a wszyscy — chrześćjanie. Wielu między nimi było sąsiadów, mieszkańców tegoż samego ogromnego pałacu. W największej izbie zastawiono stół ze skromnem jadłem, na to głównie, aby jaki gość niepotrzebny, gdyby tu wlazł niespodzianie, myślał, że tu ludzie na ucztę jedynie poprzychodzili. Naprawdę zaś gromadka chrześćjan i starszyzny ich zeszła się u Sebastjana po to, żeby pomówić wspólnie i obmyślić jaki tajemny a bezpieczny sposób nauczania nowo-nawróconych; a przytem żeby i schronienie wynaleźć dla tydi, którzy nawróciwszy się i nagle zmieniwszy swe zwyczaje, sposób życia, albo porzuciwszy służbę cesarską, mogli wpaść w podejrzenie, że stali się chrześćjanami, i ściągnąć na siebie prześladowanie. Na zebraniu tem był Kastul, wysoki urzędnik przy dworze cesarskim, i żona jego Irena, i Chromacjusz, ów niedawny naczelnik miasta, i chrześćjanie nawróceni przez Sebastjana w więzieniu, a między nimi i niejaki Torkwat. Był i ksiądz Polikarp, co chrzcił nawróconych.

Chromacjusz, zwolniony od obowiązków naczelnika miasta, wybierał się do swojego dworu na wsi. Nadchodziła właśnie jesień, piękna we Włoszech pora, kiedy bardzo wielu rzymian wyrusza na wieś. Więc po narazie stanęło na tem, że nowonawróceni zamieszkają na wsi we dworze Chromacjusza, a będą wyruszali z miasta nie wszyscy razem, lecz po paru w różnych dniach i godzinach, i różnemi drogami, aby nie zwracali na siebie niczyjej uwagi. Przewodniczyć im i opiekować się nimi na wsi miał Polikarp, kapłan wyznaczony do tego od papieża.

Przy naradzie wszyscy zachowywali się zgodnie, gotowi do posłuszeństwa temu, co uradzi starszyzna. Tylko Torkwat dużo mówił: ganił to, co uradzono i postanowiono, i wydawał się gorliwszym wyznawcą (Krystusa, niż nawet Polikarp i Sebastjan.

— Po co na wieś?! — mówił. — Niech sobie tchórze uciekają od niebezpieczeństwa! Ja ani myślę! Po co te ostrożności!? Gotów jestem zaraz, jutro wyjść na rynek i porozwalać ołtarze pogańskie, a do sędziego pójdę sam i powiem głośno, żem chrześćjanin.

Drudzy starali się powstrzymać Torkwata od takiej nieroztropności, nakłaniali go, żeby jechał na wieś razem z innymi i nareszcie zdołali namówić.

Po naradzie chrześcianie odmówili wspólnie a gorąco modlitwę i zaczęli się rozchodzić. Sebastjan wyszedł także z mieszkania, chcąc odprowadzić Pankracego.

— Wiesz co? — odzywa się Pankracy, — Ten Torkwat jakoś mi się niepodoba z tą swoją zbyteczną zuchowatością.

— I ja nie ufam mu bardzo. Ale to przecież dopiero co nawrócony; może się jeszcze wyrobi.

Przechodząc przez podwórze pałacowe posłyszeli za ogrodzeniem jakieś dzikie krzyki, głośne śmiechy i brzydkie słowa. Widać też było wielki blask od płonącego ogniska i dym wznoszący się wysoko. Były tam koszary roty łuczników sprowadzonych z Afryki, strzelców w wojsku cesarskiem.

— Cóż to za wrzawa? — pyta Sebastjan stojącego w sieni na straży żołnierza.

— Przy szła tam do nich czarna niewolnica, z którą ma żenić się naczelnik tej roty afrykańskiej, ale, rozumie się, wtedy, jak ona się wykupi z niewoli. Przychodzi tam czasami, i czyni jakieś gusła, bo to podobno wieszczka tych pogan. Zawsze tam wtedy takie krzyki wyprawiają.

— Jakiejże oni są, wiary? — pyta Pankracy.

— Nie wiem napewno, ale zdaje się, że to chrześćjanie — odpowiada żołnierz.

— Co? chrześcjanie? Zkądże o tera wiecie?

— Po ich dzikiej zabawie i nocnych hulankach. Toć o chrześćjanach słyszałem nieraz, że schodzą się nocami na jakieś zbrodnicze gusła; podobno zabijają dziecko, gotują je i jedząc na tych swoich ucztach.

Wyszedł Sebastjan z Pankracym na ulicę i mówi:

— Takie o nas jescze mają wyobrażenia. Po trzystu latach chrześcjaństwa uważają nas za jakichś zbrodniarzy i mają w największej pogardzie, a za co? Za to, że czcimy jedynego prawdziwego Boga i unikamy grzechu tak, że wolimy prędzej umrzeć, aniżeli jedno słowo nieczyste wymówić. O, dopókiż jeszcze będzie taka ciemnota!...

Sebastjan odprowadził Pankracego oświetlonemi nocą ulicami Rzymu ku domowi jego matki, wdowy Lucyny.

PRZYMIERZE WILKA Z LISEM.

Korwin przetrawiał w sobie poddaną mu przez Afrę myśl, jak to łatwo można się wzbogacić, mienie jakiego chrześćjanina zdobyć, byle tylko wykryć, wyszpiegować takich majętnych, którzy są potajemnie chrześćjanami, i wydać ich rządowi cesarskiemu.

Korwin, młodzieniec dość silny, jest, iak już wiemy, synem nowomianowanego naczelnika miasta. Przedtem ojciec jego był sędzią. Przed jego domem odbywało się często badanie oskarżonych i straszne ich męczenie, aby tylko przyznali się do win — czy to prawdziwych, czy choćby wcale niepopełnionych. Synal od najmłodszych lat mękom tym się przyglądał, i stępiało w nim zupełnie uczucie ludzkości i litości. A że przytem był leniwy, wychowania dobrego w domu nie otrzymał, i z nauki w szkole bardzo mało skorzystał, więc wyrósł na głupiego a chciwego próżniaka, co w bogactwie tylko szczęście widzi, pragnie zaś je zdobyć choćby najniegodziwszym sposobem, byle tylko bez pracy. Był to sobie wilk w ludzkiej skórze. Czuł jednak, że mu brak sprytu, przebiegłości, mądrości, brak tego, co ma lis. A właśnie o takim lisie dopiero co dowiedział się od czarnej Afry. Toć to ten strojny, lśniący bogactwem, układny i słodko nieraz mówiący Fulwjusz! Zna go z widzenia Korwin, widywał go w łaźniach, w ogrodach, na ulicy, i z zazdrością nieraz patrzył na niego. Teraz wiedząc od Afry, co to za człowiek, a raczej co to za lis, zaczął Korwin przemyślać, jakby to było dobrze wejść z nim do spółki i przy jego pomocy się obłowić. Sam tego nie dokaże, bo nie ma sprytu.

W dni dziesięć po owej nocy Korwin zobaczył Fulwjusza na przechadzce w jednym ogrodzie. Podchodzi więc do niego, patrzy mu w oczy i uśmiecha się, tylko nie wie, od czego by tu zacząć.

— Czego pan chcesz? — pyta pogardliwie Fulwjusz.

— Chcę, panie, pogadać z tobą, — odrzekł Korwin, — tobie to się przyda.

— Cóż mi chcesz powiedzieć takiego?

— Fulwjuszu, toć ty i ja jesteśmy jednego zawodu.

Fulwjusza dreszcz przeszedł. Zaczerwienił się. Ale miny nie traci i mówi:

— Cóż ty sobie myślisz, gamoniu jakiś, że się ze mną śmiesz porównywać?

— Jeśli zaciskasz pan rękę, żeby mi pokazać złote pierścionki z drogiemi kamieniami, to pokaż je; a jeśli tylko pięść przygotowujesz, to spróbuj się ze mną, zobaczysz, kto silniejszy, — rzekł Korwin.

— Nie zwlekaj, tylko mów prędzej, co myślisz? — nalega Fulwjusz.

— Dobrze, powiem ci krótko. Wiem, że jesteś szpiegiem: podpatrujesz, podsłuchujesz, wkradasz się, tym sposobem wyszukujesz chrześcjan i wydajesz ich.

Fulwjusz gotów był rzucić się na Korwina, ale się bał; więc się pohamował i mówi:

— Jak śmiesz znieważać mię tak, takie podłe rzeczy o mnie mówie!?

A Korwin na to:

— Toć wykryłeś zmowę w Azji... Djoklecjan...

Fulwjusz nic już na to nie mówi. Milczy, a po chwili pyta:

— Któż jesteś?

— Jestem Korwin, syn Tertula, naczelnika miasta.

Fulwjusz usłyszawszy to zmienił minę, stał się uprzejmym i mówi:

— To dobrze. Ale teraz rozejdźmy się, bo nadchodzi tu któś znajomy. Jeśli chcesz, to jutro o świcie przebiera się tak, żeby ciebie nikt nie mógł poznać, i przyjdź pod łaźnię Nowata. Tam się spotkamy i pogadamy.

Jakoż na drugi dzień raniutko przyszedł na umówione miejsce Korwin ubrany w odzież jednego z niewolników swego ojca. Po jakimś czasie zjawia się i Fulwjusz, okryty płaszczem i spuszczonym na twarz kapturem. Gdy się poznali nawzajem, Fulwjusz przemówił pierwszy:

— Takeś lekko się odział! czyż ci nie zimno?

— Byłoby może i zimno, bom czekał długo na ciebie; ale nie zważałem na to, bom się przyglądał zabawnemu widowisku. Oto tam, widzisz, do tego domu od samego brzasku zaczęli wchodzić jacyś ludzie: przedniemi drzwiami odziani strojnie, a tylnemi dziwna zbieranina różnych wytłoków: kulawi, ślepi, garbaci, starcy, baby.

— Czyjże to dom? Jakiś stary, jakby opustoszały.

— To dom bardzo bogatego ale skąpego patrycjusza.

— Patrz, znowu jakiś dziad idzie. Rzeczywiście, szedł starzec jakiś zbiedzony i ledwo wlokący nogi. Możeby o własnych siłach nie doszedł, ale prowadziła go, pod pachę podtrzymując, młoda i wesoła dziewczyna.

— Oto już jesteśmy u drzwi tego domu — mówi dziewczyna.

— O, jakaś ty poczciwa i dobra, moje dziecko! — rzekł starzec. — Tak wcześnie po mnie przyszłaś i zadałaś sobie tyle trudu, prowadząc mię aż tu.

— Cóż to za trud! — odpowiada dziewczyna. — Każdyby to zrobił, bo to wielka przyjemność usłużyć komu, dopomódz.

— Nie, nie każdy jest taki, jak ty, Cecyljo zacna.

— Bo nie każdy ślepy, jak ja. Gdy ja was prowadzę, to wy mnie przecie iść pomagacie. Wy Jesteście okiem dla mnie, ja ślepa — nogą dla was.

I weszli oboje we drzwi domu.

— Ta dziewczyna jest ślepa — rzekł Fulwjusz, — ale jakim pewnym krokiem idzie.

— Ale jacyś to wszystko dziwni żebracy, niepodobni do zwykłych; żaden o jałmużnę nie prosi i nikogo z przechodniów nie zaczepia.

— Coś w tem wszystkiem dziwnego. Trzebaby wyśledzić, co to jest. Mówisz, że właściciel tego domu jest bogaty?

— O! bardzo bogaty!

— Ha, wartoby tam wejść, zobaczyć... tylko trudno znaleźć powód.

— Niewielka trudność. Rozzuję się, podkurczę nogę, będę, udawał kulawego i wejdę razem z żebrakami — mówi Korwin.

— To się może nie uda. Kto wie, czy każdego z nich już nie znają w tym domu.

— Z pewnością nie każdego, bo niektórzy pytali, który tu dom jest Agnieszki.

— Czyj dom? — pyta zdziwiony Fulwjusz.

— Ojca Agnieszki. Ale ją, lepiej znają, niż ojca, bo to bardzo bogata panna na wydaniu, prawie tak samo posażna, jak jej krewna, córka Fabjusza; tylko ojca Agnieszki nikt nie widuje nigdzie.

Fulwjusza wzięła teraz straszna ciekawość zajrzeć do tego domu, więc mówi do Korwina:

— To spróbuj zrobić tak, jak mówiłeś, i wejść tam. Ja też wejdę, ale przedniemi drzwiami, bo znam Agnieszkę. Tak z dwóch stron zobaczymy, co się tam dzieje, i choć jednemu z nas się powiedzie.

— A tak, — odrzekł Korwin. — Zawsze to zdobycz pewniejsza, kiedy wilk idzie razem z lisem. Obaj nawzajem sobie pomogą.

Fulwjusz spojrzał na Korwina pogardliwie, ale nic na to nie odpowiedział. Rozeszli się, aby za kilka minut spełnić swój zamysł.

WILK I LIS W OWCZARNI.

Agnieszka i jej rodzice pochodzili z rodziny od dawna, od kilku już pokoleń chześćjańskiej. Czcili oni i przechowywali pamięć swych krewnych zmarłych i przodków, którzy ponieśli śmierć męczeńską, lub jakieś inne położyli zasługi dla chrześćjaństwa. Agnieszka była jedynem dzieckiem u rodziców, a ostatnim potomkiem całego rodu. Od najwcześniejszego dzieciństwa była nadzwyczaj pojętna i dobra, za co ją wszyscy kochali i szanowali. Z latami wzrastała w niej cnota i rozwijał się rozum, a mając lat 12 była już zupełnie umysłowo dojrzała, i przytem bardzo piękna. Rodzice jej zajmowali na swe mieszkanie z córką małą część swego domu z osobnem wejściem. Mało do kogo chodzili, i ich rzadko kto odwiedzał. Od czasu do czasu przychodziła do nich Fabijka. Ponieważ żyli w cisy i skromnie, więc znający ich poganie uważali ich za ludzi skąpych, zbierających skarby coraz większe i liczniejsze. Widząc zaś, że drzwi z ich mieszkania do większej części domu są zwykle zamknięte, mówili, że to tez ze skąpstwa je zamykają, aby tam nie trzeba było porządku utrzymywać. Ale prawdziwa przyczyna zamykania tych drzwi była zupełnie inna. Cała dolna część domu była obrócona na kościół i biuro, w którem zapisywane były przez urzędnika kościelnego i przechowywane wiadomości o wypadkach dotyczących chrześćjaństwa. Na górze zaś był szpital dla chorych, dla starców i podróżnych. W jednej izdebce przy szpitalu mieszkała i ślepa Cecylja. Do tej części domu były dwa wejścia: przednie, główne, od większej ulicy, i tylne, od drugiej, wązkiej uliczki, którędy wchodzili ubodzy.

Dom ten był więc domem wspólnej modlitwy i miłosierdzia dla jednego z siedmiu okręgów, na jakie papież Kaj o kilka lat wcześniej podzielił miasto Rzym. Tutaj też w dzień na to wyznaczony odbywało się rozdawanie kosztowności, ktnemre Pankracy ofiarował za pośrednictwem Sebastjana. Obaj oni wraz z innymi możniejszymi ludźmi zeszli się tu zrana, wchodząc głównemi drzwiami, drugą zaś stroną przychodzili ubodzy, przysyłani z owych siedmiu okręgów miasta.

Tych to właśnie ludzi niektórych, wchodzących tu, zobaczyli tego samego ranka przebrani dla niepoznania Korwin i Fulwjusz.

Korwin, chcąc wcisnąć się do tego domu, zaczął udawać kulawego biedaka, przybliżył się do gromadki ubogich, i starał się naśladować wszystko, co oni zrobią i powiedzą. Słysząc, że wchodzący do drzwi domu rzekli: "Deo gracjas", to jest Bogu dzięki", i on to samo wymówił. Wpuszczono go więc tam. Na obszernym dziedzińcu po jednaj stronie stali mężczyźni, po drugiej kobiety, a na końcu pod słupami koło wejścia do wnętrza domu stały na stołach różne srebrne naczynia i inne kosztowności. Dwaj złotnicy brali kolejno każdą rzecz, ważyli, oceniali — ile jest warta, i płacili za nią pieniędzmi, te zaś miały być rozdane po równej ilości ubogim.

Oczy Korwina zapałały do tych skarbów. Zrozumiał, że one mają być rozdawane, i cieszył się w duchu, że także coś dostanie.

Ale kilku młodzieńców, oddanych inaczej niż tłum, zaczęło przechadzać się między ubogimi, porządkować ich, ustawiać w gromadki, i odprowadzać kupkami na boki dzjedzińca, pod dach oparty na słupach. Ci młodzi byli to djakoni, po jednym z każdego okręgu miasta, i ich pomocnicy. Każdy djakon zgromadził ubogich ze swojego okręgu, bo znał ich wszystkich, i odprowadził na osobne miejsce.

Na środku dziedzińca pozostał jeden tylko człowiek, nieznany tu nikomu. To Korwin Widzi on, że owi młodzi przewodnicy patrzą na niego z ukosa, i zaczęli naradzać się między sobą. — Oj, źle ze mną! — myśli sobie Korwinek. Spójrzał za siebie, aby dopaść tych samych drzwi, któremi wszedł, i uciec. Ale tam stoji na straży starzec jakiś z dwoma tęgimi i groźnie spoglądającymi synami. — Co teraz ze mną będzie? Żeby tylko mnie kto nie poznał! Przecie to u nas w Rzymie wielka zbrodnia wkraść się podstępem do obywatelskiego domu! Za to wielka kara. A mój ojciec, jako naczelnik miasta, obowiązany jest za to karać. Co to będzie?

Takie myśli snują się w głowie Korwina.

Wtem jeden z djakonów, Reparat, podchodzi ku niemu i pyta:

— Człowieku, zkąd jesteś, z którego okręgu?

Korwin odpowiedział, z którego, ale nazwał go nie tak, jak nazywali chrześćjanie.

— Toś ty z mojego okręgu, ale ja, zdaje się, nigdy ciebie nie widziałem, — mówi djakon.

A tu Korwin zbladł nagle jak płótno i trząść się zaczyna patrząc prosto ku drzwiom naprzeciwko. Spójrzał tam i djakon zdziwiony, i zobaczył Pankracego. Jego to Korwin tak się przeląkł. Myśli, że teraz dopiero Pankracy zemści się na nim za to, co było wtedy, po ostatniem wyjściu ze szkoły w pole, a wszyscy ci zebrani tu ludzie jeszcze mu dopomogą.

Pankracy idzie prosto do niego, ale przemawia łagodnie:

— Korwinie! co się z tobą stało? Czyś naprawdę tak okaleczał i doszedł do takiej biedy? Czemużeś z domu ojca uciekł?

Słysząc głos łagodny, Korwin ochłonął z przerażenia, nadął się, i odpowiada hardo:

— Jeszczem nie w takiej biedzie, jakiej mi życzysz!

— Wcale ci złego nie życzę, ani żadnej urazy do ciebie nie mam. Może potrzebujesz pieniędzy, to mi powiedz. Tutaj nie masz prawa być, ale mogę ciebie gdzie do osobnego pokoju wprowadzić, dopomódz ci groszem, i na tem się skończy; nie powiem nikomu, kto jesteś.

— Kiedy tak, to ci powiem prawdę, — mówi Korwin. — Przyszedłem tu dla żartu, żeby się zabawić. Teraz bądź łaskaw wyprowadzić mię ztąd.

— Ależ takie żarty z wkradaniem się do cudzego domu, to wielka obraza i występek! — mówi Pankracy. — Toż ci ludzie, których tam widzisz u drzwi, mogą i powinni cię ztąd zabrać i prowadzić tak, jak jesteś, boso, w tych łamanach, i udającego kalekę, wprost na rynek, i tam wobec wszystkich postawić cię przed sądem naczelnika miasta, twego ojca. Wiesz, Korwinie, jak to wszystkich Rzymian oburzy, gdy się dowiedzą, żeś takim podstępem wkradł się do domu obywatelskiego. Ojciec będzie musiał ukarać cię jak najsrożej według prawa, bo inaczej zostałby usunięty z urzędu, który zajmuje.

— Ależ, Pankracy, nie wydawaj mię, nie gub mnie, ani ojca mego i rodziny. Przepraszam cię za wszystko, com ci kiedy zrobił. Do nóg ci upadnę i będę ci dziękował, gdy ztąd wyjdziemy.

— Mogę cię ztąd wyprowadzić. Ale widzisz, ilu tu jest świadków tego, coś uczynił? Otóż gdybyś kiedy komu powiedział, żeś tu był i coś tu widział, wtenczas wszyscy zaświadczą, o twej winie i będziesz przed sąd stawiony. Czy rozumiesz?

— Rozumiem, i nigdy, nigdy nie powiem, żem tu był! przysięgam...

— Nie potrzeba takich twoich przysiąg, — przerwał Pankracy. A obróciwszy się do zgromadzonych, rzekł:

— Znam tego człowieka. Pomylił się i dlatego tu wszedł.

Wziął Korwina za rękę i kulejącego wciąż, niby biedaka, poprowadził za drzwi przed Pankracym straż się rozstąpiła. Gdy wyszli na ulicę, pożegnał Korwina słowami:

— Korwinie, teraz między nami koniec i zgoda, dopóki obietnicy dotrzymasz.

Kiedy Korwin udając kulawego żebraka wszedł do domu rodziców Agnieszki tylnemi drzwiami, od małej uliczki, Fulwjusz, pozostawiwszy gdzieś na mieście swój płaszcz z kapturem, odważył się wejść do tegoż domu drzwiami głównemi. Zwyczajem Rzymian, drzwi te nie były na klucz zamknięte, ale nikt nieznajomy i nieproszony nie wchodził niemi o tak wczesnej porze. Goście i wogóle ludzie obcy mieli prawo wchodzić do domu w godzinach późniejszych, na to wyznaczonych; ktoby zaś wszedł bez pozwolenia w godzinie innej, uważany byłby za człowieka bez czci i gwałciciela spokoju domowego.

Otworzywszy drzwi i przestępując je, Fulwjusz spostrzegł niedużą dziewczynkę. Była to siostra mleczna Agnieszki, córka jej niegdyś mamki, niedawno po śmierci swej matki ze wsi do miasta przywieziona. Widząc ją, Fulwjusz się ucieszył, że jod takiego dziecka czegoś się dowie, że ono wygada się może z jakiej tajemnicy przez starszych domowników strzeżonej przed obcymi.

— Dzień dobry, moje dziecko, — mówi; — dobrze, że cię widzę. Cóż, czy ty mnie nie poznajesz? A jakże się ty, moje dziecko, nazywasz?

— Jestem Emerencjanna.

— A tak, moje dziecko, toś ty chrześćjanka?

Dziewczynka spójrzała na niego zdziwiona i odpowiada:

— Nie, panie.

I prawdę rzekła. Agnieszka ją sprowadziła ze wsi, aby wiary św. uczyć i ochrzcić, ale dopiero po jakimś czasie, w niedalekiej przyszłości.

Fulwjusz się zawiódł. Jeśli to nie jest dom chrześćjański, to pocóż on tu przyszedł, niema tu nic do szpiegowania dla niego. Tak sobie myśli, i stoji namyślając się, czy iść dalej, czy cofnąć się na ulicę. Aż nagle wieki na dziedzińcu Agnieszkę. Jasna jak słonko, wesolutka jak piękny poranek wiosenny, idzie wprost do tej sieni, w której stoji Fulwjusz. Ujrzawszy go niespodzianie, zatrzymała się, jakby miała zapytać, po co przyszedł. A on kłania się i mówi z przymileniem:

— Proszę mi darować, że przychodzę tak wcześnie. Oto pragnę jak najprędzej ofiarować szanownym państwu swoje usługi.

— Ależ, panie, my usług nie potrzebujemy, — odrzekła Agnieszka.

A Fulwjusz na to:

— O pani, nie odtrącaj mię. Kto w tym domu króluje, komu tu wszyscy są posłuszni i chętnie służą, niechże i ja służę.

Starał się Fulwjusz temi słowami przypochlebić Agnieszce, o jej to królowaniu w domu mówił. Ale ona inaczej to zrozumiała. Myśląc wciąż o Bogu, sądziła, że i Fulwjusz o Boskiem królowaniu prawi. przyjęła więc wdzięcznie jego słowa, przytakiwaiu a mu, a słuchając dalszych jego pochlebstw i odnosząc wszystko do Boga, wzniosła oczy ku niebu i stała w zachwycie.

A Fulwjuszowi się zdało, że ona wszystkie jego słowa bierze do siebie samej, i tem jest zachwycona. I zapragnął, aby ta śliczna panienka stała się mu przychylną. Klęka więc przed nią śmiało, mówiąc:

— Pragnę, abyś wiedziała, że miłuję ciebie. — I chciał ją chwycie za rękę.

Agnieszka, przestraszona tem wszystkiem, odskoczyła.

A Fulwjusz zrywa się na równe nogi, bo oto spostrzega przed sobą groźną postać Sebastjana, który nadszedł, aby wezwać Agnieszkę do ubogich. Gdy odeszła, Sebastjan patrząc surowo na Fulwjusza pyta:

— Po coś tu przyszedł?

— przecież znam tę panię, razem byliśmy z nią na obiedzie w domu jej krewnych, — odrzekł Fulwjusz.

— Ależ nie o tej godzinie czas na odwiedziny.

To i cóż! Kiedy taki wojak jak waćpan może tu być o tej godzinie, czemuż by nie mógł być i któś inny?

— Ależ nasze znajomości i stosunki

z tym domem nie mogą się równać. A zresztą jak śmiałeś tak zuchwale na tę panienkę napadać!

— Oho, tobie zazdrość, panie wojaku! Trzymałbyś się jednej. Toć mówią, że masz się żenić z Fabijką, bo ci się podoba jej największy posag w Rzymie. A jak ona wyjechała na wieś, to ty znowu tu przychodzisz, do tej drugiej tak samo posażnej jedynaczki. Sebastjan na to nic nie odpowiedział, tylko chwycił nieproszonego gościa za ramiona i do drzwi poprowadził. Wypychając zaś go za drzwi na ulicę mówi: — Pamiętaj, co ci grozi według prawa za takie najście domu! Wiedz także, iż wiem, rozumiem, czem się ty trudnisz. Ale nie wydam ciebie, żeś tu był, jeśli i ty nikomu nie powiesz ani słówka. Rozumiesz? A teraz idź w pokoju!

Nie zdołał jeszcze Sebastjan tych słów domówić i puścić z rąk Fulwjusza, gdy raptem został sam z tyłu czyjemiś silnemi rękoma ujęty.

Był to czarny ów Eurotas, sługa i powiernik Fulwjusza. Wiedział on, że pan jego miał się zejść z Korwinem, a o Korwinie słyszał od Afry jak o jakim zbóju. Więc bał się swego pana na tę schadzkę puszczać samego, i chodził w trop za nim, a potem czekał pod domem, do którego wszedł pan jego. Teraz widząc, że ktoś pana za drzwi wypycha, myślał, że to Korwin mu coś złego robi. W tem mniemaniu rzucił się raptem z boku na Sebastjana. A był bardzo silny.

We dwóch też, Eurotas z Fulwjuszem, chcieli przeciwnika obalić. Ale borykając się długo nie dali mu rady. Eurotas tedy wydobył jedną ręką z pod swego ubrania żelazną buławę i już miał nią walnąć w głowę Sebastjana. Buława mu jednak z ręki wyleciała, i z nim samym też stało się coś podobnego. Raptem czuje, że ziemię z pod nóg utracił, i leci w powietrzu, aż runął niby kłoda na bruk po drugiej stronie ulicy. Odrzuciły go tak ręce strasznego siłacza Kwadrata, setnika w wojsku podwładnem Sebastjanowi.

Idąc na zgromadzenie chrześcjan, Kwadrat przybył w samą porę, bo uchronił Sebastjana od niebezpiecznego ciosu.

Obaj znikli we drzwiach domu. A dwaj pokonani podniósłszy się z bruku pomknęli w swoją stronę. Gdy doszli do rogu ulicy, ujrzeli umykającego również jak oni Korwina, który przed chwilą właśnie został wyprowadzony z domu Agnieszki przez Pankracego.

Nie udało się więc ani wilkowi, ani lisowi. Chociaż nieraz potem spotykali się ze sobą, żaden nie chwalił się przed drugim, jak sromotnie został z domu Agnieszki wyrzucony.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDAWANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA WSI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WE DWORZE CHRZEŚĆJAŃSKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LICHY CZŁOWIEK, DO WSZYSTKIEGO GOTOWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYGOTOWANIA RZĄDOWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GŁÓWNY KOŚCIÓŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CMENTARZ PODZIEMNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻAŁOBA FABIJKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚLUBY DZIEWICTWA I GROŹBA ZŁEGO CZŁOWIEKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UKAZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŁOWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIERWSZY KWIAT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYJAWIENIE TAJEMNICY. — NAWRÓCENIE ZDRAJCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAGRODA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRUGA WYPRAWA NA CHRZEŚĆJAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UWIĘZIENIE I SĄD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAWIEDZINY I UCZTA OSTATNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W CYRKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYROK SAMEGO CESARZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZABIEGI DWÓCH POGANEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPEŁNIENIE WYROKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O ŻYCIE I DALSZE STARANIA A ZABIEGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20-STY DZIEŃ STYCZNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZNOWU NOWINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POŻEGNANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W DNIU 21-SZYM STYCZNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WNIWECZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEPROSZENI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZEMSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAPŁAN-LEKARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SERDECZNA ROZMOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JEJ DZIEJE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DŁUG.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GRÓB POD DWORKIEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOKONAŁA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZMIANA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BEZ POKUTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIESPODZIANKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAMIĄTKI I ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYJAŚNIENIE.

Między takimi, którzy czytali dużo, lecz nie badają rzeczy dokładnie i nie rozważają ich głębiej, niejeden pewnie się zdziwi, dlaczego wychodzi w nowym przekładzie powieść przed półwiekiem już po angielsku napisana, oddawna też w wielu krajach i wielu narodom znana, i na polski język przed wielu laty przetłómaczona, a następnie po razy kilka to przedrukowywana w całości, to skracana, to w wyciętych urywkach pod różnemi napisami wydawana. Otóż, aby nie dziwiono się napróżno, ani błędnego wyobrażenia o pracy tej nie miano, wyjaśniam, co mię do niej skłoniło. Szło przedewsystkiem o to, żeby dać czytelnikom powieść dobrą, zajmującą i pożyteczną. Tę zaś wybrałem, ponieważ dla ogółu czytelników nie była ona jeszcze wcale znana, czytały ją dawniej nieliczne tylko z nich wyjątki. Zamierałem zpoczątku dać ją w niewielkiem skróceniu przez jednego ze współpracowników dokonanem. Gdy jednak zamiar pierwotny z przyczyn zawczasu nieprzewidzianych spełzł na niczem, postanowiłem sami inaczej go dokonać. I oto wyszedł w Gazecie Świątecznej a teraz w tej książce się ukazuje nie żaden przedruk, ani skrót, ani urywki powycinane, ani przeróbka skrócona, ani nawet wreście nowy przekład dosłowny. Świeżo wydrukowana została rzecz niby stara, przed pół wiekiem przez kardynała Wizemana napisana, ale zarazem i nowa, całkowicie na nowo obrobiona i po polsku napisana. Starałem się całą treść pierwowzoru i wszystkie myśli kardynała Wizemana oddać w całości. Obok tego jednak miałem wciąż na pieczy, aby wszystko dla ogółu czytelników było przystępne, wyjaśnione, zrozumiałe, i z łatwością mogło w ich wyobraźni się odtwarzać, do ich pojęć i myśli trafiać, umysł zajmować, ciekawość pobudzać i zaspokajać. Obok tego pragnąłem całość bez szkody dla treści i bez ujmy dla szczegółów krótszą uczynić. Wszystkie te pobudki zarazem skłaniały mię do skracania, a czasem i zupełnego pominięcia ustępów czysto tylko krasomówczych, jako też do rozplątania i wypowiedzenia po prostu rzeczy zawilszych. Wiele szczegółów jednak wypadło bądź wyjaśnić nieco, bądź uzupełnić, bądź zaokrąglić i nawet rozsserzyć. Gdzieniegdzie też kolej wypadków się przestawiło, albo znowu myśl autora czy obraz się uwydatniło. Temi też sposobami uniknęło się niektórych przerw i nierówności pierwowzoru, wynikłych ztąd, że autor, jak sam powiada, pisał powieść dorywczo, łatkami, po kawałeczku, w chwilach wolnych od zwykłych a głównych zajęć, i w różnych okolicznościach życia, naprzykład na popasach, noclegach i t. p., kiedy więc nie miał zapewne poprzednich rozdziałów pod ręką, a następnych jeszcze nie obmyślił dokładnie.

Jedną wszakże z głównych przerw pozostawiłem nie zarobioną i prawie nie zatartą, nie odważając się własnemi zmyśleniami uzasadniać stanowiska prawnego Agnieszki, ani ożywiać i uwypuklać cieni jej rodziców.

Przedruki całości lub skrótów i przepisywanie dzieł pisarskich można przyrówna do przerysowywania obrazów i rysunków na szybie naprzeciw światła, lub zapomocą tak zwanej kalki. W takim razie tłómaczenie znowu utworów z jednego języka na drugi odpowiada tak zwanemu kopjowaniu obrazów i rysunków ręką wprawnego artysty, który co chwila patrzy na pierwowzór, na każdy jego szczegół, i zaraz to samo, co tam wieki, i tak samo, maluje lub kreśli na nowem miejscu. Praca zaś dopiero co ukończona wcale nie jest takiem kopjowaniem. Ma się ona do powieści kardynała Wizemana tak, jak do pierwowzoru ma się rysunek kreślony lub obraz malowany w tej myśli, aby odtworzyć całą jego treść, układ i wszystkie szczegóły, gdy jednak rysownik kreśli ie nie patrząc co chwila na sam pierwowzór, lecz posiłkując się własną pamięcią, i biorąc za wzór rzeczy prawdziwe, istniejące.

Wszystko to, łącznie ze względem na zwykłe u nas przekręcanie zdrobniałego imienia "Fabijoli", nietylko upoważniło mię, ale i zmusiło zmienić nazwę powieści, napis pierwowzoru.

K. Promyk.

(1)   Rzymskie to imię, pisane po łacinie "Fabiola", błędnie zwykle u nas wymawiają, przeciągając z polska głoskę o, jako znajdującą się w przedostatniej zgłosce. Rzymianin starożytny ani Włoch dzisiejszy posłyszawszy taką wymowę nie zrozumiałby wcale, co to za wyraz, jakie i czyje imię wymienialny. W ich wymowie prawdziwej, gdy mówią "Fabijola", głoski o prawie niesłychać", wymawiają, niemal "Fabijla". To łacińskie "Ia" czyli "ola" na końcu wyrazu oznacza imię żeńskie, i przytem zdrobniale, tak, jak w polskiej mowie końcówka ka. Z nazwiska ojca, czyli z wyrazu Fabius, w którym pierwiastkiem jest Fabi (Fabj), Rzymianie zrobili zdrobniałe imię dla córki, na końcu więc do pierwiastku tego nazwiska dodali ola, — a to znaczy tyle, co po polsku dodać na końcu ka. Żonę lub córkę kowala, Wojciecha, Macieja nazywają u nas często: kowalka (zamiast kowalowa lub kowalówna), Wojcieszka (Wojciechowa lub Wojciechówna) Maciejka. Od imienia Marja (a jest i rzymskie imię Marius = Marjusz) mamy zdrobniałe imię Maryjka. Wszystko to pozwala nam córkę Fabjusa czyli Fabja nazywać Fabijką. Zmusza zaś nas do takiego jej nazywania to, że w polskiej wymowie takie brzmienie, z naciskiem na głosie i, jest daleko podobniejsze do właściwego łacińskiego imienia tej osoby, aniżeli toż imię z końcówką łacińską wymawiane na polski sposób, a zatem przekręcane zupełnie przez robienie niewłaściwego nacisku na glosie o. "Fabijka" uchroni czytelników od przekręcania prawdziwej rzymskiej Fabioli na jakąś niebywałą" choć czasem wygłaszaną u nas przez niewiadomość, Fabjolę.

(2) Z gry w kości zczasem i gra w karty powstała.

(3) Dawna mila rzymska, to tysiąc wielkich kroków, prawie tyle, co dzisiejsza wiorsta.

(4) Katechumen — tak nazywano przygotowującego się i przystępującego do chrztu.