Teodor Narbutt

RYS HISTORYCZNY LUDU CYGAŃSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII,

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

DODATEK.

RYS HISTORYCZNY LUDU CYGAŃSKIEGO

Narbutt Teodor

WSTĘP.

Od niemałego iuź czasu czyniącemu badania w przedmiocie historyi kraiowey, nawiiały mi się postrzeżenia o Cyganach: robiłem uwagi nad mową, układałem słownik ich ięzyka; ostrzeżony przez Barona Borcha i Pallasa o ich pochodzeniu indyyskiem, stosowałem do tego " badania moie. Nakoniec, kiedy ogłoszoną została: O Cyganach wiadomość historyczna czytana na posiedzeniu publicznem, Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego, d. 30 czerwca 1824 r., przez Ignacego Daniłowicza P. P. Z. 8vo, Wilno u A. Marcinowskiego, poznałem zrzódła do uzupełnienia tey pracy, dotąd mi niewiadome. Przedsięwziąłem więc z tego, co Czacki w obrysie zostawił, Pan Daniłowicz wyłuszczył obszerniey, połączywszy z moiemi badaniami, utworzyć Rys historyczny ludu Cygańskiego, iedynie w tym celu, abym uzupełnił pracę pierwszego, a sprostował zbyt niekorzystne dla Cyganów mniemanie drugiego, z samych autorów niemieckich poczerpnione, tudzież, abym naprowadził na prawdziwą drogę przedsięwzięcia prawodawcze, tyczące się tego ludu.

Wiekopomney pamięci autor, Tadeusz Czacki, poświęcił mistrzowskie swe pióro wspomnieniu o Cyganach; przebiegł pokrótce ich. historyą; wytknął z żałością barbarzyńskie obeyście się z nimi w zachodniey Europie; wyłożył prawa polskie i, pełen uczuć ludzkości, zmierzał do podania myśli o poprawie cywilizacyi tego ludu; lecz zawiesił swe zdania, tak, iak wykład o iego pochodzeniu. Cała rozprawa iego, w sposobie zagadnienia oddana, była przygotowaniem do dalszego wyłuszczenia tey rzeczy, czy może zachęceniem do uzupełnienia iego pracy.

Pan Daniłowicz wstąpił w ślady Czackiego, zaiął się obszernieyszem wyłuszczeniem, zasięgnął głębszey wiadomości z prawodawstwa polskiego i rossyyskiego, przytoczył całą obszerność uczonych podań, mniemań, postrzeżeń historycznych i dyplomatycznych Grellmanna; lecz osnowawszy swe pismo na pracy gabinetowey tego uczonego autora, uchybił w tem, że, nie na poznaniu osobistem Cyganów ale na mniemaniach zastarzałey nienawiści niemieckiey, osnował porywcze swe zdanie. Ztąd wyrodziły się zanadto czarne kolory, któremi autor ten lud biedny odmalował, wcale niestosowne zapewne z uczuciem serca iego własnego. Łatwo spisywać rzeczy z dzieł cudzych, to prawda; ale nie łatwo usprawiedliwić się z cudzego zdania.

Rozszerzone światło prawodawstwa we wszystkich kraiach, zmierza dziś do naywyższego dobra ludów, (szczególnie w rozległem państwie rossyjskiem usiłowania codzienne dowodzą tey szczęśliwey dla rodu ludzkiego staranności! Jakże dziś prawodawcy mogą stanowić o ludzie spotwarzonym? iakie prawa, iakie ustawy, iakie ulepszenia nastąpić mogą dla ludu wcale niepoznanego, wcale w przeciwnem świetle wystawionego? Ci, którzy są ul steru rządu, nie wiele maią czasu obeznawać się z prostym ludem i w nicości zostaiącym: obowiązkiem przeto bydź sądzę każdego obywatela, ludzkość i dobro Oyczyzny kochaiącego, żeby, ile się poznaiomić może z rzeczami dopomagaiącemi prawodawcom, starał się im wiadomości udzielić. Znaiomość moia Cyganów, zasilona pracą znakomitych pisarzy, mogąca pod ieden rzut oka wystawić rys historyi tego ludu, mimo szczupłych talentów i braku niektórych pism pomocniczych, ośmiela mię do wydania na iaw tego pisemka; które tym ochotnicy usłudze publiczney poświęcam, im mniey mam powodów, do osobistey korzyści, prócz tey, że prawdy się nayściśley trzymaiąc i prawdorzeczności, oddać pragnę sprawiedliwość ludowi upośledzonemu; a może za tym powodem ludzkości miłośnicy, którym niebo losy ludów powierza, natrafią szczęśliwie na śrzodki naypomyślnieyszego ulepszenia Cyganów, których udarowania przyrodzone nie mało obiecuią.

Daleki iestem od pisania apologii Cyganów, owszem przyznaię ich za mniey korzystne nieiako członki społeczeństwa; ale zgłębienie rzeczy historycznych, tyczących się tego ludu, przekonywa takoż, że bardziey okoliczności, pod któremi zostawał i zostaie, winne są iego zepsuciu, a niżeliby z natury, iak mniemam, miał bydź wyrzutkiem rodzaiu ludzkiego. W starożytnych wiekach wyszedł z Indyi wschodniey, iakimś trafem politycznym wyparty, przeszedł Nubiią, Egipt, Syryą, Azyą mnieyszą, dostał się przez morza do Europy wschodniey, i aż do początku wieku piętnastego, mało znany naszemu światu, nie był dotąd z nieprawości głośny. W piętnastym dopiero wieku, kiedy rozboie pustoszące zachód Europy, ze skutku walki wiekuistey Papieżów z Monarchami, a naybardziey z Cesarzami, ucichły, to iest: kiedy stolica papiezka przez rozdwoioną władzę kilku Papieżów upadła na siłach, Cesarzem Zygmunt Król Czeski i Węgierski został obranym, monarcha wielkich przedsięwzięć i miłośnik ludzkości; Cyganów liczne hordy wyruszyły na zachód, zasileni protekcyą tego wielkiego monarchy, iak świadczy dyploma pod rokiem 1423 im wydane, ( które na końcu tego pisma z innemi w Dodatku wypiszemy ), z bystrością wiatru zabrnęli w nayodlegleysze zachodnie i północne kraie. Wiadomo uczonym czytelnikom naszym, iaki duch ożywiał Europę, iaka oświata istnęła. Cygani starali się korzystać z ducha czasu; lecz ledwie lat kilkadziesiąt upłynęło, aż zaczęły się srogie prześladowania tego ludu. W tym razie czegoż nie mieli się spodziewać w tey części świata, gdzie z zimną krwią nieszpory sycyliyskie sprawiano, gdzie w dzień ś. Bartłomieia swych ziomków tysiącami wyrzynano, gdzie za rzecz oboiętną miano wyciąć w pień kilkadziesiąt tysięcy bezbronnych Irlandczyków, za Karola I, albo naostatek, gdzie panowały ustawiczne uzbroienia ziomków przeciw ziomkom, monarchom i kościołowi? A to wszystka z przyczyny rozróżnień religiynych. Cóż więc dziwnego, że barbarzyńskie prawa, zwyczaie i opiniie, na samych okrócieństwach osnowane, obróciły Cyganów w lud nieznośny, przestępny, próżniacki, iakimi oni nigdy nie byli i nie są w kraiach, gdzie lepsze zwyczaie, więcey ludzkości, łagodności, gościnney uprzeymości doznawali, to iest: w kraiach sławiańskich i na całym Wschodzie. Nie chlubiąc się, wyznać powinniśmy prawdę, że wszystkie narody sławiańskiego plemienia, iak zawsze odróżniały się od reszty Europeyczyków, łagodnemi obyczaiami, ustawami godności człowieka nieszpecącemi, niezłamaną wiarą danego słowa, gościnnością i miłością pokoiu; tak równie w materyi o Cyganach wcale odmienne rzeczy nastręczaią od reszty Europy. Cygani w sławiańszczyźnie wcale innymi bydź się zdaią, w porównaniu z niemieckiemi, francuzkiemi, angielskiemi Cyganami. Takto dalece iest prawdą, że wszystko, co człowieka otacza, formuie się na wzór i podobieństwo iego własne.

Mógłbym rozszerzyć to pismo za przykładem Grellmanna; alebym nie mógł, ani nic więcey ku pożytkowi, ani ku zabawie czytelników moich napisać. A że za temi przedziałami czczość i nuda panować zwykły, przeto na tym krótkim rysie historycznym przestaię. Omiiam nawet cytacye autorów posiłkowych do tego pisma, które uczonym są znaiome u Grellmanna, Daniłowicza, i t. d., a które oni dla dowodów swoiey prawdorzeczności przytaczać byli zmuszeni, z rozerwaniem do zbytku czytelnika uwagi.

ROZDZIAŁ I.

NAZWANIE CYGANÓW.

Pierwsza uwaga nad historyą Cyganów, nastręcza nam szczególnieysze postrzeżenie: ten lud tak długo wszędzie widziany, po wszystkich stronach świata prawie rozsypany, naymniey przecie był znany. Dowodem to iest, że nie miał nigdy swoiey piśmienności, zostawał zawsze w ciemnocie, nie umiał przeto dać należytego o sobie wyobrażenia. Uczeni tez tamtych wieków, trzymaiąc się gminnych mniemań i dorywczych domysłów, bardziey z uprzedzenia nienawistnego, niżeli z rady rozumu i ścisłych badań wzięte opisy szerzyli nierozważnie; zawsze obwiniali niesłusznie samych Cyganów o taienie prawdziwego nazwiska i pochodzenia.

Poznaymy dopiero błędne mniemania poprzedników naszych, roztrząsnąwszy ich podania w materyi powziętych wiadomości od Cyganów samych o ich nazwaniu, żebyśmy mogli utworzyć sobie sposób krytycznego rozbioru dzieiopisów piszących o tym przedmiocie.

Nazbyt rozwlekłą i nudną byłoby powieścią, wyliczanie nazwisk rozlicznych w rozmaitych kraiach Cyganom nadawanych, wziętych nayczęsciey z gminnych uroień; tu tylko wyłożymy te, które, albo wyraźną cechę bez krytyczney porywczości noszą, albo naprowadzaiąc wprost do poznania prawdy, w tak bezuważnem zaniechaniu były, że na drogę prawdziwego odkrycia trafić nie można było.

Duńczycy nazwali Tatarami, słysząc, że Tatarowie koczownicze życie prowadzą, których nigdy przecie nie mieli zdarzenia oglądać u siebie, błąd z niewiadomości, zasługuie na pobłażenie. Gorzey ieszcze Francuzi dawnieysi postąpili, naród zdawna lekkością wrażeń słynny, nazywaiąc Cyganów Czechami, Bohemiens, iak gdyby Czesi tak byli odległymi od Francyi, że ich rozróżnić niebyło sposobu, od nowych iakichś przybylców. Usprawiedliwienie, że z Czech Cygani zawitać mogli w zareńskie kraie, wcale nie służy: ponieważ to było w tym wieku, kiedy Francya pod Karolem V, mądrym nazwanym, była w rzędzie nayoświeceńszych kraiów europeyskich. Przyznaymy się przeto do prawdy, żeśmy, nie roztrząsaiąc gruntownie rzeczy, nie znaiąc, iednem słowem, krytyki, szli dawnemi wiekami za biednem lada czyiem uroieniem. Tak właśnie, iak Niderlandczykowie, Heydens, to iest: poganami nazwali Cyganów, kto wie z iakiey przyczyny; ale zapewne nie z tey, którą autorowie naznaczaią, że z pogańskiego Egiptu przybyli, ponieważ Egipt, przed więcey iak dziesięciu wiekami, do czasu pokazania się Cyganów w Niderlandach, przestał bydź pogańskim. Bedzie więc źrzódło tego nazwania w narodowey nienawiści do przybylców, przez połaianie nadane, lak właśnie, iak u Arabów, nazywających Cyganów Charami, czyli: potworami, szpetnemi twarzami; takie bowiem znaczenie ma ten wyraz na wschodzie, zkąd i do rossyjskiego ięzyka został przyiętym, w mowie pospolitey nie co innego znaczy nad twarz obrzydliwą. Takiemi twarzami Arabowie, sami nie bielsi, czarnomazych Cyganów nazywać zwykli. Dzieiopis nasz Naruszewicz, od Jazygów czyli Jazygibanów Metanastów ten lud wyprowadza, za przewodnictwem dawnieyszych naszych kronikarzy, nie trafił iednak na wywód nazwania samego, porównywając Jazyga do ia Cygan, iakoby do własnego nazwania przyznawaiącego się Cygana. Go do Jazygibanów Metanastów, ci nietylko z podobieństwa miana, lecz nawet z dowodów piśmiennych, są w Europie przodkami istotnymi Cyganów: nim o tem obszerniey przyydzie mówić, kończmy dopiero rzecz przedsięwziętą. Naypowszechniey przyięte, ze wschodnich kraiów Europy pochodzące, nazwanie iest Cygan; Czacki z wielu innymi autorami, opieraiąc na podaniu Turmeiera i Awentyna, chce mieć, że ponieważ ten lud był kiedyś pod wodzem nazwanym Zyndelonem, Zynkielonem, albo Czyngielonem, od iego więc imienia narzeczonym został. Przeczyć nie można, żeby wódz cygański tego imienia nie był, bo są za tem pomniki dowodne, od wielu spominane; lecz zachodzi pytanie: czyliby to nazwanie dawnieyszem od Czyngielona, żyiącego około początku wieku XV, nie było? zwłaszcza, kiedy w mowie tureckiey i nowogreckiey, dawność tego wyrazu, iest nie równie wyższey daty nad wiek XIV nawet, iak to pisma tych kraiów prywatne i publiczne poświadczaią, a twierdza tracka Zygira czyli Czyngira do śrzednich wiekow epoki należy. Bardzo upowszechnione to nazwanie, zasługuie, żebyśmy ie bez badań dalszych nie ominęli. U Greków teraźnieyszych, Athiugani, iak inni wymawiaią Acingani; u Turków Cynghenes; w śrzedniey łacinie Cyngari, u Niemców Zigaener, od Zigan; u Polaków Cygani; ieszcze Włosi i niektóre kraie przylegleysze wschodowi, takie lub wcale podobne nazwanie w mowie swey dochowuią. Według wszelkiego podobieństwa do prawdy, nadanie tego miana poszło nasamprzód we zwyczay na wschodzie Europy, w śrzednich wiekach Cesarstwa wschodniego. Wyraz ten pochodzi z mowy samychże Cyganów; w ich słowniku postrzegamy: ćwiczyć, chłostać, czyngiren. Zapewne Europeyczykowie, przez szyderstwo iakieś, to nazwanie nadali; może postrzegłszy dziwaczny sposób chłostania u nich przestępców, dziś u litewskich Cyganów czupnenca marena zwany, o którym będziemy mówili niżey; przyszło im przedraźniaiące (burlesque), namianowanie wymyśleć. Uważać bowiem potrzeba, że ten lud, maiący zawsze coś komicznego w charakterze swoim, wydaiąc się na pierwsze spóyrzenie dziwacznym i osobliwszym, w wielu przedmiotach zasłużył na traktowanie o sobie w rzeczonym dopiero tonie; dotąd u nas w Litwie, król cygański, zaloty cygańskie, stróy cygański, słowo cygańskie; do rzędu biurlesków czyli przedraźnień należą.

Mimo to iednak pozostaie niepewność: czyliby Cygani tego nazwania z sobą z Indyy nie przynieśli. Ponieważ iest ślad, że w Malabarze, czy w ogóle na półwyspie indyyskim, znaydować się ma prowincya Czygania lub Cygania, którey dotąd na kartach nie natrafiamy, ani bydź możemy pewni, że żaden kęsek tameczney ziemi tak się nie nazywa, dla braku mieyscowych badań. Półkownik austryacki P. Szekely von Doba, wr. 1765 d. 6 listop., przypadkowie w Leydzie poznawszy trzech od dawna uczących się Malabarczykó w, z prowincyi, iak sami powiadali, Cygania, rodem, zdziwił się, że powiedziane przez nich wyrazy indyyskie, w liczbie około sta, Cygan europeyski bez żadney trudności poiął i wytłumaczył po europeysku. To odkrycie, zkądinąd sprawdzone należycie, ogłosił wzmieniony półkownik, po łacinie, w piśmie peryodycznem wiedeńskiem, pod tytułem: Wiener Anzeigen i t. d. 6ter Jahrgang stronica 87 — 88. Prawdorzeczność autora tym bardziey zasługuie na uwagę, że nazwanie, o którem mówimy, nie iest europeyskie, ani się ze wschodnich innych ięzyków nie daie wyprowadzić. Sami też Cygani nie wstydzą się tego nazwania, chociaż go w mowie swoiey nie przyymuią.

Nazywaią siebie w ięzyku swoim Rom, w liczbie poiedyńczey; Roniengieros, w liczbie mnogiey, po cygańsku Romanes. Wyraz ten przypomina miano starożytnego boga Indyan Roma, od którego wschodni lndyanie początek swóy wyprowadzając, zapewnie nazwanie Ram, czyli w innem wymówieniu Rom, przybierać zwykli. Uczony naturalista Pallas, wpatrując się w charaktery fizyognomiczne Cyganów, wpadł na myśl o prawdziwem ich pochodzeniu; iego dalsze postrzeźeniai porównanie z dyalektem indyyskim prowincyi Multan, utwierdziło tę prawdę, co angielski literat Marsden w osobney rozprawie udowodnił dostatecznie.

Widać z tego, że starożytne nazwanie Cyganów, iako Indyan, było zawsze Rom, tego im Europeyczykowie odmówili u siebie, znać przez uszanowanie podobnego imienia Rzymian, które zbyt wysoce poważane było, aby ie ludowi w nędzy i upośledzeniu zostaiącemu przypisać miano. Przyięto więc drugie nazwanie przyniesione takoż przez samych Cyganów, czy to W ich mowie z wyrazem Czingirem, czy też od prowincyi iakoweyś indyyskiey Cyganii, pochodzące.

ROZDZIAŁ II.

POCHODZENIE.

Powziąwszy z nazwań samych ślad niezawodny o pochodzeniu Cyganów, przypatrzmy się bliższym dowodom tey prawdy. Zaledwie Szekely uczynił swoie postrzeżenie, wkrótce, to iest roku 1775, Büttner podobny dowód ogłosił, nie długo bawiąc, w roku 1782, Rüdiger, takoż uczony niemiecki badacz filologii, poparł to zdanie gruntownemi wywodami. Chociaż ci oba nie wymieniaią, od kogo na drogę są naprowadzeni; przecież wątpliwości nie ulega, że wiedeńskie pismo peryodyczne czytali, tak równie iak Pallas w roku 1782, i Marsden w roku 1785, piszący, iednakże ich dowody, każdego coraz nówsze, prawdziwe światło na pochodzenie Cyganów rzuciły. Od tego iuz czasu poprzestano, powtarzać omackowe domysły Awantyna, Turmeiera i wielu innych, zaczęto porównywać mowę cygańską z indyyską, fizyognomiczne, obyczaiowe, zwyczaiowe, charakteryczne czynić porównania; a to wszystko naydotykalniey przekonało o indyyskiem pochodzeniu Cyganów.

Grellmann w uformowanym porównawczym słówniku, niemiecko-indyysko-cygańskim, pokazał podobieństwo mowy, upewniaiąc, że we trzydziestu wyrazach cygańskich, trzynaście indyyskich naliczyć można; my z naszych postrzeżeń nad słownikiem litewskich Cyganów, możemy uręczać, że w nim prawie połowa wyrazów iest prosto indyyska, albo pochodzenie od indyyskich maiąca, a druga polowa z obcych ięzyków przybrana. Tu ieszcze, naprowadzeni na drogę przez Grellmanna, dodamy, że Indyanie maią mnóztwo dyalektów, mnóztwo sposobów wysłowiania tych samych wyrazów, że podobieństwo cygańskiego dyalektu po całych Indyach, tak stałego lądu, iako też i wyspach indyyskiego morza, znayduie się rozrzucone. Go zaś naywyrazniey wiąże tę mowę z indyyską, to iednostayność rodzaiowania, przypadkowania, czasowania i inne grammatyczne własności, które wyiaśnił P. Puchmeier w graramatyce ięzyka cygańskiego, 1812 w Pradze wydaney, pod tytułem: Romani Czyb, mogącey się porównać z grammatykami dyalektów indyyskich.

Niemniey też porównanie samych Indyan z Cyganami, utwierdza przytoczone wyżey dowody. P. Daniłowicz gruntuiącsię na dziełach o Indyanach piszących, tak się w tey mierze tłumaczy: "Wśpieraią wyczerpnione z ięzyka dowody, niezatarte dotąd w powierzchowney postawie, brunalney barwie twarzy i nałogach dochowane do Indyan podobieństwa: postawa u nich dobrze ukształcona, mało dzieci garbatych i ułomnych, włosy czarne; długo obnażone biegaią, kobiety prostego rodu brudno odziane; skłonność do mieszkania w namiotach nadzwyczayna; boiaźliwe tchorzowstwo, upędzanie się za czerwoną odzieżą, troskliwe skrywanie własnego ięzyka; tez same przenośne kowalskie i dalsze rzemieślnicze narzędzia, pląsy Cyganek ze wszystkiemi nieprzystoynemi wykonywane iestami, za błahą nadgrodę, przy muzyce przez oyca odbywaney, sa całkowicie indyyskie. Pełen iest Wschód wróżbiarskich przepowiedzeń, wszakże Chiromancya wróżąca, o ubóstwie lub bogactwie, szczęścia i nieszczęściu, wielkiey lub małey potomstwa liczbie, w samych Indyach zasiadła. Wstręt Cygana od związków małżeńskich z innego narodu osobami i podległość niewolnicza żony, całkiem indyyskie przypomina kasty. Nakoniec, wiele do Włoch przybywających, mienie się Indyanami nie omieszkało. " Muratori script. rerum italica T. XIX, pag. 890, przywodzi Chronicon Forliniense, w tych wyrazach: aliqui dicebant, quod erant de India. Przybywaiący więc do Forli miasta włoskiego w roku 1422, sami się za Indyan ogłaszali. Zachodzi dopiero pytanie, z iakieyby kasty pochodzili ? Grellmann. a za nim P. Daniłowicz, zawzięcie nienawidzący tego ludu, przyłączaią go do kasty nayhaniebnieyszey, nayniższey, nieczystey, złodzieyskiey, do usług podłych i niewolnictwa przeznaczoney. Sudra zwaney; którey nie godzi się ani xiąg świętych Weda czytać, ani ofiar w sposobie przyzwoitym czynić, iednożeństwo i niewiązanie się związkiem krwi z innemi kastami przymuszoney dochowywać. Z teyto kasty, przez przypadkowe spłodzenie z osobami kast wyższych, nastałe potomstwo, tworzy kastę nową, zwaną Pariats, która z odrzutków społeczeństwa indyyskiego iest ieszcze odrzutkiem, łotrowstwu, oszukaństwu, piiaństwu, cielesney rozpuście, oraz wszystkim oburzaiacym nałogom lud oddany: oryginał zupełny Cyganów, według cytowanych autorów. To zbyt za wiele, żebyśmy na tem zdaniu przestać mieli, po trzebaby coś więcey przytoczyć, nad te hańbiące ród ludzki obrazy. Jakżeby tłuszcze tak podłych i nikczemnych ludzi, mogły sobie zaradzić w tak długiey wędrowce ? Powziąć i dokonać tak śmiałe przedsięwzięcia? Jakżeby lud w ostatniem upośledzeniu zrodzony, przebywszy tak liczne kraie, nie dał się gdzie po drodze uiarzmić, gdyż na potrzebie rąk nigdzie narodom nie zbywa. Odłóżmy na stronę te uprzedzenia nienawistne, a przyznaymy się raczey, że w tey materyi nieświadomymi ieszcze iesteśmy. Nawet wątpić należy, aby badania mieyscowe, światło iakie nam z Indyy przyniosły, gdyż to wszystko, coby naybliżey o pochodzeniu z kasty iakiey naszych Cyganów dowodzić mogło, tak iest poplątane i rozproszone po całem rozgałęzieniu się Indyan, że raczey przodków cygańskich szukać należy w iakieyś dawno zaginioney i rozpierzchłey osobney kaście. Nie mamy bowiem ieszcze znaiomey historyi indyyskiey szczegółowey ze starożytnych wieków, abyśmy rewolucyą, ktora rozsypała kastę cygańską, mogli z pewnością naznaczyć. Oni sami dziś maią między sobą dwie iakoby osobne kasty: iedni sa z rodu szlachetnego, nazywaią się Morę (1), z którego wodzowie, hrabiowie, woiewodowie, królowie cygańscy obieranymi bywali: drudzy sa podleyszego niby urodzenia, niższego stanu. Różnicę tę stanów nie łatwo kto rozpozna, ponieważ każdy się przed obcym człowiekiem za More udaie; ale sami pomiędzy sobą dość postrzegaią ściśle.

Nie można zgodzić się na to, co niektórzy powiadaią, iakoby przyczyną wywędrowania Cyganów z półwyspu indyyskiego, były podboie do rnahometanizmu nawracaiaceco gwałłownym sposobem Timur-Beka, od roku 1408 do 1409 Indye pustoszącego: iakoby w owym czasie kasta Luddeos zwana nieugięcie przy starey swey wierze trzymaiącą się, częścią wycięta została, częścią w rozsypkę poszła; i ztąd bydź ma początek Cyganów. Jakkolwiek pozorne to mniemanie, przecie upadać musi; ponieważ niezaprzeczoną iest rzeczą, że blizko o tey samey porze, od całey zachodniey Europy zostali poznani, a daleko dawniey przebywali iuż we wschodniey; iak w dalszym ciągu tego pisma obaczymy.

Tak krótkim wywodem rzeczy, ułatwiamy dopiero zawód niezmiernych badań, postrzeżeń próżnych, domysłów dowolnych, przez czas niemały od wielu literatów poczynionych; wiek oświeceńszy, oswoiony więcey z ięzykami wschodniemi, ułatwia dziś pracę, która była przed nami nazbyt mozolną. Zapewne postrzeżenia dalsze, ieszcze więcey prawd historycznych odkryią. Któżby pomyślał dawniey, żeby ięzyk cygański, który iedni za zepsutą niemczyznę, drudzy za wymyślony z poprzekręcanych rozmaitych wyrazów mów europeyskich, dla łatwieyszego ukrycia kradzieży i zmowy na nię, wyobrażać usiłowali, żeby mówię ten ięzyk dał naybliższą wiadomość o pochodzeniu Cyganów? Prawda, że on iest dosyć ubogi w oryginalne indyyskie wyrazy, co samo dowodzi długich zmian kolei, iakie tym ludem przez mnogie wieki miotały, po wyyściu z Indostanu. Przybrali oni wprawdzie z mów obcych, gdzie tylko gościli, potrzebne wyrazy, nakłaniaiąc ie do zakończenia swoiego, lub przerabiając do niepoznania niekiedy; lecz to bynaymniey toku mowy, ani iey oryginalności nie szkodziło, mimo przyczynienia się do zapomnienia iey wokabuł niektórych. Do szczególności policzyć należy, to dochowanie ięzyka, przy wielu innych narodowościach, to żadnym wpływem czasu, okoliczności, przygód, przy ostatniey nędzy i ubózstwie. niepokonane wytrwanie przy swoich narodowych odznaczeniach się. Już to samo każe odnosić Cyganów do Indyan, ludu pierwotnego, który przyrodzenie w naypięknieyszey, nayżyżnieyszey i naywygodnieyszey części świata umieściło. Blizko Tybetu, u samey kolebki rodzaiu ludzkiego, podobał sobie siedlisko ród szczególny ludzi, od którego zapewne wyszły nauki, kunszta, wyobrażenie moralne, i zarody mnogich ludów istnieiących i nieistniejących iuź na ziemi. Gdy tymczasem nadało przyrodzenie szczególny przywiley temu ludowi, aby w oyczyźnie swoiey i tam, gdziekolwiek przeniósł się w massie, dochowywał swoię oryginalną narodowość. Co tem bardziey zadziwia, że mnóztwo ludów, niegdyś potęźnieyszych, oświeceńszych, maiących piśmienność udoskonaloną, kunszta, sztuki, religią w świetlicy postaci, tak się odmieniło, że o ich zupełnem zniknieniu z powierzchni ziemskiey wnosićby należało, porównywaiąc ich dzisieyszych potomków do starożytnych przodków. Opatrzność obok narodów kolebki, umieścić raczyła szkołę wiecznego ich trwania.

(1) Ten wyraz iest oryentalny, gdzie go używaią do odznaczenia swoich wielebności: u Żydów iest More i Moremoreyna.

ROZDZIAŁ III.

WĘDRÓWKI.

Ukryta przyczyna w pomroku wieków wywędrowania Cyganów z półwyspu indyyskiego, nie przeszkadza iednak śledzeniu dróg ich dalszey wędrówki. Z poniższych wywodów przekonywamy się poniekąd, że w początku pierwszych wieków Ery chrześciańskiey, to opuszczenie Indostanu nastąpić musiało, naypoźniey. Nie mamy nic pewnieyszego w całey dawnieyszey historyi o Cyganach, nad ich przedawniały pobytów Afryce: a ztąd wiedzieć możemy o początkowey ich drodze. Wywędrowawszy z Indostanu, przyszli niechybnie nasamprzód nad zachodni brzeg morza czerwonego, które, czy to okrążaiąc ku północy, czy tez przebywając na statkach, trafili do Nubii. Pobytu ich w tyra kraiu, mamy dowody w mowie postrzeżone, pod koniec wieku XVI, przez Wulkaniusza, potem mniemania niektórych uczonych dawnieyszych i nowsze domysły Barona Borcha (Voyage en Espagne, Paris 1803, par M. d. L. ), można porównać słownik cygański z katalogiem Józefa Skaligera, co do wyrazów nubiyskich, gdzie więcey nad trzy przez Wulkaniusza wytknięte znaydziemy, to, mówię, wszystko o nubiyskiem przebywaniu Cyganów, przez lat niemało, przekonywa dostatecznie.

Co się tyczę pobytu w Egipcie, od naydawnieyszych czasów słychać tam o bezbronnych nomadach ludu obcego. Ptolomeusz geograf egipski, rodem z Kanopy, piszący około roku 130 po Chrystusie, o koczownych Metanastach, wyraźnie iakby Cyganów opisuie, którzy są uważani za przodków cygańskiego ludu. Długosz. Stryykowski, Naruszewicz, nasi; Niebuhr, Payssonel, zagraniczni pisarze, i wielu innych Iego są zdania; sam Czacki nie uymnie mc temu mniemaniu. Dzisiay będący w Egipcie Cygani, są nazwanymi od Kopiów Ghasie, lud snuiący się; bez przytułku będący, co wyraźnie ma odpowiadać starożytnemu nazwaniu Mefanastes. U nas w ięzyku Cygańskim wyraz Ghassi, znaczy żonę, towarzyszkę. Mnóztwo iest świadectw, że sami Cygani przybywaiąc pierwszy raz do rozmaitych kraiów zachodniey Europy, mienili się bydź z Egiptu; dla tego w Węgrzech nazywano ich ludem Faraona, a w Anglii i dziś Egipcyanami nazywaią. Kronikarz Bawarski Andreas Presbyter Ratisbonensis, wyraźnie mówi na stronicy 122: "Tegoż roku (1435) przybył do naszego kraiu nieiakiś lud Cyganów (cinganorum), którzy się opowiadali bydź z Egiptu. " Münster, Kranz, Thomasius, Salomon, Twiss. zaiedno to samopowtarzaią; wszelako niemogąc na to zgodzić się, żeby rodowitymi Egipcyanami byli, albo kłamstwo, albo grubą niewiadomość w tem podaniu widzą. Dopiero możemy zaspokoieni bydź w tey mierze, przypuściwszy, że w czasie koczowniczey wędrówki z Indostanu dostali się przez Nubią do Egiptu, i tam niemało lat gościli. Stryykowski na stronicy 14, wywodząc rozradzanie się rozmaitych ludów, według własnych postrzeżeni, naznacza krainę Cyreneyską w Egipcie, za dawny pobyt Cyganów. Nasi litewscy nawet Cyganie w śpiętrach i powieściach swoich przypominała przy-bycie przodków z za morza greckiego, ich śpiewy: znaią Jaszczurki wodne, tak wielkie: iak woły które porywały cygańskie dziewice, kąpiące się w wodzie ogromney rzeki, iak strzała z łuku prosto od południa na północ płynącey: to iest wyraźne spomnienie Krokodylów i Nilu żywiącego w sobie te potwory (1). Gryzelini przytoczony u P. Daniłowicza stron. 70—71, przypis, pomimo naganienia polskiego autora, znał Cyganów doskonale charakter i skłonności, iak równie. mieszkańców Egiptu; dla tego uderzaiące podobieństwo postrzegłszy iednych do drugich, nie bezzasadnie mniemał, biorąc ich za Egiptu mieszkańców, lecz nie za samych przecie narodowców, bo były sprzeczności wyraźne, tylko za Troglodytów. Prawda, ze się nieco pomylił, bo nie wiedział o indyyskiem ich pochodzeniu; ale dowiódł wyraźnie, że Cygani przeięli wiele zwyczaiów nadnilowey krainy, nawet wyrazy są tameczne w ich mowie, iak to z porównania słowników osądzić można. A tem samem rzecz iest niewątpliwa, że Egipt był przez długi przeciąg czasu przytułkiem Cyganów.

Czyto wrodzona niestałość tego ludu w przebywaniu na iednem mieyscu, czy leż okoliczności iakie polityczne, pobudziły do dalszey wędrówki, albo iedno i drugie razem; dość, że z Egiptu, rozsypali się na wschód i zachód. W Afryce nadbrzeżney, to iest nad morzem śródziemnem, zabrnęli aż do ostatecznych krain ku zachodowi, ponieważ byli dawniey i są dopiero widywani we wszystkich kraiach Barbaresków. Ci zaś, którzy do Europy dostali się, przeyść musieli przez Syryą; ślad tego wyraźny mamy w domysłach autorów dawnych, którzy i z ięzyka i z powieści samych Cyganów upatrzywszy coś syryyskiego, za Filistynów poczytywali. Pisarze polscy dawnieysi, zwłaszcza Przyłuski w statucie swoim na stronicy 351, gdy posiada: "multo magis in Philistinos, Cyganos apud nos vocitatos, nie innego zdaie się bydź rozumienia. Jakoż dotąd w Syryi, Arabii i Ażyi-mnieyszey, są Cygani. Z Syryi też droga przez Azyą-mnieyszą ku Bosforowi przypada. Wulkaniusz wiedział o tem po części, a kiedy omylić się mógł co do czasu wędrówki, licząc lat około 120, przed końcem wieku XV, przecie miał zgodne ze stanem rzeczy podanie, co do kraiów, gdy mówi: str. 101. Egipcyanie z siedzib swoich przez iakiegoś Sułtana wyparci, Palestynę, Syryą, Azyą-mnieyszą, sposobem żebraków przebywali, przeprawiwszy się przez Helespont, Tracyą i przyległe krainy niesłychanem mnóztwem swoiem zaleli. " Pisał ten autor o Gotach, nawiasem tylko wspomniał o Cyganach, o których wędrówce znać poczerpnąwszy z pamiętników lub dawnych iakich kronik, bez krytyki datę przeprawy przez Helespont, iakośmy rzekli, wcale mylnie położył, przypadałaby bowiem na rok prawie 1477 epoka, w którey historya o Cyganach wcale co innego powiada; należy więc nierównie wyżey to zdarzenie posunąć.

Dzieie wschodniego Cesarstwa, nie czynią nam wprawdzie żadnego objaśnienia w tey mierze, ale od czasu Krucyat, Europa obeznała się ze Wschodem: dzieiopisowie też począwszy od znakomitej Cesarzówny Anny Komneny, w opisy szczegółowe wchodzić bardziey zdaią się; Wenecyanie, Genueńczycy, ludzie światli i piśmienność lubiący, nieprzesłannymi świadkami byli rzeczy na Wschodzie toczących się, z przyczyny handlu na morzach wschodnich. Jakżeby nie wiedzieli, iakżeby w rocznikach swoich nie pomieścili, o tym niezmiernym natłoku ludu obcego do Europy? To samo każe sądzić, że przed krucyatami dziać się musiały te rzeczy; i zapewne dawno przed tą opoką, niechybnie wtenczas, kiedy wschodnia Europa, po upadku Grecyi starożytney, na bezrząd wystawionym kraiem bydź poczęła, nim się stolica Cezarów nad Bosfor przeniosła. Spomnienie samo o Metanastach, znawcę dzieiów starożytnych na tę myśl naprowadzać może. Lud koczowniczy, bezbronny, sposobem żebraków snuiący się, mało robił odgłosu o sobie w krainie zaniedbania. Znakomitsi historycy samych woien opisami zaięci, nic nie spomnieli, reszta ich zaginęła, przeto i ślad zatracić się mógł bardzo łatwo. Nie można tez wierzyć, żeby nawałem przeprawiali się przodkowie cygańscy przez Helespont: bo wiemy. iaka w dawnych wiekach przeszkoda była do podobney przeprawy przez naywęższe morza. Xerxes mosty budować musiał, kiedy szły woyska iego na Grecyą: rycerstwo krucyat idąc do Azyi, ogromnych trudności doznawało, mimo pomocy Cesarzów konstantynopolskich. Nie tak więc tłumami, ani o jednym czasie Cygani przebrać się zdołali do Europy: mogły kupy jedne od drugich, przedziałem półwieku, poźniey przebywać.

Temi uwagami zajęci, nie będziemy uporczywie z P. Daniłowtczem utrzymywać, że nie wprzód, aż w roku 1417, pierwszy raz Europa Cyganów uyrzała; a tem bardziey, żebyśmy, za powodem Grellmanna, zacierać mieli ślady pism, to założenie wywracających, dla tego tylko, że Muratori przytoczył z kronik włoskich w tomie XVIII pod rokiem 1422 wyrazy: "kiedy oni (Cygani) przybyli do Bolonii, już wałęsali się byli pięć lat po świecie. " Jakże można przypuścić, aby horda koczuiąca przez lat pięć z Indostanu do Bolonii pośpieszyła? Będzie to raczey przeciąg czasu od wyruszenia z pustyń starożytney Tracyi, albo Pannonii. Kto zna sposób podróżowania nomad nieosiadłych z dobytkiem i całemi rodzinami, łatwiey osądzi, że pięć lat przebawić mogli w krótkiey podróży; niżeliby mógł dać wiarę, aby w tym czasie przebyli morza, część Afryki i Azyi, gdzie tak rozliczne przeszkody natrafiać się zwykły. Może naostatek od wyruszenia z Egiptu, ta horda przychodząca do Włoch, pięć lat liczyła czasu: ale to nie stanowi rzeczy co do ogółu ludu tego.

Koczownicy nasi nie wpływając, zwyczaiem swoim do rzeczy politycznych świata, tułali się swobodni w pustyniach trackich i dalszych kraiach wschodniey Europy, przez Hunów, Gotów i innych naiezdników opustoszonych. Bellonius, Observationes Lib. II, c. 40, namienia, że za czasów śrzedniego cesarstwa wschodniego, w Bulgaryi i Wołoszczyznie znaydował się lud obcy, różny od kraiówców, nazywany Zigynes. dosłowne prawie nazwanie, wyraźnie przypomina Cyganów, zwłaszcza, że na stronę przeciwną temu mniemaniu nic powiedzieć nie można. Przytacza ieszcze P. Daniłowicz, Franciszka Ferdynanda de Cordova, Didescal multipl. p. 412, gdzie iest mniemanie, że Cygani są ludem iakimś irackim, pochodzącym od mieszkańców miasta trackiego, zwanego Zigire: musiał ten autor mieć iakąś o tem wiadomość, nie z samego podobieństwa nazwań poczerpnięta. A choćby i tak bydź miało, zawsze stąd pobytu dawnego Cyganów w tamecznym kraiu ślad wyraźny. Trackie Zigire nie było miastem znakomitem w dzieiach, ani śladu w geograficznych starożytnych opisach nićma o niem. Musiało powstać więc za śrzedniego cesarstwa: w rzeczy samey była to twierdza, około epoki pierwszych krucyat wzniesiona, zapewne dla osłonienia ludu w tamtym okręgu przebywaiącego od ustronnych napadów. Może nawet i przez samych Cyganów wystawiona, gdzie przemieszkiwali ich wodzowie. Zrzódłosłów tego nazwania iest bowiem zupełnie cygański, pochodzi od czyngiren ćwiczyć.

Rozmnożeni Cygani za upływem czasu, posuwali swoie koczowiska w przyległe Tracyi i Pannonii kraie, sięgali zalewy brzeg Dunaiu ku północy, za góry nawet ku zachodowi. Jakoż Długosz Metanastów-Jazygibanów sprowadza do Polski z Węgier, z ponad Lissy, przybywających na posiłek Masławowi Xiążęciu mazowieckiemu, prowadzącemu woynę z Kazimierzem królem polskim w początku wieku iedenastego.

Takowe podania o znaydowaniu się Cyganów dawno we wschodniey części Polski, utwierdza przytoczony zabytek historyczny u Czackiego, o prawach, tom I, str. 237. w przywileiu Bolesława Wstydliwego, danym klasztorowi Miechowskiemu, znayduiącym się w zbiorze Nakielskiego, pod rokiem 1256, z Nonas Fehruarii, powiedziano między innemi et advenae qui vulgariter Szalassi vocantur a seruitute eacactionls liberantur. Ci przychodniowie Szalassi, nazwani byli w rzeczy samey Cyganami. Obaczmy poparcie tego. Ten wyraz u nas pochodzi od Szałas, Sałas, oznacza mieszkanie, na czas krótki wysławione, różni się od budy pasterzy, przebywaiących tymczasowie w lasach cieślów, potażników i myśliwych, że iest niedbale z lada iakiego materyału sklecone, gdy buda rozumie się bydź schronieniem, starowniey wyporządzonem. Niema w Słowiańszczyźnie źrzódłosłowu tego wyrazu, więc iest obcy, z cudzego ięzyka przyswoiony. słownik cygański nastręcza nam cztery wyrazy, od którychby pochodzenie wyrazu Szałas, wyprowadzić można było: Pszał, brat; Szeł, sto; Szeło, inni wymawiaią Szało, powroz: Sałas, kiedy niekiedy: z tych wyrazów, czyto od bratniego pomieszkania, czy od liczbowey ilości mieszkań, czy od umocowania powrozami, czy od kiedy niekiedy przydarzaiącego się budowania, wywodzić przyydzie, w kwestyi będący wyraz; zawsze i ze znaczenia i z brzmienia, iasne mieć będziemy iego pochodzenie. Namiot przenośny ma swoie osobne nazwanie Czater. Kiedy koczowni Cygani zjawili się w Polsce ze swoiemi szałaszami, nowością sposobu życia i budowania mieszkań ściągnęli na siebie uwagę kraiówców: liczono ich rodziny zapewne na szałasze, iak i dotąd w Rossyi koczowników liczą na przenośne budy, na wozach będące, zwane Kibitki. Ztąd powstało miano pospolite Szalaszy, które po łacinie pisano Szalassi. Nie dopiero też bydź musieli znani w kraiu, i nie w małey liczbie, kiedy rząd pobor z nich miał powszechny; a przez wzgląd na duchowną ziemię, Król wyłączył od dani osiadłych na gruncie benedyktyńskim. Mówiono mi niedawno, że na Polesiu Cygan i Szałaśnik, iednoznaczne bydź maią wyrazy u pospólstwa. P. Daniłowicz str. 36, przytacza przykład, ze w ziemi Siedmiogrodzkiey, ieden ze czterech podziałów, czyli klass cygańskich, tam nazywa się Szałasowi. Jednakże ten autor iednym pociągiem pióra, wywraca przywiley, dopiero wźmiankowany. Nie tak się znalazł Czacki, bo nie maiąc czem udowodnić, wolał zostawić następnym postrzegaczom, odkrywszy szczerze niewiadomość swoie; lecz gdyby dzisieyszy postęp badań o Cyganach miał przed oczyma, niechybnieby na nasze zdanie trafił. Również niesłusznie P. Daniłowicz przygania Ekhardowi, że nasamprzód z Polski wyprowadza Cyganów, którzy sami tak opowiadali, według Münstera, a poźniey do Wołoszczyzny i Siedmiogrodzkiey ziemi przeszli; ponieważ Münster mógł prawdę słyszeć, iak się z naszych wywodów objaśnia, tylko się obszerniey nie wytłumaczył. Czacki zaś prawdę powiedział, że nie zna pisarza, któryby za pierwotny pobyt Cyganom Polskę naznaczał, bo tego w istocie nikt nie dowodził, co nigdy nie było; ale sam przytacza Długosza, Münstera, Naruszewicza, tudzież przywiley Bolesława króla, z których to tylko widać, że ze wschodu, czyli Węgier przybywali w dawnych czasach do Polski. Woiewoda cygański Władysław, któremu przywiley cesarz Zygmunt wydał, niżey w dodatku przytoczony, musiał bydź rodem z Polski, gdzie takie imie chrzestne w tamtych czasach poważano, i iest oryginalne polskie, w owych wiekach wcale od innych narodów nieużywane, które tylko ludzie wysokiego rodu, Xiążęta, królowie, nosili. Cygański More mógł przyiąć na chrzcie ś. to imie ze zwyczayney, ambicyi, a któremu zdarzyło się za dóyściem lat zostać woiewodą obranym: musiał przeto Władysław rzeczony urodzić się w Polsce, i ztamtąd, ieżeli nie z hordą swoią razem, to przynaymniey sam, za naczelnika hordy wybrany, dostał się do kraiów podwładnych cesarzowi Zygmuntowi, około roku 1423.

Jakże się dopiero utrzymać może mniemanie Grellmanna, przez P. Daniłowicza bezkrytycznie poparte, że Cygani po raz pierwszy około roku 1417 w Europie pokazali się; zaraz wiarę chrześciańską przyięli, stworzyli sobie wielkiego imienia dowódzcę Władysława i na takie względy u cesarza chrześciańskiego zasłużyli, a to wszystko między rokiem 1417 i 1423, czyli w upływie lat pięciu?

Lud przywiązany zapamiętale do narodowości swoiey, musiał potrzebować niemałego czasu do pobytu w Polsce, aby przyszedł do tego stopnia opinii, iżby imiona królom polskim właściwe, nadawał na chrzcie dzieciom, które się rodziły do przewodniczenia iemu. Nim zaś dostał się do Polski, czy to przez Węgry, czy przez kraie, dziś berłu tureckiemu uległe, zawsze musiał ieszcze niemało czasu strawić na przebawieniu na wschodzie. Taki wynika domysł z prostego rzeczy rozbioru, gdybyśmy nawet przed sobą żadnych śladów historycznych nie mieli. Dopieroż, kiedy podania dziejopisów zgadzaią się z naturalnym rzeczy porządkiem, i z tem wszystkiem, cokolwiek do wiadomości naszey dóyśdź mogło; musimy, usunąwszy założenie uczonego Grellmanna, przyznać Cyganom za pobyt wschód Europy, od bardzo dawnego czasu, którego początek zbliża się do epoki przeniesienia na wschód stolicy cesarstwa rzymskiego, pod Konstantynem Wielkim.

(1) Jeden z takowych śpiewów w tłumaczeniu wierszem przez Pannę M. W. mnie udzielony, przytaczam.

"Nie idź dziewico, do puszczy czarney,

Bo cię przestraszy źwierz srogi,

Nie ufay nocney hulance marney,

Bo mężczyźni dziewic wrogi.

Nie idź się kapać do wielkiey rzeki,

Którey na północ nurt płynie,

Niesie z południa zalewne ścieki,

Po żyżney dolney krainie.

W puszczy źwierz, w nocy wróg drażni,

W rzece żarłoczna gadzina.

W związku z miłością wierney przyiaźni,

Rozkosz napotka dziewczyna. "

ROZDZIAŁ IV.

RUCH CYGANÓW NA ZACHÓD.

W czasie długiego pobytu na wschodzie Europy, zapewne Cygani zatrudniali się życiem koczowniczem, tak, iak przedtem w Egipcie czynili; kraie obszerne, pod ciepłem niebem

leżące, mało zaludnione, innego sposobu do wyżywienia się nie zostawowały. Maiąc na uwadze rząd polityczny tego ludu, ze zwyczaiów zadawnionych istniejący, przychodzi domyślać się, że od naydawnieyszych czasów hordy osobne, gdzieby się nieznaydowały, zawsze miały swoich wodzów, czyli królików, o których podania dawne w tamtych kraiach i u nas głoszą. Kronikarze niemieccy Kranc, Münster, Sztumpf i Guler, powiadaią, że ci królikowie byli z Egiptu. Nawet mieli powszechnego naczelnika, kiedy nie zawsze, to przynaymniey pod końcem wieku XIV, nazywanego Zingelonem, albo Gyngelonem, według Awentyna. Uczeni niemieccy, iak P. Daniłowicz przywodzić zdaie się, z pisma peryodycznego wiedeńskiego, ( Anzeigen aus d. K, K. Erbl. 5 ter i Jahrgang str. 204 — 207) nazywaią tego dowódzcę Zundel. Pytałem u naszych Cyganów, o tym wyrazie, który mnie wyłożyli, że znaczyć ma: wodź, naczelnik, zwierzchnik wysokiego stopnia, Woiewoda. Przeto nie będzie to imie własne, lecz nazwanie dostoieństwa. Nie ma bowiem u Cyganów żadnych nazwisk własnych narodowych, tak nawet małe przywiązuia, do tego znaczenie, że ieden Cygan różnie się każe nazywać w różnych czasach, nie  dla iakiego szalbierstwa, choć i to bywa niekiedy, lecz prosto przez niedbałą oboiętność w tym punkcie. Stale tylko trzyma się swego imienia chrzestnego. Sam tego doświadczyłem. W początku wieku piętnastego, iak P. Daniłowicz gruntownie dowiódł, zaczęła się wielka, powszechna wędrówka Cyganów ze wschodu na zachód Europy; przyczyny tego ruchu nie naznaczaią z pewnością autorowie, któreyby zaufać można było: bo pobudki, jakoby z powieści samych Cyganów powzięte, że dzieciątka Jezus do Egiptu nie wpuścili, kiedy było unoszone przed prześladowaniem Heroda, albo że za grzech iakiś pokutuiąc, mieysca święte zwiedzać powinni, i tym podobne niedorzeczności, do rzędu baiek należą, które i dziś stare Cyganki, dla zabawy słuchać lubiących, umieią wymyślać.

Przecież, iak nic bez przyczyny nie dzieie się, tak równie i ruch ten Cyganów, musiał mieć ważną, którey niewierny; wnosić wszelako można, że iakieś powszechne na wschodzie prześladowanie religiyne, iakiś ucisk nowy i nieznośny, był tego powodem. Co właśnie z powieścią świadomszych Cyganów, to iest do Włoch przybywaiących, którzy, iakeśmy iuż widzieli, Indyanami się nazywali, u Muratorego z kronik dochowaną, zgadza się. Naostatek może byli poduszczeni przez świeżych przybylców. z Egiptu, pod których sprawą i wędrówkę odbywali.

W początku wieku piętnastego zapał iakiś nieźmierny do wędrówki powstał w Cyganach: nie inną bydź tego przyczyną sądzę, iak postrzeżone zmiany w rzeczach politycznych Europy; gdybyśmy zaś o tem wyraźniey przekonali się, wystawmy sobie na chwilę obraz wieków cokolwiek wyższych. Europa w ciągłem dążeniu do oświaty, z trudnością przecie i bardzo powolnie do niey się zbliżała. Karol wielki nie zostawił silnych i mądrych popieraczów swoich zbawiennych przedsięwzięć: cały więc zachód na drobne mocarstwa został podzielony, szarpany nieludzką chciwością możnych ziem posiadaczów, tych to feodalistów, z woienney łupieży wzrostu szukaiących, iako z rodu srogich woiowników powstałych, Kłócony zawziętemi walkami papieżów z monarchami, rządzony interessowną opinią pierwszych, nieudolną przemocą drugich: ztąd ustawiczne woyny, okrucieństwa, gorszące z góry przykłady, zaiadła nienawiść narodów iednych do drugich, złe rządy, bezprawia, fanatyzm szerzący się coraz pod nowemi postaciami, ugnietały część świata, do szczęśliwości od niebios przeznaczoną; wówczas to Żyd, Mahometanin, różnowierca, nie mógł kroku bezpiecznego na tey ziemi chrześciańskiey postawić.

Nadszedł wreszcie wiek piętnasty: wschodnie państwo Cezarów do ostatniey ruiny zbliżone, stało się w swoiey kolei z nayoświeceńszego dotąd mocarstwa, nierządu i barbarzyństwa przybytkiem. Cygani tara przebywaiący, doznawać poczęli bezprawia, ucisku i wszystkich nieszczęść, które na klassy ludu niższe spływaią w państwach, gdzie władza źwierzchnicza w nieudolności zostaie. Zwrócili przeto uwagę swoię na zachód Europy, tu syzmy kilku razem przewodniczących kościołowi papieżów, w niwecz tę straszną potęgę obróciły, berło cesarskie w słabych dłoniach Wencesława, cały przedmiot polityczny monarchów, do sprzeczek religijnych skierowany, kraie zaludnione, w żywność obfite, mieszkańcy ciemni, łatwowierni, duchowieństwo rozkoszom życia oddane, na łonie dostatków niezmiernych w błogiey nieczynności spoczywaiace, rządy bardziey teologicznemi trudnościami, niżeli policya kraiów zaięte: to wszystko zrobiło wrażenie na umysłach Cyganów, zaochocywaiące do wyruszenia na zachod. Ani potrzeba było łamać głowy nad sposobem uskutecznienia tego przedsięwzięcia: mieli przed oczyma znaiome aż nadto na wschodzie przykłady krzyżowych wędrówców, pielgrzymów do ziemi świętey. Rzym, Kompostella, i tyle mieysc świętością uprzywileiowanych, były pobudkami ruchu ludów: iuż więc pod ręką były i powody i przykłady.

Cygani stosownie do ducha czasu, zamieniwszy sposób podróżowania koczowniczy na pielgrzymski, wyruszyli w massach na zachód Europy. Pod pokorną ubogich pielgrzymów postacią, udaiąc siebie za przeznaczonych iakowymś sądem bożym do nędzy i tułactwa, mieniąc się bydź uprzywileiowanymi od Opatrzności do bezczynnego życia i pokuły, potrafili znaleźć przystęp nie tylko przyiaźny, ale i gościnność znakomitą. Zdziwiony zachód zjawiskiem wcale nieznanem dotąd, przez pokazanie się ludu w licznych kupach z pokoiem przybywającego, obcey mowy, postaci, charakteru, bezbronnego, pokornego, układnych obyczaiów, ubogiego; tem bardziey za cudowne to zdarzenie ogłoszono, gdy wszystkie, dotąd pamiętne nayścia obcych ludów, były zbroynemi napadami, zabory, woynę, śmierć, spustoszenie przynoszącemi.

Z tego powodu dobre z razu przyięcie, protekcya i opieka panów, xiążąt, biskupów, królów, cesarzów, papieżów, obsypały dobrodzieystwami Cyganów. Cechuiąca charakter ich, zdolność poznawania ludzi i stosowanie się do tego we wszystkiem, posłużyły do pierwotney pomyślności.

Lecz gdybyśmy na pewney osnowie oprzeć mogli ten punkt historyi ludu cygańskiego; należy weyrzeć w stan rzeczy węgierskich i cesarstwa niemieckiego, a naybardziey zwrócić uwagę na Zygmunta króla węgierskiego, czeskiego i cesarza. Monarcha ten, ieden z nayoświeceńszych swoiego wieku, pełen dobroci, hoyności, zaięty dobrem nie tylko podwładnych sobie ludów, ale całego świata chrześciańskiego, miał zapewne w widoku szczęście Cyganów, których znać musiał z bliska, bo od roku 1386, będąc królem węgierskim, przebywał w Węgrzech, gdzie się iuż niemała liczba tego ludu znaydowała. Osiągnął on koronę cesarską roku 1410, rozpoczął sobor konstancyeński 1414, na którym zamieszki w kościele chrześciańskim, przez niezgody papieżów lat 36 trwaiące, uspokoił. Został królem czeskim po śmierci Wencesława brata swoiego w r. 1419; poczem uspokoiwszy woynę osobną w tym kraiu, za religią przez Hussitów wznieconą, zaiął się dobrem powierzonych berłu swoiemu ludów. Jakoż w roku 1423 ogłosił przywiley dla ludu cygańskiego, który w dodatku, na końcu tego pisma, dosłownie przytaczamy pod Nr 1. Nazywa tam ich wiernymi poddanymi swoimi, Fideles nostri, na których czele znadował się Władysław, Waynoda, czyli Woiewoda cygański. Powiada, że pragną obszernieyszych względów, uberiori gratia, zkąd się pokazuie, że uprzednie iuz łask cesarskich doświadczali. Daley mówi: "Unde nos illorum suplicatione illecti, eisdem hanc libcrtatem duximus concedendam" Wolność ta zależeć miała na tem, aby rzeczony Woiewoda z ludem swoim, gdzie tylko się obróci w kraiach Cesarza, wszędzie bez żadney przeszkody opiekę od władz mieyscowych otrzymywał, oraz sprawiedliwość w zayściach z kraiówcami. Lecz wszelkie sprawy miedzy ludem cygańskim nastałe, wyraźnie nie kto inny, tylko sam Władysław Woiewoda, ma prawo rozsądzać, i do skutku wyroki swoie doprowadzać.

Ta odkryta i potężna protekcyą cesarza Zygmunta, otworzyła Cyganom drogę do Europy zachodniey, albo raczey wzmocniła ich przedsięwzięcie, przed lat sześciu powzięte, nanowo ożywione, przez zachętę i wsparcie tego dobroczynnego monarchy.

W roku bowiem ieszcze 1417, przebyli Multany, Wołoszczyznę, Polskę, Litwę i wnet aż nad morzem Baltyckiem. ukazali się, do Szwaycaryi w 1418 przybyli: w głębi Włoch w 1422, we Francyi pod Paryżem w 1427, w Bawaryi w 1433, w Dolney Saxonii w 1438, w Bawaryi południowey 1439 roku, widziani. Co się tycze czasu przybycia do Hiszpanii i Portugalii, autorowie z pewnością nie naznaczają. Niektórzy podróżopisarze mniemaią, że około roku 1430 za Pireneie przez Francyą zabrnęli; chociaż według wielu postrzeżeni bydź iuż tam mieli od początku wieku XIII, w państwach Saracenów osiedleni: co ieżeli iest prawdą, wnosić należy, że z Afryki przybyli do półwyspu. Nazwanie ich nawet tameczne Gautanos, wymawia się Gaytanos, od Gau wieś po cygańsku, to iest wieśniacy, że nastało z gospodarczego rozrządzenia Maurów wątpić nie można, którzy celuiąc w tamtych wiekach przed innemi europeyskiemi mocarstwami w ekonomice polityczney, umieli znaleźć sposoby uczynienia rzeczy szkodliwych pożytecznemu Jakoż dotąd nigdzie więcey, iak w Hiszpanii niema Cyganów, stałych siedlisk pilnuiących się; Do Danii z Dolney Saxonii iakoś trafili zapewne około roku 1439. Do Anglii, według zdania Czackiego, nie pierwiey, aż po upłynieniu pierwszey połowy wieku XV, przybyć musieli. Bo też przeprawa przez morze, opóźnić musiała tę podróż, nie łatwo mogli statków za darmo dostać do przewozu. Nie śpieszyli się z wędrówką w kraie północne, nic tak bowiem iak zimno, Cygana od podróży, odstręczyć nie może: nieżmiernie są pieskliwi na mrozy. Pierwszy raz w Szwecyi, według Messeniusza, w roku 1512 ukazali się. Dla tey przyczyny W Rossyi północney, wnosimy, że nie pierwiey aż w początku XVI wieku bydź poczęli.

Naostatek winniśmy przypomnieć, że oddziały Cyganów, rozsypane po Europie w tey porze, nie byłyto małe gromady, lecz karawany, po kilkanaście tysięcy głów liczące. W południowych, ludnieyszych kraiach W większe tłuszcze skupione, w zimnych i nic tak ludnych, w kupach drobnieyszych; tak we Włoszech i na Bawarskich ku południowi granicach, przeszło po 14, 000 głów zawierały: w Litwie i nad Bałtyckiem morzem, po kilkaset, mężów liczyły. Konie, muły, osły, woły, psy nawet służyły do przenoszenia ruchomości. Kto tylko z łudzi przybratał się, był dobrym towarzyszem. Jeden wodź zawsze rozkazywał każdey gromadzie, ieden duch, ieden porządek, ieden sposób życia i obeyścia się wszędzie przewodniczył, wszystkim oddziałom.

ROZDZIAŁ V.

PRZECIWNOŚCI DOZNANE W EUROPIE.

Byt dobry psuie obyczaie ludu prostego, kiedy w miarę polepszenia doli, i przyrostu wygód życia, nie postępuie w oświeceniu, próżniactwo do złego prowadzi. Doznali tego Cygani wkrótce, zaczęły się odkrywać oszukaństwa, kradzież kryioma, rozwiązłość obyczaiów, z drugiey strony ich powieści i rozprawiania powszednieć zaczęły, żebractwo i wałęsanie, naprzykrzoną się rzeczą stawało, zaczęto się nudzić tą, z razu rzadką, nowością, postrzeżono się na zepsuciu; a z tego powodu iałmużna skępszą się stała, wstręt i zniechęcenie powszechne, zaięły mieysce litości. Lud gromadny, pracą się żywić nie nawykły, mieysca się trzymać nie lubiący, kiedy mu głód i nędza doskwierać zaczęły, nie dziw, że wygórowaniu w rozpuście i złym przedsięwzięciom, poświęcił się cały. Nie dziw, ze mu władze kraiowe opieki ubliżyły. Wielki opiekun ich cesarz Zygmut w roku 1437 żyć przestał.

Jakoż równo z końcem pierwszey połowy wieku XV, powstały wszędzie głośne narzekania na Cyganów, nie wyłączaiąc nawet naytolerownieyszey w tym wieku Polski. Zarzucano wróżenie, czary, oszukaństwo, rozwiązłość, niewstyd kobiet, niegodziwe wybiegi w wyłudzeniu pieniędzy, ukrytą kradzież, nawet po kościołach; rzadko iednak otwarte napadanie i rozbóy. Zaczęło się przeto prywatne i rządowe prześladowanie, po całey zachódniey Europie.

W roku 1453, Francya poraz pierwszy, ogłosiła prawne surowości: chłosta, sroga kara śmierci, wygnanie, postanowiono na występnych Cyganów. W roku 1461 król Franciszek I. na seymie zgromadzonych stanów w Orleanie, oburzaiące ludzkość wydał ustawy: ogniem, mieczem, ostatecznem wytępieniem, łapaniem, iak dzikich bestyy, w obławach, nakazuiące wytracać lud bezorężny. W r. 1467, nowe wywołanie i prześladowstwa prawami obostrzono. Jednakże mimo tey nieludzkości, Cygani nie przestawali bydź użytecznymi Francyi, służyli w woysku, byli maytkami na flotach, rzemiosłem kowalskiem i tokarskiem przysługiwali się wsiom od miast odległym. Nie można przeczyć, zęby zbrodniarskie bandy z nich nie bywały niekiedy; ale ta zaraza z zepsucia kraiowego lgnęła do nich; a tak, iak nigdzie większych zbrodni prywatnych i publicznych nie widziano, iak we Francyi, tak też i Cygani tameczni, łotrowstwem nad innych celowali naówczas.

Hiszpania tolerowała zawsze Cyganów i mniey miała przyczyn skarżenia się na nich. Jednakże Ferdynand I. w roku 1492 prześladuiąc Maurów i pomimo szczęśliwych nad nimi podboiów, okrutnie z rodzimey ziemi wywołuiąc, nie ominął i Cyganów zagarnąć do tey proskrypcyi, nie tak dla ich nieznośnych postępków, iako raczey dla związków mniemanych z pokonanymi Maurami. Ten krok niepolityczny, przymusił liczne rodziny cygańskie do krycia się po górach i bezdrożach niedostępnych, a zamiast dawniey cichego dorobku, z przemysłu kraiowi pożytecznego, do szukania wyżywienia się szkodliwym sposobem. W tym stanie rozrodzonych szkodników, Filip II. znany z nielitościwych postępków, zawziął się nękać, prześladować, i ustawa roku 1612, z kraiu wywołała Cyganów nieosiadłych. Szczególna rzecz, ze Cygani tak oboiętni dla naboźności zawsze, naymniey od świętey Inkwizycyi prześladowanymi byli, za świadectwem wielu podróżo pisarzów. Baretti w podróży swoiey do Hiszpanii, nad tem zastanawia się, a chociaż nie przychylny Cyganom z wielu względów, W tym razie oddaie sprawiedliwość: z podziwieniem wymienić przychodzi ich delikatną politykę, mówi on, oszukać umieiącą Inkwizytorów i całą czeredę ich szpiegów Cyganki, według podróźopisów, cudnie graią rolę dewotek: szkaplerze, agnuski, różańce, paski, medaliki, okrywaią piersi, plecy, ramiona, a tymczasem, pod temi świętościami, kryią się ciało grzeszne, dusza bardzo niepobożna. Cóż nam do tego, dodaćby można, Cyganki nie dogmatyzuią, nikogo od wiary nie odwodzą, układnością świętoszkowatą nie gorszą; sprawiedliwie więo sąd świętey oficyi ogranicza się na sądzie oczu. Bourgoing przeciwnie pochwala praw surowość i radzi srogo postępować z Gaytanami hiszpańskiemi, iedynie dla podeyrzaney ich wiary. Naprzeciw temu Delangle, takoż podróżuiący w Hiszpanii, za tolerancya tak przemawia: "Protestant, Turek, Gaytanos, Gwebr, powinien wszędzie pokóy znaydować. Policya nie ma prawa dośledzać o czem on myśli, w co wierzy, a czy on w mieszkaniu swoiem śpiewa psalmy, czy robi ablucye, albo oddaie pokłony ogniowi, cebuli, krokodylowi, albo wołowi Apis. Jak tylko drzwi iego są zawarte, porządek publiczny nie cierpi dla iego grymasów, dla iego marzeń, które go bawią i pocieszaią, należy błąd iego szanować, zostawić mu iego taiemnicę; lecz gdy się odważa kaznodzieić, dogmatyzować, nawracać, podówczas, i podówczas iedynie, należy go wypędzić i ukarać. " W rzeczy samey, nie ma ludzi, oprócz fanatyków, którychby nie można przez mądre urządzenia użytecznymi dla kraiu uczynić. Cygani niczem nie są mniey iak fanatykami. Zacóż te powszechne wygnania ustawy? Nie będzieź to raczey skazówka stopnia słabości tamtoczesnych rządów?

W Niemczech, kraiu naówczas fanatycznych mniemań, nierządu i ducha stronnictw pełnym, Cygani prędko do życia rozwiązłego nawykli, i prędko oburzyli Niemców na siebie; prywatni panowie i mnieysi Xiążęta niektórzy, za przykładem Zygmunta cesarza mocno protegowali ten lud, lecz po śmierci tego monarchy, iedni prześladować zaczęli srodze, drudzy nie usuwać protekcyi; z czego wywiązały się proiekta, podawane przeciw Cyganom na seymach Rzeszy Niemieckiey wiatach 1496, 1497, które małe skutki miały. Aż dopiero za rządu cesarza Maximiliana I, ostre ustawy ponawiane i do wykonania przyprowadzane bydź zaczęły ud roku 1500. Cecha ich niesłuszności iest ta, że rząd upoważniał każdego Niemca, iak mu się podobać będzie, krzywdzić, karać, katować bezkarnie Cyganów, pochwyconych w kraiu. Temu barbarzyństwu wielu Xiążąt udzielnych słusznie się oparło, mimo ustawę cesarstwa, dawali owszem Elektorowie niektórzy paszporta i protekcyę, za pewną opłatą wprawdzie. Lecą w kraju pod różnemi władzami osobnemi zostaiącym, potworzyły się bandy, istotnie szkodliwe, i plagą kraiową nazwać się mogące, dla tego seymy niemieckie w latach: 1530, 1544, 1548 i 1551, obostrzyły rygor dawnych ustaw, zastrzegły nicość paszportów wszelkich poprzedniczych, które uchylono i odbierać nakazano; były albowiem w liczbie prawdziwych i podrobione przywileie, Potenczasto. sądownictwa ostrość praw do zbytku czuć dawały, a przybytki sprawiedliwości haniebną niesprawiedliwością brzmiąc poczęły. Kiedy ieden z sędziów niemieckich śmiał wyrzec, podług Czackiego: Fides publica den Zingeinern nec datur nec data servatur. W tak powstydney walce nienawiści z bezbronneni ubóztwem, nie pozostawało nic więcey dla seymu niemieckiego, iak ogłosić powszechne wywołanie z kraiu Cyganów, ca w r. 1577 nastąpiło; władze policyyne skrzętnie się tem zaięły i cisza nastała. Część wielka Cyganów do Polski i Litwy się przeniosła, i tu odgłos prześladowstwa swego rozpostrzeniła.

Jakoż w kraiach polskiemu berłu podległych, nasamprzód w Litwie o wygnaniu Cyganów pomyślano W roku 1501, za Alexandra króla, ieźeli to było w istocie, iak P. Daniłowicz upatruie w metryce litewskiey, nie wzmieniaiąc, ani woluminu, ani karty, czego sprawdzić dziś nie możemy. Głośne dobrodzieystwa tego króla dla Cyganów, dotąd u nich w pamięci słynące, nie każą wszelak temu wierzyć, przywiley w dodatku naszym przytoczony pod No 2, na inną stronę świadczy, a kiedyby i było co takiego w metryce litewskiey, to należy liczyć do rzędu praw niespełnianych, iako dorywczo wydanych. Żadne bowiem zabytki historyczne nie znayduią się, aby Cygani w Litwie iakikolwiek ucisk ponosili kiedy od rządu, Przywiley Alexandra króla przekonywa, ze od dawna mieli zwierzchników, Woydami zwanych, przez nich samych obieranych, i przez monarchów litewskich utwierdzanych; cieszyli się swobodą i opieką rządu: takowe przywileie mieli zwyczay wnosić do akt ziemskich powiatów, gdzie nayliczniey przebywali, dla wiadomości powszechney i pewniejszego dochowania w czasy następne, oraz łatwego mienia kilku razem kopiy w wypisach sądowych. Prawda, że w Koronie obawa niemieckich, ze Szlązka napłynionych Cyganów, mogła trwożyć urzędy wyższe: Kanclerz Ocieski głośno obstawał za wywołaniem. Przyłuski zawołany nieprzyiaciel tego ludu, zamiast podania śrzodków w udoskonaleniu iego na dobro kraiu, same czernidła i niegodne oświeconego człowieka zamiary, takoż nakreślił w zbiorze praw swoim w roku 1555; nie wstydził sie nawet przygarnąć gościnności staropolskiey; kuć w kaydany i do prac publicznych zmuszać, zaleca ! Te i tym podobne okrzyki prawo-znawców, potrafiły na seymie 1557, wyrobić konstytucyą wywołania z kraiu, chociaż naymnieyszego skutku nie biorącą. Konstytucya wszelak 1563, obostrzywszy poprzednie prawo, konieczność wywołania zaleca. Nie zgadzało sie to z duchem narodowym, który ożywiał wstręt do krzywdzenia iakichbądźkolwiek przychodniów. Nie miała ochoty szlachta polska nękać ludu słabego, bezbronnego, uległego w pokorze; obywatele możnieysi, niezmierne obszary ziemi posiadający, wzdrygał! się wszelkim ubyciem ludności, owszem usiłowali ią pomnażać osiedleniem poi nie u prawnych, iakoż osady cygańskie nowością w Polsce nie były. Ale bandyci niemieccy, rozlani po kraiu, grozili niespokoynością, i zapewne dawniey tu przebywaiących psuć poczęli, wznawiać wałęsaniny, kradzieże, oszukaństwa; z tey przyczyny konstytucya roku 1678, wraz po ostatniem utwierdzeniu proskrypcyi w Niemczech nastała, ogłosiwszy Cyganów za wywołauców de facto, dodała, że  ktoby ich przechowywał, za spólnika zbrodni poczytany będzie i wywołańca. Wykonanie iednak tych ustaw, zawsze zostawało na woli posiadaczów ziemskich; gdzie się tylko umiano przyzwoicie a Cyganami obchodzić, skarżyć się mało było na nich przyczyny; drobnieysi tylko dziedzice, osłaniaiąc niesprawiedliwie złodzieiów, a tem samem daiąc im otuchę, słusznie pod rygor niekiedy tych praw podciągani bywali i to z naywiększą powolnością, ponieważ królowie zawsze byli za stroną utrzymania ludności w kraiu i litościwem okiem poglądali na nędznych biedaków. Dosyć było docisnąć się do tronu, aby tych praw skutki, umiłościwieniem zniweczyć. Tymczasem woiewódzlwo podlaskie, wiekami uprzywilejowany przytułek Cyganów, ciągle nie przestawało dawać im opiekę otwartą, potrafili nawet Podlasianie w roku 1607, wyiednać konstytucyą dla siebie sprawiedliwszą, w którey od ogólnego spólnictwa wywołania, uwolniono obywateli tego woiewództwa, przechowywaczów iednak iawnych szkodników, pozwolono ukrzywdzonemu, oskarżać o uczestnictwo zbrodni i szukać na nich kary wywołania. Starostom zaś, czyli urzędom policyynym rozpoznawanie tego rodzaiu winy polecono; to iest: że tylko w tym razie prawo proskrypcyi mogło bydź rozciągnięte nad Cyganem i iego przechowywaczem, kiedy policya uzna go za istotnie szkodliwego kraiowi. Z czasem prawodawcy rozpatrzywszy się w takie rzeczy o Cyganach z krwią zimną, powodowani słusznością, ogłosili konstytucyą 1624 roku, która prawa poprzednie wytłumaczyła w ten sposób, że się ściągaią do Cyganów nieosiadłych i tułaiących sie, których tylko nie wolno iest przechowywać. Znać, że w tey porze stare litewskie ustawy wzięto za skazówkę, które od roku 1568 w Recesie grodzieńskim ogłoszone były. Podówczas przez wzgląd na ubóztwo Cyganów, równie z żebrakami, od podatków ich uwolniono, iedynie złodzieiów i szpiegów zalecono wypędzać. To dobrodzieystwo wielki wpływ miało na dobro kraiu, mnóztwo poosiadało Cyganów i unarodowiło się w Litwie. Statut drugi powiedział, że Cygan w woysku zastępcą za obywatela bydź nie może, Zygmunt August w szyku woyskowym takoż mieysca ze szlachtą Cyganom zabronił. Statut trzeci, dziś obowiązuiący, w rozdziale 14 artykule 55, równie iak konstytucyę wyżey przytoczone, zapobiega napływowi wałęsających się Cyganów, do śrzodków wypędzenia względem takich, udawać się zaleca, a przechowywaczów na karę 12 kop groszy litewskich wskazuie. Konstytucyę 1589 i 1590, w materyi poborów Stanowiąc, nie więcey nad 15 groszy pogłównego od osoby Cygana płacie zaleciły. Te wszystkie ustawy, zaszczyt przynoszące polskiemu kraiowi, korzyścią nie małą dowiodły mądrości prawodawstwa, albowiem pomimo rąk do rzemiosł i posługi prywatney, miał kray żołnierzy i licznych włości osadników. Papiery mieyscowe i akta dawne we wszystkich stronach polskich krain, są tey ostatniey prawdy świadkami, a gdyby i ie zaginęły, to wiecznie świadczyć będą uroczyska mieysc, przez Cyganów założonych. Raygrod, znaczy Xiążęce miasto, Bargłów, znaczy dosłownie kamienny most; pod Raygrodem iest Czarna wieś, czyli Cyganówka; Bar, znaczy kamień; wieś Dżałow, nie daleko Morachwy, znaczy przybylcy; Morachwa, pochodzi od Moriben woiować, Morachawa był woiował; Pirisk, znak pocygańsku, Mińsk, czyli Mińścz, ma znaczyć wstyd niewieści, i tyle Innych uroczysk, wprost z ięzyka cygańskiego pochodzących, a niektóre z nich sięgaią dosyć odległych wieków, dawnością założenia swoiego. Mnóztwo mamy tez nazwisk familiy kraiowych rozmaitego stanu, z cygańskiego ięzyka wyraźnie pochodzących. Czytelnik sam rozpatrzywszy słownik ięzyka cygańskiego, z podziwieniem tam znaydzie bardzo ciekawe źrzódłosłowy.

Szwaycarya w roku 1510, wypędziła zupełnie Cyganów, pod karą powieszenia powrotu zabraniaiąc. Odtąd nie słychać, aby ten kray uskarżać się miał kiedy na nich, chociaż bez Cyganów całkiem nie był i nie iest dopiero. Widać, że surowe i przykładne obyczaie kraiowców, miały wpływ zbawienny na moralność gości.

W Anglii roku 1531 zaczęło się rządowe prześladowanie Cyganów, którym nie mogąc obmyślić przyzwoitego charakterowi ich sposobu do wyżywenia się Henryk VIII, pełen rozumu, lecz daleki od uczuć serca, ogłosił w statucie swoim 22, wygnanie powszechne i bez wyłączne z kraiu nieposłusznych, nakazując obdzierać ze wszelkiego mienia, samych zaś osadzać w więzieniach. Następnie Filip hiszpański, który tylko, iako mąż Maryi " córki Henryka VIII, wpływał ubocznie do rządu, a królowa podpisywała przez ministrów ułożone prawa, w statutach pierwszym i drugim, nie tylko proskrypcyą utwierdzili, lecz karę śmierci na upornych rozciągnięto. Elżbieta królowa, która podpisała wyrok śmierci Maryi królowey szkockiey i tylu ofiar innych swoiey czarney polityki, pośpieszyła w statucie 5, naymocniey ustawy poprzedników swoich przeciw Cyganom potwierdzić. Co naybardziey krzywdzi pamięć Elżbiety, iest to: że do iey rządów okrutne ustawy nie brały podobno skutku w całey. swey mocy; ponieważ Sir Mathias Hale i Blakstone przywodzą dopiero w skutek statutu tey królowey krzywdę ludzkości dokonaną w hrabstwie Suffolk na trzynastu Cyganach, śmiercią ukaranych. Tak to widzimy iawny dowód zepsucia rządów, z ich praw i postępków bezbożnych nad Cyganami. Anglia przygotowywała się iuż do rzezi irlandzkiey i krwawego sądu nad królem swoim Karolem I.

W Niderlandach i Hollandyi, gdzie fanatyzm reformy religii, obok pokochania wolności, przewrotna polityka, obok przemysłu handlowego, nietolerancya sektarska, obok zaszczytney opieki dla filozofów wieku, panowanie swoie założyły, Cygani od okrutney proskrypcyi wolnymi nie byli. Tak naprzód w Utrechcie ogłoszono prawo roku 1545, aby niechcących dobrowolnie z głodu umierać, bo przytułku nigdzie za granicą nie było, chyba w odludnych iaskiniach, smagano do krwi, wyrywano nozdrze, golono głowy, brody, i w takowym stanie wyrzucano z kraiu. W tey kolei poźnieysze prawa niderlandzkie i hollenderskie w latach 1582, 1588, 1590, łagodnieyszemi w porównaniu do poprzedniego były, bo śmiercią, karać zalecały pokazuiących się w kraiu Cyganów.

Oko Europy, oświecone Włochy, naymniey się prześladowaniem Cyganów splamiły, oycowskie rządy papieżów, nawet z pobłażaniem ich błędy cierpiały. Wyiąwszy w roku 1560, za mniemane, czy prawdziwe szpiegowstwo dla Turków, i niecnoty lazaronom tamecznym zwyczayne, z przedziałów państwa neapolitańskiego wywołanie; takoż roku 1572 z kraiów Medyolanu i Parmy wyciśnienio. Poźniey roku 1576 potępienie klątwą synodu prowincyonalnego w Neapolu i r. 1596 w Palermo, za iakowąś herezyą, czy niedowiarstwo, które łącznie z prawami w królestwach Obóyga-Sycyliy, w latach 1569 i 1585, poprzednio ogłoszonemi, przystęp nieiakoś do tych kraiów Cyganom hamowały; nie można iednak powiedzieć, aby doznawali prześladowania ogólnie we Włoszech, owszem przebywali gromadnie i dotąd przebywaią, nie będąc wcale nie użytecznymi kraiowi.

Jeżeli obrazem wieku są prawa u narodów, to zapewne duńskie statuta w wieku XVI, względem Cyganów ogłoszone: w nichto ciągle znayduią się powtarzane wyklęcia na kłamców, złodzieiów, czarowników, od szatana opętanych i t. d. Mniey zaiste potrzebne, bo kray bezchlebny, gdzie pracy nieźmierney dorobek pożywienia wymaga, nie miał nigdy powabu dla ludu niepracowitego.

W Szwecyi naypoźniey zagoszczeni, z razu tolerowani, następnie na głód narażeni, nie mogli sami trafić na sposób życia, upodobany rządowi. Dla tegoto podobno seymowe uchwały w latach: 1662, 1723 i 1727, ucisk, prześladowanie i wypędzenie z kraiu ogłosiły. Jednakże tam w miarę przybyłych i w miarę obszerności kraiu, ledwo nie w naywiększym stósunku Cygani unarodowili się, przez stałych siedlisk obranie, według postrzeżeni, wiary godnych znawców tego kraiu. W ogólności klima północne, tak iest niezgodne ze sposobem życia cygańskiego, że byleby rząd potrafił z mądrą łagodnością ugłaskać w nich ochotę do przemiany częstey mieysc; koniecznie muszą się usadowić i z czasem pożytecznymi zostać ludźmi. Długie zimy, nieznośne chłody, przymuszaią w kraiach północnych do myślenia przez lato o przeżywieniu się przez dłuższą cześć roku, na ten ucisk klimatu wystawioną, ciepła odzież, opatrzone szczelnie domówstwo, zapas gotowey żywności, są to zbyt silne pobudki do pracy i przemysłu, żeby naywiększego miłośnika próżniactwa nie zniewoliły.

Co sie tyczę Rossyi, nie mamy piśmiennych Nabytków o prześladowaniu tam Cyganów, lecz to wszystko, co nas objaśniać może, nie mówi na stronę krzywdzącą ten wspaniały naród sławiańską gościnność dla przychodniów bądź iakich dochowywać święcie umieiący; nigdy Rossya nie ściągnęła nagany na siebie za złe obeyście się z cudzoziemcami, chyba wyiąwszy nieprzyiaciół otwartych Oyczyzny. Cygani też w głąb Rossyi, przez Litwę zapuszczający się, bo przez Ukrainę dzicz kozacka i tatarska broniła im przystępu, natychmiast przyymowali religią kraiową, ulegali duchownym, szanowali zwyczaie mieyscowe, a tym sposobem od wszelkich podeyrzeń wolni, kołowali od Smoleńska do Kazania, od Archangela do Astrachania i Azowa, w nielicznych prawda kupach, ale w niczem niedostatku niedoznaiących: w iednem mieyscu iak pielgrzymi, w drugiem iak lekarze nowi, tam iak handlujący karawaniści, indziey znowu iak wróżbiarze, tanecznicy, trefnisie, wszędzie bawiąc i żywiąc się przemysłem, nie byli nigdy i nie są ciężarem rozległemu i w żywność zamożnemu kratowi. Wyiąwszy przeto okrucieństwa nieswornych Tatarów i Kozaków, tudzież niektórych boiar prywatnych napaści i zdzierstwa, wcale rząd się. nie zatrudniał żadnemi sprawami o Cyganach, ani ustaw nie było aż do czasów Katarzyny II, którey prawa, zaszczyt iey wiekowi i sławie przynoszące, nie do prześladowań, lecz do dobra tego ludu zmierzały: iak to na swoiem mieyscu obaczymy, gdy przyydziemy do wykładu praw, ulepszenie ich losu przemyślaiących.

ROZDZIAŁ VI.

STATYSTYKA DZISIEJSZA.

Bardzo wiele odmian zaszło w Europie od czasu postrzeżeń statystycznych, zebranych z autorów, i przez Pana Daniłowicza przytoczonych, żebyśmy według nich dzisieyszą ludność Cyganów oznaczyć mogli. Rachuba tegocześna zaś po kraiach rozmaitych, częstokroć i samym rządom nie iest dostatecznie wiadoma, iak to widać z ogłaszanych spisów ludności, zaymuiących zazwyczay w iedno z krajowcami Cyganów. Przychodzi przeto ograniczyć się na wyliczeniu kraiów, gdzie się znayduią, i na liczbie, z przypuszczenia domniemaney, która, w ogóle biorąc kray ieden za drugi, bardzo się zbliża do prawdziwey, albowiem zasadą podań naszych będą postrzeżenia naynówsze podróżopisarzów.

W Portugalii maią stałe siedliska i są też bandy małoliczne tułaiące się, ogół wynosić może 25, 000 głów. W Hiszpanii, zwłaszcza południowey, od Saracenów zdobytey, po wsiach przemieszkiwała, lekkiem rzemiosłem, a bardzo mało uprawą roli, zaymuią się, po całem królestwie utrzymuią domy zaiezdne, Venta, i pospolite szynkownie, Possada zwane, część nie mała wałęsa się niekiedy opuściwszy swoie pomieszkania i znowu do nich powraca, ogół wynosi około 150, 000 głów. We Francyi są rzadkością, wyiąwszy departamenta południowe, zawsze się tułaią, przenoszą się do Włoch I Hiszpanii, niewidomym znowu sposobem małemi kupami zjawiają się i nikną po górach na naymnieyszy odgłos ścigania; żadnem pożytecznem zaięciem się nie trudnią; na całą Francyą liczyć więcey nie można nad 3000 głów. Hollandya wcale nie ma Cyganów, Brunświk i przyległe pomorze. Szwaycarya do tegoż rzędu prawie należy. W kraiach nadreńskich wściąż prawego brzegu Renu, snuią się w bandach próżniackich i są szkodliwi, liczyć ich można na 15, 000 głów. We Włoszech są różne klassy Cyganów: unaturalizowanych, których od kraiowców nie można rozróżnić, i ci w rachubę nie wchodzą. Są osiedli stale i żyiący z przemysłu użytecznego kraiowi, na mieyscach zawsze tych samych przebywaiący i wcale niemieyscowi. Kray przecie nie doznaie od nich ciężaru widocznego, ucywilizowani lepiey od innych kraiów, są znośnieysi, na główne zbrodniarstwa nie poświęcaiący się; są na wyspach włoskich, lecz małoliczni wprawdzie. Wogólności po całych Włoszech się snuią, Day więcey w państwie papiezkiem. Kokieterya kobiet młodych, starych bab wróżbiarstwo, skoki i dowcipne mowy dzieci, mężczyzn weterynarstwo empiryczne, mały handelek drobnostkami, czasem odrwięcie, kieszonkowa kradzież, lazaroństwo, bardzo rzadko pasterstwo i polnych robót próbki, żywi mnóztwo tego ludu, pod łagodnem Włoch niebem. Religiyność w wysokim stopniu poważana, cierpieć doradza iednowierczych bliźnich, choć nie bardzo użytecznych. Mało pomylimy się kładąc na całe Włochy z wyspami 100, 000 głów. W całych Niemczech mało bardzo Cyganów znaydziemy i to poosadzanych, lub małem kołowaniem, w znaiomych sobie ustroniach bawiących się, przeto nie licząc austryackich niemieckich kraiów, ledwo 5, 000 głów na Niemcy położyć można, W Czechach maią ubieżyszcza i zatrudnienia rzemiosłami, takoż w Morawii: na te dwa kraie położymy 30, 000 głów. Również na Tyrol i Niemcy austryackie 20, 000 głów. Królestwo polskie, łącznie z xięztwem poznańskiem i rzecząpospolitą krakowską, nie moie mieć nad 15, 000 głów. Polsko-austryackie kraie maią około 16, 000 głów. Dania, Szwecya, Norwegia, razem liczyć może na 8, 000 głów prawdziwych Cyganów. W Anglii po wszystkich 3ch królestwach są rozsypani, mieszkaią niektórzy na mieyscu, drudzy wpółosiedli i rybołówstwem zaięci, inni wcale wałęsaiący się. Wogólności wszyscy psotni i swawolnego życia, iakby na przekor srogiemu rządowi na siebie. Obdzieranie częste po drogach publicznych, po większey części Cyganów iest rzemiosłem. Tak są przy tem unarodowieni na pozór w Anglii, że cudzoziemiec nie rozpozna ich od rodowitych kraiowców, umieią tak zręcznie maskować się, że i Anglik sam nie zgadnie częstokroć, że przez Cygana został odartym. Były zdarzenia, że w kilku napadłszy na poiazd podróżnymi napełniony, zabrali im wszystkie pieniądze, wyprzedzili do blizkiey oberży manowcami i przestroieni w inne ubiory, razem z tymiż podróżnymi obiad iedli, traktowali ich za ich własne pieniądze, narzekali na rozboie. Bystrość dowcipu angielskich Cyganów, iest sławna w kraiu: nie ieden wielki człowiek w rozmaitym względzie z pomiędzy nich powstał. Mówiono mi samemu przez tych, co w Anglii bawili, że poeci Rowe dway bracia i żeglarz Kuk, byli rodem Cygani; nie wiem, czy ta wiadomość iest zasadna. Bawią się tam Cygani, oprócz tułactwa, furmaństwem, spławem po kanałach i rzekach, lekką pracą i rybactwem niekiedy. W ogóle w Wielkiey Brytanii liczyć należy 10, 000 głów. W Rossyi: Litwa właściwa mieścić może 10, 000 głów, koczowych prawie niema po ich wywędrowaniu od r, 1796, Kurlandya 5000, tu również, iak w Litwie, sami osiedleni pozostali, iednakże dla przyległości trzech innych guberniy, wiele iest ich ieszcze mieysca niepilnuiących. Inflanty polskie 5, 000; resztą guberniy, od Polski przyłączonych 10, 000; Rossya europeyska 20, 000. W całey Rossyi kołowaniem po kraiach różnych zaymuią się, mało stale osiadłych, zawsze prawie mieszkanie przemieniaią, a naywięcey żadnego pewnego pobytu niemaią: gościnność mieszkańców, mimo rygor praw toleruie te wałęsaiące się gromadki, rozległość, niezmierna ziemi, niepostrzeżonemi ie czyni. Bessarabia 100, 000; tu się znayduią oddawna podzieleni na dwie klassy: Szalasowi, którzy są wolni i osiedleni pod obywatelami maiętnieyszymi, którzy nad niemi zupełną władze wywieraią, śmiercią nawet karzą. Austryacka Słowiańszczyzna 80, 000. Węgry i ziemia Siedmiogrodzka 100, 000. Turcya europeyska 100, 000. Grecya z wyspami 50, 000. Na całym wschodzie Europy, dawnego życia pilnuią, wałęsaią się hordami, zatrudniaią się rzemiosłem lekkiem, lub prędki zarobek przynieść mogącem, kradzieżą małą, nie są wcale niebezpieczni, chociażby w ostateczney potrzebie odarli kogo na drodze, życia nigdy nie odbieraią.

Połóżmy do tego, że w Egipcie znaydować się może 25, 000 głów. W Afryce północney i w całym kraiu Barbaresków, bywaią natrafiani, liczmy głów 10, 000. W Azyi mnieyszey i całey Tureczyznie azyatyckiey bydź może naymniey 100, 000 głów. W iedno licząc Persya i inne wszystkie kraie. Rossya azyatycka daymy, że mieć może 5, 000. Ponieważ Anglia wysyła ludzi, próżniactwem zaiętych i o przestępstwa pomówionych do osad, równie iak hiszpańscy osadnicy, w różnych stronach z rozmaitych klass kraiowców składaią się; przeto, w Ameryce i po różnych osadach zamorskich bydź muszą Cygani, pod iakąkolwiek postacią i nazwaniem: daymy, że ich liczba nie przechodzi 3, 000 głów. Do tego dodać należy na pomyłkę 60, 000, których porachować nie można było.

OBEJRZENIE TABELLARNE LUDNOŚCI CYGAŃSKIEY.

Portugalia liczy głów ... 25. 000.

Hiszpania ... 150, 000.

Francya ... 3, 000.

Brzeg prawy Renu ... 15, 000.

Włochy z wyspami ... 100, 000.

Niemcy ... 5, 000.

Czechy i Morawia ... 30, 000.

Tyrol i Niemcy austryackie ... 20, 000.

Polska ... 15, 000.

Polsko-austryackie kraie ... 16. 000.

Dania, Szwecyą, Norwegia ... 8, 000.

Anglia, według naynowsz. wiadomości ... 10, 000.

Litwa ... 10, 000.

Kurlandya ... 5, 000.

Inflanty polskie ... 5, 000.

Dalsze gubernie od Polski przyłączone ... 10, 000.

Rossya europejska ... 20, 000.

Bessarabia ... 100, 000,

Sławiańszczyzna austryacka ... 80, 000.

Węgry i ziemia Siedmiogrodzka... 100, 000.

Turcya europeyska ... 120, 000.

Grecya z wyspami ... 50, 000.

Ogół na Eurqpę wypada głów ... 897, 000.

Do tego Egipt ... 25, 000.

Reszta Afryki ... 10, 000.

Turcya azyatycka i Persya ... 100, 000.

Rossya azyatycka ... 5, 000.

W osadach zaeuropeyskich ... 5. 000.

Niezrachowanych powszędy ... 60, 000.

Cała ludność ... 1, 100, 000.

Ten lekki rachunek, przez przybliżenie uczyniony, dowodzi, że około dwóch milionów ludu cygańskiego, znayduie się na ziemi.

ROZDZIAŁ VII,

SKŁAD CIAŁA, TEMPERAMENT, POKARMY, ODZIEŻ, MIESZKANIE.

W czasie pierwszego ukazania się Cyganów w Europie zachodniey, zdziwiony lud tych Azyatów południowych zjawiskiem, z odrazą iakowąś poglądał na nich; dla tego tamtocześni pisarze straszliwemi poczwarami, podobnemi do szatanów istotami nazywaią. Lecz oswoienie się, czyli zdrówsza rozwaga, każą oddać sprawiedliwość składowi ciała tego ludu, bardzo dobrze uorganizowanemu. Ta tylko różnica zachodzi między naszymi kraiowcami, a imi, że wszyscy na starość niezmiernie brzydkimi się staią, czarność płci powiększająca się, marszczki twarzy, chudość niezmierna, odraźliwymi ich robią; gdy tymczasem u naszych starców i bab, nie rzadko znaleźć piękność w swoim rodzaiu,

Obaczmy charakterystyczne cechy ich fizyognomii. Na samo spoyrzenie, Cygan odróżnia się od Europeyczyków nayczarnieyszych. Twarz pośrzednia między okrągłą i ściągłą, kość policzkowa nadzwyczay płaska, aż do wklęsłości, i to iest przyczyną, że chude twarze szpetnemi się staią niezmiernie. Nos mierny, niebędąc wcale orlim, od prostego a l'antique różni się tem, że ma zawsze wydatność małą chrząstkową, i spłaszczenie po bokach, nigdy zadartych nosów nie miewaią Cygani. Oko duże czarne, gestemi rzęsami obrosłe, nie będąc pełne, ma żywość ponurą, blask słaby; białek oka żółtawy, z wiekiem ciemnieie znacznie przez nabieżenie żyłek orzechowym kolorem, punkt łzawy zawsze ciemno-purpurowy z wiekiem siniawy, brwi rzadkie przypadłe do ciała, dobrze przedzielone; powieki śniadawsze i ciemnieyszego koloru od reszty twarzy, u starych bardzo oliwkowe. Płeć śniada, żółtawa, w stanie czarności do koloru oliwkowego zbliża się, rumieniec bardzo udatnie roztuszowany na iagodach w naszym klimacie urodzeni, przez mycie się częste i ochędóstwo, staią się nieco bielszymi, lecz ta białość, zawsze w brunatną farbę wpada, nigdy w błękitną, naydelikatnieysze części skóry żyłek błękitnych nie przezieraią, u nich siateczka podskórna nabiega humorem orzechowey farby. Naybielsi z młodu, pod starość oliwkowacieia. Mówiono mi, że w iednym z gabinetów zbioru rzadkości, do nauk potrzebnych, przy liceum krzemienieckiem znayduiącym się, są skóry ludzkie w wyskoku zachowane, czy może same siateczki podskórne reticulae; taki organ wzięty od Cygana, zupełnie iest podobny z koloru do organu, wziętego od Malayczyka: nowy dowód pochodzenia indyyskiego Cyganów. U mężczyzn broda i bakambardy, czarnym zupełnie włosem, nie prędko siwieiącym, rzadko zarastaią. Wargi wązkie, koloru ciemno-szkarłatnego, z wiekiem sinieią zupełnie. Włos głowy kruczy, prosty nie kędzierzawy, u niewiast cudnie piękny; Czoło nizko zarosłe, dla tego u mężczyzn ołysiałość rzadka bardzo. Skład ciała zwięzły, muszkułowaty, wiertki nadzwyczay, chód żywy, ruszanie się niesuokoyne, trzymanie się proste. W mówieniu prędkość, łatwość niepospolita, wyrazistości mowy iesta dopomagają; iednakże spokoyność oczu głęboki namysł znamienuie. Wielomówność, zwłaszcza u starców i kobiet, zwyczayną, nakłonienie głosu zawsze łagodne: kłócącego się głos Cygana w jakimbądź ięzyku, nieporównanie przyiemnieyszy iest do słyszenia, nad naszych Europeyczyków swary. Niewiasty wszystkie są bardzo udatnego składu ciała, a kiedy się uda piękna twarzyczka, co nie iest rzadkością, można się prawdziwie zastanowić nad pięknością Cyganki. Jestto piękność w guście wschodnim, tem powabnieysza, że nie znaiąc upiększeń z dzieciństwa, łączy iakąś ponurość, iakieś zasępione weyrzenie, które każąc dorozumiewać się widzowi smutku wewnętrznego, powabnie na iey stronę interessuie. Wyrazy oczu niepospolite, wcale uymuiące, udatność całey fizyonomii podwyższają: nieśmiałe, skromne, posępne, wyrażaiące głęboką przezorliwość, w moment z żywością błyskawicy żarzą się i do serca przenikają: kiedy się uśmiechnie, terazto przypatrzyć się tym czaruiącym muszkułom twarzy, które skromniuchną lubieżność odkrywaią drobinka, tym cudnie ułożonym usteczkom, a nadewszystko zębom, zębom tak przyiemnie ułożonym i naybielszym w świecie.

Podróźo-pisarze nie wszyscy oddają sprawiedliwość piękności Cyganek zagranicznych: iedni brudnemi i niepięknemi wystawują, drudzy chwalą do przesady. Tę niezgodność łatwo pogodzić można, uważaiąc okoliczności, które nastręczyły sposób poznania tych kobiet, i humor autora. Lecz biorąc śrzodek, oddać słuszność należy Cygankom, pomiędzy któremi iest mnóstwo zupełnie pięknych, zupełnie białych, a wszystkie w młodości maią kibić wysmukłą, cudnie trzymać się umieią, i lekkość napowietrzną. Że zaś są bardzo płodne, bardzo oddane staraniom około dzieci, aż do zapomnienia o sobie samych; przeto w pewnym wieku, zbytecznie prędko szpetnieią.

Nigdzie rzadziey iak u Cyganów, ułomnych dzieci postrzedz nie można, co przypisać należy nieusypney pieczy matek. Dzieci ich nie są tak piękne iak Europeyczyków, płeć śniada i duże oczy czarne, maleńką twarz defiguruią. Matki staraią się iak naybardziey, aby ciemney płci wyglądały: na ten koniec maią sposób iakiś namaszczenia dziecka i kopcenia dymem iakowymś. Umieią nawet Cyganki przyswoiwszy dziecię małe, z rodu kraiowego, do czarności doprowadzić, która na całe życie w niem pozostaie, nawet włosy maleńkim tak forsować umieią, że czarney farby na zawsze nabywaią.

Ponieważ skład ciała maluie temperament człowieka; z tego, cośmy powiedzieli, łatwo zgadnąć można ten przymiot fizyczny Cyganów. Jakoż przypatrzenie się rozważne, daie w nich postrzegać temperament flegmatyczny z odcieniami krwistego. Są oni bardzo cierpliwi, aż do oboiętności w uczuciach moralnych, leniwi do pracy, ospali, miękkości oddani; nie przeto iednak tępego poięcia, owszem żywe rzeczy objęcie i prędkie zgłębienie, cechuią ich umysł. Cokolwiek nań silnie wpływa, mocno go zaymuie, do wytrwałości niepoiętey prowadzi, oddani miłym uczuciom i niepokonanemu wstrętowi od nieprzyjemności, droga do ich serca i umysłu tylko iest przez łagodne i powolne śrzodki, przymus naymnieyszy śmiertelnie zatwardza, do uporu niezwalczonego ich wiedzie. Chęć znaczenia, odróżnienia się od gminu, nadzieia powabney przyszłości, wszystko na umyśle Cygana zdziałać potrafi: punkt honoru, obowiązki wdzięczności, religiyne oczekiwania przeciwnie żadnego na nich wpływu nie maią; obawa kary, srogość praw, powaga władzy wyższey, tyle tylko są im straszne, ile nie potrafią wynaleźć śrzodków zamaskowania się przed temi hamulcami. Ich moralność z temperamentu ich wypływa, tak iak wszystkich Azyatów, i wcale inne ma zasady od naszey. Kto zna Chińczyków Japonów, Indyan, niebędzie się wahał do ich rzędu Cyganów policzyć. Jak powolny na pozór, tak w istocie drażliwy temperament, sprawia to, że fizyczne dolegliwości z niecierpliwością znoszą: to wszystko, co fizycznie dotyka Cygana, silnie się postrzegać na nim daie. Ból, chłód, cielesna niemoc, okropne znaki zewnętrzne sprawnie: niechże dóydzie do do wysokiego zbyt stopnia, w odrętwienie i nieczułość wprawia natychmiast: wówczas niepoięta wytrzymałość, zastępuie mieysce dziecinney niecierpliwości. Tak właśnie są wytrwali w znoszeniu głodu: bo skoro tylko łechtanie draźliwości wrodzoney ustaie, iak zawsze bywa w chwili nadmiaru czucia, człowiek przestaie bydź słabem, płochom stworzeniem. Temperamenta z krwią się w potomstwo przelewaią, co tem bardziey iest iednostaynem u Cyganów, że się nie łączą związkiem małżeńskim z ludźmi innego narodu.

W pokarmach i napoiach, stosownie do czasu, klimatu, kraiu i okoliczności, Cygani nie są wymyślni. Mięsne pokarmy i tłuste, lubią bardzo; w tym tylko wielce się różnią od Indyan, chybaby kasta u nich była iaka mięsożerna przed czasy, to tem samem przodków cygańskich, wnieyby szukać należało.

Mięsem upadłych bydląt brzydzą się naywyraźniey: niesłusznie przeto zarzucano Cyganom, iakoby zdechliny używali na pokarm bez odrazy. To mniemanie tak iest powszechne, że nawet ustawy austryackie, zakazy przeciw temu wyraźne ogłosiły: zasługuie przeto, abym wyiaśnił tę rzecz dokładnie, zwłaszcza, że wiem o wszystkiem dla ciągłego pobytu we wsi moiey Cyganów. Nayczęściey zebraney kompanii zbywa na rekwizytach, do kuchni potrzebnych, brakuie sposobności kupienia w tak znaczney ich ilości, iaka iest potrzebną do uczęstowania licznie zgromadzonych gości i domowników; wówczas filuci zwykli używać następnego sposobu: W porze nocney wkrada się który cichaczem do obory bogatego, a dobrodusznego chłopa, dusi tam owcę, wieprza, albo czasem i tłustego wołu, wiadomym sobie sposobem; nazaiutrz gospodarz znayduiąc upadek, rozumie, że bydlę, przez iakąś chorobę nagłą, iak to niekiedy bywa, zdechło mu niespodzianie; wieść rozchodzi się w momencie po wsi, przybywaią ciekawi oglądać, między niemi i sąsiad Cygan; po różnych rozmowach, zdaniach i ubolewaniu, ten ostatni podeymuie się zdjąć skórę, a za tę przysługę, uprasza o pozwolenie obrócenia na kuchnię swoię mięsa. Przeciw wrażeniom o nieczystości pokarmu, czynionym mu ze strony, wymawia się zdaniem lakonicznem:, Bóg zabił bydlę, przeto ieść można biednemu Cyganowi. " Pośmiewisko szerzy się po wsi, zadziwienie nad obrzydliwego mięsiwa użyciem urasta w opinią, która maiąc widoczny pozór prawdy, staie się powszechną. Lecz kiedy się zabroni pod srogą karą, owych mniemano zabitych przez Boga bydląt, pożywanie, iak to się dzieie u mnie, bardzo są rzadkie zdarzenia, aby po nocy nieżywe iakie bydlę znaleziono w oborze wieśniaczey, a tego się Cygani tknąć nie ważą. Upadłych bydląt z choroby prawdziwey mięsa nigdy nie używaią; w pożarze przecie opalone, lub upadkiem budowli poduszone, radzi iedzą. Do mleczna są łakomi, kwasów mało używaią; mocne trunki chociaż lubią, przecie upiiać się nie radzi. Tytuń palą mężczyźni od dzieciństwa, kobiety w pewnym wieku: niektórzy żuią w gębie nawzór nadmorskich ludzi, tabakę biorą bardzo, rzadko; brak tytuniu naymocniey ich utrapia; kawał tłustey wieprzowiny, garnek mleka zsiadłego i fayka, stanowią przepych uczty cygańskiey. Mięsem i mlekiem końskiem się brzydzą, maią wyrazy w, mowie swoiey, ohydę tych pokarmów wyrażaiące. Sprzęt stołowy nawzór Azyatów, bardzo nie liczny: nóż, łyżka, garnek; u bogatych patelnia, kociołek, talerz cynowy, nic więcey nad to. Wałęsaiący się i po lasach przebywaiący, częstokroć swoim sposobem przyprawuią iedzenie, w iamach między rozpalonemi kamieniami ogrodowinę i mięsiwa pieką, z mąki robią placki na żarzowiu pieczone; wędzą w dymie i na słońcu mięso. W Węgrzech ludożerstwo im zarzucono, między innemi potwarzami, z czego Grellmann oczyścił należycie. W ogóle wiecey umiarkowanie w pokarmach i napoiach, niżeli obżarstwo; więcey gnuśność, niżeli ochędóstwo w tym przedmiocie, odznaczaią Cyganów.

Odzież Cygana iest prawdziwą zgodnością z tem wszystkiem, co go otacza. Niezmienia chęć odróżnienia się i pycha w pokazaniu wyższości, w odzieniu naywidoczniey się wydaie Dziwaczność, szpetność, niechluystwo, wszystko uchodzi, aby się tylko nie ubrać, iak się lud kraiowy ubiera. Ubogi Cygan będzie swoię kapotę nicował i łatał do nieskończenia, która iuż i tak razy kilka swóy kolor i postać traciła, byleby nie przyodziać sukniany wieśniaczey. Lepiey się maiący, cokolwiek włoży na siebie, musi bydź tak pstre, tak dziwacznie zrobiono i noszone, żeby na pierwszy rzut oka poznano, że to iest Cygan. U nas w Litwie nayszczęśliwszym się każdy sądzi, kiedy może sobie sprawić szlafrok watowany, z perkalu, naywięcey czerwoności maiącego. Czerwona farba sukni iest znakiem More. Narzędzie konowalskie, skórzana torba, sztuczkami mosiężnemi naszyta, worek z tytuniem, fayka, Czupny, czyli bizun cygański, wszystko to musi wisieć z pieca na rzemykach, albo u pasa. W bótach, albo boso, nigdy w łyczanem obuwiu, czapka wysoka, szyia goła, wąs zapuszczony, broda ogolona, włos głowy niestrzyżony. Kobiety stroią się w co złapią, warkocz roztrzepany, długi hebanowego koloru spada wolno na plecy i ramiona. Lecz, aby narodowość w stroiu zachować, obwiiaią się w płachty, które nie zszyte na wzór togi rzymskiey, zawieszaią na ramionach, tak, że ręka prawa, nad którey ramieniem płachta zczepiona, wolna i niezakryta zostaie W ogólności wszyscy podróżni przyganiaią Cygankóm, że stróy szpeci ich postać i wdzięku Nic nie ma sprzecznieyszego, iak piękność i złe ubranie, lepieyby iey tyło zupełnie bydź nagą. Pora roku naymniey na zmianę odzieży u nich ma wpływu: zima i lato w tym samym kożuchu i kapocie wędruie, siedzi za ciepłym piecem, lub faykę pali na słońcu filozoficzny Kosmopolita.

Pan Daniłowicz powiada, z niemieckich autorów, o bogatszych Cyganach: "Chcący wystąpić galowo, na wysłużoney koszuli i dopuszczaiących do ciała promienia słoneczne kalesonach, czerwoną kamzelkę z galonami, i żółte meszty z ostrogami, mieć powinien; wtedy wolnym, ze spuszczonemi ku piersiom oczyma, postępuiąc krokiem, świat cały na swe usługi gotowym bydź mniema. " Dawni kronikarze przytaczaią przepych wodzów cygańskich w złotem i srebrem upstrzonem odzieniu. U nas w Litwie król cygański Marcinkiewicz, według powieści starych Cyganów, okazywał wytworność przepychu w całey cygańskiej świetności. Nosił się po staropolsku, głowy nie golił, wąs miał rzęsisty, kóntusz krótki, pas bogaty, szarawary ponsowe, bóty żółte lub ponsowe, bizun zamiast szabli u pasa, laska z buzdyganem w ręku, kołpak barankowy na głowie. Kiedy w dawnieyszych czasach przybywali na iarmark do Zelwy, królowie cygańscy z końmi swoiemi wystroionemi i wymalowanemi, wystawiali gatunek wjazdu tryumfalne-' go, przez co powszechności całey ściągali ciekawość; śpiewy, okrzyki Cyganów, z daleka zapowiadały iarmarkuiącym ich przybycie. Słowem: nic nie zapomniano, coby zachęcić mogło do nabywania koni przez ściekawienie oka. Przodem iechało konno śpiewaków do dziesięciu, których paukier, biiący rzemykiem w dwa małe kociołki, poprzedzał. Za nimi w małey odległości sam król na dzielnym koniu, w rząd suty ubranym, postać iego olbrzymowata, stróy dziwacznie polski, bogaty, kołpak z kutasem złotym na wierzchu zielonym axamitnym, który otaczało siedm złocistych promieni, na wzór kiteczek, z pod barana wyglądaiących. Za nim siedm Cyganów młodych w róźnofarbnym stroiu, na różnofarbnych koniach. Daley prowadzono konie lozne, po trzy w rząd, licząc w to konia, na którym prowadzący iechał; iedne pod lekkiem przykryciem, inne bez niczego, inne znowu zupełnie zakapione; tych liczba czasami sto przechodziła. Za temi iechała sama królowa na starożytnym rydwanie, ponsowo wymalowanym, ciągnionym ośmiu bachmatami. Ubior iey był bogaty, perła, dyamenty, złoto, srebro, na zausznicach, szyi, głowie, palcach, iaśniały, ona sama, i otaczaiące ią niewiasty, były przybrane w axamit, iędwabnę materye, krepy, gazy, muślony, kartuny, płocienka, w guście prawdziwie maskaradnym. Pierwszy szambellan królowey miał zaszczyt bydź, iey woźnicą. Przy rydwanie z obustron iechały konno młode Cyganeczki przedziwney urody, na małych tarantach, w czapeczkach krymskich, bez płacht na ramionach. Za poiazdem królowey szedł wóz czworokonny z kuchnią i kucharzami, łachmany nayodraźliwsze, któremi ci okryci byli, i to wszystko, ca kuchnie składało, wystawiało widok tak niemiły, że naygłodnieyszy nań patrząc, pozbyłby się apetytu.

Mieszkanie Cyganów zupełnie iest odpowiedne ich upodobaniu i potrzebom. Obozuiący na mieyscach bezludnych, buduią szałasze? bogatsi miewaią namioty, Czater; kiedy zaś horda przebywa czas nieiaki we wsi, w stodołach wieśniaczych rozkłada się, tam ognisko spólne ku spólney biesiadzie służy. Tym sposobem przepędzali pory letnie u nas w Litwie i na wschodzie Europy dotąd przepędzaią. Właściciele wiosek, bynaymniey sobie nie przykrzą tych gości, ponieważ maią, zręczność przedaży rozmaitey żywności i trunków; kradzieży zaś nie popełniaią nigdy w mieyscach swoiego pobytu, iak gdyby szanowali prawa gościnne. W porze zimowey tam, gdzie prześladowania nie doznaią, szukaią przytułku po chałupach wieśniaczych, na małe rodzinne gromady podzieleni; gdzie zaś bezpiecznie zimować nie mogą, kryią się w iaskiniach, ziemiankach i lochach podziemnych, gdzieby ogień utrzymywać można i liche łożysko znaleźć; w takim razie są nayniebezpiecznieysi. Bo do czegoż próżniaka głód i nędza doprowadzić nie moie? Za nadeyściem wiosny znowu się kupią. Ci, którzy maią stałe mieszkanie, a nie zaymuią się przemysłem do iednego mieysca przywiązanym, częstokroć wychodzą na wędrówkę, kilka miesięcy, albo i lat niekiedy trwaiącą; lecz zawsze do mieysca swego powracaią, mieszkaią czas nieiaki, i znowu kołuią po kraiu: u takich ledwo cień tego postrzedz można, co się gospodarstwem nazywa. Jednakże ciągle na mieyscu przebywaiący, kowalstwem, rzemiosłem iakiem innem żyiący, maią drób domowy, przychowek nieiaki, ogrody warzywne, sprzęty gospodarskie ku wygodzie służące, i są wcale ochędóżni. W ogólności Cygani nie są tak brudni, i niechluiowaci, iak żydzi, ztąd nieznaią chorób skórnych, tak odraźliwie żydów szpecących: sprzęt domowy, odzież iakby nędzna nie były u Cygana, zawsze ma na sobie cechę iakiegoś dopatrzenia i staranności: iego próżniactwo nigdy tak daleko nie zachodzi, aby się zapomniał opatrzyć koło siebie. Gdy tymczasem żyd nabożeństwem i chęcią zysku cały zaięty, z przyrodzenia leniwy, zaniedbuiący aż do rzeczy, ruynuiących iego zdrowie własne, zapomina o ochędóztwie zazwyczay. Z żywiołów upodobanych Cyganom, konie, a po nich psy, są naypierwszemi, z tą tylko różnicą, że z końmi, iak dzieci z cackami, obchodzą się; z początku pieszczą, potem katuią, i za nic gotowi oddadź w ostatku, byleby nową szkapę nabydź; psów zaś przeciwnie do śmierci dochowuią, iako wiernych przyiaciół. Kotów nie cierpią. Z ptastwa domowego naylepiey gołębie lubią.

ROZDZIAŁ VIII.

MAŁŻEŃSTWO, WYCHOWANIE DZIECI, RELIGIA, OBYCZAIE.

Cygani żwiązek małżeński uważaią za rzecz cywilną zupełnie, a ieżeli zawieraią śluby W obliczu ołtarza, to tylko ze zwyczaiu, albo dla okazyi wyiednania wsparcia na ucztę weselną. Pokrewieństwo, byleby nie w pierwszym stopniu, przeszkody w niob nie czyni, iak równie wiek biorącey się pary i inne tysiączne uwagi, gdzie indziey tym związkom tamy zakładaiące. Poznać się, umówić się, zgodzić się wzaiemnie, całą ważność zaślubin stanowią: rodzice zazwyczay do błogosławieństwa proszeni tylko bywaią. Od tey epoki, żona staie się niewolnicą męża, iak dotąd była panią woli swoiey, tak potem kroki iey wszystkie, są pod zawiadowaniem pelno-władnego małżonka. Trwałość związku małżeńskiego, wcale nie na świętości powołania zależy, lecz na spólney przyiaźni, a naybardziey na doczekanem potomstwie; niepłodna de facto, staie się niegodna opieki męża, może bydź odprawioną, przepędzoną, iśdź za mąż za kogo zechce.

Skoro się dziecię urodzi, powiadaią, że kompią w wodzie zimney, nalaney w dołek zrobiony w ziemi, iednakże od naszych Cyganów nic o tem dowiedzieć się nie mogłem. Nie śpieszą się z ochrzczeniem dziecięcia, zazwyczay pobożne sąsiadki z wieśniaczek, biorą na siebie staranie około tego religiynego obrządku. Bywali szalbierze Cygani, którzy w kilku parafiach poblizkich, iednych po drugich kmotrów upraszaią i kilkakroć chrzcić każą dziecię, dla licznego podarunku z ich strony; lecz Iakie wypadki do rzędu przestarzałych powieści należą dzisiay. Szczęśliwie odbywane połogi, są skutkiem ostrego wychowania i pełnego niewygod życia, iak zazwyczay w klassie ludzi ubogich. Czuły i drażliwy nazbyt Cyganek temperament, skłonnemi ie czyni do namiętnych zapędów przywiązania się, a miłość macierzyńska, w naywyższym stopniu w nich się znayduie. Poświęcenie się matki dla drobnych dzieci, wszelkie wyobrażenie przechodzi. Nic droższego na świecie nad potomstwo, nie znaią Cygani, Upośledzona niepłodnością Cyganka, gotowa ukraźć cudze iakiebadź dziecko, aby się tylko imieniem chlubiła matki. Pierwwsze mowy do dziecięcia, pierwsze koło niego starania, naysurowszey narodowości są oznaczone cechą, ięzyk, skoki, iesta, oczarnienie płci, od niemowlęctwa malutkim towarzyszą. Ztąd zaledwo dorastać poczynający chłopiec, dowcip, zwrólność, śmiałość w Jeżdżeniu na koniach i ich dosiadaniu, zadziwiającą pokazuie. Jeżeliby tak wychowane dziecię, pożyteczney nauce swe pierwotne lata poświęciło; zapewnebyśmy widzieli zastanawiaiących doskonałości u tego ludu przykłady. Grzeszą, którzy chcą wmawiać, że miłość dziecinna, nieznaną iest u Cyganów; nie byliby chyba ludźmi, gdyby tak czuie rodzicielskie pieszczoty, niewdzięcznością wypłacali: owszem przywiązanie dzieci do rodziców i wszelkie familiyne związki, są u nich naywiększą świętością. Rygor władzy oycowskiey, rozciąga się i nad dorosłem potomstwem, wtenczas nawet nic ustaie, kiedy dzieci same z siebie utrzymywać się mogą. Zbyteczne przywiązanie matek, psuiące dzieci, umiarkowywa srogość oyca i ostre chłosty iego; lecz kiedy ten przez niedołężność umysłu, niedbałość zupełną w tey mierze okazuie, wychodzą zazwyczay naygorsi wisusy z takich młodzików. W moiem przekonaniu, cała przyczyna zepsucia Cyganów ztąd wynika, kiedy matczyne rozpieszczenia dzieci, nie są, iak zwyczay u nich każe, mitygowane surowością oycowską. Gała bowiem zasada ich moralności zależy od patryarchalnego rządu w domowem pożyciu: groza nad dziećmi i wrażenie cnót domowych, są u nich prawidłami całego nadal postępowania, obowiązek spełnienia przestrog rodzicielskich i obawa naruszenia ich świętości, są przewodnikami w drodze życia Cyganóm.

Religia w wyobrażeniu Cygana, tak iak honor pomieścić się nie może. Szanuią bozkie przepisy, iako wyższe nad ich pojęcie, ale się od nich dobra nie spodziewaia. Te rzeczy nie wchodząc w przedmiot ich wychowania młodociannego, z trudnością ich umysł zaiąć mogą. Wielkość prawd bozkich, każdego człowieka serce przenika; ale serce, nie maiące ubieżyszcza w zasadach mylney moralności, gruntownie się tylko ich trzyma. Dla tych właśnie przyczyn postrzegamy w Cyganach powszechną obojętność dla obrządków religiynych: do do rzadkości należy, widzieć Cygana w kościele. Łatwe uleganie opiniom, zwyczaiom kraiowym, to w Cyganach sprawuie, ze bez trudności przyymuią wiarę, i odmieniaią obrządki lub wyznanie, iak się okoliczność nadarza: nie będąc ateuszami, ani deistami, zdaią, się żadnego niemiec wierzenia. Mimo to iednak iest w nich gruntowna wiara w Istność Naywyższą, Jey dobroć, sprawiedliwość i miłosierdzie, życie przyszłe, kary i nagrody. Nie są uporni, kiedy im każą spowiadać się, modlą się w ięzyku zawsze kraiowym, żadnych modłów pocygańsku nieodprawuią, dla tego właśnie dziecię nie przywyka do nabożeństwa, które z małych lat, samym tylko ięzykiem cygańskim przemawiać uczą. i to właśnie należy do rzędu przyczyn ich lekkomyślności w rzeczach religii. Gdyby mieli pacierz, pierwotny katechizm dziecinny i modły niektóre tłumaczone pocygańsku, gdyby zalecono było ściśle rodzicom uczyć swe dzieci tego wszystkiego, zapewneby nie byli w tym błędzie. Robiłem postrzeżenia w rozmowach moich z Cyganami i Cygankami, i zapewniłem się, że mocno są przekonani: iż iest Bóg, że Bóg iest czułym na prośby naszę i litościwym na cierpienia w terażnieyszem życiu. A iednakże wierzą mocno w ślepe przeznaczenie, czyli fatalizm, mniemają z dziwacznych podań swoich, że każdemu człowiekowi losy są zgotowane równo z przyyściem na świat, których uniknąć nie może; kto kradnie, stworzony iest na złodzieia i bydź powinien powieszonym; kto upiia się, stworzonym iest na piiaka; kto szczęśliwy, na szczęśliwego i t. d. Lecz opatrzność nayczęściey losy przemienne ludziom zsyła, to iest, iak po zimie uastaie lato, po lecie znowu zima, i tak daley na przemian; również iest bardzo wiele osób, maiących podobnie przemienne losy. Przeto w nieszczęściu naywiększem nigdy rozpaczy się nie oddaią, sądząc, że należą do tego rzędu ludzi, czyli, że po chwilach nieszczęścia, szczęście mieć muszą koniecznie w udziale. Podobnież pociesznie się tłumaczą w materyi przyszłey nadziei, o którą zupełnie się nie troszczą; mówią, świat teraźnieyszy, iest piekłem dla Cyganów, tułactwo, nędza, ucisk, ubóztwo, żadney Oyczyzny, oraz wszystkie plagi, ztąd pochodzące, Bóg na nich zesłał w tem życiu. Czyliż byłoby rzeczą zgodną z bozką sprawiedliwością, gdyby i w przyszłem życiu piekło przeznaczał? Przeto na tamtym świecie piekła dla nich nie ma. Kiedy zaś nie ma piekła, cóż, ieżeli nie niebo ich czeka?

Obyczaie Cyganów są pełne wesołości, swobody, nieczynney zabawy: wszystko u nich ma cechę iakieyś rozrywki, żartu, ironii, bufonady; iedzą, piią, bawią się, tytuń kurzą pod sałaszem, albo się kłócą, karzą przewinionych, to wszystko, dla patrzaiącego z boku widza, będzie przedmiotem wesołey rozrywki; przymusu w niczem nie cierpiąc, za naymnieyszym pozorem niedogodności w tey mierze, unoszą się z tego mieysca na inne. Nigdy przemocą, ani otwartą siłą, nienastępuią na swoich przeciwników, i ieżeli cichym sposobem swego dokonać niemogą, ustępuią przewadze bez szemrania; zemsta Cygana, do którey są bardzo skłonni, zwłaszcza za niesprawiedliwość iemu domierzoną, ogranicza się na kryiomem wyrządzeniu szkody iakieybądźkolwiek, wyiąwszy zabóystwo, podpalenie. Bawią się grą w karty, warcaby, albo w grę swoię nacyonalną. Ta zależy na tem: dwie cienkie pałeczki, długie trzy ćwierci cala, są rozczepione wzdłuż, te cztery kawałki drzewa razem rzuca każdy po kolei iak kości na stół, ieżeli wszystkie padną białem, czyli rozczepieniem do góry, rzucaiący nazywa się król: ieżeli trzy białem, iedna czarnem do góry padną, rzucaiący nazywa się marszałek; ieżeli dwie białem, a dwie czarnem, rzucaiący iest szlachcic i wolny od bicia; ieżeli zaś trzy czarnem, a iedna białem, rzucaiący zostaie chłopem, wtenczas król sądzi wiele dać plag, a marszałek pytką w dłoń biie; ieżeli naostatek padną czarnem wszystkie cztery drewienka, wówczas rzucaiący nazywa się Cygan i większą chłostę dostaie; królewstwo i marszałkowstwo dopóty w ręku iednego zostaie, nim drugi kto nie wyrzuci stosownego układu drewienek. Dni całe przepędzaią na gadaninie w gronie swoich, przy tytuniu i lulce, pasąc konie, albo leżąc na wolnem powietrzu: staranie około kuchni i przysposobienie żywności zdaią na kobiety, mężczyźni tylko w razie trudnieyszym krzęczą się koło dostania pożywienia. Niechże bodziec iaki moralny, czy fizyczny, zrodzi ochotę w Cyganie do iakiego przedsięwzięcia, żadna przeszkoda go nie wstrzyma, żadne unużenie nie zawadzi w dopięciu zamiaru; słoty, bezdroża, głód, niebezpieczeństwa, znosi z niewypowiedzianą wytrwałością, iego plany, zamiary i sposoby ich wykonania, zastanowić mogą naydowcipnieysze głowy. Niezaprzeczoną iest rzeczą, co autorowie mówią, ie Cygan ma zdrowie silnieysze nad człowieka staranniey wychowanego. Jest to rzecz mu spólna z wieśniakami naszymi, ponieważ ich dzieci w ubóztwie wychowane, bez lekarza i znaiomości staranney około zachowania zdrowia, te tylko dorastaią, które z przyrodzenia mocny układ ciała odebrały, reszta w maleństwie Zwyczaynie umiera, ieżeli ludność ubogich ludzi, w stosunku do klassy bogatych, daleko sporzey wzrasta, to przypisać należy większey płodności tamtych, która nadgradza sowicie stratę wymarłych w dzieciństwie. Następnie pomieszkanie, odzież, pożywienie, wpływa do ukrzepienia sił fizycznych, bez żadnego ich zdelikacenia. Prawda iednak, ie w powszechności Cygani dłużey żyią od wieśniaków, a to pochodzi ztąd, że są wstrzemięźliwsi w użyciu gorzałki, i nad pracą umiarkowaną nie znaią utrudzenia. Dla tego i chorób wiele, epidemicznie grassuiących po wsiach omiiać zdaie się. Cyganów. Ospa nawet w ich dzieciach nie robiła dawniey tyle, iak u wieśniaków, spustoszenia: dopiero w ośpie krowiey wielką ufność zakładaią. Z podziwieniem sam widziałem, przynaszane do mnie dzieci zdaleka przez Cyganki, abym im kazał ospę zaszczepiać z moich wieśniaków dziećmi, i kiedy matkom tych ostatnich wmawiać i przymus czynić z początku musiałem, Cyganki same się domagały, iak mówiły, tego śrzodka zbawiennego. Choroby i dolegliwości nie umieią z cierpliwością znosić. Śmierci się lękaią mocno, przez nieograniczone przywiązanie do życia. Dla tego do woiennego rzemiosła wstręt ukazuią. U nas mówią z przysłowia: Cygan wskazany na śmierć, pierwiey umiera, nim się w ręce oprawcy dostanie. Anegdota u P. Daniłowicza str. 50 przytoczona, o przerzuceniu przez płot Cygana, tak iest u nas opowiadaną:" Poymany Cygan na kradzieży, był bitym niemiłosiernie przez szlachcica, okrutnika wielkiego, widząc naresztę, że ani błagania, ani ięki nic nie pomagaią, a bicie iak idzie tak idzie, odzywa się: miłościwy Panie! poznaię, że gniew twóy nielitościwie sroży się nade mną, rób co chcesz, choćbyś mię i zabił, skrzywdzić tak nie potrafisz, iak gdybyś mię kazał przez parkan dziedzińca twoiego przerzucić, to iest bowiem karą nayhaniebnieyszą u nas; przerzuconego przez płot Cygani zabiiaią natychmiast nayokrutnieyszą śmiercią, ani uyść tey kary niebędę mógł, przestawszy bydź iuż Cyganem. " Uradowany tą wiadomością szlachcic, bierze się do ostatecznego sposobu zemszczenia się, natychmiast wlecze winowaycę, Cygan ięki i proźby podwaia, nic nie pomaga, każe go przerzucić przez parkan. Zaledwie ten biedak uyrzał się z rąk wypuszczonym, szybkością błyskawicy zmyka do blizkiego lasu, uciekaiąc wyrzekł te słowa: "Dziękuię Panie! iak byłem Cyganem, tak nim i będę. " Jestto w usposobieniu obyczaiowem Cyganów, że maią szczególną przytomność umysłu, która ich nie opuszcza w naytrudnieyszych okolicznościach. Na tey właśnie zsasadzie, opiera się charakter ich moralny.

ROZDZIAŁ IX.

CHARAKTER MORALNY, ZDOLNOŚCI.

Budowa fizyczna ciała, temperament wrodzony i wychowanie, tworzą charakter moralny człowieka. Mieliśmy iuź to przed oczyma, dopiero skutki tego postrzegać będziemy. Bardzo nierozważnie powiedziano, że Cygani są istotami, dziecinnie myślącemi, których dusza pełna dzikich i nieokrzesanych wyobrażeń; zmyślnością, nie rozumem powodowani, myślą tylko o dogodzeniu namiętnościom. Taki obraz ledwo przypadnie do dzikiego człowieka, pustynie Nowey Hollandyi zamieszkuiącego. Poznaiomienie się bliższe z Cyganami, wcale inne da o nich wyobrażenie, czego zapewne brakło wielu piszącym o nich. Żywy, prędko rzecz obeymuiący dowcip, przezieraiący w następstwie, przedsiębiorący z rozumnem rozważeniem, częstokroć bywa przytępiony lenistwem i niedbałością, z wychowania pochodzącą, częstokroć prędkością temperamentu bywa znarowiony. Ztąd niedotrzymanie słowa, dziwaczna sprzeczność w czynach, niewdzięczność, płachość, mimowolnie wywiązuie się w działaniach tego ludu. Prędko uczyni obietnicę, przedsięweźmie rzecz pożyteczną, lecz z równąż prędkością pozna niemożność wykonania tego i z niey następstwa; albo mu przeszkodzą, iego, próżniackie zabawy, albo się zaleni; a tak nie uskuteczni przyrzeczenia danego komuś, alba sobie samemu. Częstokroć naylepiey się sprawuiący który Cygan, wpada w przestępstwo, iakiego po nim spodziewać się nie można było; prędkość uwlekła go do spółki ze złymi, albo, chęć popisania się w sztuce iakiey cygańskiey, stłumiła w nim rozwagę nad konduitą własną, Podobnież uwleczony popędem swego charakteru, zapomina niekiedy o tem, co winien iest komu, i może tak postąpić, że go winić o niewdzięczność przyydzie. Wyobrażenie narodowe o zmienności losów ludzkich i niestałości rzeczy tego świata, przy całey żywości dowcipu wyradza narodową płochość. Zastanówmy się nad charakterem Chińczyków, pracowitych, rolniczych, ucywilizowanych, maiących wyborne przepisy moralne w xięgach filozofów swoich i w praktyce wprowadzone powszechnie: a przecież oszukaństwo, szalbierstwo, kradzież kieszonkowa, tak są pospolite, że rząd sam tolerować to zdaie się, rząd, którego mądrością państwo wiekami nieprzetrwane stoi. Tę sprzeczność naylepsi politycy niepoymuią, napróżno: Monteskie, Wolter i tylu innych, usiłowali ią wyłożyć, zawsze została niepoiętą. Bo iey natura z politycznych ani z moralnych nie wynika stosunków społeczeństwa, lecz podobno z gnuśności charakteru, Azyatom właściwey, która dążenie do zaspokoienia potrzeb życia lenistwem przylepia: chciwość mienia krótszy śrzodek upatruie w wyłudzeniu cudzey własności, niżeli w zapracowaniu własnym trudem; punkt honoru będąc niczem w obyczaiach azyatyckich, nie naraża na utratę tego, o co się nie stoi: z drugiey strony, przemysł, iaki się zdarzy w dorobku i korzyść własną ubezpiecza i znaczenie pewne przynosi. Cóż dziwnego, że oszustowstwo bezkarnie roluie w Chinach? Nie podobieństwo, żeby rząd chiński nie znał tey nieprzyzwoitości, ale nie widzi śrzodka zaradzenia złemu. W rzeczy samey dać obrót charakterowi narodowemu, iest rzeczą naytrudnieyszą, nawet w Europie, gdzie zmiany łatwiey nie równie przystawa do ludzi. Poprawienie charakteru Cygana, nie inaczey nastąpić może, iak za poprawieniem wychowania młodzieży płci obu, zwłaszcza, że w Cyganach znayduią się serca skłonne do cnoty.

Nazbyt poprzednicy nasi czarnemi farbami ten lud malowali, słuszność każe prawdę mówić, przeto i my wychwalać go nie mamy zamiaru; ale z drugiey strony oddaiąc sprawiedliwość, zamilczeć nie możemy przykładów nam wiadomych, zaszczyt sercu Cyganów przynoszących.

Cygan Andrzey Stefanowicz, od urodzenia we wsi moiey przemieszkuiący, wydalił się był z rodziną swoią w grodzieński powiat w roku 1816, powrócił znacznie zubożony, iak powiadał przez zdzierstwo iakiegoś dozorcy parafialnego. Dowiaduie się tymczasem, że dwóm włościanom ukradziono nie dawno po koniu, iednemu z nich był mocno niegdyś obowiązany. Natychmiast opatrzywszy się w należyty paszport, zostawuie żonę z dziećmi na opiece Opatrzności, udaie się na swoim koniu szukać kradzieży; bawi miesięcy kilka, tak, że iuż zwątpiono o iego powrocie. Między tem przyprowadza dwóch Cyganów z końmi pokradzionemi zabrawszy ich za pomocą pięciu innych ziomków swoich. Rzecz się tak miała z odzyskaniem kradzieży: nasamprzód Stefanowicz znalazł tych złodzieiów, w puszczy nad Niemnem ukrywaiących się, odebrał im konie, i gdy uprowadzał, został przez nich napadnięty, nie mogąc ieden oprzeć się dwóm, bronił się zaiadle, raniwszy iednego do krwi, postrzegł, że im szło nietylko o odebranie na powrót kradzieży swoiey, ale o zemszczenie się nad nim za zranienie, a bardziey za wyszukanie ich kryiówki. Przymuszonym był więc ustąpić sile. oni nie dość ieszcze na tem maiąc, ścigać i gonić zawzięcie poczęli, tak, że innego ratunku nie widząc w ocaleniu siebie, rzucił się w Niemen z koniem i przepłynął szczęśliwie. Za Niemnem wzięty przez wieśniaków, zaprowadzony do Seyu, do Marienpola, uwolniony nareszcie, powtórnie zaczął W trockim powiecie szukać tych samych Cyganów, dośledził ich przebywanie we wsi iakieyś, ci maiąc protekcyą tamecznego sotnika, biorą iego samego, ogłaszaią za złodzieia, i sotnik związanego do Trok odwozi, przy czem i konia mu odebrano. Po długiem siedzeniu w trockim ostrogu, został uwolnionym, na mocy paszportu, który miał z sobą i danego mu świadectwa za Niemnem, w którem opisanie zdarzenia całego znaydowało się. Naostatek nie widząc śrzodka innego, udaie się do hordy, gdzieś w trockim przebywaiącey, przekłada starszyznie swoie nieszczęścia, ci sprowadzaią podstępem złodziejów, wiążą ich, wyśledzaią o koniach, które odzyskuią, i przydawszy pięciu innych Cyganów, odsyłaią do mnie przestępców. Proszą mię, żebym tych dwóch młodych zapisał do skazki i natychmiast oddał w rekruty, na rachunek następnych naborów rekruckich; co większa, przestępcy sami się na to zgadzaią. Nie mogłem przystać na to, z obawy, żeby nie byli woiennymi zbiegami. Lecz nalegali na mnie, zawsze daiąc przyczynę, że taki sąd w hordzie wypadł na nich. Kiedy kazałem do policyi przystawić, nie byli wszyscy kontenci z tego, w końcu widząc moie postanowienie niezmiennem, pod pozorem odprowadzenia do dozorcy parafialnego, zaprowadzili winowayców do wsi, tam zebrawszy kupę Cyganów, dali im po smagańcu, Czupneńca marena i puścili. Uważać potrzeba, że w naszych stronach obywatele, zachowuią zawsze tę słuszność względem Cyganów, że nie karzą ich nigdy niesprawiedliwie, winnych nawet staraią się tak przekonywać, żeby sami na karę zgodzili się po swoiemu. Po takiem ukaraniu, obywatel iuź iest bezpiecznym od zemsty, którąby inaczey wywierali, przez skryte szkodzenie iakowe: ponieważ niesprawiedliwie karzący, wszystkiego po nich powinien się obawiać.

Drugi przykład bardziey zastanawiaiący: wieśniaczka iedna będąc na targu w miasteczku Eyszyszkach, za sprzedanego wolu złotych 80 schowała do kieszeni. Powracaiąc zaszła do karczmy, tam było mnóztwo ludzi, wyszedłszy postrzegła, że iey węzełek z pieniędzmi wyciągnięto; po długiem szukaniu i wypytywaniu się, gdy postrzegła, że zguba iuż bezpowrotnie utraconą została, czy to z rozpaczy, czy z boiaźni męża, powiesiła się w lasku przy drodze. W tem nadjeńdźaiący z targu Cygan ubogi, posłyszał okropne chrapanie, zbliżył się do mieysca, zkąd głos wychodził, znalazł kobietę duszącą się na gałęzi i prawie iuż z ostatniemi siłami passuiącą się; rzucił się na drzewo, oderznął nieszczęśliwą, którą przyprowadził wkrótce do przytomności; była mu dawno znaiomą, opowiedziała swoie nieszczęście. Pocieszał nieborak, iak mógł, lecz nieubłagany żal po stracie pieniędzy i przedsięwzięte samobóystwo, nie mógł żadnym sposobem iey wybić z głowy. Naostatek obietnica, że iey pożyczy iutro złotych 80, tak, że mąż wiedzieć nie będzie, uspokoiła nieszczęśliwą. Nazaiutrz nayraniey prowadzi konia swoiego do żyda, który był całem iego bogactwem, przedaie za pół wartości i przyłożywszy co miał w zapasie, przynosi złotych 80 kobiecie. W lat dwie potem, ta kobieta uzbierawszy dług swóy, pośpiesza oddać Cyganowi; na dowód wdzięczności daie mu płótna łokci kilkanaście dobrego, które Cygan przyiąć nie chce żadnym sposobem. Lecz widząc upieraiącą się kobietę, radzi iey płótno przedać, pieniądze zaś oddać do kościoła. O tem zdarzeniu niktby nie wiedział, gdyby xiądz, któremu kobieta pieniądze oddała, nie wypytał się u niey o wszystkiem. Sam Cygan wzięty na examin przez tegoż xiędza, osobliwością zdarzenia zciekawionego, odpowiedział: " Nie chciałem brać procentu od kapitału, który pożyczyłem bez nadziei nawet odebrania kiedy, ciężkie są czasy, a ia stary, mogło się przewlec, umarłbym i wszystko przepadłoby. Tymczasem Opatrzność dała sposobność wieśniaczce zdobydź się na pieniądze prędko i natchnęła uczciwość w serce tey, która samobóystwo dla pieniędzy miała za nic. Warto więc Bogu podziękować za takie dobrodzieystwo. Ja z moiey strony winienem takoż gorącą Bogu wdzięczność, bo moię uczynność dla szaloney baby nadgrodził sowicie. Ponieważ w tydzień potem złapałem córkę Gygana, który mi był winien od lat 15 stu rubli srebrnych 20; żadney iuż o nim wiadomości nie maiąc przez lat dziesięć, miałem należność moię za straconą, tym sposobem potrafiłem za pomocą bożą i iakby cudem, uzyskać od dłużnika konia dobrego i rubli srebrnych 8. gdyby przeto baba i nie dała mi złotych 80, iuż byłbym za nie nadgrodzonym, ponieważ z przyczyny przedania moiego konia, zostawszy bez sposobu do życia, udałem się przypadkowo w tę stronę, gdzie mi się nadarzyła zręczność, dłużnika mego zagrabić." Podobne zdarzenia trafiaią się między Cyganami i dowodzą, że ci ludzie tak okrzyczani, wydaią niekiedy serc naypięknieyszych godne przykłady.

Charakter cygański odróżnia szczególniey narodowa ich ambicya i miłość narodowości. Maią oni siebie wprawdzie za Jud, na nieszczęście przez Opatrzność wskazany, mniemają z podań odwiecznych, że to się dzieie za pokute, zasłużoną przez winy iakoweś ich przodków; wszelako, nie przestaią się uważać za ród ludzi wyższych od gminu pospolitego, znaią się do szlachetności wyższey nad resztę ludzi, pogardzaiąc w duchu każdym, kto nie iest Cyganem. Dziwna ztąd sprzeczność wywiązuie się w ich narodowym charakterze, bo będąc z przyrodzenia potulni, podchlebni, giętkiego obeyścia się, przez leniwstwo ustawicznie potrzebami obarczeni, łaszczą, się, uniżaią się, żebrzą nawet; lecz nie inaczey, iak z pychą swoią narodową, żeby dadź poznać we wszystkiem czem są; udawać kalectwo, modlić się pod oknem, skwirczeć za drzwiami, iak inni żebracy, nigdy Cygan tego nie zrobi. Sztuką, psotą, pochlebstwem, wybłaganiem krótkiemi energicznemi wyrazami, będzie się starał o datek wspaniałego serca raczey, niżeli o iałmużnę. Psiech że cokolwiek los Cyganowi posłuży, gotów udawać bogacza, choćby to potrwać miało naykrócey, dla tego iedynie, aby pokazać ambicya swoię. Nigdy nie widziano Cygana sknera: każdy iest nayszczęśliwszym w przekonaniu swoiem, ieźeli widzi około siebie o datki nadskakuiących, ieżeli może zjednać sobie opinią rozrzutnego człowieka. Szczególnie przecie kochaią się w błyskotkach, łyżka srebrna, pierścień złoty, korale, bursztyny, perły, świetne noszenia na szyi, są u nich skarbem, z którego chyba ostatnia nędza ogołocić potrafi. Nie będąc oni złośliwego i nieżyczliwego charakteru, iak są żydzi nasi, maią sobie przecie za igraszkę przez handel, czy odrwięcie iakie, oszukać bliźniego. Ponieważ ślepo wierzą w fatalność przeznaczenia, więc im się zdaie, że Opatrzności to iest dziełem, kiedy się uda Cyganowi kogo, iak krówkę iaką, podoić. Żyd oszukuie dla tego, że chrześcianin w oczach iego nie iest bliźnim, czyni więc źle przez złośliwość, Cygan oszukuie dla tego, że może, mniemaiąc, że przeznaczenie tak zrządziło, aby się dano mu oszukać, wykracza więc przez Fałszywą zasadę moralności swoiey i mniey będzie występnym od tamtego, bo błądzi nieiakoś przez niewiadomość prawdziwey moralności naszey. Nigdy Cygań z serca źle nikomu nie życzy, gniew iego iest porywczy, lecz bezsilny i prędko przemiiaiący. Bitwa między Cyganami, nigdy do krwi przelewu nie dochodzi, dway przeciwnicy z tak zimną krwią, biorą się za łby, że wykropiwszy wprzód ieden drugiego bizunami, nim przyydzie do czubów, maią ostrożność zrzucać zwierzchnie odzienie, aby się nie darło. Lecz byleby Cyganki zoczyły takie zawody, natychmiast wszystkie przypadaią z okropnym wrzaskiem i rozwodzą zapaśników. Napaśdź na kogo zboiecko, krew przelać, iest rzeczą niepraktykowaną u naszych Cyganów; a ieżeli co takiego za granicą widziano kiedy, iak niektórzy kronikarze mieć chcą, to zapewne ostatnia rozpacz, naydzikszem obeyściem się z nimi podsycona, pobudziła do tey zbrodni.

Zastanowić się ieszcze należy nad skrzętnym Cyganów staraniem o zachowaniu swoiey narodowości, tą miłością, niezwątloną niczem, tem przywiązaniem wrodzonem do swoich dawnych obyczaiów, zwyczaiów, ięzyka, swobody. Czas umieiący wszystko przeistaczać, kraie, miasta, ludy do niepoznania poodmieniał, a niepotrafił przecie Cyganów odmienić. Oboiętni na wygody życia, pogardzający zbiorem dostatków, pobytu mieyscowego nie miłuiący, przenoszą niepodległość i narodowość swoię nad skarby świata. Nie biorący się do prac rolniczych; lud koczowniczy, niema potrzeby przywiązania się. do ziemi, niema Oyczyzny, niecierpi przymusu władzy mieyscowey, chyba momentalnie: nie wiążąc się związkami ślubnemi z kraiowcami, niezna też obywatelstwa. Tam dla nich oyczyzna, gdzie dobrze, gdzie wyżywić się łatwiey, gdzie naymniey przymusu: dla tego wynoszą się nieznacznie z kraiów, dobrze uorganizowane rządy maiących. Tą koleią rzeczy prowadzony Cygan, prawdziwy Kosmopolitą, obywatel całego świata, unosząc swe bogi domowe z mieysca, gdzie na uszczerbek iego narodowość narażoną bydź może, uszedł przed odwieczną zagładą, która tyle narodów pochłonęła. Dla czego żaden rząd, żadne prawo, żaden przymus, żadna zmiana rzeczy politycznych, które czas w obrocie swoim nakłębił, nie wydarły mu narodowości? Dla czegóż giętkość charakteru w duszy iego zaszczepiona, niesprawiła przenarodowienia się na sposób europeyski? Oto zapewne nie inna przyczyna, iak że podobało się przyrodzeniu nadać Azyanom takie charaktery i temperarnenta, które choć płoche i giętkie na pozór, przecie zachowuią niczem nienaruszoną iednostayność i cechę pierwotności swoiey; ich ukształcenie za kres pewny nie przechodzi, którego doszedłszy zniżać się będzie raczey, niżeli w górę postępować; ich smak we wszystkiem iest czystą iednostaynością, a rozkoszą tosamość nienaruszona. Mało nawet ludów Azyi do wyiątku w tey mierze należy.

ROZDZIAŁ X.

USPOSOBIENIE UMYSŁOWE, ZAIĘCIA SIĘ UPODOBANE, DOROBKI.

Usposobienie umysłowe w wysokim stopniu, właściwe iest Cyganom: bystre poięcie, przenikliwość, pamięć, przytomność umysłu, łatwość w mowie, szczególnieyszym sposobem ten lud odznacza. Jeżeli młodzieniec, lub dziewczyna, cokolwiek odbierze nauki, nadzwyczay prędkie postępy okazuie; iedney zimy uczono u mnie czytać ośmioro dzieci wieśniaczych, między któremi, był dziesięcioletni Cygan: ten w przeciągu sześciu niedziel przeszedł w nauce kolegów swoich, a z końcem drugiego miesiąca był pomocnikiem nauczycielki: z taką dokładnością czytał i pokazywał początki czytania dzieciom, że trzeba było bydź świadkiem iego postępów, aby uwierzyć można, że tak prędko się udoskonalił. Mimo braku oświaty między tym ludem w powszechności, maią oni u siebie oryginałów w rozmaitych przedmiotach zaięcia się swoiego, iedynie przez bystrość dowcipu wydoskonalonych. Wyrobki ich rękodzielne, bywaią wielkiey doskonałości i cierpliwey pilności dowodami.

Trafiaią się u nich poeci naturalni, bez żadnego ćwiczenia: iedni przestaią na składaniu pieśni, drudzy na improwizowaniu całych poematów, częstokroć dyalogowanych. Otoż próbka poezyi cygańskiey. Jest to piosnka, śpiewana u Cyganów litewskich, którą często lubią powtarzać, że im przypomina dawne błogie czasy i królów naszych uwielbiane imiona. Obrałem ią przed innemi, dla tego, że będąc tworem naszey ziemi mieszkańca, ma związek zdzieiami naszemi.

Giły Romanes.

Pesywone gresty gieyja

Terno Rom dżała kieczay.

Urnian, urnian dyja sygno,

Dywes szlubnos sowełtełeł.

Spodkiskirde łes Łurdę:

Jacz, jacż terno czawo!

Dża mance po Marybe,

Marase amen wasz dadczyzne.

Mancie nane dadczyzne lumance;

Bo joy sy dur ando duro tuno tchem,

Bo joy sy paszły pale Grajo dżyłe;

Je miry kamły odoy użukirłe.

Dża duredyr, sywo gray,

Łydża man the miry kamły.

Ja czem tame Łurde sostaweste,

Tamare dadczyzna, Marybasa.

Jacż, jacż amar terno Raje,

Dżasa themarasunien pał Zygmuntoste.

Kiejou sy pszał Alexandroskera,

Dad opiekunos sare swetoskere.

Jacż deułesa, miry kamły!

Dżawa themaraumen pał Zygmuntoste.

Jou sy karate dyr wassarow;

Jou sy dad sare Romingiero.

Przekład dosłowny:

Pieśń Cygańska.

Jechał na siwym koniku

Młody Cygan do kochanki,

Leciał iak strzała bystra

Bo dzień zaślubin nadchodził.

Spotkali iego żołnierze:

Postoy, postoy młody chłopcze,

Jedź ż nami na woynę,

Będziem bić się za oyczyznę.

Ja niemam Oyczyzny z wami;

Ona w dalekiey stronie,

Za Greckiern morzem leży,

A mnie tu kochanka czeka.

Daley, daley siwy koniu,

Nieś mię do miłey moiey;

Bądźcie zdrowi, wy żołnierze,

Z woyną, i oyczyzną waszą..

Postoy, postoy młody panie,

Idźmy bić się za Zygmunta,

Który iest brat Alexandra,

Opiekun i oyciec ludu.

Byway zdrowa, moia miła!

Póydę bić się za Zygmunta.

On mi iest milszy nad wszystko,

On oyciec wszystkich Cyganów.

W ogólności wiersze ich nie maią rymów, chyba przypadkowie nadarzonych, robią się do muzyki, a muzyka do rzeczy wyrażenia, według kaprysu poety. Co pieśń to muzyka, a niekiedy co strofa. Ich poezya nie inaczey się tworzy, tylko, ze poeta śpiewaiąc robi wiersze, a wiersze robiąc śpiewa. Zapomniana muzyka wiersze w niepamięć przywodzi. Mówili mi Cygani, ie znali takich improwizatorów, którzy nowe, nieznane ieszcze śpiewy, tworzyli bez namyślenia się; ale tak długie, że przez godzinę i więcey trwały; rozmaite tony i rozmaite osoby rozmawiaiące wchodziły do tego poematu. Niepodobieństwem sądzili, aby kto słowo W słowo spamiętał śpiew cały. Kiedy prosiłem o próbkę z tey poezyi, nie mogli mi nic udzielić, zapomnienie przywodząc, i dodawali: iak niezapomnieć, kiedy sam śpiewak, co tak cudnie dziś wyśpiewywał, nazaiutrz przez żaden sposób nie potrafiłby tego słowo w słowo powtórzyć, ponieważ to zależało od momentu, w którym natchniony bywał od ducha iakiegoś. Jednakże, dodawali, bywaią Cyganki młode z tak dobrą pamięcią, że aby posłyszały co takiego raz ieden, powtórzyć mogą każdego czasu. Ich śpiewanie gatunkiem iest recytatywy, źmieniaiącey takt i przeciągłość rozmaitym sposobem. To rozważywszy zachodzi pytanie, komu więcey talentu przypisać, czy autorowi, który sam iutro nie pamięta co dziś utworzył, czy też piękney powtarzaczce, która iest iakby żywą xięgą i pamiętnikiem geniuszu? Kiedy się skłaniałem na stronę drugiey, dalsze objaśnienie o tych improwizatorach zatrzymało zdanie moie. Śpiewaiący takowy dramat muzyczny, zachowuią według charakteru stale przyiętego każdey osoby głos i sposób mówienia, iesta nawet. Mówili Cygani, że tego rodzaiu improwizator widziany był w Mirze na dworze ich króla Marcinkiewicza, tak doskonały, że go za czarownika miano, bo gdy w drugiey izbie za drzwiami prześcieradłem zawieszonemi, tak bowiem zwyczay miał swoie sztuki wyprawiać, deklamował iaką poezyą w rozmowach, przysiądz trzeba było słuchaiąc w drugiey izbie, że tam osób cztery, pięć znayduie się na przemian śpiewaiących. Go większa, osób znaiomych głosy i sposób mówienia do nierozpoznania naśladował. Tacy improwizatorowie w dawnych czasach bywali używani do rozrywki na ucztach panów litewskich, wówczas w ięzyku kraiowym improwizowali. Przed lat dwudziestu widziano w naszych stronach Cygana z synem, po domach obywatelskich iezdżącego, który zabawiał słuchaczów następnym sposobem: W sieni zamknąwszy się udaie niedźwiednika, który śpiewa, niedźwiedzia tańczyć przymusza i każe mu różne sztuki wyrabiać, źwierz ryczy, coraz bardziey opiera się, dostaie razy kiiem; tymczasem piesek mały uiada, zawzięcie szczeka drapie się do drzwi, chce niby uyśdź przed niedźwiedziem; kiedy razem słychać ieszcze głos żyda wrzeszczącego przeraźliwie z przestrachu. Te cztery rozmaite głosy tak sztucznie pomieszane były, że się zdawały razem do uszu dochodzić, z takiem omamieniem, że każdy o zakład poszedłby, że w sieni są Cygan, żyd, niedźwiedź i piesek, a przecie nad dwóch Cyganów nikogo nie było więcey.

Unikaiąc od ciężkiey pracy każdy niemal Cygan, nierad się zaymie rzemiosłem, trudów potrzebuiącem. Kowalstwo, tokarstwo, stolarskie drobne roboty, rymarstwo, szewstwo podleysze, konowalstwo, są przedmiotami ich zarobku wszędzie. Przy każdem rzemiośle naymniey narzędzi używaią, zręczność i industrya zastępuie ich niedostatek. Każdy bowiem warstat, u nich bydź musi przenośny, a zatem naylżeyszy. Handel filuterny końmi nad wszystko przenoszą, ten pod nazwaniem Gitaneria w Hiszpanii, Cyganienie u nas w Litwie i Polsce, iest głośnym, iak niemniey po wszystkich kraiach, gdzie znaią lub pamiętaią Cyganów. Ich umieiętność w tey mierze zależy na prędkiem utuczeniu zchodzonego, na daniu mu żwawości, pozoru wystawnego, na przerobieniu zębów, sierści, na ukryciu wad wszelkich; nakoniec na zręcznem zaleceniu swoiego, a cudzego zganieniu przez upatrzenie prawdziwych czy mniemanych niedostatków. Ci nawet, którzy się wyłącznie handlem koni trudnią, należą do kasty, More zwaney. We Włoszech wodzenie małp, piesków tańcuiących przy odgłosie pikulino, iest znane, taki Włoch i do nas zawitał nieraz. W Litwie ulubionem ich zaięciem się iest wodzenie niedźwiedzi, przytem nie używaią trąb, iak chłopi litewscy, lecz głosem zachęcaią do tańcu zwierzęta, które męczą nielitościwie i sami bywaią często od nich kaleczonymi. Gusła i mniemane czary z niedźwiedziami, iuź dopiero w zapomnienie poszły. W Węgrzech i Siedmiogrodzkiey ziemi do wykonania kar policyynych używaią prostych Cyganów. Zaymuią się też na Wschodzie wymywaniem złota z piasku. Grywaią tam z niektórą doskonałością na cymbałach, diabli i skrzypcach, nawet wirtuozów liczono na tych różnych instrumentach. Skrzypak Barnabas Mykali w Węgrzech, tak był głośnym, że znakomity znawca muzyki kardynał Cschaky portretem iego uwiecznił, pod którym podpisano było Magyar Orpheus. Dziewczęta młode wybornie tam grywaią na skrzypcach. W powszechności płeć piękna u nich w stanie niezamężnym, skokami, śpiewaniem, a szczególnie udawaniem tańca cygańskiego, zwanego we Włoszech tańcem bogini Izydy, zatrudnia się. Zależy on na wywiianiu się zręcznem, całą figurą, na wystawianiu żądzy rozkoszy, przy naymnieyszem okazaniu skromności. Oko, iesta, ręce, nogi, wszystko przypomina uczucie wewnętrzne gorącey pożądliwości, płachta przez ramie zwieszona, dopomaga do zręcznych iestów. Śpiewanie temu towarzyszące, maluie cały obraz akcyi, i iest iey skazówka. Prawda, że w południowych kraiach Cyganki młode nie są westalkami, ale trzeba się umieć z niemi obchodzić, trzeba mieć coś więcey iak pieniądze nawet. Nasze północne wychowanki, dalekie są od rozwiązłości, iak zazwyczay kobiety tego kraiu. Te które iuż mężów maią oddane prawom ścisłego nadzoru, wszędzie są skromnieysze, całem ich zaięciem iest wychowanie ulubionego wielce potomstwa, gotowanie ieść dla męża, odbywanie wszelkich dla niego posług, aż do pasienia koni, a kiedy im czas pozwala, to robią pończochy, szyią drobne ubiory dla wieśniaczek. Stare włóczą się po wsiach, wróżą, bałamucą, leczą imaginaryynemi lekarstwami i różnym sposobem wydrwiwaią pieniądze od łatwowiernych kobiet. Kiermasze, jarmarki, schadzki po wsiach, są ulubioną ponętą dla Cyganek młodych i starych.

Bardzo niechętnie biorą się Cygani do rolnictwa, i to chyba za połączeniem się związkiem małżeńskim z kraiowcami. Ci nawet, którzy stale mieszkaią na iednem mieyscu, maią swoie własne domowstwa, wolą naymnieyszą rzecz kupować, niżeliby sami zasiewać mieli, przychowek nawet z klacz i krów, które maią, iest dla nich rzeczą bardzo oboiętną. Wszelako w tem wszystkiem bywaią wyłączenia; szczególnością nazwać można, że u Cyganów plon z królewstwa roślinnego, oboiętnym iest przedmiotem, a człowiek uprawą roślin trudniący się na wzgardę zasługuie. Miałem sobie udzieloną powieść cygańska, według którey naród pewny bezbożny, okrutny i ludożerczy, zaklętym i morem wytępionym został przez bóztwo, które przemieniło lud wszystek w rośliny: króla w dąb, dworaków w chmiel, wiana latorośl, bluszcz i inne, obwiianiem się o cudze gałęzie w górę przące się rośliny; woysko w żyto, pszenicę i dalsze zboże, porządnie utrzymywane, z których upaiaiące robią się napoie; reszta ludu w rozliczne rośliny, charakterowi osób odpowiadające. Naypięknieysza królewska kochanka różą się stała. Może to bydź zabytek indyyskiey metampsykozy, dochowaney w baśniach cygańskich. I zapewne przez odrazę do tego ludu nienawistnego, przeobrażonego w rośliny, wzgardę dla roślinności okazuią.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej