Emil Zola

PROUDHON I COURBET

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

PROUDHON I COURBET

Emil Zola

I

Istnieją książki, których tytuł w połączeniu z nazwiskiem autora wystarczy, aby jeszcze przed przeczytaniem ujawnić w pełni doniosłość i znaczenie dzieła.

Wydana pośmiertnie książka Proudhona O zasadach sztuki i jej  roli społecznej leżała na moim stole. Nie otworzyłem jej jeszcze, a jednak sądziłem, że wiem, co zawiera, i okazało się, że moje przewidywania się sprawdziły.

Proudhon jest człowiekiem o umyśle lojalnym, wybitnie energicznym, pragnącym sprawiedliwości i prawdy. Jest potomkiem Fouriera, dąży do dobrobytu ludzkości; marzy o wielkim stowarzyszeniu ludzi, którego aktywnym i skromnym członkiem będzie każdy człowiek. Jednym słowem, pragnie panowania równości i braterstwa; pragnie, aby społeczeństwo przekształciło się w imię rozumu i sumienia, w oparciu o wspólną pracę i ustawiczne doskonalenie. Wydaje się zmęczony naszymi walkami, rozpaczą, nieszczęściami; chciałby nas zmusić do pokoju, do uregulowanego życia. Jego wymarzony lud czerpie swój spokój z braku uczuć i namiętności; ten lud robotniczy żyje samą sprawiedliwością.

Cała twórczość Proudhona jest pracą nad powołaniem do życia tego ludu. Dniem i nocą musiał myśleć nad powiązaniem tkwiących w człowieku różnorodnych elementów w taki sposób, aby umocnić wymarzone przez siebie społeczeństwo. Pragnął, aby każda klasa, każdy pracownik mieli swój udział we wspólnym dziele; wyznaczał miejsca umysłom, odmierzał zdolności, pragnąc nic nie uronić, a zarazem obawiając się wprowadzić jakiś element niezgody. Widzę go przed bramą jego przyszłego miasta, jak kontroluje każdego wchodzącego człowieka, bada jego ciało i umysł, zalicza go do odpowiedniej kategorii i nadaje mu numer jako imię, określone zadanie jako treść życia i jedyną nadzieję. Człowiek staje się nędznym wyrobnikiem.

Pewnego dnia do bramy zapukała banda artystów. Proudhon jest pełen wątpliwości. Cóż to są za ludzie? Do czego się nadają? Co można kazać im robić? Proudhon nie śmie ich po prostu wygonić, ponieważ mimo wszystko nie gardzi żadną siłą i ma nadzieję, że postępując cierpliwie wykorzysta ją w jakiś sposób. Zaczyna szukać, zastanawiać się. Nie chciałby doznać zawodu i wstydzić się tego, znajduje dla nich wreszcie niewielkie miejsce; wygłasza do nich długie kazanie, w którym zaleca im, aby byli rozsądni i grzeczni, i pozwala im wejść, wahając się jeszcze i mówiąc sobie w duszy: „Będę ich pilnował, ponieważ mają złośliwe twarze i błyszczące oczy, które nie wróżą mi nic dobrego."

Ma pan rację, że pan drży; nie powinien pan był ich wpuszczać do swego wzorowego miasta. Są to dziwni ludzie, którzy nie wierzą w równość, szczególni maniacy obdarzeni sercem, a czasami posuwają swoją złośliwość tak daleko, że są genialni. Wniosą niepokój między pański lud, zniszczą pańskie idee wspólnoty, odmówią panu posłuszeństwa i będą samymi sobą. Nazywają pana straszliwie logicznym; uważam, że pańska logika spała w dniu, w którym popełnił pan nieodwracalny błąd przyjęcia malarzy do grona swoich szewców i prawodawców. Nie lubi pan artystów, każda osobowość panu przeszkadza, chciałby pan ugiąć jednostkę, aby otworzyć drogę ludzkości. Niech więc pan będzie szczery i zabije artystę. Pański świat będzie spokojniejszy.

Doskonale rozumiem koncepcję Proudhona, a nawet do pewnego stopnia zgadzam się z nim. On pragnie dobra ogółu, pragnie go w imię prawdy i prawa, i nie ma powodu oglądać się na parę ofiar, które zniszczy w drodze do celu. Godzę się mieszkać w jego mieście; na pewno zanudziłbym się tam na śmierć, ale zanudziłbym się uczciwie i spokojnie, co jest pewnym zadośćuczynieniem. Czego bym jednak nie zniósł, co mnie drażni, to że zmusza on do życia w tym uśpionym mieście ludzi, którzy kategorycznie odmawiają spokoju i zatarcia indywidualności, które im ofiarowuje. Bardzo łatwo "ich nie przyjąć, kazać im zniknąć. Ale, na miłość boską, niech ich pan nie poucza, a zwłaszcza niech się pan nie bawi w lepienie ich ż innej gliny niż ta, z której ukształtował ich Bóg — dla zwykłej przyjemności stworzenia ich po raz drugi, takimi jakimi pan chciałby ich widzieć.

Cała książka Proudhona na tym polega. Jest to powtórne stworzenie, zabójstwo i narodziny. On przyjmuje artystę do swego miasta, ale artystę, którego wymyślił, takiego jaki mu jest potrzebny i którego spokojnie tworzy jako czystą teorię. Jego książka jest solidnie przemyślana, miażdżąco logiczna; tylko że wszystkie definicje, wszystkie pewniki są fałszywe. Jest to kolosalny błąd wywiedziony z taką siłą perswazji, jakiej wolno używać wyłącznie w służbie prawdy.

Jego definicja sztuki, zręcznie wyprowadzona i zręcznie wykorzystywana, brzmi następująco: „Idealistyczne przedstawienie natury i nas samych w celu fizycznego i moralnego doskonalenia naszego gatunku." Jest to właśnie definicja godna praktycznego człowieka, o którym przed chwilą mówiłem, który chciałby z róż zrobić sałatkę na obiad. Gdyby jej użył kto inny, byłaby banalna, ale Proudhon nie żartuje, kiedy w grę wchodzi fizyczne i moralne doskonalenie naszego gatunku. Posługując się tą definicją wypiera się przeszłości i marzy o straszliwej przyszłości. Sztuka doskonali, zgadzam się, ale doskonali na swój sposób, poprzez zadowalanie umysłu, a nie przez wygłaszanie kazań skierowanych do rozumu.

Zresztą niewiele się przejmuję definicją. Jest ona tylko niewinnym streszczeniem rzeczywiście niebezpiecznej doktryny. Nie mogę jej przyjąć wyłącznie z powodu wniosków, jakie Proudhon z niej wyciąga; sama w sobie jest ona dziełem uczciwego człowieka, który ocenia sztukę tak, jak się ocenia gimnastykę lub naukę o greckich pierwiastkach słów.

Naczelna teza Proudhona jest następująca: ja, publiczność, ja, ludzkość mam prawo kierować artystą i wymagać od niego tego, co mnie się podoba; nie wolno mu być sobą, powinien być mną, myśleć tylko tak jak ja, pracować tylko dla mnie. Artysta jako taki jest niczym, jest wszystkim dzięki ludzkości i dla ludzkości. Jednym słowem, indywidualne uczucie, swobodny wyraz osobowości są zabronione. Trzeba być jedynie wyrazicielem powszechnych zamiłowań, pracować wyłącznie w imieniu wszystkich, aby się wszystkim podobać. Sztuka osiąga doskonałość wtedy, kiedy osobowość artysty jest ukryta, kiedy dzieło nie ma już nazwy, kiedy staje się wytworem całej epoki, narodu, jak rzeźba egipska lub rzeźba naszych katedr gotyckich.

Ja uznaję zasadę, że dzieło żyje tylko dzięki oryginalności. W każdym dziele muszę odnaleźć człowieka albo pozostaję zimny. Stanowczo poświęcam ludzkość artyście. Gdybym sformułował własną definicję dzieła sztuki, brzmiałaby ona: „Dzieło sztuki jest fragmentem świata widzianym poprzez temperament." Cóż mnie obchodzi reszta. Jestem artystą i daję wam moje ciało i krew, moje serce i myśl. Obnażam się przed wami, oddaję się wam, zły czy dobry. Jeżeli chcecie się uczyć, patrzcie na mnie, klaszczcie lub gwiżdżcie, niech mój przykład będzie zachętą lub lekcją. Czegóż chcecie więcej? Nie mogę wam dać nic innego, ponieważ oddaję się cały, gwałtowny lub łagodny, taki jakim mnie Pan Bóg stworzył. Byłoby śmieszne, gdyby pan kazał mi się zmieniać i kłamać, pan, apostoł prawdy! Nie zrozumiał więc pan, że sztuka jest swobodnym przejawem serca i rozumu i że jest tym większa, im bardziej osobista. Istnieje sztuka narodów, sztuka wyrażająca epoki, ale istnieje też wyraz jednostek, sztuka ludzkich dusz. Lud mógł stworzyć architekturę, ale o ileż bardziej wzrusza mnie poemat lub obraz, dzieła indywidualne, w których odnajduję siebie z wszystkimi moimi radościami i smutkami. Zresztą nie przeczę wpływowi środowiska i momentu na artystę, ale nie mam powodu się tym interesować. Przyjmuję artystę takim, jakim mi się ukazuje.

Zwracając się do Delacroix mówi pan: „Nic mnie nie obchodzą pańskie osobiste wrażenia... Powinien pan oddziaływać na mój umysł za pośrednictwem moich oczu, nie poprzez swoje idee i swój własny ideał; powinien pan to robić za pomocą idei i ideału, które tkwią we mnie: jest to akurat odwrotność tego, czym pan się chlubi. Powinno być tak, aby pański talent ograniczał się do... budzenia w nas wrażeń, działań i decyzji, które służą nie pańskiej sławie i powodzeniu, ale powszechnej szczęśliwości i doskonaleniu gatunku." I konkludując woła pan: „My, rewolucyjni socjaliści, mówimy zarówno artystom, jak pisarzom: «Naszym ideałem jest prawo i prawda. Jeżeli nie potraficie tworzyć z tego sztuki i stylu, precz! Nie potrzebujemy was. Jeżeli służycie ludziom zepsutym, kochającym zbytek, nierobom, precz! Nie chcemy waszej sztuki. Jeżeli nie możecie się obyć bez arystokracji, papiestwa i królewskiego majestatu, precz, powtarzam! Skazujemy na wygnanie waszą sztukę i was samych.»"

A ja sądzę, że mogę panu odpowiedzieć w imieniu artystów i pisarzy, tych, którzy czują bicie własnego serca; i napór swoich myśli: „Naszym ideałem jest to, co kochamy i co nas wzrusza, nasze łzy i uśmiechy. Tak samo nie chcemy pana, jak pan nie chce nas. Pańska wspólnota i pańska równość budzą w nas wstręt. W styl i sztukę wkładamy nasze ciało i naszą duszę; jesteśmy kochankami życia i dajemy wam co dzień cząstkę naszego istnienia. Nie służymy nikomu i nie zamierzamy służyć panu. Jesteśmy zależni tylko od siebie, jesteśmy posłuszni jedynie naszej naturze; jesteśmy dobrzy lub źli, a pan ma prawo nas słuchać lub zatkać sobie uszy. Powiada pan, że skazuje pan nas na wygnanie, nas i nasze dzieła. Niech pan spróbuje, a odczuje pan tak wielką pustkę, że będzie pan płakał ze wstydu i rozpaczy."

Jesteśmy silni i Proudhon dobrze o tym wie. Jego gniew nie byłby taki wielki, gdyby mógł nas zniszczyć i oczyścić pole dla realizacji swego humanitarnego marzenia. Przeszkadza mu nasza potężna władza nad ciałem i duszą. Ludzie nas kochają, wypełniamy ich serca, ludzkość związana jest z nami wszystkimi swymi władzami uczuciowymi, wspomnieniami i nadziejami. Jakżeż on nas nienawidzi, jak jego duma filozofa i myśliciela wzdraga się, kiedy widzi, jak tłum odwraca się od niego i pada do naszych stóp. Woła go, poniża nas, określa nasze miejsce, sadza nas na szarym końcu socjalistycznej uczty. Usiądźmy, przyjaciele, i zakłóćmy ucztę. Wystarczy, żebyśmy się odezwali, żebyśmy wzięli pędzel do ręki — i oto okazuje się, że nasze dzieła mają taką słodycz, że ludzkość zaczyna płakać i zapomina o prawie i sprawiedliwości, aby stać się tylko ciałem i sercem.

Jeśli mnie zapytacie, co ja, artysta, zamierzam robić na tym świecie, odpowiem: „Zamierzam żyć z godnością."

Rozumiecie teraz, jaka musi być książka Proudhona. Bada on rozmaite okresy historii sztuki i system, który stosuje ze ślepą brutal nością, każe mu wygłaszać najdziwniejsze herezje. Rozpatruje kolejno sztukę egipską, sztukę grecką i rzymską, sztukę chrześcijańską, renesans, sztukę współczesną. Wszystkie te przejawy ludzkiej myśli nie podobają mu się; jednak wyraźnie woli dzieła i szkoły, w których artysta znika, a jego imię jest legion. Sztuka egipska, ta sztuka hieratyczna, uogólniona, sprowadzona do typu i pozy; sztuka grecka, owa idealizacja formy, ten czysty i poprawny komunał, ta boska i bezosobowa piękność; sztuka chrześcijańska, owe blade wychudłe postaci, które, zaludniają nasze katedry i wydają się pochodzić wszystkie z jednego warsztatu — to są okresy historyczne, które znajdują łaskę w jego oczach, ponieważ ich dzieła wydają się stworzone przez tłum.

Jeśli chodzi o renesans i naszą epokę, Proudhon widzi w nich tylko anarchię i upadek. No bo i cóż powiecie o ludziach, którzy pozwalają sobie być genialni, nie pytając o zgodę ludzkości — ludziach takich, jak Michał Anioł, Tycjan, Veronese, Delacroix, którzy ośmielają się myśleć we własnym imieniu, a nie w imieniu swoich współczesnych, ukazywać to, co mają we własnym wnętrzu, a nie to, co tkwi we współczesnych im durniach! To, że Proudhon miesza z błotem Leopolda Robert i Horace Verneta, jest mi prawie obojętne. Ale żeby miał podziwiać Marata lub Przysięgą w Sali Gry w Piłką Davida z pozycji filozofa- i demokraty albo żeby niszczył płótna Delacroix w imię moralności i rozumu, tego znieść nie można. Za nic w świecie nie chciałbym, aby Proudhon mnie pochwalił; on wychwala samego siebie chwaląc artystę, znajduje upodobanie w pomyśle i temacie, które mógłby wybrać i zastosować pierwszy lepszy wyrobnik.

Jestem jeszcze zbyt obolały po podróży, jaką odbyłem wraz z Proudhonem poprzez wieki. Nie lubię ani Egipcjan, ani Greków, ani artystów ascetów, ponieważ uznaję w sztuce jedynie życie i osobowość. Natomiast lubię swobodne przejawy indywidualnej myśli — to, co Proudhon nazywa anarchią — lubię renesans i naszą epokę, owe walki pomiędzy artystami, ludzi, którzy mówią nam coś, o czym nie wiedzieliśmy jeszcze wczoraj. Jeżeli dzieło nie powstało z trzewi artysty, jeżeli nie jest pełnym, przejmującym wyrazem jednostki twórczej, odrzucam to dzieło, nawet gdyby to była Wenus Milońska. Jednym słowem, zajmuję stanowisko całkowicie przeciwstawne Proudhanowi; on chciałby, żeby sztuka była produktem narodu, ja się domagam, aby była produktem jednostki.

Zresztą jest on szczery. „Co to jest wielki człowiek? — pyta. — Czy istnieją wielcy ludzie? Czy wychodząc z zasad rewolucji francuskiej, w republice opartej na prawach człowieka, można uznać, że tacy ludzie istnieją?" Słowa te są ważkie, jakkolwiek brzmią śmiesznie. Czy pan, który marzy o wolności, nie przyzna nam prawa do wolności myśli? Proudhon powiada dalej w jednym z przypisów: „Dziesięć tysięcy obywateli, którzy nauczyli się rysunku, tworzy potężną wspólnotę artystyczną, ma siłę pomysłów i potęgę ideału o wiele przewyższającą siłę jedno stki; wspólnota taka odnalazłszy pewnego dnia własny wyraz przewyższy arcydzieło." Dlatego właśnie, według Proudhona, średniowiecze w dziedzinie sztuki przewyższało renesans. Ponieważ nie było wielkich ludzi, tłum stał się wielkim człowiekiem. Wyznaję, że nie wiem już, czego żąda się ode mnie, artysty,' i wolę szyć buty. Na koniec publicysta, zmęczony krętactwem, wypowiada swoją myśl do końca. Woła: „Należałoby dziękować Bogu, gdyby Luter wytępił Rafaelów, Michałów Aniołów i wszystkich ich współzawodników, tych ozdabiaczy pałaców i kościołów." Wyznanie jest zresztą jeszcze pełniejsze, kiedy Proudhan powiada: „Sztuka nie może nic zdziałać bezpośrednio dla postępu; idziemy w kierunku obywania się bez niej." No więc wolę już to! niech się pan bez niej obchodzi i nie mówmy już o tym. Ale niech pan nie oświadcza zarozumiale: „Położyłem podwaliny pod racjonalną i poważną krytykę sztuki", skoro tkwi pan na całkowicie błędnych pozycjach.

Myślę, że Proudhon popełniłby błąd, gdyby sam wszedł do wzorowego miasta i zasiadł do socjalistycznej uczty. Wygnano by go bezlitośnie. Czyż nie jest wielkim człowiekiem? wybitną umysłowością, w najwyższym stopniu indywidualną? Cała jego nienawiść do indywidualności zwraca się przeciw niemu i potępia go. Gdyby wrócił do nas, artystów, wygnańców, może byśmy go pocieszyli podziwiając nieszczęsnego pyszałka, który głosi skromność.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej