Stefan Żeromski

PROJEKT AKADEMII LITERATURY POLSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

PROJEKT AKADEMII LITERATURY POLSKIEJ

Stefan Żeromski

Literatura — sztuka pisarska, której dorobek był, jest i będzie własnością społeczeństwa, zasobem duchowym narodu, pokarmem intelektualnym pokoleń, wciąż narastającym skarbem przyszłości, przede wszystkim i na wsze strony okazywanym tytułem do bytu politycznego wiecznej i całej rzeczypospolitej ducha — nie doznawała ongi w Polsce i nie doznaje dziś poparcia ani opieki w żadnym z poszczególnych momentów swego fermentu i krystalizacji. Literatura polska żyje swoim porządkiem, jak może i umie, a raczej słania się i wałęsa własnymi drożynami, ścieżkami i bezdrożami. Trudno pomocą i poparciem jej nazywać sakiewkę króla czy magnata, z łaski pańskiej, w chwili dobrego usposobienia rzuconą niegdyś nadwornemu śpiewakowi — dzisiejszą nagrodę pieniężną, dożywocie na folwarku po dwudziestu pięciu latach samoistnych trudów — oraz wysoki, nadzwyczaj wysoki katafalk i karawan Wyspiańskiego lub Witkiewicza.

Nic też dziwnego, że rozlega się wciąż skarga „poety" na „świat". Było już takich skarg co niemiara. Ostatnią zanosił Wiktor Gomulicki w piśmie poznańskim „Zdrój". Pisarz ten wyraża obawę, iż wskutek lekceważenia dwu pochodni - literatury i sztuki - naród nasz może stać się  łacno „przy wszystkich dobrodziejstwach materialnej kultury, czystym, zdrowym, dobrze odkarmionym i zadowolonym ze siebie bydłem".

Trzeba, zapewne, na karb zgorzknienia i długo żywionego żalu policzyć ostrość, kategoryczność i, w pewnej mierze, niesprawiedliwość tej inwektywy — lecz trzeba zarazem wskazać na szczególne zjawisko powszechnego niemal rozjątrzenia ludzi piszących w Polsce. Widzimy dokoła siebie poetów, pełnych niedawno potęgi ducha, i żywotwórczych pisarzy (których zaliczano do jednego obozu, tak zwanej ,.Młodej Polski”, wprost dlatego chyba, iż w pewnym okresie czasu, nic nie mając pomiędzy sobą wspólnego i nie znając się nawzajem osobiście w większości wypadków, jednocześnie byli młodymi ludźmi) — jako indywidua rozbite dziś i zniechęcone, jako odludków, melancholików, opętanych przez szatana takiej lub innej manii. ,,Świat” spogląda na nich niby to z litością, a w gruncie rzeczy z plotkarskim zaciekawieniem —  że użyję znowu przesadni Wiktora Gomulickiego —  „sytych wołów i wieprzów dwunożnych”.

Czy „świat” temu winien, że „poeta” nie może sobie dać rady —  że na przykład znakomity badacz i znawca niemal wszystkich literatur, jak za dobrych studenckich czasów pożycza „na krótki czas” przysłowiowe „trzy papierki”  —  że jeden nie znajduje nakładcy, drugi dzień w dzień topi swoją niedolę w kieliszku, trzeci kończy biedny żywot w szpitalu? Czy to wina „poetów", czy wina „świata", że dzieci tych, którymi szczyci się i popisuje społeczeństwo, żyją po śmierci rodziców w ubóstwie i ciężko muszą na chleb pracować, skoro według formuły Jana Lemańskiego -  „geniusz poety należy do społeczeństwa, które go wydało, czyli do wydawcy"?

Gdy to piszę, cisną mi się pod pióro nazwiska, cytaty, fakty - i łzy do oczu. Nie można jednak omawianiem publicznym odsłaniać niedoli szlachetnej krwi, dziedziców imienia tych, których pisma były pierwszą rozkoszą dzieciństwa i wyrazem uniesień naszej młodości. Sprawa ta musi pozostać w ukryciu, w cieniu, osłonięta welonem głębokiej tajemnicy.

Trudno orzec, kto w zatargu „poeta -  świat" ponosi odpowiedzialność, a nawet, po prawdzie, nie warto i nie godzi się takiego zagadnienia roztrząsać. Może będzie, jeżeli nie najlepiej, to najkrócej, przypisać winę poecie i zamiast jałowego biadania na nieprawość  świata tak nieszczęsnego, jak polski — szukać skutecznej rady.

Okazało się, że złego nie usuwają towarzystwa artystyczno-literackie istniejące w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Poznaniu — kasy i instytucje pożyczkowe. Nie są również w stanie nic poradzić zrzeszenia cząstkowe grup i grupek — pięciu, sześciu, dziesięciu czy dwudziestu pięciu — przeciwko innym grupom i grupkom. Po upływie szeregu lat od chwili zawiązania jakiegoś zespołu, która to chwila w przekonaniu członków zrzeszenia niezmiennie proklamowana bywa jako znamienne w dziejach literatury „odrodzenie”, jednostki rozchodzą się w różne strony. Każda z nich zmierza swą własną drogą tam, dokąd ją popycha talent i temperament indywidualny, zapoczątkowując, a nieraz tworząc istotne odrodzenie w dziedzinie sposobów uwydatnienia wieczystego piękna.

Przypatrzywszy się dobrze, w ciągu wielu lat, niedoli pisarstwa polskiego, przyszedłem do przekonania, iż sposób zaradzenia złemu leży w mocy poetów, leży tuż obok, widoczny jak na dłoni. Sądzę, że wszyscy ludzie, pracujący twórczo lub umiejętnie na polu literatury pięknej, powinni zrzeszyć się  - nie, jak dawniej, częściowo, w grupy, usposobione do wojny domowej - lecz w organizację wszechobejmującą, do obrony wszystkich od nacisku niedoli zewnętrznej. Tak czynią uczeni zrzeszający się w akademiach, artyści plastycy w towarzystwach swego zawodu, aktorzy w teatrze. Tak wreszcie czynili od dawna na Zachodzie poeci i pisarze niezależni tworząc akademie literackie.

Literatura, sztuka najbardziej czynna, z życiem tajemną pępowiną zrośnięta, pulsująca od uczuć, sztuka, przez którą przelatują wichry prądów, wzruszeń i myśli zewsząd czerpanych - wciąż stająca się, zawsze nowa, nie ustalona, nie może być poddziałem (a raczej piątym kołem u wozu). Akademii Umiejętności czy „Kasy imienia Mianowskiego dla osób pracujących na polu naukowym"  - ani nie może należeć do sekcji jakiegoś w niedalekiej przyszłości ministerium sztuki w wolnej Polsce. Nie jest to bowiem umiejętność, oparta na prawdach stwierdzonych i aksjomatach raz na zawsze uznanych za niewzruszone, lecz z dzieł ludzkich dzieło najbardziej mieniące się, niejasne, paradoksalne, pełne wciąż zaprzeczeń, niespodzianek i rewolucyj, jak samo piękno, którego jest ułomnym, w męce poczynanym odbiciem i przypomnieniem. Nie jest to również  „kawałek”, który by mogli obrabiać i załatwiać urzędnicy, choćby najprzychylniej usposobieni. Nie mogą fizycy, chemicy, archeologowie, numizmatycy, historycy i filologowie, a nawet historycy literatury taksować i oszacowywać sprawiedliwie dzieła poety, pracującego w dobie dzisiejszej, wśród trudu i przeciwności. Ta praca krwawa i wielka, ta sprawa cudna i bezgraniczna winna znaleźć dla siebie pomoc w urzędzie, powołanym z własnego ’jej zbiorowego wnętrza, wyłonionym z zasobu jej własnych sił, działających najbardziej intensywnie i najbardziej dostojnie. Literatura winna zdobyć się na instytucję czysto literacką  — jeśli wolno użyć nieco bombastycznego tytułu — na „Akademię Literatury Polskiej”.

W moim przekonaniu przemawiają za tą koniecznością trzy względy:

1) sprawa czystości i piękności języka;
2) sprawa rozszerzenia kultury literackiej na warstwy szerokie inteligencji i ludu;
3) sprawa instancji i obrony twórczości wolnej.

Każdy z tych punktów zamierzam rozpatrzeć tutaj osobno.

I  

Akademia Umiejętności wydała w lutym 1917 roku oświadczenie w sprawie ujednostajnienia pisowni. Czytaliśmy w tym orędziu pt. Zasady pisowni polskiej przyjęte na walnym administracyjnym posiedzeniu Akademii Umiejętności d. 17 lutego 1917 r., iż  „zasady pisowni muszą być ze względu na szkołę i praktyczność jednolite, jasne i proste”. Pominę tu właśnie rozbieżność co do pisowni wyrazów obcego pochodzenia w zgłoskach początkowych i tematowych wskutek podzielenia wyrazów takich na cztery grupy: 1. Hiob, 2. Tryjest, 3. djabeł, 4. triumf i tryjumf — gdy się pisownię polską, niby to, „ustala”. Ostatecznie jednak można wdrożyć się przez posłuszeństwo w te metody pisania. Ale skasowanie rozróżnienia rodzajów (męskiego i nijakiego) w narzędniku liczby pojedynczej zaimków i przymiotników oraz ukazowe zaprowadzenie jotowej pisowni w wyrazach typu Marya, gdy przeciwko tej reformie tyle argumentów przemawia — czyni może zadość idei „praktyczności”, lecz wysoce jest niepomyślne zarówno dla poezji, jak dla prozy twórczej. Rozróżnienie rodzajów (męskiego i nijakiego) w narzędniku liczby pojedynczej zaimków i przymiotników, sprzeczne, pono, z duchem mowy prasłowiańskiej, gdzie w zaimku uwidoczniała się forma i m - j e j ą - i m, taiło się snadź od dawna jako dokonane w pospolitym języku polskim, bo znajdujemy je już u Jana Kochanowskiego w kształcie waloru rymowego, na przykład w wierszu:

Już mdłe bydło szuka cienia
I ciekącego strumienia,
I pasterze chodzą za n i e m, 

Budzą lasy swojem graniem.

Ujęte w zasadę gramatyczną przez Onufrego Kopczyńskiego, stało się od dawna prawem języka i jednym z elementów jego bogactwa. Dowolne przekreślenie takiej cechy językowej byłoby zubożeniem zarówno w mowie, jak w piśmie. Jakże według nowej pisowni Akademii Umiejętności z roku 1917 należy przedrukować  - gdyby tylko w tym jednym przykładzie rzecz zamknąć  - taki, dajmy na to, dwuwiersz Lucjana Siemieńskiego:

Autorowi Maryi... I dosyć mu na t e m
Gdy Polska, jak jest cała, potrząsła go kwiatem?

Sprawa przedruków prozy pisarzów zmarłych, w razie powszechnego zastosowania nowej pisowni, przedstawia się jeszcze gorzej. Zdania, układane z myślą o uwidocznieniu w samej pisowni rozróżnienia rodzajów, z chwilą skasowania tego rozróżnienia będą zupełnie okaleczone, a nawet niezrozumiałe lub stylowo ciemne. Mieliśmy już przykłady takiego zjawiska w „Przeglądzie Filozoficznym” i „Sfinksie”, dwu czasopismach trzymających się owej pisowni, zwanej „naukową”. Pisarz żyjący może jednak przerobić swe okresy, tworzyć nowe zdania dopełniające i określające z zastosowaniem się do „jednolitej, jasnej i prostej” metody, aczkolwiek ta krępuje go i uboży, lecz pisarz zmarły będzie zdany chyba na łaskę jakichś przerabiaczów swej pracy, specjalnie delegowanych przez wydawcę lub drukarza.

Akademia Umiejętności nie zwróciła oczywiście uwagi na szczegół drugorzędny, czy zmiana pisowni dogadzać będzie pracującym w tych czasach artystom słowa — czy poeci będą zadowoleni z unicestwienia pewnej sumy rymów, a prozaicy ze zubożenia swobody, którą aż dotąd posiadali, w budowie zdań i łatwości ich wiązania. Do stanowienia w tych sprawach powołani zostali tylko uczeni, filologowie i gramatycy. Lecz uczeni, filologowie i gramatycy nie tworzą sami wierszy, wykwintnych pod względem rymotwórczym i nieskalanych pod względem czystości mowy, jak Wincenty Brzozowski, Józef Jedlicz, Jan Kasprowicz, Edward Leszczyński, Stanisław Miłaszewski, Bronisława Ostrowska, Edward Porębowicz, Zenon Przesmycki, Lucjan Rydel, Leopold Staff, Kazimierz Tetmajer i tylu innych. Filologowie i gramatycy traktują język jako materiał, jako miazgę językową. Nieznane im są trudy, wysiłki, przeszkody, upadki i tryumfy, nieraz istne wynalazki w sztuce przetwarzania tej właśnie miazgi: mowy powszedniej, gwary tłumów, na niezmienny i wiekuisty wytwór innego porządku. Rozumiem, iż zgromadzeniu mężów nauki trudno by było przemóc się i nagiąć do wysłuchania opinii osobistości, których szereg przytoczyłem wyżej - ale przecie niektórzy ze świetnych pisarzy są profesorami na wszechnicach i wyższych uczelniach - Jan Kasprowicz, Edward Porębowicz, Lucjan Rydel - należało więc może chociażby tych zaprosić, ażeby wygłosili zdanie pisarstwa o nowych zasadach gramatycznych Akademii Umiejętności.

Inaczej zapewne przedstawiłaby się ta sprawa i Akademia Umiejętności nie byłaby narażona na protesty nie tylko pisarzów, ale i licznych językoznawców, gdyby istniała instytucja literacka, o jakiej mówiłem wyżej — zwłaszcza gdyby ta instytucja posiadała wydział językowy, wydział doskonałości artystycznego słowa, złożony z przedstawicieli pisarstwa, władających materiałem twórczym w sposób nie tylko nieposzlakowany pod względem gramatycznym i stylistycznym, ale nadto w sposób nie splamiony wpływami zewnętrznymi. Takich pisarzów posiadamy. Instytucja projektowana ośmieliłaby się może zaczepić nawet uczonych językoznawców, tak bardzo zasłużonych, jak, na przykład, profesor Aleksander Brükner, który, dając nam w swej Cudzoziemszczyźnie (Kraków 1916) rozmaite rady i wskazówki co do oczyszczenia mowy z obcych naleciałości, doradzając używanie raczej słowa komandować albo komendować (zamiast dzisiejszego komenderować), marszować (zamiast maszerować), spacjować (zamiast spacerować), bańka (zamiast bank), d e s z c z o w i e c (zamiast parasol), słomkowi e c (kapelusz słomkowy), w od z i a r z lub wodnik (zamiast woziwoda), mrówczarz (zamiast mrówkojad) itp. - zachowuje przecież pieczołowicie podstarzały, poczciwy galicyjski accusativus tromtadraticus : „Nie myślimy też wcale wojnę jej wypowiadać"  - oraz popełnia wiele błędów co do porządku ustawiania wyrazów w zdaniu: „nigdy nie ma nowotwór razić poczucia językowego"; „ale złożeń podobnych język nie dolubiał, używał ich chyba dla oznaczenia czynności" itp.

Bardziej wszakże niż takie oddziaływanie na zewnątrz byłoby koniecznym dążenie do doskonalenia się wzajemnego wewnątrzliterackiego zespołu za pomocą rozmaitych środków, a przede wszystkim za pośrednictwem spokojnej, nie ubliżającej krytyki oraz wywyższania i nagradzania utworów doskonałych pod względem językowym. Jedni z naszych żyjących pisarzów władają językiem polskim, pod względem budowy, zdań i szyku wyrazów, w sposób wzorowy, pracują usilnie nad mową twórczą  — inni oddają swe myśli w sposób niedbały, zachwaszczony obcymi zwrotami, a nieraz wyrażają się w piśmie po polsku, lecz według składni niemieckiej lub rosyjskiej. Najpilniejsza zachodzi potrzeba przeciwstawienia pierwszych drugim, udzielenia pierwszym poparcia wszystkich piszących dla ukrócenia niedbalstwa drugich. Wiersz Wiktora Gomulickiego, Artura Górskiego, Stanisława Miłaszewskiego, Lucjana Rydla, Leopolda Staffa, Stanisława Wyrzykowskiego — prozę Kazimierza Morawskiego, Aleksandra Świętochowskiego, Józefa Weyssenhoffa należy przeciwstawić polszczyźnie Stanisława Przybyszewskiego lub Wacława Sieroszewskiego. Musi być przecie wyróżniona własna, starannie opracowana proza Wacława Berenta od figlasów baroku, pełnego błędów stylu, popełnianych przez różne znakomitości literackie — oraz od wyślizganych naśladownictw, układanych w istocie nie po polsku, lecz w jednym okresie czasu po sienkiewiczowsku, w drugim po wyspiańsku.

Mamy stylistów tak dobrych, jak na przykład tłumacz Bergsona dr Florian Znaniecki albo dr Tadeusz Żeleński (Boy), wzorowy co do czystości języka i biegły w sposobach zażywania rozmaitych etapów jego rozwoju - jak Stanisław Michalski, tłumacz z sanskrytu, [jak] współpracownicy „Symposionu". Można tedy przeczytać po polsku dzieło filozoficzne, operujące zawiłymi, subtelnymi, nowymi pojęciami, które oddane zostały za pomocą terminów, wydobytych po raz pierwszy z wnętrza mowy plemiennej; albo całkowite dzieło Rabelais'go, Montaigne'a, Moliere'a, przełożone z francuskiego z takim opanowaniem obudwu składni, iż w polszczyźnie przekładu nie natrafi się na jeden galicyzm, na jedną usterkę lub zadrę.

I można również w pracach oryginalnych, a więc swobodnie, bez jakiejkolwiek zewnętrznej pokusy dokonanych, znaleźć takie kwiaty wyszukanego stylu, jak na przykład w powieści znanej literatki: -  „takie ten oko miał arystokrata bystre”..., albo w dziele znakomitego pisarza: —  „uśmiech zjawił się na jego ustach, wstał i wyszedł na ulicę”. Nie chodzi tu bynajmniej o wydrwiwanie kogokolwiek,

o poniżenie czyjejś pracy. Podający te uwagi wie dobrze, iż w jego pisaninach i w tym oto artykule niejedno znalazłoby się do poprawienia. Ale o to właśnie idzie — o nieustanne poprawianie. Trzeba wytężyć siły do osiągnięcia powszechnej czystości drukowanego słowa, do zdobycia przez wszystkich, kto pióro ujmuje w rękę, doskonałości językowej dwu najzazdrośniejszych miłośników czystości mowy, dwu gronostajów polszczyzny, Antoniego Gustawa Bema i Stanisława Krzemińskiego, którzy przeszli przez zepsucie jej, szerzone przez tyle czynników, nie splamieni ani jedną skazą.

Po tej wojnie i wskrzeszeniu bytu państwowego ojczyzny musi być podjęta praca nad gruntownym oczyszczeniem naszego słowa. Nie należy dopuścić, ażeby do sześciu tysięcy wyrazów niemieckich, już wrośniętych w nasz język, przybyło ich jeszcze więcej. Toteż jest do wykonania trud olbrzymi. Należałoby zbadać gwary ludowe wszystkich okolic i odszukać w nich pod zewnętrzną naleciałością, którą wieki sypały, złotą  żyłę mowy słowiańskiej, czysty język piastowski. Jeżeli rozpatrzeć nazwy części składowych najpierwotniejszych narzędzi pracy ludowej, to, obok pradawnych, spostrzega się nowe, obce terminy, wskazujące na kolejność i pochodzenie cywilizacyjnego rozwoju.

Trzeba by zbadać mowę cieślów, mularzów, kopaczów ziemi, górników, rozpatrzeć język rolnika, pastucha, rybaka na wybrzeżu helskiego międzymorza, na brzegu jezior i rzek, ażeby dociec do imionisk statków i rzeczy najprostszych, najpierwotniejszych, które trwały takie same, jak dzisiaj, na setki lat przed Gallusem. Te nazwy dzisiejsze, a najdawniejszego sięgające czasu, wypadałoby zestawić ze słownictwem w najstarszych źródłach mowy zapisanej. Tak mógłby powstać zaczątek słownika mowy czysto polskiej, którą należałoby szczególniej uwzględniać w pismach artystów, nie rugując, oczywista, mechanicznie ani jednego z wyrazów-przybłędów, istniejących z dawna w języku. W słownictwie pracy dostrzeże się  łatwo niesłychane bogactwo, wielki przepych metafory, wyskakującej z samej roboty — przenośni odzwierciadlającej i streszczającej, jak gdyby w logarytmie genialnie powziętym, dzieło ciała — rodzącej się z nagła a wiecznie, trafnej jak samo nieomylne uderzenie ręki, tworzącej fizycznie. Należałoby wgłębić się w gwary przez ludoznawców zebrane, w pieśni, klechdy, bajki, podania, przesądy, gusła, zabobony, poznać do gruntu język radości i język cierpienia tych, co na ziemi cierpieli najbardziej, najbezsilniej i najdłużej. Wówczas subtelny język uczuć, sztuka ujawniania poruszeń najtajniejszych duszy, spraw półświadomych i podświadomych, znajdzie, ku zdumieniu artystów, nazwy, wyrazy, określenia gotowe, nieraz tak trafne i tak doskonale wszechobejmujące, iż korzystać z nich pocznie nauka o duszy, jako z określeń jedynych.

Jednostka nie jest w stanie wykonać takiego zgłębienia gwar, wniknięcia w olbrzymią tajnię mowy ludowej, gdyż jest to praca nad siły. Natomiast zrzeszenie twórców i badaczów może zapoczątkować dzieło przez organ wydelegowany ze swego zespołu, a rzesza piszących po polsku znajdzie krynicę nowej i wiecznej piękności, instrument oczekujący na ujęcie go tworzącą dłonią artysty.

II

Zakopiańskie Koło Towarzystwa Szkoły Ludowej rozsyła do wsi okolicznych: Bystrego, Olczy, Poronina, Białego Dunajca, Nowego Bystrego, Murzasichla, Ratułowa, Suchego Zębu, Witowa, Chochołowa, Koniówki i innych — płaskie szafki, szczelnie zamknięte, o jednej ścianie wysuwanej. Każda z tych skrzynek posiada wewnątrz cztery półki, na których zmieści się mniej więcej setka tomów. Po upływie kilku miesięcy od chwili otrzymania transportu książki przeczytane przez dane osiedle zwraca się do biura zakopiańskiego Koła T.S.L. Tam skrzynkę naładowuje się nowym zasobem i przekazuje tejże wiosce, podczas gdy dzieła wydobyte i umieszczone w innej szafce wędrują do wsi następnej, gdzie ich jeszcze nie było. Kierownik każdej z takich biblioteczek okrężnych, zazwyczaj nauczyciel ludowy, komunikuje wraz ze zwróconymi książkami sprawozdanie, wykazujące, jak często każdy z tytułów wypożyczano, ilu było czytelników, mężczyzn, kobiet, dorosłych, dzieci, ilość dzieł przeczytanych i opinię, które książki czytano najchętniej. Ze sprawozdań takich, rokrocznie prowadzonych, wynika, że dziełka popularyzujące, specjalnie pisane opowieści itp. nie znajdują chętnych czytelników, że wieś na Podhalu czyta przeważnie powieści historyczne Kraszewskiego, Jeża, Sienkiewicza i utwory Orzeszkowej.

Niemal co do joty te same upodobania — przy szczuplejszym zasobie zebranych danych wobec skromniejszego zakresu pracy — zdarzyło mi się obserwować w Lubelskiem. Jeżeliby wnosić z tych dwu obserwacji o ludowym guście do książki, to spostrzega się zjawisko, iż ci ojcowie literatury, którzy kilkadziesiąt lat temu uczyli zamiłowania do. rodzimego piśmiennictwa, wtłaczali książkę polską do rąk warstwom zamożnym - czynią teraz to samo w nizinach. Jeszcze raz należy pokłonić się nisko przed niestrudzonym oraczem Józefem Ignacym Kraszewskim, którego prosta socha, z klęka piastowskiego w pokorze i trudzie olbrzymim wyciosana, przeorała wszystkie nowizny polskie, słoneczne pagórki i niskie, zatęchłe rozdoły. Dzieła Henryka Sienkiewicza: Potop, Ogniem i mieczem, Quo vadis, Krzyżacy, W pustyni i w puszczy zawsze czarować będą wiejskiego czytelnika, lecz inne jego utwory „pod strzechy" się nie nadają (Bez dogmatu, Rodzina Połanieckich, Na jasnym brzegu itp.). Nie każda powieść Orzeszkowej i Prusa wywiera tam wrażenie. Świetne utwory Adolfa Dygasińskiego: Gody życia, Zając, Co się dzieje w gniazdach i inne - pisma Marii Konopnickiej, Wacława Sieroszewskiego, Wiktora Gomulickiego, Władysława Orkana, Wincentego Kosiakiewicza, Juliusza Kadena i innych znajdą zawsze chętnych czytelników na wsi.  

Lecz czy powieści historyczne, pewien zasób informujących książeczek z zakresu nauk ścisłych, przeróbki i streszczenia, choćby najdoskonalej sporządzone, mogą zaspokoić wszystką ciekawość budzącej się inteligencji ludowej? Czy cały zapas naszej strawy dla wiosek, który wraz z wieloma książkami niezupełnie odpowiednimi obejmuje w sumie kilkaset tytułów, wystarczy ludziom ze wsi i z warsztatów — zwłaszcza po tej wojnie? Toteż przy naładowaniu skrzynek biblioteki wędrownej dobrze sobie trzeba głowy nałamać pragnąc na miejsce przeznaczenia wysłać same książki „dobre”. Kierownicy poszczególnych czytelń okrężnych skarżą się na to, iż książki nie są  „odpowiednie”, nie podobają się i należytego zainteresowania nie budzą. Nie znajdując w literaturze polskiej, która zaczyna oto zdawać egzamin w obliczu swego ludu, owych książek ,,dobrych i odpowiednich”, trzeba sięgnąć do literatur obcych, tłumaczyć arcydzieła, które już gdzie indziej proste umysły ogniem zachwytu objęły i biedne serca przyciągnęły ku sobie.

Ciekawe zjawisko co do czytelnictwa warstw oświeconych i zamożniejszych można obserwować w Bibliotece Publicznej w Zakopanem, gdzie się ujawnia jakby przeciętna inteligencji polskiej ze wszystkich ziem, z emigracji, wszystkich warstw, koteryj i środowisk - w jakości zapotrzebowania książek. Jakichże utworów domaga się publiczność najnatarczywiej, które czyta najchętniej? Gdyby stosować się  ściśle do tego gustu publiczności, należałoby trzymać w zakopiańskiej bibliotece ramot najpospolitszych, najmniej wartościowych po kilkanaście egzemplarzy. Cóż jednak ma czytać poszukiwacz „nowości" w Bibliotece Publicznej liczącej około dziesięciu tysięcy tomów? Jeżeli umie po francusku lub po niemiecku - posiłkuje się tymi językami dla poznania literatur obcych i korzysta z niewyczerpanego źródła nowości. Skoro ani jednego obcego języka nie posiada albo nie umie go na tyle, żeby mógł czytać utwory literackie - zadowalnia się tym, co w języku naszym na miejscu nowego znajduje. Dorastająca młodzież psuje sobie oczy i smak, traci czas, osadza wrażliwość, pierwsze upodobania, myśli i uczucia w utworach miernych, nie zasługujących na czytanie —  że tak powiem, nieczytalnych — gdyż nie mamy taniej, możliwie powszechnej, kompletnej, umiejętnie i nieposzlakowaną polszczyzną oddanej biblioteki arcydzieł literatury wszechświata. Były usiłowania, świetne inicjatywy i początki zaspokojenia tej potrzeby, jak „Biblioteka Najcelniejszych Utworów Literatury Europejskiej”, „Chimera”, „Symposion”, „Muzy” i inne. Już inkunabuły krakowskie przeszczepiają na nasz grunt w roku 1521 Arystotelesa, Hezjoda, Cycerona, w roku 1527 Senekę, w 1530 Pliniusza, Plutarcha, Arystotelesa, Owidiusza. — Andrzej Glaber z Kobylina w roku 1535 wydaje po polsku Problemata Arystotelesa, a Malcher Kurzelowczyk w 1584 Owidiusza, czyli przeciwko płomienistej miłości. Petrycy na początku siedemnastego wieku podaje Etykę, Politykę i Ekonomikę  Arystotelesa. Jan Kochanowski przekłada i naśladuje Horacego oraz odtwarza trzecią pieśń  Iliady. Piotr Kochanowski przed rokiem 1620 wykańcza (bez 115 strof) przekład Orlanda Szalonego Ariosta. Po francuskim, angielskim i hiszpańskim, a przed niemieckim, jest to czwarte z rzędu odtworzenie arcydzieła, a choć na widok publiczny ukazało się dopiero we dwa wieki później, niemniej jednak świadczy dobrze o poziomie owoczesnej kultury polskiej. Mieliśmy tłumaczów niestrudzonych, jak Jacek Przybylski, który dał Iliadę, Odyseję  oraz Hezjoda Prace i dni. Oprócz niego odtwarza Homera cały szereg pisarzów: Stanisław Staszic, Franciszek Salezy Dmochowski, Paweł Popiel, Oswald Balzer, Teofil Zięba, Jan Czubek, Józef Szujski, Lucjan Rydel, Antoni Bronikowski, Lucjan Siemieński, Józef Dunin Borkowski, Cyprian Norwid. Diamentową koroną tych usiłowań jest czarodziejski urywek przekładu Juliusza Słowackiego. Olbrzymią pracę przełożenia tragików greckich wykonał Zygmunt Węclewski. Teraz tenże trud podejmuje znowu Jan Kasprowicz. Arystofanesa tłumaczą: Marceli Motty, Józef Szujski, Franciszek Konarski, Kazimierz Kaszewski, Cięglewicz i Bohdan Butrymowicz. Horacy znajdował cały szereg odtwórców od Sebastiana Petrycego i Jana Kochanowskiego aż do Henryka Sienkiewicza. Tłumaczyli go: Julian Ursyn Niemcewicz, Jan Libicki, Onufry Korytyński, Adam Naruszewicz, Franciszek Dionizy Kniaźnin, Franciszek Zabłocki, Marcin Matuszewski, Jacek Przybylski, Adam Stanisław Krasiński, Antoni Moszyński, Teodor Narbutt, Marceli Motty. Owidiusz (po Malcherze Kurzelowczyku) ukazywał się w przekładach Jakuba Żebrowskiego (1636), Waleriana Otwinowskiego (1638), Stanisława Chrościńskiego (1695), Jacka Przybylskiego, Benedykta Hulewicza, Brunona Kicińskiego i innych. Można by tutaj bibliograficznie powołać i uprzytomnić szereg rozproszonych urywków niemal każdego z pisarzów starożytnych.

Nad przyswojeniem literatur nowoczesnych pracowano, oczywiście, daleko usilniej. Te dzieła, fragmenty i pojedyncze wiersze rozrzucone są po czasopismach, których w większości wypadków odszukać niepodobna — figurują zaledwie w najzasobniejszych bibliotekach albo toną tam i sam w kurzu antykwarni.

Niewiele posiadamy z przebogatej literatury angielskiej. Jan Kasprowicz w zbiorze przekładów swych pt. Poeci angielscy podał szereg utworów od Geoffrey Chaucera aż do Williama Yeatsa. Znajdujemy tam krótsze lub dłuższe utwory Filipa Sidneya, Edmunda Spencera, Krzysztofa Marlowe'a, Williama Shakespeare'a, Józefa Addisona, Tomasza Chattertona, Williama Blake'a, Roberta Burnsa, Tomasza Moore'a, Williama Wordswortha, Samuela Goleridge'a, Jerzego Byrona, Percy Shelleya, Johna Keatsa, Tomasza Hooda, Alfreda Tennysona, Felicji Hemans, Letycji Landon, Karoliny Norton, Elżbiety Barrett Browning, Roberta Browninga, Dantego Gabriela Rosetti, Karola Swinburne'a Roberta Bridges'go, Oskara Wilde'a, Eryka Mackaya, Williama Watsona, Ryszarda le Gallienne'a, Williama Yeatsa. Przeważająca większość pism tego szeregu twórców ukazała się po raz pierwszy w szacie słowa polskiego, a pracę ich częstokroć reprezentuje krótki wierszyk.

Z bujnej poezii dramatycznej, poprzedzającej lub otaczającej działalność pisarską Shakespeare , Jan Kasprowicz wydobył i wydał osobno Fausta Krzysztofa Marlowe’a Nie mamy w przekładach dramatów Beaumonta, Fletchera, Ben Johnsona, Webstera, Massingera, Forda, Middletona, Heywooda. Szczególnie dramaty ponurego Webstera, jak Duchess of Malfi i Vittoria, odtwarzające z genialną potęgą głębie natur szatańskich i rozpasanych, dopraszają się o tłumaczenie. Shakespeare znajdował u nas licznych odtwórców. Wykaz i sprawiedliwą ocenę przekładów jego dzieł można znaleźć przy końcu znakomitej „hamletologii”, poprzedzającej tekst i wykład Hamleta przez dra Władysława Matlakowskiego. Ostatnimi czasy Artur Górski świetnie oddał sonety Shakespeare’a.

Nie posiadamy, o ile wiem, nic z dzieł Francisa Bacona. Miltonowski Raj utracony przełożył Jacek Przybylski, a Franciszek Ksawery Dmochowski Edwarda Younga Night Thoughts oraz kilka ułamków Miltona. Oprócz Nocy były przełożone inne utwory Younga, jak Listy moralne, tragedia Mściwość i poemat Joanna Gray. Głośny swego czasu utwór Wawrzyńca Sterne’a Sentimental Journey  tłumaczono trzykrotnie i wydano ozdobnie w „Skarbcu Arcydzieł". Z dzieł Tomasza Carlyle'a posiadamy tylko Sartor Resartus w tłumaczeniu Sygurda Wiśniowskiego. Dwukrotnie przełożono Representative Men Ralfa Waldo Emersona. Pierwszy przekład Józefa Siellawy wyszedł w r. 1872, drugi ukazał się w r. 1909. Natomiast inne utwory Emersona, np. Conduct of Life i umieszczone w zbiorze Poems nie są tłumaczone. Marian Olszewski wydał w „Symposionie"  Wybór dzieł. William Blake po raz pierwszy ukazał się w zbiorze Jana Kasprowicza. Znajdują się tam cztery utwory liryczne i poemat Tiriel. Nie podjęto dotychczas przekładu innych utworów tego przedziwnego pisarza, zebranych w wyborze The Poetical Works (1905 r.) ani nie ukazano nigdy jego prac rytowniczych. Pisma Walter Scotta miały bardzo licznych tłumaczów. Poeci jezior: Wordsworth, Southey i Coleridge zupełnie są w Polsce nieznani. Z całej twórczości Samuela Coleridge'a jeden wierszyk przełożył niegdyś Władysław Syrokomla. Dopiero obecnie piękny przekład Jana Kasprowicza Pieśni o starym żeglarzu odtwarza utwór mistrza tej grupy. Natomiast Lord Byron był po Shakespearze najczęściej na nasz język przekładany — od Adama Mickiewicza aż do Feliksa Jezierskiego i Edwarda Porębowicza. Mamy przekłady Byrona przez Antoniego Edwarda Odyńca, Korsaka, Michała Chodźkę, Krystyna Ostrowskiego, Brunona Kicińskiego, Morawskiego, Baworowskiego, Bojanowskiego, Pajgerta i innych.

Edgara Poego tłumaczono również obficie, ale nie bardzo szczęśliwie. O jednym z takich fabrykatów można było czytać w „Chimerze” opinię tej treści: „Geniusz Poego przegląda przez ten przekład jak słońce przez mierzwę”. Inny przekład Nowel o miłości, dokonany przez Gustawa Beylina i zaopatrzony nawet w dedykację tego tłumacza (na utworach Poego!): „Tobie, któraś sprawiła, że myśli najbardziej szalone rzeczywistością stać się mogły” itd. — kwalifikuje się do gorszej jeszcze kategorii pretensjonalnych czupiradeł, pełnych błędów wszelkiego gatunku w każdym niemal zdaniu.

Tomasza Moore’a tłumaczyli: A. E. Odyniec, Kułakowski, Korsak, Pajgert, W. Malecka i inni. — 

Nieznane nam są dzieła Henryka Longfellowa i Algernona Karola Swinburne'a. Dopiero Jan Kasprowicz dał w „Chimerze" przekład Laus Veneris ostatniego.

Epipsychidion Percy Shelleya przełożony był dwukrotnie (przez Feliksa Jezierskiego i Jana Kasprowicza). Ci dwaj pisarze przetłumaczyli również  Prometeusza rozpętanego (Jezierski) oraz Sweellfoot the Tyrant,The Cenci, Alastor, Adonais, elegię na zgon Johna Keatsa (która powinna być pilnie odczytywana przez rozmaitych „krytyków" w Polsce), Odą do zachodniego wiatru (Kasprowicz). Nie mamy przekładu wielkiego poematu Laon and Cythna, tej wspaniałej „wizji dziewiętnastego stulecia", wzniosłej pieśni ludów i warstw ujarzmionych, Mask of Anarchy, dramatu lirycznego Hellas, rozpraw, opowieści prozą, wierszy lirycznych, istnych kwiatów pachnących wiecznie tego wieszcza wolności, serca serc ludzkich.

W zbiorze Jana Kasprowicza mamy tłumaczenie poematu Johna Keatsa Hyperion. Nie ma tedy jeszcze poematów Endymian, Lamia, Isabella, wierszy lirycznych, nie ma nawet w przekładzie polskim sonetu tego geniusza, zgasłego przedwcześnie, na cześć Kościuszki. — Z Walta Whitmana Józef Jedlicz tłumaczył kilka utworów. Jan Kasprowicz przełożył i wydał osobno dramat Roberta Browninga Na balkonie. W „Chimerze” był przekład obrazów dramatycznych pt. Pippa pases. W zbiorze Poeci angielscy mamy trzy wiersze liryczne. Nie posiadamy po polsku ani jednego z poematów filozoficznych Browninga, sielanek dramatycznych, idyll, liryk, dzieł, jak Giuseppe Caponsacchi, Men and women, Pacchiarotto, Aristophanes apology, Dramatic idyls i innych, które w Anglii i Ameryce budzą taki zachwyt, roztrząsane są w specjalnym stowarzyszeniu i w piśmie pt. „Papers for the Browning society”.

Nie mamy przekładów poezji Roberta Burnsa, Alfreda Tennysona i tylu innych. Na popularność Karola Dickensa wskazuje długi szereg przekładów jego powieści, zaczynając od tłumaczeń Franciszka Salezego Dmochowskiego, a kończąc na dokonanych ostatnimi czasy, jak Dombey i syn. - Williama Thackeraya przełożono Snoby, Targowisko próżności i Wioska nad morzem. - O ile mi wiadomo, ani jeden utwór Jerzego Mereditha nie jest na polskie przełożony. Nie mamy jego Poems and lyrics ani Ballads and poems, ani powieści. Natomiast zapewne wszystkie utwory Oskara Wilde'a, Rudyarda Kiplinga, Johna Ruskina są przetłumaczone, oraz wiele powieści Wellsa, jedna Chestertona itd.

Nie są w całości przetłumaczone świetne utwory naszego rodaka Conrada-Korzeniowskiego, które - gdyby je odtworzono z równym oryginałowi mistrzostwem - nadzwyczajnie uzupełniłyby literaturę naszą lądową obrazami oceanów, wysp w dalekich morzach drugiej półkuli, lądów podzwrotnikowych, ludów o skórze czarnej, ciemnej i żółtej - wchłoniętymi przez niepospolity intelekt i wydanymi z genialną mocą tego znawcy wszelakich spraw panów i niewolników na ziemi - i dobrego polskiego patrioty. 

Literatura francuska daleko obficiej uwydatniona jest w przekładach wskutek powszechnej znajomości języka. Dotąd nie posiadamy pism Pascala (Myśli o roztropności przełożył Aleks Hurko). Dopiero ostatnimi czasy Tadeusz Żeleński przełożył Villona, Brantme’a, Rabelais’go i Montaigne’a. — Cor-neille’a Cyda tłumaczył już Jan Andrzej Morsztyn. Ludwik Osiński dał  Cyda powtórnie, oraz Horacjuszów i Cynnę. — Racine’a po raz pierwszy tłumaczył Stanisław Morsztyn, mianowicie Andromachę. Później Wincenty Kopystyński przełożył powtórnie tenże utwór oraz Brytannika, Berenikę, Mitrydata, Ifigenię, Fedrę  i Atalię. Oprócz wymienionych wyszły następujące przekłady Racine’a: Ignacy Moll przełożył  Berenikę, Walenty Zembrzuski Brytannika, Ksawery Chomiński Fedrę, Adam Rzyszczewski Ifigenię, Franciszek Godlewski Tebaidę. — Moliera tłumaczył cały szereg pisarzów poczynając od Urszuli Radziwiłłowej, a kończąc na Tadeuszu Żeleńskim, więc Bohomolec, Zabłocki, Franciszek Salezy Dmochowski, Kazimierz Zalewski, Wacław Szymanowski, Lucjan Rydel. — Bossueta wyszły w tłumaczeniu ks. Z. Linowskiego Uwagi nad historią powszechną oraz Kazania i Mowy pogrzebowe. - Karola Montesquieu wydano Uwagi nad przyczynami upadku rzeczypospolitej rzymskiej, Kościół knidyjski oraz Listy perskie trzykrotnie. - Dzieła Voltaire'a tłumaczono wielokrotnie: Alzyrę  tłumaczył Ad. Jankowski, Dzieje Karola XII Augustyn Kadyi, Henriadę  tłumaczyli i wydali trzykrotnie: ks. Jan Kanty Chodani, Euzebiusz Słowacki i Ignacy Dembowski, tragedię  Meropa Jan Drozdowski, Poema o zapadaniu Lizbony Stanisław Staszic, Rzym przez Pawła Czajkowskiego przełożony wyszedł dwukrotni, Semiramis tłumaczył Benedykt Paszkiewicz, Sierotę chińskiego Jerzy Radowiecki, Śmierć Cezara wydano dwukrotnie, Zadyka w przekładzie Kajetana Węgierskiego wydano cztery razy, Zairę  przełożył Konstanty Wolski. - Jana Jakuba Rousseau nie posiadamy po polsku. Nie ma Nowej Heloizy, Emila itd. Jedynie Pigmaliona tłumaczono po dwakroć, mianowicie Jan Baudouin w r. 1777 i Kajetan Węgierski w 1778. Uwagi nad rządem polskim tłumaczył Wojciech Turski. Wyszły również po polsku: O początku i zasadach nierówności pomiędzy ludźmi, O wolności człowieka itd. — Tylko urywki pism Diderota, d’Alemberta, Andrzeja Cheniera. Tadeusz Żeleński przełożył  Niebezpieczne związki Laclosa. — Franciszka Chateaubrianda Pamiętniki tłumaczyli Leon Rogalski i Oskar Stanisławski, Podróż do Jerozolimy Franciszek Salezy Dmochowski, Atalę  — Skimborowicz, René W. Zakrzewski. — Wiktora Hugo Angelo przełożył Władysław Dobkiewicz, Burggrafowie Kazimierz Kaszewski, Człowiek śmiechu Felicjan Faleński, Han z Islandii Jan Tański, Ernani S. Bernatowicz, Notre Dame M. Skotnicki, Król się bawi Władysław Sabowski, Legenda wieków Adam Pług, Apollo Korzeniowski i Klemens Podwysocki, Maria Tudor I. Gurewicz i Felicjan Faleński, Pracownicy morza Felicjan Faleński, Sulicki i W. Górski, Wybór poezji Bruno Kiciński, Historia zbrodni Józef Śliwiński. — Alfreda de Vigny Chattertona tłumaczyli: Apollo Korzeniowski i Krystyn Ostrowski, romans Henryk d’Effiat E. F. Górski, Madame de Soubisse Bronisława Ostrowska (w zbiorze Liryka francuska). — Z pism Alfonsa Lamartine’a posiadamy Dumania poety, tłumaczone przez Dominika Lisieckiego, Rafael przez Porajskiego, Nowe pamiętniki przez Józefa Ignacego Kraszewskiego, Wspomnienia przez Olechowskiego, Zwierzenia przez Leona Rogalskiego i poemat Jocelin przez Adama M-skiego.-Alfreda de Musset wyszły: dramat Karmozyna, Andrea del Sarto, Poezje (wybór pism w roku 1890) przez B. L., Spowiedź dziecięcia wieku w przekładzie L. Kaczyńskiej i szereg utworów drobniejszych w tłumaczeniu Felicjana Faleńskiego, Wacława Przybylskiego, Mellerowej i innych. - Teofila Gautier przełożono powieść Kapitan Fracasse, Romans mumii i kilka wierszy. - Z utworów Leconte de Lisle'a, Karola Baudelaire'a, Sully Prudhom-rńe'a, Teodora Banville'a, Leona Drieux, Ludwika Ksawerego de Ricard, Jose Maria de Heredia - po kilka utworów przełożyła Bronisława Ostrowska w zbiorze Liryka francuska.

Brak kompletów trzech arcymistrzów romansu nowoczesnego: Stendhala, Flauberta, Balzaca. Tylko niektóre utwory tego klasycznego zespołu posiadamy: Czerwone i czarne w przekładzie Marii Ostoi Sadowskiej, La Chartreuse de Parme, O miłości w tłumaczeniu Stanisława Lacka. Brak świetnych nowel, życiorysu Napoleona i innych pism Stendhala. Flauberta Kuszenie świętego Antoniego przełożył Antoni Lange, Madame Bovary (z błędami językowymi) Jan Iwieński.— Balzaca przetłumaczono: Kobieta trzydziestoletnia, Gabinet starożytności, Eugenia Grandet, Ojciec Goriot, Lekarz wiejski, Ubodzy krewni, Szuanowie. Znajdzie się tłumacz i chętny nakładca, starczy pieniędzy, papieru i druku dla uzmysłowienia nam tajemnic Wydrążonej iglicy Gastona Leroux, ale nie ma tego wszystkiego, gdy chodzi o Vie de Napoleon, l’Education sentimentale, Le lys dans la vallée, La recherche de 1’absolu i tyle innych genialnych dzieł Flauberta, Stendhala i Balzaca. — Powieści George’a Sanda, Eugeniusza Sue’go, Gaboriau, a nawet Paula de Kocka, Emila Zoli, Guy de Maupassanta, Feuilleta, Ohneta, Daudeta, Prevosta, Anatola France’a, Pawła Bourgeta, Karola Huysmansa i wielu innych były przełożone na nasz język. Barbey d’Aurevilly, De Villiers de l’Isle-Adam dopiero ostatnimi czasy znaleźli doskonałych odtwórców: Zenona Przesmyckiego, Lucjana Rydla i Leona Choromańskiego.

Z nowoczesnej poezji tłumaczono dosyć obficie. Wybór pism Maurycego Maeterlincka przełożył i wstępem krytycznym poprzedził Zenon Przesmycki. Oprócz tego wydano Pisma tegoż pisarza w czterech tomach (Warszawa 1903). Poszczególne utwory przyswoili: M. Birnbaum, Stanisław Brzozowski, Wanda Dalecka, Z. Bytkowski, Jan Kasprowicz, Bronisława Ostrowska, Zygmunt Sarnecki, Stanisław Womela i inni. - Emila Verhaerena tłumaczyli W. Kościelski, Ligocki, Maria Markowska, Antoni Lange, Bronisława Ostrowska, K. Wize, K. Rychłowski. - Pawła Verlaine'a: Stanisław Brzozowski, Edward Ligocki, Helena Statler, S. Kamieński, Miriam, A. Lada, Bronisława Ostrowska, B. Beaupre, Adam Stodor, Jerzy Żuławski. - Jerzego Rodenbacha: Wincenty Brzozowski, Ludwika Kalenkiewiczowa, Z. Szuster. - Artura Rimbauda: K. Rychłowski, Zdzisław Witmer, Bronisława Ostrowska, Jan Kasprowicz. — Henryka de Regniera: Antoni Lange, K. Rychłowski, Bronisława Ostrowska, Zuzanna Rabska, Zenon Przesmycki. — Jana Moréasa: K. Rychłowski, Bronisława Ostrowska, Stanisław Miłaszewski, Wincenty Brzozowski, Władysław Kościelski, Stieber. — Stefana Mallarmé: Antoni Lange, Zenon Przesmycki, Bronisława Ostrowska. — Juliusza Laforgue’a: Maria Komornicka, Mirandola. — Gustawa Kahna: Bronisława Ostrowska.— Pawła Forta: Bronisława Ostrowska. — Viélé-Griffina: Antoni Lange i Bronisława Ostrowska. — Franciszka Jammesa: K. Rychłowski i Bronisława Ostrowska. Nie mamy przekładów pism Pawła Claudela, ani Cinq grandes odes, ani Tęte d’or, La ville, ani wreszcie arcytworu Cette heuie qui est entre le printemps et l’ete, który zawiera hymn na cześć Polski, pisany nie teraz, kiedy odwalił się kamień grobowy naszej niewoli, lecz wówczas, przed jakimiś dziesięcioma laty, gdy o nas nie mówił nikt na ziemi prócz tego wielkiego i szlachetnego poety.

Boską komedię  Dantego przełożył w całości Julian Korsak, później A. Stanisławski. Obecnie przełożył dzieło Edward Porębowicz. Częściowych przekładów poematu dokonali:; Adam Mickiewicz, J. I. Kraszewski, Adam Asnyk, Felicjan Faleński. Vita nuova przełożył Gustaw Ehrenberg, obecnie Artur Górski. Sonety Felicjan Faleński. - Torguata Tassa komedię  Amyntas tłumaczył Zbigniew Morsztyn, Jerozolimę wyzwoloną  Piotr Kochanowski. Przekład ten był wydany siedem razy: wr. 1618, 1651, 1687, 1772, 1820, 1826, 1860. Istnieje drugi przekład tegoż poematu, dokonany przez Ludwika Kamińskiego i wydany w r. 1846. - Ariosta Orland Szalony w przekładzie Piotra Kochanowskiego, po raz pierwszy częściowo wydany w r. 1799 przez Jacka Przybylskiego, ukazał się w całości teraz dopiero. - Utwory Franciszka Petrarki , częściowo tłumaczyli: Dobkiewicz, Felicjan Faleński, Aleksander Groza, Ignacy Hołoniewski, Jan Nepomucen Jaśkowski, Bohdan Zaleski i inni. Boccaccia Decameron tłumaczył Władysław Ordon. - Machiavellego Traktat o księciu tłumaczył  Antoni Sozański (1868). Innych pism Machiavellego nie posiadamy w przekładzie polskim. Nie ma również komedyj Aretina, Rime i Prose Piotra Bembo. II libro del Cortegiano Baltazara Castiglione’a nasunął  Łukaszowi Górnickiemu myśl napisania Dworzanina. — Niektóre sonety Vincenza Filicai tłumaczył Felicjan Faleński. — Wojciech Bogusławski przełożył dramat Wiktora Alfieriego Saul. Dramat ten, a później Filip Drugi i Wirginia były wystawione w teatrze polskim Bogusławskiego. Innych dramatów Alfieriego, jak Agamemnon, Antygona, Ameryka wyzwolona itd. nie posiadamy w tłumaczeniu na nasz język. — Powieść Aleksandra Manzoniego I promessi sposi była dwukrotnie wydana w tłumaczeniu Wacława Szymanowskiego i M. Obrąpalskiej. Inne utwory tego pisarza, jak Inni sacri, nie były tłumaczone. — Hugona Foscolo przełożono na polskie Listy Jakuba Ortis, lecz najsilniejszy poemat Sepolcri nie został odtworzony. — Edward Porębowicz wydał przed laty swój świetny Wybór pism Leopardiego, a Józef Ruffer w „Symposionie” ogłosił  Myśli tegoż poety. Mamy spolszczoną jednę powieść Cezara d’Azeglio Nicolo di Lapi. — Z całej twórczości Giosuè Carducciego, wieszcza Włoch zjednoczonych, posiadamy w doskonałym przekładzie Zenona Przesmyckiego Wybór pism oraz Hymn do szatana (ze zbioru Decennalia) w „Chimerze" i krótki wiersz liryczny Zielona jabłoń granatu, mistrzowsko oddany przez Józefa Ruffera. Ody barbarzyńskie w przekładzie Julii Diksteinówny. - Anna Bronisławska świetnie przełożyła wybrane poezje Giovanniego Pascoliego w „Chimerze". - Poezje Ady Negri, pt. Niedole i burze, ukazały się w przekładzie Marii Konopnickiej. - Pisma Gabriela d'Annunzio, Edmunda Amicisa, Antonia Fogazzaro, Matyldy Serao, Roberta Bracco, Anny Vivanti były skwapliwie tłumaczone na nasz język. - Nieznane są wcale pisma filozoficzne i krytyczne Benedetta Crocego, pod których wpływem zostawała umysłowość włoska czasów ostatnich przed wybuchem rewolucji futurystycznej. Tej głównym zadaniem było obalenie uroku d'Annunzia i Crocego. Nieznani nam są zdolni poeci futurystów, jak Palazzeschi. Pisma Giovanni Papiniego i Ardengo Sofficiego tłumaczył W. Rzymowski.

Znajomość literatury niemieckiej, idąca w ślad za rozpowszechnieniem języka, przez urząd i szkołę wdrażanego w Poznańskiem, a w Galicji szerzącego się samorzutnie, wywarłszy od dawna silny a jednostronny nacisk na umysłowość i wrażliwość polską, skłoniła licznych tłumaczów do przeszczepiania wybitnych dzieł piśmiennictwa niemieckiego na naszą glebę. Od Adama Mickiewicza, ktpolry z pism dwu twórców siedemnastego wieku, Jana Scheffera, zwanego Aniołem Ślązakiem, i Jakuba Böhmego, wysnuł swe głębokie Zdania i uwagi, aż do ostatniego nabytku Alraune Hansa Heinza Ewersa, zaznacza się to nieustanne oddziaływanie. Oprócz czynników mechanicznych, wzmożeniu się wpływu niemieckiego na ducha, literaturę, a nawet na język polski sprzyjał romantyzm, z Niemiec przeważnie czerpiący soki — rozwój idei filozoficznych, wysoki poziom nauki, a w ostatnich czasach techniki niemieckiej. Upadek państwa i romantyzm — to dwa najsilniejsze uderzenia, które silnie wstrząsnęły ciągłość wielkiej pracy przeszczepiania kultur literackich dalszego zachodu i południa na ziemie Rzeczypospolitej. Messyada, poemat Bogumiła Klopstocka, przełożony został przez J. A. Jaślikowskiego. Jedną pieśń tego poematu tłumaczył Michał Kołpaczkiewiez. - Poemat dramatyczny Lessinga Natan przetłumaczyła Rozalia Saulson, a Wojciech Bogusławski w ogromnym zbiorze swych tłumaczeń wydał  Emilię Galotti. - Z dzieł Krzysztofa Wielanda Wiktor Baworowski przełożył  Oberona, Anna Mostowska powieść  Posąg i salamandra, J. Wakomski romans Agaton, John of Dycalp (Placyd Jankowski) Uczucie chrześcijanina, Rościszewski powieść pt. Wędzidło muła (wydanie w stu egzemplarzach). - Józef Bychowiec przetłumaczył  Pomysły do filozofii dziejów rodu ludzkiego Jana Gottfryda Herdera. - Wyszło po polsku naśladowanie Jean Paula (Richtera) pt. Bolesław Krwawobój. - W tomie 9 i 10 „Skarbca Arcydzieł" Adam Gąbczewski wydał utwór Ludwika Tiecka Vittoria Accombroni. - Dzieła Goethego tłumaczyli następujący nasi pisarze: Wiktor Baworowski, Karol Brzozowski, Adam Gorczyński, Maria Unicka, Ludwik Jenike, Feliks Jezierski, ostatnio Stefan Frycz wydał  Wybór prozy w „Symposionie”. — Dzieła Fryderyka Schillera miały najliczniejszych bodaj tłumaczów w naszym piśmiennictwie. Ballady i pieśni wydał J. N. Kamiński, Ballady i poezje Adam Gorczyński, Dzieła dramatyczne w czterech tomach Michał Budzyński, Dziewicę Orleańską  Andrzej Brodziński. Poszczególne utwory odtwarzali: August Bielowski, Kazimierz Brodziński, Julian Bogucki, Józef Dunin Borkowski, Walenty Chłędowski, Klemens Bogucki, Bruno Kiciński, Julian Korsak, Piotr Lebrun, Adam Mickiewicz, J. D. Minasowicz, Antoni Edward Odyniec, Józef Paszkowski, Bohdan Zaleski, Teodor Żerdziński, B. F. Trentowski, Ludwik Kamiński, J. B. Dziekoński, F. Miłkowski i wielu innych. — Dzieła Henryka Heinego miały również nader licznych tłumaczów, jak: Adam Mieleszko-Maliszkiewicz, L. Kaczyńska, Aleksander Kraushar, Adam Asnyk, Karol Brzozowski, Ksawery Godebski, J. Kapliński, Roman, Karpiński, Adam Pajgert, Jan Zachariasiewicz, Felicjan Faleński, Marian Gawalewicz, Czesław Jankowski, Józef Jankowski i wielu innych. - Maria Konopnicka wydała w „Bibliotece Najcelniejszych Utworów" swój przekład poematu Pawła Heysego pt. Dziecię wieszczek. - Tłumaczono skwapliwie powieści Fryderyka Spielhagena, Dietrich Grabbe nie miał szczęścia do tłumaczeń na język polski; pierwszy Wacław Berent wybornie przełożył jego Żart i głębsze znaczenie (w.,,Chimerze"). Dramaty Don Juan und Faust, Hannibal, Marius und Sulla czekają na odtwórcę. - Fryderyk Hebbel dopiero ostatnimi czasy począł budzić  żywsze zainteresowanie. Karol Irzykowski wydał o tym pisarzu studium oraz przełożył jego Dzienniki (w „Symposionie"). Przełożono również dwa dramaty: Judyta i Maria Magdalena (ostatni wyszedł dwukrotnie). Pozostają do przetłumaczenia: Genowefa, Julia, Herodes und Marianne, Agnes Bernauer, Michelangelo, Gyges und sein Ring. - Władysław Ordon przełożył powieść poetycką Roberta Hammerlinga Ahaswerus w Rzymie. - Nie mamy przekładów poezji Karola Körnera, Mikołaja Lenaua, Detlev von Liliencrona, Ferdynanda Freiligratha, Jerzego Herwegha, Augusta Platena. W wydawnictwie Piotra Chmielowskiego i Edwarda Grabowskiego pt. Obraz literatury powszechnej w streszczeniach i przekładach znajdują się urywki różnych utworów. Nie posiadamy dotąd w przekładzie najwybitniejszych dzieł Fichtego, Hegla, Schellinga. Piotr Chmielowski przełożył Immanuela Kanta Krytykę czystego rozumu. Jedynie Fryderyk Nietzsche dostał się w ręce odtwórców powołanych i ukazał się w całości swego dzieła. Tłumaczono i wystawiano na naszych scenach Gerhardta Hauptmanna, Hermana Sudermanna, Wedekinda, Schnitzlera. Zenon Przesmycki i Stanisław Wyrzykowski tłumaczyli niektóre utwory Hugona von Hoffmansthala (w „Chimerze”), Stanisław Przybyszewski Momberta i Schlaffa.

Z literatury h i s z p a ń s k i e j nieliczne posiadamy dzieła w tłumaczeniu na nasz język. Calderona de la Barca Lekarza swego honoru przełożył J. Kamiński (1827), Juliusz Słowacki Księcia niezłomnego, Karol Baliński Kochanków nieba, Bolesław Wiktor Budziński Czarnoksiężnika, Chłopicki komedię Alkad z Zalamei, Józef Szujski Życie  snem. Edward Porębowicz wydał w książce zbiorowej pięć dramatów Calderona .- Lope de Vega wydano w r. 1830 komedię pt. Don Felix de Mendoza. -  Don Quixota Cervantesa tłumaczono dwukrotnie: Franciszek Podoski w r. 1786 i W. Zakrzewski w 1855. W wydawnictwie „Muzy" Zdzisław Milner ogłosił  Novellas exem-plares. Stanisław Miłaszewski świetnie przełożył  Don Juana Zorilli. O nowoczesnej literaturze hiszpańskiej słabe do nas dochodzą echa.

Z literatury portugalskiej posiadamy przekład Os Lussiadas Ludwika Camoensa dokonany w r. 1791 przez Jacka Przybylskiego i drugi Adama M-skiego z r. 1890 pt. Luzyady.

Literatury północne bardziej niż inne zostały nam przez tłumaczów udostępnione. Corregio, dramat Adama Oehlenschlägera, przełożył Bolesław Wiktor Budziński. - Hansa Chrystiana Andersena tłumaczono wielokrotnie: H. Feldmanowski, Lewestam i inni. — Sören Kierkegaarda przełożono w „Życiu” Dziennik uwodziciela, a w „Chimerze” utwór Trwoga i drżenie. —  W „Symposionie” ukazał się  Wybór pism tego autora w przekładzie i z przedmową dra M. Bienenstocka. Ibsen, Bjornson, Bang, Ola Hansson, Knut Hamsun, Arne Garborg, Jonasz Lie figurują w naszych bibliotekach, katalogach i na wystawach księgarskich. Również pisma Augusta Strindberga były tłumaczone pilnie na nasz język. Ostatnimi czasy baczną uwagę tłumaczów budzą pisma Selmy Lagerlöf.

Po odejściu na wieczne czasy Moskali z ziem polskich, po odtrąceniu ich inwazji na nasze prawo, ducha, szkołę, język, można będzie zacząć mówić spokojnie o literaturze rosyjskiej. Znana ona jest w oryginale i najszczegółowszych przejawach byłym uczniom szkół Królestwa, Litwy, Wołynia i Podola. Poznańskie i Galicja z felietonów gazet bardziej zna Mereżkowskiego, Gorkiego, Andrejewa, Kuprina, Arcybaszewa, a nawet Lejkina, niż poezję Puszkina, Lermontowa, Odojewskiego, Wiaziemskiego, Aleksego Tołstoja, niż wielką twórczość Dostojewskiego, którą krytyk francuski Suarez stawia na pierwszym miejscu w szeregu prac ducha nowoczesnej ludzkości, niż pisma Tołstoja, Turgieniewa, Szczedryna, Gonczarowa, Wsiewołoda Garszyna. To, co jest w tej literaturze objawem głębokiego piękna, odruch antyrealistyczny, dzieła Konstantego Balmonta, Wiaczesława Iwanowa, Andrzeja Biełego oraz nowelistyka najnowszej doby, np. Sergiusz Auslender, dopiero czeka na swego odtwórcę w języku polskim. Ostatnimi czasy bardzo wiele tłumaczono z nowoczesnej literatury rosyjskiej.

My, cośmy rękoma wielkiego budowniczego nowoczesnej Polski w Kursie literatur slowiańskich wznieśli genialnie powziętą i tytaniczną siłą podźwignioną  świątynię powszechności narodów słowiańskich, niewiele dziś wiemy, jeżeli wnosić z ilości dokonanych przekładów, o życiu duchowym każdego z tych narodów.

Jedynie piśmiennictwo czeskie, od królodworskich i zielonogórskich falsyfikatów Wacława Hanki, które w Lucjanie Siemieńskim znajdowały świetnego tłumacza — aż do odtworzeń Jerzega Karaska w „Życiu” krakowskim, znajdowało U nas niejakie odbicie. Poezje Jana Kollara, Ładysława Czelakowskiego, Karola Machy, Wacława Fricza, Jana Nerudy, Jarosława Kvapila, Jarosława Vrchlickiego, Bożeny Nemcowej, Machara i Hajeka znajdowały tłumaczów w urywkach i wyjątkach. Bronisław Grabowski i Zenon Przesmycki byli najpracowitszymi odtwórcami u nas literatury czeskiej. Szczególniej ostatni wydaniem dwu wielkich tomów pism Juliusza Zeyera i tłumaczeniami Vrchlickiego dał wzór tej pracy.

Pisma Chorwatów, Serbów, Słoweńców, Ukraińców ukazują się czasami w naszych wydawnictwach.

Z tego przydługiego a dorywczo skreślonego bibliograficznego wyciągu, który nie rości sobie pretensji do ścisłości ani do wyczerpania poruszonej sprawy przekładów, wynika przecież oczywistość faktu, iż suma pracy już dokonanej w zakresie tłumaczeń z obcych języków jest ogromna. Odtwórca polski czerpie ze wszystkich kultur i czasów. Tuż przed wojną i w czasie wojny podjęto przekłady wielkich poematów wschodu, opracowane przez Antoniego Langego i Stanisława Michal-skiego. Jakieś wielkie ogarnia wzruszenie na widok niezmordowanej, ciągłej, nie ustającej ani na chwilę pracy tylu jednostek, symplistów, talentów i gejniuszów, a pracowników jednego znaku, znoszących wciąż i ze wszech stron do rodzinnego domu skarby ducha. Wszyscy ci ludzie, których nazwiska przewinęły się przez powyższe kartki - a częstokroć w ukryciu i bezimiennie - pracują dla jednego wspólnego celu, jakby zmówiwszy się przed wiekami, wczoraj i dziś, we wszystkich momentach doli i niedoli plemiennego trwania - dla zbogacenia duszy „późnego wnuka".

Dziś, gdy mamy szczęście najwyższe, jakie mogło być dla Polaka, oglądania własnymi oczyma odsłaniającej się ziemi Hanaam, wyśnionej krainy wolności, należałoby dźwigać się i stawać wraz we wszystkich dziedzinach - a więc i w tej - do zbiorowego, wielkiego: dzieła odgrzebania i odsłonięcia w całym ogromie pracy tylu służebników, która zanurzoną jest w niepamięci, poniewiera się w rozproszeniu i nieużytecznie marnieje. Mogliśmy ukazać samym sobie Ariosta, przełożonego artystycznie językiem niemal równoczesnym z oryginałem — możemy Racine’a, Corneille’a i Moliera czytać w jednoczesnym przekładzie — możemy Owidiusza mieć w starym języku Otwinowskiego, Żebrowskiego, Chriościńskiego i czytać go w mowie dzisiejszej. Jakże nadzwyczajne wyniknie zbogacenie słownictwa poetyckiego, a co za tym idzie, literackiego, dziennikarskiego i gwarowego z udostępnienia przekładów, które będą mogli czytać wszyscy, od ucznia w gimnazjum (który dzieła poetów starożytności poznaje dziś z tak zwanych bryków), aż do subtelnego poety!

Przekłady już dokonane stanowią jak gdyby fundament, trwałą i mocną podstawę przyszłego dzieła. Akademia Literatury Polskiej powinna by jak najprędzej zorganizować wielką, tanią, nie obliczoną na zyski, nie schlebiającą gustom i upodobaniom publiczności, czystym językiem polskim oddaną bibliotekę przekładów, w której zespół znawców będzie wysuwał danymi literaturami autorów w całości ich dzieła. Z przekładów już dokonanych ów zespół redakcyjny dobierze najdoskonalsze, odszukując je w amtykwarniach, bibliotekach, dawnych czasopismach, a nade wszystko wydobywając z rękopisów dotąd nie ogłoszonych. Znajdą się wielkie i mistrzowskie prace. Otworzy się możność działania współtwórczo dla legionu znakomitych pisarzów, którzy ze swymi przekładami kołatać teraz muszą do drzwi księgarzy i łaskawych nakładców.

Z tego zasobu, który się w naszym piśmiennictwie, jako nowa krynica bogactwa duchowego, otworzy, można będzie dobierać książki „dobre" dla okrężnych biblioteczek ludowych, jak już z dotychczasowego dorobku można było wcielić do nich świetną książkę dla ludu Narzeczonych Manzoniego, Serce Amicisa, Pustkowie i inne utwory Dickensa, Księżniczkę Kasię  Williama Butlera Yeatsa i wiele innych. W bibliotekach i czytelniach publicznych, jak Biblioteka Zakopiańska, można będzie, zamiast śmieci, podsuwać czytelnikom a nade wszystko młodzieży, cuda twórczości ludzkiej w dziedzinie literatury. 

III

Instytucja Akademii Literatury Polskiej powinna by zrzeszyć i reprezentować ogół piszących wszystkich dzielnic Polski i emigracji. Zarząd tego ciała powinien by się składać z najgodniejszych pisarzy i musiałby ulegać zmianie co rok czy co dwa łata, dla uniknięcia majoryzacji kierunków literackich jednych przez drugie oraz z obawy przed wytworzeniem się wszelkiego rodzaju magnaterii, matadoryzmu klik i zespołów, które mocą posiadania przydługiej władzy mogłyby szkodliwie oddziaływać na swobodę ujawniania się kierunków i prądów nowych. Zarząd ów byłby instancją dla obrony samotnego pracownika literackiego w rozległej dziedzinie materialnego życia, która aż dotąd była dlań wrogim „światem”.

Gzy ktokolwiek pomyślał kiedy w Polsce o tym, że literat musi prowadzić samodzielne do swych prac studia, równie jak „uczony” przesiadywać w bibliotekach, szperać w starych i nowych rękopisach, odbywać niezbędne podróże, poznawać stare i nowe kultury świata, oglądać własnymi oczyma lądy i morza, zwiedzać obce miasta i zgromadzone w nich skarby sztuki, skoro współpracownikiem tej właśnie dziedziny życia jest w swej ojczyźnie? Tylko młodzieniec „pracujący na polu naukowym" zasługuje na obfite stypendia, na rekomendacje, polecenia, ułatwianie wstępów do instytucji naukowych, muzeów, galeryj, bibliotek, na opiekę i obronę. Literat idzie zawsze własną drogą, z boku czy z tyłu, a na poparcie zamierzeń bynajmniej nie zasługuje. Ma on nie tylko prawo do szpitalnego łoża i wspólnego dołu „ubogich", jak Norwid - do samobójstwa, jak Stebelski, Bałucki, Wroczyński, ale nadto ma prawo do tęgo, żeby być posądzonym o szpiegostwo, żeby przez potężne partie polityczne wobec milczącego ogromu widzów być bitym knutem śmiertelnych zniewag, pod razami tego knuta skonać i na kościach bezsilnych dźwigać kamień hańby, kędyś na cmentarzu florenckim, jak Stanisław Brzozowski. 

Dotąd nie ma dowodu winy tego człowieka, a kara wymierzona została jak po najbezwzględniejszym wyroku. Byłem jednym z tych niewielu (Karol Irzykowski, Mieczysław Limanowski, Tadeusz Miciński, Wacław Nałkowski, Zofia Rygier-Nałkowska, Władysław Orkan, Ostap Ortwin), którzy podczas procesu sprawowanego w Krakowie przez partię socjalistyczną (na skutek oskarżenia Stanisława Brzozowskiego o należenie do liczby członków „ochrany” warszawskiej przez byłego agenta tejże „ochrany” Bakaja) żądali dodania do grona sędziów, członków partii, jednego przynajmniej literata. Żądanie to zostało wówczas odrzucone. Gdyby taki członek ze strony literatury brał był udział w owym nie dokończonym procesie, można by było zażądać od niego, ażeby tę sprawę poruszył na nowo, gdy po upadku caratu i rewolucji rosyjskiej ogłoszona została długa lista szpiegów i prowokatorów, a w liście tej nie ma nazwiska Stanisława Brzozowskiego. Dążenie do wyjaśnienia prawdy w tej ohydnej sprawie mogłaby wszcząć tylko Akademia Literatury Polskiej. Mogłaby zażądać od owego partyjnego sądu aktów i dowodów, mogłaby, przeprowadziwszy dochodzenie, zmyć z pamięci Stanisława Brzozowskiego znak haniebny albo, w razie udowodnienia winy, na zawsze to nazwisko z kart literatury narodowej wykreślić.

Warto tutaj przypomnieć drugą sprawę, którą znam dobrze, gdyż  żywy w niej brałem udział  - tak zwaną sprawę raperswilską. Grono osób żądało publicznie usunięcia z Muzeum w Raperswilu falsyfikatów i najrozmaitszych nonsensów, ułożenią wartościowych przedmiotów tam zgromadzonych w pewien porządek, który by cudzoziemcowi, jak to było w intencji założyciela, dawał pewien obraz kultury polskiej. Do obrony nie czego innego w istocie rzeczy, tylko właśnie falsyfikatów, stanęli ławą, powołani przez zarząd muzealny, młodzi profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, prawnicy z Krakowa i Lwowa i rozmaici luminarze ze wszystkich dzielnic. Korzystając z braku świadków, których w ciągu trzech dni trwania sądu niepodobna było dostawić z rozmaitych krańców Europy, oraz nie uwzględniwszy trudności w zgromadzeniu dokumentów, sąd, ad hoc z owych luminarzy złożony, wydał wyrok potępiający akcję krytykującą. Przeciągnięto wówczas w prasie polskiej a nawet w obcej, nazwiska wszystkich śmiałków, którzy odważyli się stosunki raperswilskie w świetle prawdy ukazać, przez wszelkie wypróbowane co do skuteczności komplety oszczerstw i wyzwisk. Wówczas zgromadziwszy wszelkie dowody napisałem broszurę pt. O przyszłość Rapperswylu, gdzie cytatami i danymi, absolutnie stwierdzającymi prawdziwość pierwszego oskarżenia, wykazałem istotę rzeczy. A dziś? Po śmierci głównych przedstawicieli dawnego zarządu muzealnego nowa dyrekcja usunęła wszystko, co w mojej broszurze do wyrzucenia zostało wskazane, i urządziła, jak słychać, wartościowe zbiory tameczne według rady sponiewieranych wówczas krytyków — czy ze zmianami, lecz w myśl podanych wskazówek.

Gdyby wówczas, gdy swą broszurę pisałem, istniała Akademia Literatury Polskiej, byłbym wezwał jakiś urząd polski do współdziałania w obronie najsłuszniejszej sprawy. Wtedy apelowaliśmy do społeczeństwa, tj. do pustki, pełnej chaosu. Prasa rada była setnie ze „skandalu”. Roiło się od korespondentów, bo przecie pachniało zwadą. Przeprowadzenie sprawy z bezwzględnym pożytkiem dla społeczeństwa, wykonanie ciężkiej roboty, o którą się zwada toczyła, pokryło, oczywiście, obojętne i lekceważące milczenie.

Nastręcza się jeszcze sprawa sprowadzenia do ojczyzny zwłok Juliusza Słowackiego, poruszona i podjęta przez pewne koła literackie i dziennikarskie w Warszawie z racji rocznicy poety. Należałem do nielicznej grupy piszących (Wacław Berent, Artur Górski, Ignacy Grabowski, Jan Lorentowicz, Ignacy Matuszewski, Zenon Przesmycki, Stanisław Wyrzykowski), która sprzeciwiała się usilnie na publicznym zebraniu w Warszawie sprowadzeniu popiołów wielkiego poety do kraju, zanim duch jego nie został sprowadzony, nie poznane, a nawet w całości nie ogłoszone dzieła. Uchwalono tam jednak ogromną większością głosów, ażeby te popioły do kraju sprowadzić. Taką samą uchwałę powziął wiec publiczny w ratuszu krakowskim pod przewodnictwem marszałka krajowego, decydując zarazem o złożeniu ich w grobach Wawelu. Tymczasem ówczesny biskup krakowski, ksiądz kardynał Puzyna, oparł się temu postanowieniu. Wówczas rada miejska krakowska i owe koło literacko-dżiennikarskie w Warszawie pokryły sprawę głębokim milczeniem. Znajdując, iż takie jej zakończenie uwłacza godności poety, wraz z kilkudziesięciu pisarzami i artystami podpisałem odezwę, proponując sprowadzenie zwłok Słowackiego do ojczyzny i złożenie ich w skałach Kościelca, skoro raz zdecydowano, iż mają być do ojczyzny sprowadzone, a na Wawelu złożyć ich nie wolno. Wskutek wyboru grupy pisarskiej, podówczas w Paryżu przebywającej, redagowałem tekst wspomnianej odezwy. Spotkała się ona oczywiście z protestami i zaprzeczeniami, a Jan Gwalbert Pawlikowski w swoim „Lamusie” traktował  ów pomysł w taki sposób, jak to jest tylko w naszym świecie literackim możliwe.

Gdyby istniała była wtedy instytucja literacka, której założenie proponuję, niemożliwą by to było rzeczą, aby genialny poeta doznał tej zniewagi, iż społeczeństwo zdecydowało o przewiezieniu jego popiołów do ojczyzny, a następnie, wskutek veto jednego człowieka, rozmyśliło się i swej dobrowolnej decyzji ani tak, ani inaczej nie zrealizowało - tych zaś, którzy pragnęli znaleźć jakieś w tej sprawie wyjście, sponiewierało najbrutalniej.

Są to zajścia przedawnione i wobec ogromu i doniosłości zagadnień, które teraz mamy przed sobą, drobne, nie zasługujące na wspomnienie. Lecz jest ich ogromna ilość. Szereg takich spraw przedawnionych i nieaktualnych można przedłużyć i doprowadzić aż do chwili bieżącej. Omówienie wszystkich, które wytworzył czas wojenny, z natury rzeczy trzeba odłożyć nie na bok, lecz na później, gdy nieskrępowane pióro będzie mogło zetknąć się z papierem. Na razie trzeba choć w ogólnych zarysach wskazać na konieczność uniezależnienia literatury, jako sztuki wolnej, od wpływu i przemocy partii politycznych, klik władających dziennikami, ugrupowań społecznie skrajnych w jednym lub drugim kierunku, reakcyjnych, postępowych czy bezbarwnych.

Po wtóre — należy dążyć do wyemancypowania twórczości literackiej spod władzy i dyktatury księgarzy, nakładców, spółek wydawniczych i przygodnych mecenasów.

Po trzecie — dążyć do ukrócenia uroszczeń tak zwanej krytyki i do wytępienia rozpowszechnionej recenzji dziennikarskiej, najczęściej bezimiennej, uprawianej przez rozmaitych frantów i hapencucyków dziennikarskich, wstydzących się ujawnienia swych (nazwisk, gdy szkalują i szarpią prace imiennie podpisane. Należałoby dążyć do paraliżowania m af i i, spokojnie wymierzanych w prasie na pisarzach niedogodnych dla różnych politycznych i społecznych zrzeszeń, do niszczenia zorganizowanych napaści, naganek, wyszczuwań, wyziębień i sztucznych wymilczeń talentów młodych, nowych, nie uznanych i samoistnych.

Motywy, których część tutaj przytoczyłem, od dawna nasuwały mi przed oczy konieczność znalezienia środka zaradczego.

Utworzenie stałej instytucji literackiej nie byłoby panaceum na wszelkie niedomagania, lecz usunęłoby, jak mniemam, zło zasadnicze. Instytucję tę proponowałbym nazwać imieniem Miriama, pracownika w dziedzinie rozszerzenia kultury polskiej -najwyższej zasługi. Przysporzył on piśmiennictwu narodowemu wielkiego poetę Cypriana Norwida, wydobywszy go po prostu z głębi ziemi, gdzie wraz ze swym genialnym dziełem przez ciemnotę współczesnych został wrzucony. Obecnie odkopuje drugi posąg naszej kultury - Hoene-Wrońskiego. Ile zaś trudu i jakich środków zużycia wymaga takie, odkrycie, wskaże przypowiastka, którą tutaj przytoczę dla zilustrowania rzeczy.

Poszukując pism Hoene-Wrońskiego Zenon Przesmycki długo pracował w Marsylii, gdzie znalazł część materiałów. Skopiowawszy własnoręcznie, gdyż tego przepisy archiwalne wymagały, wszystko, co tam było, udał się na wypoczynek w Alpy. W okolicach Chamonix po forsownej wycieczce, podczas zawiei i wielkiego zimna, trafił w wysokich górach do oberży, gdzie znalazł komin z tlejącymi węglami. Mając w tłomoczku podróżnym nieco zapasów i trunków Miriam rozgościł się w izbie i zabierał do noclegu, gdy do drzwi schroniska zakołatał drugi spóźniony turysta. Był to Anglik, zaskoczony również w górach, przez burzę. Przemoknięty do ostatniej nitki, drżący z zimna, strudzony i wygłodniały, nie miał już ze sobą nic do posiłku i rozgrzania się, gdyż wszystko spożył był w ciągu wyprawy.

Przysunął się tedy do ognia i suszył odzienie. Polak poczuł się do obowiązku gościnności z racji wcześniejszego zajęcia miejsca. Napoił i rozgrzał przybysza mocnym alkoholem, podzielił się zapasami, odzieżą i łożem. Po przepędzeniu nocy, rozstając się wdzięczny Anglik prosił, żeby Miriam uważał go za swego dłużnika i zechciał odwiedzić, gdyby kiedy losy rzuciły go do Anglii. Z biletu, który zostawił, wynikało, iż jest to główny dyrektor Royal Observatory w Greenwich.

W jakiś czas później Zenon Przesmycki udał się do Anglii, gdyż większość nieznanych rękopisów Hoene-Wrońskiego tam się znajdowała. Ze spisów tych papierów okazało się, iż właśnie w obserwatorium w Greenwich złożone są naukowe pomysły i matematyczne prace wielkiego tułacza. Uzbrojony w bilet przygodnego współtowarzysza noclegu w Alpach, Miriam udał się do obserwatorium. Ale u wejścia oświadczono mu, iż nikt absolutnie nie ma tam prawa wstępu spoza sfery upoważnionych do tego specjalistów i osób posiadających świadectwa od dyrekcji. Z. Przesmycki zademonstrował cenny bilet i po rozmaitych perypetiach został wpuszczony. Dyrektor powitał swego współkompana i uprzejmie do siebie zaprosił. Na przedłożoną prośbę o pozwolenie skopiowania rękopisów kazał natychmiast fascykuł wyszukać i ułatwił odpisanie.

Tak pomyślnie załatwiwszy sprawę w jednej instytucji, nasz poszukiwacz Wrońskiego ruszył do gmachu admiralicji, najwyższej władzy i instancji w sprawach morskich, gdyż i tam, w ministerium marynarki, znajdowały się jakoweś projekty, składane przez naszego mistyka. O dopuszczeniu jednakże do archiwum „pięciu lordów admiralicji" nie chciano nawet słyszeć, a udzielenia odpisów wręcz odmówiono. Ale powołanie się na to, że Greenwich, najniedostępniejsza z instytucji angielskich, zezwoliła na wstęp i nie odmówiła kopii — podziałało. Po sprawdzeniu faktu wpuszczono petenta do wnętrza, kazano wyszukać w archiwum manuskrypty i pod ścisłym dozorem dano je przepisać.

Zbogacony o te dwa sukcesy Zenon Przesmycki pewnym już krokiem ruszył do Foreign-Office, ministerium spraw zagranicznych, gdyż i tam były referaty i projekty Hoene-Wrońskiego. Po niemałych korowodach, z powoływaniem się na obserwatorium i admiralicję, dopuszczony został przed oblicze ówczesnego sekretarza stanu do spraw zagranicznych. Gdy wyłuszczył swą prośbę o przejrzenie i odpisanie papierów genialnego Polaka z początku dziewiętnastego stulecia, dostał bezwzględną rekuzę. Angielskie ministerium spraw zagranicznych nie mogło żadną miarą dopuścić cudzoziemca do swych aktów, nawet dawnych. Ale wtedy Miriam stanął do oczu ministrowi. Oto on, dyspozytor sił potencji angielskiej, trzymający rękę na sterze jej nawy, kierownik tylu potęg, dzieł i praw na kuli ziemskiej, odmawia prawa do poznania pożółkłych kart - komu? - Polakowi, członkowi narodu skrzywdzonego przez wszystkie siły świata i zapomnianego przez wszystkich - pozbawia ten naród ostatniej własności, promienia geniuszu, zachowanego w zwitkach papieru - solidaryzuje się z tymi, którzy wydarli nam wszystko - sławę, wolność, szczęście, język, kulturę...

Cień wzruszenia przesunął się przez oblicze angielskiego męża stanu. Za naciśnięciem krążka od dzwonka elektrycznego ukazał się urzędnik, a w kilkanaście minut później teka z pismem Hoene-Wrońskiego leżała na stoliku, przy którym pod okiem specjalnego delegata zasiadł Miriam do swej pracy wskrzesiciela geniuszów.

Działo się to wówczas, gdy nad. ziemią ojczystą panował Hurko i Bismarck i gdy nazwa Polski nie istniała. W anegdocie, którą przytoczyłem z pamięci, streszcza się całkowity ogrom owoczesnego nieszczęścia Polski. Zatarł już był wiatr ślady wielkiego tułacza, samotnika, żebrzącego o posłuch dla genialnych snów swego ducha, obejmujących wieszczymi skrzydłami ziemię i niebiosa, świat i zaświat, wśród krwawego doświadczenia o każdej godzinie.

....come sa di sale Lo pane altrui, e com’é duro calle Lo scendere e il salir per l’altrui scale.

Po nich to szedł  ów drugi zbierając troskliwie trudy, myśli, marzenia — wielką mękę tamtego. Nikt go do tej pracy odkrywcy nie delegował, nikt go nie wspierał i nikt nie udzielił rekomendacji. Nie miał poza sobą ambasady, akademii, ciała naukowego. Sam jeden był godnym i dostojnym ambasadorem rzeczypospolitej ducha, wielkiej krainy, okrytej ciemnością, niedolą, smutkiem i milczeniem. Trudził się dla potrzeby swej duszy i naprawy krzywdy, wyrządzonej przez innych wielkim zmarłym. O jego pracy, jako poety, krytyka, tłumacza, redaktora „Chimery”, wydawcy pism Cypriana Norwida, organizatora muzeoznawstwa, nowatora w sztuce reprodukcji arcydzieł, artystycznego drukarstwa itd. nie mogę się tutaj rozwodzić. Albo ktoś doniosłość tych prac i zabiegów zna i rozumie, a w takim razie musi je oceniać należycie, albo te sprawy są mu obojętne i obce.

Według mnie Zenon Przesmycki spełniał od dawna sam te zadania, które należałoby wykonywać siłami zbiorowymi. Zasługa jego w zakresie rozszerzania i pogłębiania kultury polskiej równa się zasłudze - położonej niegdyś w innej sferze i formie - Józefa Ignacego Kraszewskiego. Dlatego to proponuję, ażeby instytucję literacką, o ile powstanie, nazwać „Akademią Literatury Polskiej imienia Miriama".

Jakże tę myśl zrealizować?

Przypuszczam, iż rzecz ta może się począć w sposób najprostszy. Jakiekolwiek liczniejsze grono pisarzy, o ile ta myśl trafi do ich przekonania - redakcja którego z pism literackich - czy dawniej istniejące „Towarzystwo Pisarzy Polskich"  - podejmie trud ułożenia formalnego statutu i poweźmie inicjatywą rozesłania listów do osób istotnie pracujących, na polu literackim z wezwaniem do pisemnego głosowania, kogo by uważały za najgodniejszego do zajęcia miejsca w pierwszym zarządzie Akademii literackiej imienia Miriama. Akademia Literatury Polskiej w chwili swego założenia nie będzie posiadała ani jednego grosza. To prawda. Ale cóż z tego? Pierwszy zarząd zakrzątnie się około znalezienia jakichś funduszów. Będzie on się mieścił w jednym z miast Polski — może w stolicy, w Warszawie — w małej zapewne izdebce. Lecz skoro tylko wybrany zostanie i pocznie urzędować, utworzą się w łonie świata literackiego sekcje, przypuśćmy, językowa, przekładów z języków obcych, wydawnicza, obrony prawnej, sądowa itd.

Już może ten pierwszy zarząd zdoła wyróżnić pisarzy pierwszej wody, choćby wydali jeden jakiś tomik, a jeśli nawet nie będzie mógł dać im pieniężnej nagrody, stypendium na podróż i studia, to przez to wyróżnienie zdoła niejednego ocalić od zguby, od ciężkich robót w dziennikarstwie albo zmajoryzowania przez lichotę. Z czasem pieniądze się znajdą. Może już pierwszy zarząd zdoła zorganizować ogólny plan biblioteki przekładów i wejść w porozumienie z księgarzami co do jego zrealizowania.

Nie doradzałbym tylko kierownictwu Akademii Literatury Polskiej zamieniania jej na towarzystwo wydawnicze, drukowania i sprzedawania tworzącego się piśmiennictwa doby bieżącej. Poeci i literaci są twórcami, producentami dzieł sztuki pisarskiej. Sprzedażą tych dzieł, rozrzucaniem ich po świecie trudzą się zawodowi kupcy, czyli księgarze. Zarabiają oni na tym procederze znaczne, a nawet wielkie sumy, ponieważ wkładają w przedsiębiorstwo handlu książkami kapitały, zakładają i utrzymują ogromne sklepy, składy, najmują sztaby pracowników księgarskich, wchodzą w stosunki handlowe z licznymi i dalekimi faktoriami oraz są od nich materialnie zależni.

Akademia Literatury Polskiej winna wyrządzić pisarstwu polskiemu najprostszą usługę: unormować raz na zawsze stosunek poetów do księgarzy wyznaczając minimum honorarium autorskiego w stosunku ¼  czy ⅓ od ceny księgarskiej tomu czy egzemplarza dzieła. Ona to również przez jeden ze swych organów powinna zaprowadzić rzetelne wykazy ilości egzemplarzy przez księgarnie drukowanych. Wówczas nie będzie potrzeby tworzenia sztucznych i nienaturalnych wydawnictw, prowadzonych przez literatów, naiwnych w świecie kupiectwa, nie posiadających przecie ani księgarni, ani kapitałów, sztabów funkcjonariuszy, środków reklamiarskich, stosunków, obowiązujących w świecie handlu książkami. Gorzkie doświadczenie w wydawnictwie „Książka” aż nadto dobitnie pouczyło pewne grono pisarzy, czym jest spółka wydawnicza tego rodzaju.

Akademia Literatury Polskiej winna podjąć i opracować plan wydawania naszych wielkich pisarzy. Jestem najmocniej przekonany, iż niewiele upłynie czasu, a instytucja ta posiędzie własny gmach, bibliotekę, archiwum, da impuls do budowy teatru imienia Słowackiego i wzniesie Muzeum literatury polskiej.

Zakopane, w lutym 1918 roku.