Ludwik Łętowski

PRÓBY WIERSZÓW MIAROWYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA I.

PRZYPISY.

EPILOGUS.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA. PIEŚNI CZWORO.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA.

KSIĘGA II.

SIELANEK IV.*

BALLADY III.*

ELEGIA NA WZÓR TRISTIA OWIDIUSZOWYCH**

DWIE ODY.

FRASZKI**.

PIEŚNIE HORACEGO*.

PIEŚŃ IV (Z KSIĘGI EPODON).

SONET Ś. TERESY DO CHRYSTUSA UKRZYŻOWANEGO.

MÓDL SIĘ ZA NAMI MARYO!

ELEGIA

SONET DO CHRYSTUSA Z FRANCUZKIEGO. (DESBAREUX):

DO GALILEUSZA*

RZEŹ HUMAŃSKA (1786. )

MARIENBAD. (1848.)

MILSZAUER.

DREZNO. (1849. )

MORZE I POETA,

DO TOETYNIY ŁUSZCZEWSKIEJ PRZYPIS.

PRÓBY WIERSZÓW MIAROWYCH.

SATYRA II.

SATYRA V.

SATYRA IX.

SIELANKA. WIĘCKOWICE POD KRAKOWEM.

KOLĘDY.

CHRYSTUS PAN, FARYZEUSZE I CUDZOŁOŻNICA.

POD OBRAZKIEM MATKI BOSKIEJ.

DODATEK DO ROZPRAWY O MIAROWYCH WIERSZACH.

LIST DO WINCENTEGO POLA OD WYDAWCY TEJ ROZPRAWY O WIERSZACH MIAROWYCH.

PRÓBY WIERSZÓW MIAROWYCH

(metrami) : ksiąg czworo

Łętowski Ludwik

Omnia in mensura, et numero, et pondere
disposuisti.

Sapt. XI. 21.

KSIĘGA I.

SŁÓW KILKA, CZYLI ROZPRAWA

O MIAROWYCH WIERSZACH POLSKICH (RYTMOWYCH).

Omnes artes quae ad humanitatem pertinent

habent commune quodam vinculum, et quasi Cognatione quadam inter se continentur.

Cicero pr. Arch. poeta.

Spaliłem był w roku 1833 Historyę kościoła polskiego z ostatnich czasów, w dwóch tomach spisaną; potem, Pamiętniki Królestwa Polskiego od roku 1815 po rok 1833, tom gruby; nakoniec Pamiętniki moje własne, czego sporo było; a to z uwagi: że nie przystało mi wiele rzeczy pisać, i o wielu rzeczach zdanie mieć, wypisane i objawione, oglądając się na tę powagę, co wysoki wiek każdemu słowu jego nadaje. Przy tem Autodafe, dostało się Rozprawie podpracowanej do połowy o wierszach miarowych naszych, której nie mam czego żałować, jako rzeczy niedokonanej i zamało gruntownie rozebranej. — Było w niej ile pomnę: o zagubieniu prozodii naszej dla liter łacińskich; potem o wytropieniu jej, co dałoby się zrobić, po starych pomnikach mowy pisanej naszej; nakoniec, łajałem o to na Kochanowskiego, a mianowicie na Knapskieg, za którym powtarzamy niebacznie: iż mamy tylko przedoletnią głoskę od końca długą; (1) ale były to vana tela i nie trafiało do celu. — Gdy też kolej przyszła na mnie odezwać się, ujrzałem się bez prawidła pod ręką, iżbym wskazał komu drogę za sobą Składając zaś przytem wiersze metrowe dla nauki własnej, zrobiło się tego poczet niemały, od Ucińkow i Anakreontów począwszy, aż do Poematu i dwóch Tragedyj z czego zachowałem nieco, będąc tej myśli: to praktyka poprzedzała teoryę, tak jak natura poprzedzała sztukę; ażaliż one próby moję, nie przydadzą się do czego.

Nie powiem jaka to mowa taka, iżby nasz język nie miał prozodyj, a miał tylko przedostatnią zgłoskę długą! Ma on prozodyę ale swoją, nie grecką i łacinników, skoro jest żyjącym językiem; wiem mówilibyśmy martwym, to obudzilibyśmy go, a wtchnęli w niego iloczas, czucie nasze. Iloczas urasta w mowie od tego życia w człowieku, co odzywa się w każdem słowie jego, a ujęty w matematyczne miary, układa się potem na stopy i metry. W tilianie nie pomnę już kędy wyczytałem, że stosunek zgłoski do zgłoski, (syllaba) krótkiej do długimi to sprawa Poetów, zaczem przyszło do Hexametrów Pentametrów, Jambików, Chorjamabików itd. Wszystko bowiem w stworzeniu odzywa się pod miarą liczbą: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, powiada Mędrzec Pański (Supt. XI 21. ). — Chaos zlał się w harmonię, gdy Stwórca wzionał w niego rytm i miary, ale element był pod ręką do tego; podobnież w mowie ludzkiej tkwił pierwiastek do iloczasu, za który sztuka ujęła tylko, aby go złożyć w stopy i miary. Sztuka obrabia bowiem materyał surowy, a dla tego mówiemy: Bóg stworzył świat, a człowiek sztukę. Stopy i metry wałęsały się też po mowie od samego początku, ale nie pomierzone, za które pochwyciła dopiero sztuka. Dla Greków i Rzymian był to szczyt ukształcenia się ich mowy, gdyż wieszczom zawdzięczają Narody cywilizacyę swoją, a do czego język jest, narzędziem. Poznasz dla tego Naród po języku jego i co za sławy doszedł; a najpiękniejszy spadek jaki po sobie zostawia, to ten język swój. My obchodzim się po dziś dzień przy wierszach naszych, liczbą do pary zgłosek, opatrzonych jednobrzmiącemi końcówkami, nie oglądając się na ich geometryczną wartość co do czasu, mając sobie akcentowane za długie. Byłby to więc postęp niemały, kto wypracowałby prozodyę naszą, a uwiązał tę ostatnią stronę do lutni narodowej; poczem nasz język stanąłby na równi z mowami Greków i Rzymian.

Aby napotkać na iloczas zgłosek naszych i powiedzieć: gdzie i jakim on jest? Pierwsze do tego pytanie: czy go mamy, a nie jaki go mamy? Na co odpowie trzecie inne pytonie, czy może być żyjący język bez ilooczasu? a szukać nam dopiero będzie: czy sama przedostatni: i zgłoska od końca jest długą u nas? Posłuchajmyż.

Mowa ludzka jest objawem myśli człowieka, głos jej organem dzieli usposobienia myśli, bądź łagodnych, bądź gwałtownych, bez czego nie miałby współki z nami. Od onej współki głosu naszego, organu mowy ludzkiej, z umysłowem życiem naszemi urasta, rodzaj poczucia się pomiędzy temi dwoma pierwiastkami, jednym biernym a drugim czynnym, który wywołują iloczas; on ruch zgłosek pomiędzy sobą, za, którym przychodzi mowa ludzka do życia. Iloczas jest też jednym z warunków mowy ludzkiej, tak, że nie może być mowy ludzkiej bez iloczasu jak nie może być jakiegokolwiek głosu ludzkiego bez nad tchnienia: to bólu, to gniewu, to wesela itp. a mają go nawet głosy zwierząt, dzieląc one prawo życia i czucia, z całem organicznem stworzeniem.

Mowa ludzka pozbawiona iloczasu, byłaby martwem narzędziem człowiekowi, skoro nie podzielałaby czucia jego. Obumarłym spotkaniem się zgłosek jednej z drugą a wszystkie na jeden ton i do jednej miary. Myśl ludzka nie miałaby wtedy organu odpowiedniego do siebie, co podzielając z nią czucie i życie, był jej tłómaczem godnym i wiernym. Myśl i mowa spajają się w jeden rytm, i są tą. pieśnią, którą niesie człowiek świadectwo natury swojej, Głos ten wszystkich stworzeń począwszy od świerczka polnego, aż do śpiewów Aniołów i Archaniołów, ma jeden pierwiastek i jeden wspólny sobie tryb. Żadna mowa nie może też czynić wyjątku z pod tego ogólnego prawidła. Taki język żyłby i nieżyłby, w pośrodku żyjącej natury do kołu. Zostawałby po za stworzeniem, a żywotny pierwiastek jego, leżałby odłogiem. Naród co mówiłby takim językieni, musiałby zkamieniee i do rozwoju myśli ludzkich nie być zdolnym; naprzeciwko czemu stawa spornie organiczne prawo całego stworzenia, co wywołano do bytu, podziela jedno wspólne życie i służy wspólnie do jednej myśli Boskiej; bez czego nie byłoby jednego Universum, lecz, byłby chaos wieczyście, atomy rozrucone po przestrzeni.

O iloczasie nie może być więc mowy, a mają. go języki starożytne, co nowożytne, a nawet języki ludów dzikich, z których niektóre są zaledwie co nie śpiewanemi, — Co jest za ten iloczas u nas? To rzecz inna. Czemu nie przyśliśniy dotąd na prawidło jego? Nie tutaj sprawa. Pokazało się tylko: że nie ma języka bez iloczasu, a zatem bez zgłosek długich i krótkich. Pójdźmyź teraz to tego drugiego pytania i jestże tylko sama jedna przedostatnia zgłoska długą u nas?

U Łacinników zgłoska jest długą lub krótką, od samogłoski, przy której współgłoski biorą życie. Są więc u Łacinników samogłoski długiemi i krótkiemi, a nie zgłoski jak u nas, dla akcentowanej przedostatniej. Mając mówić o zgłosce akcentowanej naszej posługiwać się będę przytem wyrazami łacińskiemi, bym nie tworzył wyrazów niepotrzebnie.

Łacinnicy mają samogłoski krótkie i długie, a niekiedy obojętne. Dyftongi są u nich długiemi i samogłoska przed dwoma w. spółgłoskami. Dwie samogłoski przy sobie, czynią następną długą. Wyrazy złożone i pochodnie (derivativa) zachowują, iloczas samogłosek swoich; a akcent pada na przedostatnią zgłoskę, jeśli ta będzie długą, a na trzecią od końca, jeśli ona będzie krótką. Jak godzili zaś ten akcent swój, ze stopami swemi trzechzgłoskowerni, jak to Molossus i Trybrachys, lub Spiritus primus, abo quartus? Nie wiadomo — nasza mowa niczego takowego nie ma. Jej samogłoski są. wszystkie długie i krótkie, a raczej obojętnemi. Nie zna akcentu, tylko na przedostatniej zgłosce. Dyftongi, co samogłoski dwie w kupie, nie ważą na długość; ani znamy tego, by zbieg dwóch współgłosek, czynił poprzednią samogłoskę długą. O zachowaniu zaś iloczasu samogłoski w wyrazach złożonych, ani nam mowy; ni też by wyrazy na stopy rozrywane, z metru do metru zaglądały, mianowicie na Cezurze, co daje łacińskiemu wierszowi szczególną piękność — nam za cały iloczas w tem wmówionem ubóstwie naszem, jest sama jedna akcentowana zgłoska, ii nie możemy też chcieć, aby nas język metrowa! stopami Greków i Rzymian. — Średniówka pada u nas z końcem wyrazu, a u Greków i Łacinników wyraz przepoławia się niekiedy, czyli łamie się, i jeden metr kończy a drugi zaczyna. Mają do tego Łacinnicy wiele wolności w rytmowaniu swojem, gdy wczytasz się w ich poetów: łamią iloczas i metry, zbijają dwie samogłoski na jedną, lub z dwóch zgłosek czynią jednę itp. Próbował tego Nowaczyński pijar, rozciągnąwszy nasz język jak na Prokustowem łożu, ale co połamał złożyć nie mógł. Chciał gwałtem, aby metro wał język polski stopami łacinników, choć wydało mu to kocią muzykę.

Ale czego się tu dziwie na onę zapaść, skoro spotkało to mowę hebrajską. Mojżesz i Dawid mieli metrować po grecku i rzymsku, na parę tysięcy lat przed Grekami i Rzymianami. Fleury powołuje się na ś Hieronima, i widzi miary Pindara i Horacego w Pieśniach Mojżeszowych i Salamonowych. co w Psalmach Dawidowych i Lamentacyach Jeremiaszowych, (Diser. de poets. Tlebr. ). Watabl zapowiedział, ale nie ogłosił klucza do ksiąg Jobowych i wierszów Dawidowych, pisze Mercerius. (Capt. III in Job) Teodor Hebert wskazał tam na metry z Cezurą a poparł go Leklerk w swojej Bibliotece powszechnej szeroko rozpisawszy się o tem. Niejaki zaś Meibomius rodzaj Ciarlatana, przechwalał się odkrytym cudownym sposobem czytania wierszów hebrajskich; a co miało posłużyć nawet do przywrócenia pierwotnego tekstu ksiąg świętych. (Journal des Savnts 1699). Franciszek Gomar w księdze Davidis Lyra podał nietylko prawidła do długich i krótkich zgłosek u Hebrajczyków, ale uczył jak składać je było do miar greckich i łacińskich, a wziął pochwałę za to od Buxdorfa, Heinsiusa, Hottingera. — Lecz upadłe całe to rusztowanie, gdy Ludwik Keppel wykazał, że użyta podstawa do tego nie miała gruntu. Skaliger, (in Chron. Euzeb) Augustyn z Eugobio, Ludwik Kapellin, Martinius, Samuel Bohlius, Wastmuncius, Pfeijfer, odezwali się przeciwko temu, do których Grociusza dopisać, (in Luc. 1. 46. ). Nie przystało też prawdę mówiąc księgom Biblijnym, iżby wyglądały na Iliadę, albo Eneidę. Była to poezya, za którą układały się słowa, pod miarami do mowy swojej, a nie ona do słów pod miarami Greków i Rzymian. Prorocy nie mierzyli ani rachowali stóp i metrów, ani Mojżesz i Debora bili takt nogą, przy kantykach swoich. Szło natchnienie z góry, a ulewało się to rytmami lub zbiegało się niekiedy w Dityramby; po których mogły być przypadkowo stopy i miary, do Greckich i Rzymskich podobne dla zgłosek długich i krótkich, będących w każdej mowie ludzkiej.

Wszystkie mowy dla iloczasu, mogą być wiązane w stopy i metry, lecz każda ma swój obyczaj, dla właściwej sobie natury samogłosek swoich i składni wyrazów pomiędzy sobą. Stopy i metry greckie i rzymskie nie są prawidłem jedynem i powszechnem do tego, dla wszystkich języków po świecie jak miałyby one wszystkie mieć mechanizm jeden. Mowa była kiedyś jedna, tak jak Rodzaj ludzki należy się cały do jednego pnia i ma też wspólny element dla wspólnych sobie samogłosek i współgłosek; lecz wygłaszanie tych samogłosek i współgłosek uległo mnóstwu kombinacyom, gdy rozplenił się Ród ludzki po ziem i irozrodził na Narody, a jak sam uległ wpływowi Nieba i Ziemi, tak i mowa jego uległa nowym wrażeniom, pod nowem Niebem i na nowej jemu ziemi, co przemawiały do zmysłów jego inaczej. Nie zmienił się dla tego człowiek, ani zmieniło się narzędzie mowy jego. Słyszymy te same dźwięki i podobny śpiew do naszego, a wszelako ta mowa nam obcą. — Ztąd tyle i tylorakich mów, a każda ma swój iloczas i składnie swoją, które sztuka tylko obrabia. Jak pod Fidiasza dłutem urodził się Apollo belwederski, a z pod pędzla Rafaela wyszła Madona Syxtyiiska; tak jeden i drugi marmuru i włókna użyli do tego. Grekom dank za metry i stopy, co iloozas rodzinnej mowy swojej wyłaniali, iż ułożyłby się do miar Alceusza, boć im z tego chluba. Horacy przyznawał sobie, iż wprowadził pierwszy do Lacium wiersz Eolski: Dicar....princeps Aeolhim Carmen ad Italos deduxisse modos. (księg. III. pień. 24). Był to śpiew, choć z pożźyczonemi z boku miarami, do których nadał się język łaciński. Nie miało to wszelako wdzięku rytmu greckiego, za świadectwem samego Horacego, co powiada wiersze swoje sermoni propriora. Kwintylian znawca sztuki i talentów, napisał też o Lukanie: magis oratoribus quam Poëtis annumerandus, o jednym Horacym mówiąc wyraził się: fere solus legi dignus, nam, et gratiae, et variis figuris et verbis felicissime audax; (Inst. Orat I. X c. 1. ). Słowa nie powiedziawszy o zasłudze jego za wiersz Eolski, wprowadzony do języka łacińskiego.

Wracając się do przedmiotu mego, dziwno wydawać się będzie, gdy jak na waletę powiem, iż nietylko długich i krótkich zgłosek nie mamy, takich jak Łacinnicy i Grecy, ale do tego nasza przedostatnia zgłoska od końca nie jest dla mnie długą. Jestto przycisk, rodzaj intonacyi, podniesienie głosu, (Arsis) kosztem następnej zgłoski, lecz nie żadno przedłużenie geometryczne tej zgłoski, tak, iż ważyłaby za dwie krótkie, a zgłoska następna po niej za jedną krótką liczoną być mogła; jeno i ta przedostatnia i ostatnia, rachują za dwie zgłoski zupełni: co do miary sobie równie, tylko przedostatnia jest akcentem co do głosu podniesiona, bez, nabycia przy tem geometrycznej wszelako długości. Przykład nam to pokaże.

Odcinała ją wstęga srebrna, oddech Wisły, za pierwszym po nad miastem od słońca, rumieńcem.

Tutaj pięć przedostatnich akcentowanych zgłosek wiersza pierwszego, trzymają, miarę z czterma takiemi w wierszu drugim, a co nie mogłoby być, gdyby zgłoski nasze akcentowane geometryczną wartość na długość miały. Łacinnicy mogą mieć w Hexametrze swoim od dwunastu do ośmnastu zgłosek, bez nadwerężenia metru tego co do czasu. tak że ośmnaście i dwanaście zgłosek tąź i samą długość trzymać mogą; gdy u nas równo zgłosek w jednym co w drugim wierszu być powinno, a krótkich i długich nie ma, co dawałoby pole do wierszów jednej miary, przy nierównej liczbie zgłosek przy tem.

Z tego uczymy się. Nasz akcent jest tylko uderzeniem głosu, wyśpiewaniem powiem zgłoski, z przyciskiem na następną zgłoskę, lecz obie nie ważą dla tego więcej od dwóch zgłosek zwykłych. Gdyby zgłoska akcentowana była długą, to wszystkie nieakcentowane byłyby krótkiemi, a czego powiedzieć nie możemy. Potem akcentowana zgłoska jest tylko długą od miejsca, a zatem to miejsce czyniłoby długiemi nasze zgłoski, raz tę a drugi raz inną; co wychodzi na moje, iż wszystkie zgłoski u nas są obojętnemi, to jest równo długiemi co krótkiemi, tak że nawet przedostatnia ogłoszona za długą, istotnej wartości geometrycznej nie miała. — Mają Łacinnicy swoję Positio firma et liquida, lecz nie ma to nic wspólnego z naszą przedostatnią zgłoską, tak nazwaną długą. Miałaby zaś ta zgłoska ważyć za półtora, a następna po niej za pół? to na jedno wypada, skoro w kupie dwie tylko zgłoski czynią i za dwie liczą, a rozdzielone, każda pojedynczo za jedną zgłoskę waży zarówno z drugiemi. Są to zatem dwie zgłoski z których pierwsza ma być niby dłuższą od drugiej, ale dopóty tylko nominalnie dłuższą, długo przy tej drugiej zgłosce się trzyma, obie nie mając dla tego geometrycznej własności, na długość i na krótkość o jakiej mowa. — Potrzeba też nie znać całkiem co są długie i krótkie zgłoski Łacinników? Aby naszę przedostatnią mieć za długą; — Nie mamy zatem i mieć nie możemy nijako wierszów układanych na stopy łacińskie, skoro nasza akcentowana zgłoska pokazała się nie być długą. Jestto odpowiedź raz na zawsze dla tych, co metrów nie widzą, tylko greckie i łacińskie. Nam zapomnić o nich na piękne, na te nieszczęśliwe Hexametry, Pętametry, Jambiki i Chorjambiki co nas wciąż bałamucą. Nie mamy stóp i miar Łacinników, ale nie możemy zupełnie być bez swoich. Nie mamy tego iloczasu co łacinnicy, ale musimy swój mieć koniecznie, dla żyjącej mowy na ustach naszych. Szukajmy tylko a znajdziemy swoje stopy i metry po domu. Nie szukając bowiem nie znajdziemy nawet tego, że znaleśćmy je sobie nie mogli.

Mićkiewicz był człowiek niepospolity, po łacinie umiał dosyć, ale cóż, kiedy w Wallenrodzie swoim, hexametruje wciąż daktylami Z gwiazdą na czole talentu mógłby był ten człowiek odbudować wiersz nasz, życie właściwe zgłosek naszych wyśledziwszy; lecz mechanizm wiersza mało go obchodził, rymując za panią siatką wierszami do pary wiązanemi; a o stopach i metrach pojęcie jego nie wyszło po za widokrąg Nowaczyńskiego.

Abym uiścił się, o ile przedmiot temu odpowie a siły moje starczą, ze zapowiedzianych słów kilku o miarowym wierszu polskim, odepchnąwszy zwłaszcza stopy i metry Łacinników i zaprzeczywszy nawet przedostatniej zgłosce od końca, aby długą, była; z bojaźnią przystępuję do rzeczy, bez kompasu puszczając się w taką podróż, mając tylko za prawidło dla siebie onę rzuconą myśl: iż mowa nasza żyjącą będąc, nie jest bez iloczasu, dla czego dopominam się dla niej o rytmy i metry; gdy moglibyśmy wyśmienicie pozostać przy naszych rymach parzystych, opatrzonych końcówkami, nie potrzebując do tego metrów i rytmów. Odpowiedź na to taka:

Pójdź w las a usłyszysz tam grzmot, łom, huk bez rytmu, to uchodź; gdyż to zniszczenie, bądź pewnym. Natura bądź rodzi, bądź zachowuje, to odzywa się tobie pod stopami i miarami, to jest pilnuje stale pewnego porządku. Człowiek czy idzie, czy mówi, czy do pracy bądź jakiej przyłoży się, byle był w stanie normalnym, to idą mu z ust słowa do szyku i układają się w peryody; serce tłucze się po piersi do miary, krew bije do pulsu, on chodzi w takt, nawet przy każdej ręcznej robocie zachowuje rytm czyli metr: bądź piłą rznie, bądź siekierą rąbie, bądź młotem tłucze itp. (2). Iż latałyby mu ręce to tu to sam, a język biegał po gębie jak na kołowrocie, to zwichnęła się machina jego, a naprawy wymaga lub pochyliła się już ku upadkowi, i byt jej ma się ku końcowi. W takim stanie ciał organicznych ustaje wszelka harmonia i piękność, a człowiek czuje strach lub boleść i odwraca wzrok swój od tego lub ucieka przed zjawiskiem, co przedstawia mu zniszczenie i zapowiada śmierć. Słyszymy też Jamby, Pyrchyki, Daktyle itp. kędy tylko jaka czynność objawia się w naturze, a ona nie ukryła działania swego przed nami; odgrywając ten wielki dramat od nieba do ziemi, którego Bóg jest twórcą a człowiek świadkiem jeśli nie przedmiotem; a którego rytmów i metrów podsłuchał harmonię boski Plato w milionach onych ciał rozrzuconych po wieczności, po nad głowami naszemi, (3).

Metr jest wszędzie w całem stworzeniu, i mamy go w sobie, od stóp do głów. Jestto ten puls życia, od którego poczyna się organizm świata, rozwija i zachowuje. Myśl w człowieku gdyby nie układała się do miary i pod wagą, nie mogłaby narzędziem być do uznania prawdy, co miarą i wagą jest wszech rzeczy; tak jak mowa ludzka gdyby nie wyrażała się pod miarami i pod wagą, nie byłaby zdolną do oddania tych wrażeń i myśli, którym za organ służy od tego. — Czem też jest miara i waga dla rozumu, tem jest iloczas, miara i waga dla mowy, jeśli ma ona wygłaszać odpowiedne wyobrażenia do uczuć naszych. Są to dwa twory powiem: pierwszy działaniem duszy dzieło Hoże, a drugi współdziałaniem narzędzi do tego przydanych, dzieło ludzkie, ujęte sztuką tutaj. — Tej własności mowy doznawamy posługując się obcym nam językiem, lub słuchając cudzoziemca mówiącego językiem naszym. Będzie w tem gramatyka, a nie będzie w tem mowy i życia. Grek i Rzymianin gdyby powstali, a słyszeli Odysseję i Eneidę na ustach naszych, np. Niemca kawałkami wypluwającego długie i krótkie zgłoski, pytaliby się co za językiem mówiemy? Składamy wiersze łacińskie, nie brak w nich zgłosek długich i krótkich, ale za harmonią, nie pytaj się, gdyż posągi Fidiasza pozostały po nasze czasy, lecz co Orfeusza pienia, te uleciały w powietrzu z wiekami. Słowo dla tego, słowu niepodobne, a może być martwe, toż samo rymy i metry. Mówici niektóry i swój będzie, a nie ma w tem duszy i rozumu, choć słyszysz rodzinne słowa. Na ustach człowieka serdecznego mowa jest lutnią i arfą, dłutem i pędzlem: Hajdena, Fidiasza, Rafaela; a na ustach onego pierwszego, narzędziem rzempicieli niemiłosiernego, co nie wiesz czemu cię nudzi, choć mówiłby mądre rzeczy. Nie rzecz tutaj o wymowę jako sztuka, ale o mowę jako czucie. Kto mówiłby też po grecku lub po łacinie z duszą Greka i Rzymianina, nie miałby potrzeby iloczasu się uczyć tych dwóch języków, lecz samem czuciem doszedłby do potęgi tych obydwóch mów. Jest ta potęga w każdem słowie, czasem w jednym wyrazie, jak te valete Cyceronowe, a quirites Cezarowe, a które daj głupiemu powtórzyć, to śmiechu z tego będzie. — Można też koncept nie źle złożyć, a nie umieć go wygłosić, co widziemy na kaznodziejach czytających z karty, którym ręce biegają, a słowa z ust wypadają, jak byłyby to dwie figury a nie jedna. W słowie natchnionem jest moc i życie, a ten rytm i miara, czynią go prawdziwem dla nas, bo dusza kłaniać nie umie. Ten rytm jest też sztuki ludzkiej całą tajemnicą, gdyż sztuka ująwszy za niego, spotyka się jakby z myślą Boską, rozlaną w całem stworzeniu, z troistym metrem jego: prawdy, piękna i dobra. Posągi starożytnych i Madony nasze mają też on rytm, (4) którego iloczasem jest ideał prawdy w łonie stworzenia dla nas złożony, z dwoma siostrzycami swemi, dobra i piękna, co trzymają się za ręce, kędy byłby utwór sztuki, wiernym obrazem ideału swego. Medycyjska Wenus przedstawiając myśl piękności plastycznej kobiecej, wzbudza uwielbienie, które odnosimy do Twórcy wszech ideału prawdy, piękna i dobru, a jakiemi natchniony mistrz wyciosał ją z marmuru. Myśl nie dobra w obec jej nagości, dotyka tylko człowieka, a nie dotyka dzieła, tak jak wejrzenie na niewinną dziewicę rumieni ją, ale nie kazi.

Jak stało się to, iżby języki z iloczasem i przy akcencie, nie przyszły za sztuką do metru, ale podobały sobie w rymie? Odpowiedź na to: z upadkiem mowy łacińskiej, po zalaniu Państwa rzymskiego ludami od północy, nie było szkoły, ani był czas do tego (5). Rzymianie wzięli stopy i metry od Greków, do czego język się ich nadał, nie bez gwałtu wszakże. Są też to wiersze miarowe, ale daleko im do greckich, co do wdzięku i gładkości. Nowożytne języki kształciły się pod niedobrą chwilę, do tego język łaciński zamierał, u w kościele śpiewano, dając na akcent zaledwie uwagę, a po himnach niedbałemi metrami opatrzonych, rym się już zawadzał,

Nauka stóp i metrów upadała, a zgłoski długie i krótkie zobojętniały, a natomiast w końcówce szukano dźwięku. Odnoszą początek takiego wiersza do Gotów, u których poeci zwani Runerami, pierwsi mieli być, co użyli rymu, a te zwano od nich runami, z czego urosło słowo rym, rymy. (6). — Czy języki dzisiejsze mogłyby hexametrować i pentametrować? Próbowano, ale nie powiodło się, chcąc użyć do tego stóp i metrów łacińskich. Niemcy rnetrują i z tem im dobrze, przy bardzo słabych długich i krótkich zgłoskach swoich. U nas wyznawcy stóp i metrów greckich i łacińskich, orzekli polski język niezdolnym do wierszów miarowych, z kalectwa swego czyli z winy własnej, czyniąc krzywdę jemu. Im rzecz była o miary greckie i łacińskie, a nie widzieli tego że do naszego języka innych szukać należało. Lecz właściwa przyczyna do upadku nowożytnych mów naszych, że nie metrują, to on rozbrat poezyj z muzyką obecny, dla którego zatarła się różnica pomiędzy długiemi a krótkiemi zgłoskami.

Od początku chodziła poezya w parze z muzyką, wiodąc przytem pląsy i skoki. Trzy te siostry wspólnego początku trzymały się rytmu, a sztuka ująwszy je w stopy i metry, wykształciła śpiew, wiersze i taniec. Nazywano też poetów śpiewcami, a wiersze pieśniami. Plato nie przypuszczał śpiewu bez wiersza, a wierszy pisanych nie do muzyki. U Egipcyan za jego świadectwem, muzyka i poezya obok z tańcem, stanowiły część obrzędów religijnych, (de Legb. I. III. ). Hebrajczycy śpiewali swoje psalmy przy licznej muzyce i tańcach, od czego chowali skoczków i skoczki. Dawid król tańczył przed skrzynią Pańską wiodąc ją na syon, przy poświęceniu odbudowanego kościoła w Jeruzalem (Exod. XII. 39. ). Rzymianie mieli podobnież swoje śpiewy uroczyste, a doszedł nas Horacego Carmen Saeculare, na obchód stuletni przypadający za Augusta, śpiewany na przemian od chórów chłopców i dziewcząt. — Poezya u Hebrajczyków nie zeszła była z tej drogi, a kapłani i królowie byli u żydów jej mistrzami. Starożytność uważała słusznie wieszczów swoich za posłanniki Bogów, co nauczali ludzi filozofii i teologii, a w onej powieści dzikiego zwierza, co szło na głos lutni Orfeuszowej, przechowała im zapisaną wdzięczność swoją. Składali oni pieśni ku czci Bogów i chwale narodowej. Homer chodził po Grecyi i śpiewał rapsodie swoje, później w księgi złożone, po których Olimp z Grekami do kupy zmięszał. Wszystkie narody miały takich poetów, a Sagi północnych ludów, osnute są co do jednej na tym wątku.

Poezya i wiersze to natchnienia dusz powołanych, odziane formą, iżby nam dostępnemi były Z uznaniem prawdziwego Boga, osiągły też szczytu swego. Uwielbienie sparało się z miłością, z miłością czystą czyli wiedza dostała się do serca, a pienia ulały się w himn na chwałę Najwyższego Stwórcy wszech rzeczy. Takie składali ś. Teresa, ś. Franciszek, ś. Tomasz z Akwiniu, ś. Bonawentura z świętym Bernardem, i co było tylko wielkich ludzi w kościele Bożym. Poezya jest też świętą dla źródła i powołania swego, a nam miałaby być jak ta Matrona katolicka, na której widok poważniejesz, a odchodzisz od niej lepszym. — Od kiedy i gdzie poezya odstąpiła od pierwotnego wzniosłego stanowiska swego, a jęła się do Apoteozy ubóstwionych namiętności ludzkich? Starożytność pogańską co najprzód o to winić. Od bogów przyszło jej do półbogów, aż do ludzi w końcu; a gdy Olimp nie był lepszym od tych ludzi, krok jeden było jej tylko od śpiewania skazionej ludzkości. Dla nas upadkiem jest taka poezya. Obnażona z królewskiej szaty, duch ją odleciał. Sztuką się dla tego podpiera, i od sztuki szuka sobie zasługi. Co śpiewaćby miała kantyki z Mojżeszem i Deborą, lub na cześć narodową składać pieśni Homerowe, to ona śpiewa dla uciechy ludzkiej, a dla podobania się światu i ludziom. Służy upadkiem swoim nikczemnej sławie swojej, zakupując sobie przyjaciół przyprawą zgorszenia i obrazami na półnagiemi miłości zmysłowej, pod wszystkiemi jej postaciami, ulubiony jedyny sobie temat swój. Poeci uronili też swoje wieszczów znamię; albo ul legają się nazbyt po ziemi, dla łatwych wawrzynów za to, albo nogami opuściwszy ziemie, a głową nie dosięgając Nieba, błąkając się po tej środkowej strefie, urojonego jakiegoś świata. Szkoła katolicka im za ciasną, a narodowa ulotniła się pod ich piórem, iż do wymarzonego ideału zeszła. Są znowu co radziby się rzucić w objęcie Greków, wszystko do ich łokcia przymierzając. — Czy po grecku rozumieją? Nie pytaj się; a co zasłyszeli nasi o tem, to od Niemców. Tymczasem Niemcy od tych badań swoich, nie już dramatyka, ale porządnego poety nie mają. My nie powiedzielibyśmy nawet, zkąd to uwielbienie do Sofokiesa i Eurypidesa? Mamy nietylko też pisać po grecku, ale budować Tezeusza świątynie i partenony; choć nie powiodło się to na Walhali Niemcom, a na kościele ś. Magdaleny Francuzom. Wzory są dobre, byle nas płodności nie pozbywały i ślepemi naśladowcami nie czynili obcej sztuki — każdy lud ma swoją historyę i ma swój dramat, tak jak ma swoje budownictwo, skoro z dzieciństwa wyszedł, i ma swoją muzykę, poezyę i taniec. Bowiem każde niebo i każdy czas, wynurzają na jaw sztukę odpowiednią sobie; a jestto także historya człowieka, tylko pisana co raz innemi czcionkami. Katolickiej szkole nie zarzucisz braku poetów, architektów, malarzy itd. Wyrobiła ona sobie godną poezyę siebie. Szekspier z bohaterami swemi z krzyżem na czole, dramat chrześciański zformował, nie potrzebując Greków i Rzymian do tego. Dantemu większa zasługa za język włoski, którym pierwszy był co pisał, od Piekła jego, do którego zapomniał siebie włożyć. Zdanie moje o Dancie może nie zdawać się komu, ale matematyczne pewniki stoją tylko o mocy swojej, i usprawiedliwiają się same siebie. W dziedzinie nauk wyzwolonych swoboda to postęp, a skamieniałyby bez niej; tak jak skamieniały dla wielu, co czytają a nie myślą, i powtarzają to co przeczytali. Jestto owoe tej oświaty literackiej, co podaje ci wyobrażenia gotowe co chwila i na wszystkie sposoby: po teatrach, powieściami, gazetami nawet kalendarzami; że nie masz potrzeby myśleć, i nie myślisz też, a to co wiesz, to nic swego.

Natrąciwszy nawiasowo o miarach i metrach, i wspomniawszy na powołanie poety, a powinowactwie wiersza z muzyką, czas na mnie teraz odezwać się o miarowych wierszach, a raczej o taktowych wierszach. Zadanie twarde, a prawie niepodobne, podkopawszy teoryę długich i krótkich zgłosek u nas, i zaprzeczywszy im miary aż do akcentowanych. Bądź co bądź, one poszukiwanie posłuży zawsze do tego, co myśleć nam, o miarowych naszych wierszach: mogąże być czy nie mogą być miarowemi, bez zgłosek długich i krótkich, przy samych tylko tak zwanych akcentowanych? Potem, stojąże dzisiejsze nasze wiersze na rymach, lub dla stóp wiążą się w miary do metrów? Nakoniec, sąże rymy integralną dla nich częścią, lub nie mająże z składnią wiersza naszego nic wspólnego?

Muzyka jest użyciem tonów, co powiązane w stopy i metry, złożą śpiew wesoły lub żałobny, albo poważny lub skoczny. Ma ona to samo co mowa, i tenże klucz powiem, czyli porządek; będąc jednym z trzech języków, któremi objawia się w nas dusza na zewnątrz. Wykrzykniki są najpierwszym z tych języków, z poruszeniami ciała przytem, na ból, gniew, zazdrość, wesołość, obawę itp. Potem idzie śpiew z gammą swoją cudowną, której siedm tonów, kombinują się pomiędzy sobą bez końca, najrzewniejsze uczucia duszy oddając. Ostatnie tu miejsce trzyma słowo wygłoszone, to jest języki mówione, do których obok gammy muzycznej z pięciu samogłosek złożonej, wchodzi mnóstwo przygłosków do wymówienia. Wykrzykniki i śpiew są też językiem człowieka, a mowy są językami ludów, pierwsze dwa powszechnym językiem, a trzeci miejscowym. Ale jak wykrzykniki i mimika mają swój rytm a najbliższy natury, i nie potrzebujący sztuki do siebie, tak mają go muzyka i mowa, lecz za użyciem sztuki dopiero. Nie ujęte w stopy i miary przedstawiałyby chaos, rodzaj zamętu pozbawionego wszelkiego poczucia i harmonii. Mowa dla tego wiązana czy nie wiązana, jest dobieraniem zgłosek, co gdy poczują się obok siebie, jakby ręce podały sobie; z czego powstaje on metr i rytmy, co chwytają za ucho i rozum, a stanowią mowy ludzkiej urok i siłę. Ta jest przyczyna do onego starego powinowactwa, pomiędzy muzyką a wierszami, dla którego chodziły długo wprzód z sobą, z czem dobrze się im działo. (7). Dawno ona myśl tkwiła mi w głowie, po wielu chodzenia daremnego za zgłoskami długiemi i krótkiemi u nas, co niedoprowadziło mnie do niczego, aby wziąść się do podziału muzycznego zgłosek naszych, upatrując w tem; ażaliż dla powinowactwa i podobieństwa miar muzycznych, do stóp i metrów w mowie ludzkiej, nie spotkałoby się z kluczem prawdziwym, do harmonii wiersza naszego? Wszak tony gammy muzycznej, czyli jej zgłoski, nie są samorodnie długiemi i krótkiemi, tylko biorą miarę przypadkowo, od stóp i metrów, czyli taktów, w które wciśnione do harmonii i życia przychodzą. Czemużby na tenże obyczaj, zgłoski mowy ludzkiej ujęte w stopy i metry, dla miary muzycznej za klucz im służące, podobnież harmonii wydać nie mogły? Do której pierwszym warunkiem są długie i krótkie momenta, od których harmonia urasta, gdy te momenta krótkie i długie do ładu muzycznego przywiedzione zostaną.

Pójdźmy więc od słów do rzeczy, na co dzielę stopy i metry, i układam je do taktów, jak następuje:

Takty, czyli metry.

1.

Ranek był - spuszczałem się - z Michałowskiej góry

2.

w tem ujrzę - złotych krzyżów - łunę nad o - błokiem

3.

srebrna ją - Odci nała - wstęga oddech - Wały.

4.

na horyzoncie - za pierwszym - od słońca ru - mieńcem.

5.

rozciągnięta - po ziemi - spada ją cą - rosą.

6.

na w koło - najpiękniejsze - pola gaje - łąki

7.

byłże by to - już Kruków - stój! niech gród po - wiłam

Te siedm wierszów dzielę każdy na trzy takty, z połową. W pierwszym mamy więc zgłosek akcentowanych cztery, a w trzecim pięć, lecz może być tego i sześć, jak to w wierszu

8. | Jad wiga | obcej sobie | Litwę z naszą | Polską..

Za akcentowaną liczę tylko przedostatnią zgłoskę, w Trochaeusie i Amphibrachysie a Ditrochaeusie pierwszą i przedostatnią, jak niekiedy, jeśli na Paeona trzeciego nie zejdzie.

Co zaś do zgłosek nieakcentowanych, tych w takcie pierwszym wiersza pierwszego jest dwie, a w takcie trzecim tegoż wiersza trzy, tak jak w takcie pierwszym wiersza czwartego jest tego cztery. Trzy takie takty z połową mogą mieć przeto od czterech do sześciu zgłosek akcentowanych, a nie akcentowanych od dziewięciu do dziesięciu, bez obrazy dla tego miary i ucha. Ona zgłoska czternasta za jaką napotykarny w czwartem wierszu jest zgłoską luźną, stawającą tylko przed wyrazem o dwóch zgłoskach zaczynającym metr, a najlepsze dla niej miejsce to przed cezurą; a cezura czyli średniówka ma padać zawsze z końcem drugiego taktu, i to na wyraz trochaeuszowy, czyli zakończony Trochaeuszem; co odnosi się też w zupełności do ostatniego pół taktu, zamykającego wiersz taki. — Naprowadza to zatem na wniosek: iż skoro cztery i sześć zgłosek akcentowanych trzymają miarę przy siedmiu i dziewięciu zgłoskach me akcentowanych, a nawet cztery akcentowane z dziewięcioma i dziesięcioma nieakcentowanemi; przyczyny do tego szukać nam w iloczasie, co będąc nie taki co u Greków i Rzymian, ożywia wszelako te stopy nasze, gdy związane staną do taktu, czego bez wyraźnego iloczasu w mowie naszej byćby nie mogło. Na czem opieram one prawidło, i jednostajność długości taktów, przy nierównej liczbie zgłosek, bez względu na akcentowane i nieakcentowane? Na doświadczeniu bardzo prostem, jakie towarzyszy zwykle wszelkiem odkryciom naszem. Na czytaniu wiersza pod zegarem ściennym, lub chodząc i licząc stopy czyli momenta; wiele takich przypada do wymówienia jednego taktu, a wszelako, iżby jeden co drugi równe były sobie, co do potrzebnego czasu na ich wymówienie. — Praktyka pokazała mi: że takt składają dwa momenta jednostajnej długości, bądź o dwóch zgłoskach akcentowanych z dwiema nieakcentowanemi, bądź wreszcie o jednej akcentowanej z czterema nieakcentowanemi: że zgłoski akcentowane choć nie liczą za długie, od nich ma wszelako poczynać się takt trzeci po średniówce, z małymi wyjątkami niekiedy, i od nich poczynać się ma ostatnie pół taktu, o ile to być może. Co zaś wyrazy jednozgłoskowe, te liczą, to długo, to krótko, odnośnie do miejsca jakie zajmują, bądź będzie to w pierwszym momencie, bądź w drugim, wszelako z akcentowanemi je nie param. Nakoniec, że po średniówce, co i po pół taktu od końca, ma być przestanek, czyli spadek głosu; a dla logicznego sensu nie ma się chwytać z jednego wiersza za drugi; gdyż nie byłyby to już wiersze, jeno proza wiązana soluta oratio; choć ma i ta swoje periody czyli okresy od miejsca do miejsca, które zachowujemy, to jest, kto pisze i czyta dobrze. Nauczywszy się wierszów takich, będziem mogli zczasem z taktu na takt zazierać, bez krzywdy miary i ucha, lecz to umiejętnie i bardzo ostrożnie; bowiem z wierszami jestto co z muzyką i tańcem: że nie pilnując taktu; kto nie miałby ucha, zrobiłby kocią muzykę z Symfonii Hajdena. a skakałby jak wróbel na drucie w poważnym menuecie. Z tych kilku postrzeżeń przyszłoby zczasem do wielu innych, a z tego mogło spisać się pomału stałe jakie prawidło. Wyjątki byłyby liczne od kilku pewników przyjętych ale te są bogactwem, którego łacinnicy nie szczędzili sobie. Pięć zgłosek akcentowanych w pierwszym a sześć w szóstym w przywiedzionych wierszach, naprowadzają na wartość geometryczną tych zgłosek, pod względem czasu potrzebnego do ich wymówienia; skoro do wymówienia tyle czasu biorą, ile tego trzy lub cztery niekiedy. Podłóżmy je pod znaki muzyczne do taktu, obkładając zgłoski akcentowane punktem, choć ten punkt nie ma tutaj tego znaczenia co w muzyce, iżby za połowę zgłoski ważył, a będzie:

W tych dwóch wierszach są niemal wszystkie przypadki do składania wiersza o jakim mowa, za ujęciem je w takty muzyczne. Mamy takty o trzech zgłoskach akcentowanych, o czterech i o pięciu, aż do sześciu, tak jak mamy wiersz o trzynastu i o czternastu zgłoskach, a co do miary taki jeden co drugi. W wierszu drugim napotykamy na odbitę zgłoskę jak to w muzyce bywa, a takt pierwszy zapełnia Paeon trzeci, takt drugi poczyna się od zgłoski długiej poczem idzie trochensz, takt trzeci składają zgłoska obojęta z daktylem, a czwartego połowę kończy przeciętego Amphibrachisza, pozostały trocheusz. W wierszu tym, w trzecim jego takcie, zjawia się zgłoska obojętna, co miałaby z początkiem taktu być długa, ale to wyjątek stanowi. — Co do zgłosek w ogólności, nie są one długiemi i krótkiemi dla samogłosek swoich, tylko stają się przypadkowo długiemi i krótkiemi, od miejsca jakowe w momentach taktowych zajmują, a wszelako bez obrazy języka, i akcentów jego. — O Cezurze naszej była mowa, iż ma zamykać drugi takt wyrazem zupełnym, a o łacińskiej ani nam myśleć, gdyż język nasz nie znosi słowa przepołowionego w tem miejscu, Co najwięcej to wolno Cezurę zamknąć samogłoską np.

Są jednak wypadki, co słowo mogłoby się przepołowić, lecz to nie ma tego wdzięku co u łacinników, i rzadko może być używane bez obrazy ucha, naprzykład.

Mamy więc dwa wyrazy przepołowione, z początkiem i końcem pierwszego taktu; ale w drugim razi to przepołowienie na Cezurze. Ten wiersz nie jest też foremny, ale warta uwagi. Najprzód ma tylko trzy zgłoski akcentowane, nie licząc pół taktu czwartego; a potem, one przepołowienie na Cezurze, dałoby się może przyswoić na wyrazach składanych, jak tu właśnie przypadek jest w tym wierszu, ze słowem urąga-łoby. — Co do samogłoski za całe pół taktu, jak to jest w wierszu pod literą a. powiem tylko, zamykając moje spostrzeżenia o iloczasie muzycznym, jaki za prawidło do miarowych wierszów naszych podaje: iż to nie jest długość matematyczna zgłosek łacińskicłi i greckich, jeno tchnienie rytmowe, życia i czucia pełniejszego, dotykające taką zgłoskę dla miejsca jakie zajmuje; czyli pewien przycisk, którego potrzebujemy dla myśli i uwagi naszej, a z czego potem harmonia powstaje za użyciem sztuki do tego; czyli ten ład się robi, a zgoda pomiędzy myślą a czuciem naszem, której wyrażenie odpowiadałoby onym warunkom, jakich ta myśl, a czucie nasze wymagają. Nie mierzy się też dla tego ona długość w stósunku do krótkich zgłosek, jak jeden do dwóch, gdyż zgłoski nasze pojedynczo uważane martwe są; ale daje ją rozum czytającego, do którego przychodzi się za wprawą i nauką, tak jak wprawą i nauką jest dla nas skandowanie wiersza łacińskiego. Wiersz jedynasto-zgłoskowy, byłby u nas natury pentametrowo łacińskiego, dla w pośrodku i przy końcu pół-taktu, i tak:

Znosi ten wiersz cztery zgłoski w pierwszym takcie, np. do słuchajcie dodawszy słuchajcie mnie, iż zamiast Amphibrachysa stałby Paeon secundus.

O wierszu ośmiozgłoskowym nie ma mowy, gdyż będzie to dwóch taktowy. Reszty zaś nauczy czas i praca, jeśliby podział ten wiersza na takty muzyczne znalazł zwolenników sobie. Kto przyłożyłby rękę do tego, dam mu za całą radę, aby raz na zawsze zapomniał, na stopy i metry łacinników i greków; a przy Cezurze wytknął, a z końcem wiersza stanął nieco; dla czego na kreskowaniu w takim wierszu dużo zależy, jak to mamy w tym wierszu pod literą b. powyżej, kędy czytamy: Wyrodne co urągałoby się swym Przodkom, czemu po urąga ma stać przecinek. —

Jak wymawiać zaś te zgłoski do taktu wciśnione, aby trzymały miary i wydały miary? Talent i nauka są od tego, powiedziałem, a co stanowi sztukę. Rozum ożywia mowę, co daje czucie, a do tego gdy przystąpi nauka, mamy dopiero sztukę, która układa słowa w stopy i miary, z czego powstaje harmonia. — Czy te stopy będą długie i krótkie dla zbiegu samogłosek i współgłosek, czy po kilka wciśnione w takty, urosły na długie i krótkie, dla miejsca jakie zajmują? Za jedno to dla ucha. Rzecz tylko o to, by językowi gwałtu nie było przytem, a on otrzymał takie metry, którychby jedne i te same, zgłoski to się kurczyły, to się rozciągały, jak to w muzyce mamy, gdzie raz ut krótkie, a drugi raz długie, itd. Zgłoski muzyczne wszak biorą wartość co do czasu od miejsca jakie zajmują, a czemużby to nie miało być z zgłoskami mowy naszej, zwłaszcza że nie obcą nam jest oną własność od miejsca urastać, tak jak to z naszą zgłoską przedostatnią się dzieje? Warunek byłby to więc swojski, to jest nie obcy naszej mowie, a poszukiwania na tem polu nie miałyby nas odstręczać od pracy, przy której zwykle do sił i rozumu przychodzim, jak to mówi łacinnik: Gladiator in Arena consilinm Capit. — Jaka też siła jest w podziele taktów, a tajemnicza moc czasu w harmonii przywiodę tutaj dla przykładu, małe doświadczenie do zrobienia. Weźmy taniec Ogińskiego znany w całej Polsce, a nie zmieniając melodyi, takty podzielmy tylko ze trzech na cztery, albo na dwa punkta, a zobaczymy co to będzie? Zobaczymy, iż metr w muzyce, w mowie, w sztukach nadobnych jednym jest z pierwszych warunków do harmonii, do prawdy i piękna. Gdzie nie pocałuje się też natura z talentem, tam sztuka drzemie, wiersz wlec się będzie kulawo, proza będzie bez stępia swego, a posągi będą bałwanami; tak jak muzyka będzie bez duszy i ładu czyli melodyi, a taniec ruchami konwulsyjnemi, nie mającemi nawet zgrabności zwierząt, gdy te igrają ze sobą.

Czemu domawiam się metrów, gdy rymujemy nie sami jedni, i rymują niemal wszystkie mowy nowożytne, a rymy znane były bardzo dawno? Zaraz powiem. Rymy należą do pierwotnej sztuki, i są ludowej poezyi znamieniem, nie bez wdzięku jak to wszystko, co przypomina kolebkę, i młodociany wiek nasz. Chłopek poczciwy z pod Szkalmierza śpiewający: krakowiacy jadą z tatarczaną kaszą, co mile ujadą to koniki pasą, to bard krajowy, i śpiewca nierównie milszy od artysty na tem polu, z jego sztuką. Z poezyą ludową jest jak ze śpiewem po kościołach, co jedna zwrotka milszą od niejednej poezyi; a nuta jak np. do pieśni: Przez twoje święte Zmartwychwstanie, lub Twoja część chwała, albo do Ciebie Panie pokornie wołamy, obstoi za całą Operę najpiękniejszą. Karpiński w pieśni swojej: Już księżyc zaszedł, psy się uśpiły, albo: Kiedy ranne wstają zorze. był takim poetą, bez równego sobie. (8). Rym też służy na tej drodze, lecz ma występować z muzyką jako pieśń: a bez muzyki jest anomalią. Pozbawiony uroku swego wałęsa sierotą, odstąpiwszy siostry swojej muzyki, od której dostał urok. Kompozytorowie Oper naszych domawiają się zgłosek długich od końca, a gdy nie mamy takich, dało to początek do rymów jednozgłoskowych. Nie napadamy na takowe po starych naszych poetach, i jestto zjawisko na krzywdę mowie naszej, które też wybiczował dowcipnie Okraszewski w hymnie swoim do Feba. (9). Carmen saeculare Horacego, o którym mówiłem, ma pierwsze trzy wiersze każdej strofy Safickie, a czwarty Adonius, a zatem z zgłoską krótką od końca, a śpiewany był przy obchodzie stóletnim za Augusta: czemuż u nas byćby to nie mogło? Kompozytorowie muzyki mieliby się stósować do natury języka naszego, przysłuchać się jak lud śpiewa, i jak po kościołach śpiewamy; a mielibyśmy wtedy muzykę zgodną z mową naszą. — Co Włochy nazywają Motivo, myśl czyli treść muzyczną, to melodyę pieśni naszych są cudne i nieocenione powiem. Bądź będzie mazur czy krakowiak śpiewał, bądź to będzie Wołyniak, lub Podolak, albo Ukrainiec nucił dumki swoje, ma to swój krój i urok miejscowy; lecz urosło to tylko wraz z mową, ująwszy się spólnie stopy z nutą, przyczem do życia i czucia przyszło. Chodziła też poezya i muzyka, czyli wiersze śpiew w parze z sobą, jak na to już wspomniałem, trzymając się za ręce. Kompozytorowie Oper naszych piszą też muzyki francuskie, włoskie, niemieckie; obok śpiewu wdzięcznego i oryginalnego, po wszystkich częściach kraju naszego, puszczając to mimo siebie w utworach swoich. Z naszą poezyą jest też co z naszą muzyką, co ma je lud, a naszych nie rozumi. — Mają pewno rymy wdzięk swój, ale tam kędy im to do twarzy, i nie wypędzimy też rymu od siebie, nie ma o to obawy. Lud nie będzie metrował, a piszący Ody i Dramata nie ma rymować, bo rymy przy metrach są zbytecznemi. Są one wdzięcznemi wraz z muzyką, i to dla muzyki, onej sielskiej, skocznych krakowiaków, lub posuwistych mazurów, a rzewnych dumek i kołomyjek: daleko im wszelako od metrów i rytmów. Grecy i Łacinnicy stronili od końcówek czyli rymów, kędy nastręczałyby się takowe. Rym przepołowia wiersz. Co pewną ilość zgłosek, a potrzeba dwa takie, by wiersz wiersza doczekał się, i do kupy parą odezwały. Rymami pisząc, gonisz dla tego od jednego do drugiego rymu: na czem ona robota, i cała sztuka; co bez utrudzenia twego nie jest, a krzywdy poetycznego konceptu twego. Te jednobrzmiące końcówki nie czynią istotnie harmonii, tylko są powtarzaniem równobrzmiących zgłosek, od czego chronimy się nawet prozo pisząc. Łacinnicy nazwali to z greckiego Cacosyntheton, z czego Francuzi zrobili sobie Kakofonię swoją. Wynajdowanie takich końcówek liczemy sobie za talent, a walkę niepotrzebną przy tem kładziemy na karb sztuki, gdy w całej naturze takiej walki nie ma, tej mistrzyni naszej, jeno pokój a zgoda i prostota, dla niewyczerpanych jej form i postaci, pomimo że obsługuje się ciągle stopami i metrami. Wiersz miarowy układa zaś mowę do szyku, trzymałaby jeden porządek z całem stworzeniem, jak to czytamy: Omnia in mensura, et numero, et pondere disposuisti; (Sapt. XI. 21. ) czego też i myśl nasza pilnuje, miar i ładu w dziedzinie swojej, iż urastałaby dla porządku na rozum. Wszystko bowiem poczęło się od rytmu i z rytmem żyje, tak jak człowiek żyje, długo ten rytm po żyłach jego bije, a umiera, gdy on rytm po żyłach jego bić przestaje. Podobnież on świat skończy się, z Chaosu rytmem wywołany, gdy onego rytmu swego kiedyś pozbawiony zniszczeniu popadnie, a skończeniu się swemu ulegnie.

Odskoczmyż teraz nieco po za siebie, a powtórzmy co powiedzieliśmy już, lub powiedzmy przytem, na co mogliśmy byli przepomnieć. — Wyszłem był z tej zasady: iż mowa ludzka jest pierwej żyjącą niż pisaną, a na papierze zamierza, to jest, życia jej zgłoskami pisanemi oddać nie możemy, co tak stało się z grecką i łacińską. Długie i krótkie zgłoski pomierzone znamy, a to, bo je sztuka miarami stałemi opatrzyła; ale są to tylko skazówki na to tchnienie tego życia, co drga przed nami jak obumierające ciało, z którego dusza uleciała. Język nasz bądąc żyjącym, nie może być bez iloczasu powiedziałem, i ma go swój, bo iloczas jest tchnieniem tego życia; a jeśli nie przyszło nam do spisania go dotąd, to nie wina języka, ale nasza. Łacinnikom nadało się stąpać za Grekami, ale nie każda mowa to może. Grecki język jest mocno akcentowanym, to jest śpiewnym, a sztuka ujęła tylko ten śpiew jego, na zgłoski długie i krótkie, za pomocą muzyki. Akcent jest też podstawą śpiewności mowy ludzkiej, a ujęcie jej w stopy i miary dziełem, co zowiemy sztuką. Pisarze greccy a pewno Homer nie liczyli zgłosek, bo je czuli, i to czucie im swoje zostawili. — Jakie mają być te stopy i miary dla nas? O to rozprawa. Czy innych być nie może od greckich i łacińskich? Zobaczymy. — Jeśli Ojcowie nasi nie wiedzieli, czego szukali na tej drodze? Nie upadniejmyź w ten sam błąd. A czy dojdziemy do mety kiedy? Czemu - by nie! Czasu na to potrzeba zgadzam się, ale czekajmy, długo ta prawda nam stoi: iż nie może być mowy ludzkiej bez iloczasu, co wlokłaby się po świecie, a wszelako ruchu nie miała. Ruch on, jest też początkiem iloczasu, z którego śpiew mowy się bierze, a ten w stopy i miary ujęty, do harmonii urasta, jaką po całem stworzeniu rozlał hojnie Stwórca. Grecy mieli nawet jakieś narzędzie do tego, przy ćwiczeniu się w krasomowstwie, lub wygłaszaniu wierszów swoich, dla zachowania miary przyjętej stóp i metrów. Na igrzyskach Olimpijskich czytano śpiewając, nakształt Prefacyi i Ojczenasza we mszy, długie i krótkie zgłoski zachowując, to podnoszeniem, to spuszczaniem głosu. Cały układ wówczas społeczności, służył dziwnie do wrażenia mocnej metryczności w mowę ludzką, gdy narady i widowiska publiczne, obrzędy religijne, teatr, wszystko to, a pod gołem niebem odbywało się. Język musiał być wtedy pełną piersią i podwojonem życiem wygłaszany, a poruszenia duszy do najwyższej potęgi podniesione, aby mowa była na równi z tym ruchem, a obudzonem czuciem do koła siebie, będąc jego bezpośrednim organem. — Za ukazaniem się Boskiej nauki, zmienił się ten tryb rzeczy, a nietylko obrządek religijny schował się do kościoła, ale cały porządek spółeczeński uległ zmianie, i wyszedł na inną drogę; gdy człowiek co żył na zewnątrz, spotkał się z samym sobą, i stał się duchowną istotą. Zamarły też one publiczne i tłumne zbiegowiska, wszystkie celniejsze sprawy krajowego życia, odbywały się pod dachem; do czego język nastrojony, uległ wstecznemu ruchowi, z matematycznie miarowego, powracając się do akcentowanego; ale tego zwrotu jego nie możemy gramatycznie wykazać, słowa nie wiedząc

O muzyce u starożytnych, a której dziełem pozostało dla nas, ta cudowna metryczność języków, jakiemi władała. Są też mowy ludzkie metrycznemi i akcentowanemi z natury swojej, ale jak łacinnicy godzili je z sobą niewierny, tak niewierny, co uczynićby z akcentami naszemi, aby do metrów nadały się. Posłuchajmyż co nieco o tem, szukając różnicy pomiędzy metrowaną a akcentowaną mową.

Mowa jest akcentowaną, stosownie do potrzeby natury ludzkiej. Jeśli słowa myśl wyrażają, to serce i dusza akcentami odzywa się; iż obojętnemi są też słowa, długo nie chwytają za czucie nasze. Myślisz, czytasz, słuchasz, bądź mówisz, a nie będzie w tem życia, to nudzisz się i nudnyś jest. Wiedza i nauka mają wartość, ale w dziedzinie życia rozwiniętego na to; ważą niemało, bo wymagają duszy po nas. Akcent mowy jest też jeden, bo wyrobił go sobie naród, wtnąchwszy w niego charakter swój, i duszę swą; ale nie wszyscy zażywają go z równą potęgą. Są natury zimne, przy których one słowo, to co mamy najcudowniejszego, uroku nie ma. Nie ma dla tego mowy bez akcentów, a mają go równo mowy wyrobione, co ludów początkujących, w dzieciństwie będących, i to nierównie wyrazistszy, dla bliższego powinowactwa z naturą. — Od akcentów już tylko siągnąć jest po stopy i miary, czyli metry. Tam natura swobodnie gospodarzy, i słucha samej siebie, a tu sztuka w kluby ją weźmie po swojemu. Gdzie życie akcentami po słowach odzywa się, to te potem w stopy i miary ujęte do ładu, ruszają się w szyku na oko jednostajnym, a wszelako niezliczonym kombinacyom podpadającym. Jestto nowa kreacya, stwarzanie ideałów na podobieństwo rzeczy stworzonych, za pomocą tego stworzenia do koła siebie. Potęga rozumu, jedno nic w obec wielkości Boga, a wszelako cudowna, na jaką się tylko w człowieku spotyka. Świat byłby martwy i głuchy bez tej władzy, bez tej potęgi, co nasze podobieństwo do Stwórcy wyraża, i obraz jego na świecie roznosi; kędy tylko synowie Adama za słońcem idąc, jak świat szeroki stopą staną. Człowiek też uczestnikiem rozlanej harmonii w stworzeniu, od nieba do ziemi a od ziemi do nieba, ten królik świata, jeden cudów jego uznawca i uczestnik, a onego koncertu i wielkiego dramatu niebieskiego czynnik i narzędzie; który czego nie pojmuje przy tem, to wszelako wie o tem, i pyta się za tem posadzony za gospodarza w pośród tego dzieła nie nadarmo, to zgęślą w ręku, to dłutem, to pędzlem, na swoje rękę lepi posągi, ożywia płutno, wydobywa głosy z drzewa i metalu, a śpiew z mowy ludzkiej. Metrów dosłużył się tęż łatwo, bo co krok na nie utykał, a co nasamprzód w mowie, którą myślał; nosząc w piersi swojej jej akcenta, co z natury swojej będąc długiemi, dają tem samem pole do krótkich zgłosek. Było mu zatem one długie i krótkie oddechy mowy tylko uporządkować i w stopy złożyć', aby odezwały się metrami. 0 to jest Geneza metrów, ich początku, natury i rozgoszczenia się po tych dwóch językach: greckim i łacińskim; co przy metrowaniu wierszów swoich, na cudowną harmonię natrafiły, mowom późniejszym pole do tego odkazując za sobą. Jedno też i drugie wraz z śpiewnością mowy ludzkiej spotyka się, i od tej śpiewności bierze początek, a do rytmów czyli metrów prowadzi, które gdy się pomiędzy sobą ułożą, i jeden od drugiego życia dostaną, na śpiew się cudowny składają, poczem o prym z muzyką idą.

Śpiewność nie jest jeszcze muzyką, tylko elementem do niej. Śpiewność mowy ludzkiej udziałem jest samogłosek, których gamma a, e, i, o, u, odpowiada siedmiu tonom muzycznym: ut, re, mi, fa, so, la, si. Natura jest śpiewności macierzą, a człowiek muzyki mistrzem. Wszystko bowiem w naturze śpiewa i ma swój głos, a za te głosy sztuka dopiero chwyta, a w stopy i do metrów układa, poczem ze zgłosek mowy muzyka będzie. — Gamma samogłosek naszych, idzie wyraźnie tonami, od góry do dołu, a przy akcentach, tak do ruchu co do śpiewności jest źródłem i początkiem; bez czego nie mogłaby ją sztuka w rytmy ująć, i na muzykę złożyć. Tony tej gammy organem będąc czucia naszego, wyrażają poruszenia duszy i serca, i oddają tę głębszą część myśli naszych, na które lub słowa są zbytniemi, lub być je nie może; przyczem zjawia się on drugi akcent zwany retorycznym, gdy jedna i ta sama zgłoska ulegnie chwilowemu podniesieniu, dla bólu, płaczu, żalu, itp. a da pole do większego ruchu, a przycisku na nią. Dyonizy z Helikarnesu przyznaje nawet temu akcentowi początek śpiewu i muzyki, i może dobrze mówi, bowiem akcent będąc modyfikacyą głosu i czasu, ma bliskie powinowactwo z muzyką, której obie części melodyi, powstają z inłonacyi i rytmu. Pochodzenie słowa accentus, wyprowadza Sergiusz gramatyk od quasi ad Cantus, a nauka o troistym akcencie dużo jest potrzebną, konin przyszłoby szukać stóp i miar dla nas.

Na co się tutaj przywiodło po tych kartach, zamykając je powiem na Valete. Co tylko wiemy o językach starożytnych: greckim i łacińskim, bo o tych dwóch jeno wiedza nas doszła, to zdawałoby się: iż przyszło dopiero do stóp i metrów w tych dwóch językach, gdy ustawały być śpiewnemi, a wyradzały się na metrowe, przy czem spotkały się z muzyką. Stopy i metry wałęsały się już wtedy w mowie ludzkiej , ale nie zważano na nie. Herodot też śpiewał czytając swoje księgi, a lud go słuchał, i czuł to czyli rozumiał; gdy z nas pod gołem niebem mówiącego, małoby kto o sto kroków zrozumiał, i powiedział: czego chcemy. — Język był wtedy tchnieniem poruszonej duszy, a tworzył wraz ze słowami śpiew i rytm, te trzy części organiczne mowy ludzkiej, będące wspólnego pochodzenia z sobą. — Pierwsi historycy, prawodawcy, mówcy, mędrcy zgoła, co do jednego do rytmu mówili, a rytm poprzedził też mowę luźną; tak jak namiętność a poruszenie duszy gniew, ból, żal, poprzedziły rozwagę, a ten spokój, co nie wywołany, byłby bez organu dla siebie. Toż było i z muzyką. Jej melodya urosła od słów, od akcentów urosłych na śpiew, i od ruchu zgłosek, czyli długich i krótkich intonacyi, ułożonych w miary, a stopy i metry. (10). Było też kiedyś mówić i śpiewać jedno, czytamy u Strabona, z czego wyprowadza on wymowę od poezyi; (Geogr. Lbr. I.) a mógł był dobrze powiedzieć: że poezya i wymowa należą do jednej rodziny, będąc wspólnego początku. Nie dziwi to dla tego Kwintyliana, z uwagi na skład pierwiastkowego stanu świata, jeśli dzieje i prawa swoje wyśpiewał sobie; i że pierwsi gramatycy pociągnęli naukę języków pod muzykę, mistrzami czyniąc się jednego i drugiego. (Lbr. I. Cap. X.). Dla nas zamknięte jest one pole. Nasze samogłoski nie podnoszą się w spotkaniu ze sobą kwintami i terciami, a akcenta a czas do ich wymówienia czyli miary, jedno to za wszystko jest, co pozostało nam z tego. Dzisiejsze Greki czytają tylko swego Homera jak obcą sobie księgę, a my wymawiamy stopy i metry łacinników jak jechałbyś po grodzie; iż gdyby Wirgili wstał, pytałby się: co za językiem mówiemy? A Horacy napisałby satyrę na nas. — U nas wszystko jest do zrobienia, i nie do zrobienia na tej drodze. Języki nasze są akcentowane, ale ustały śpiewać, i nie będą już śpiewnemi; tylko pomierzone i w stopy ujęte, wejdą w szyk jeden całego stworzeniu, co stopami i metrami. odzywa się, tam kędy z życiem się jego spotykamy. Co zaś przyjdzie im z tego? Nie mowa jeszcze o tem. Rzecz nam jest tylko, aby wszczepie się z naszą mową, do wielkiej rodziny całego stworzenia i czekać, ażaliż nie spotkamy się z harmonią na tej drodze, która odpowiedziałaby naturze języka naszego. Nie będzie on śpiewał, to już darmo, ale dla akcentów i gammy samogłosek swoich, wspólnej mu z wszystkiemi językami ludzkiemi, może być muzycznym, to jest podzielonym na stopy metry, czyli ujętym w miary. Ma on na to rozpoznać naturę akcentów swoich, i pogodzie się z gammą, samogłosek swoich, czyli zgłębić ich przewagę jaką wywierają na zgłoski u nas; które dobrane będąc, gdzie poczują się i porozumieją między sobą, wydają niezaprzeczoną harmonię, nastroiwszy uwagę naszą na to. Jest bowiem harmonia jak ciał organicznych pierwiastkiem i życiem, tak na drodze do sztuk pięknych, jest odbiciem się tego życia, w dziełach kreacyi człowieka, w upostacionych ideach fantazyi ludzkiej, pomiędzy któremi obok cudów wielorakich, czoło trzyma poezya z rytmem swoim; wraz myśl i forma za ręce się trzymając, dwa te warunki do wszelkiego objawu na zewnątrz. — O to pomysł mój, słabo i niedostatecznie wyłożony, a pospiesznie spisany. Chciałem pokazać, nie jaką będzie ta harmonia wiersza naszego, jeno, że nasz język posiadał co potrzebne do tego, i nie mógł nie posiadać tego, będąc żyjącym językiem. Rymopisy potrącą mną, i mogą nie o jedno pomówić: bo też jestto rudis indigestaque moles, bez ładu nagromadzone słowa, jedno drugie zbijające. Rzecz niewypracowana, ale nie bez podstawy poczęta, na co się jedynie powołuje.

Powiedziawszy swoje, czas teraz podać ucho fautorom wiersza, parami do rymów wiązanego. Mają takie wiersze za sobą nie mało, bo powszechną niemal praktykę nowożytnych ludów, i powagę naszych poetów starych i dzisiejszych. Mają one zatem za sobą dużo, bo praktykę narodu całego, co wiersza innego nie zna; poetów u nas od najpierwszych do ostatnich, z ludźmi jakich mieliśmy kiedyś świadomych obydwóch języków greckiego i łacińskiego. Mają one za sobą wszystko to zatem, co utworzyło się tylko kiedyś zacnego na tem polu. Ale nam tutaj nie tyle chodzi o metry, ile o rymy, od których wiersze parowe, czyli do pary urosły, trzymające się jedne drugich za ręce.

Zobaczmyż zatem o tych rymach, zwanych kadencyami: co one ważą, i co mają za powagę? Co wiąże do nich poetów naszych? A nakoniec, czy rymy są ostatnim krańcem sztuki dla nas? Na pierwsze jest odpowiedź: rymy nie mają współki z stopami i metrami, bo te rymów nie potrzebują, gdy rymy bez metrów i stóp obstać się nie mogą. Rymy biorą dopiero znaczenie, od spotkania się końcówek jednobrzmiących, na co dwóch wierszy potrzeba; gdy wiersz metrowy o własnej harmonii stoi, i drugiego w pomoc do siebie nie wyzywa. — Na drugie jest odpowiedź: rymy są spuścizną po ojcach, a łatwość wiązania końcówek spadkiem dogodnym, gdy talent do tego, uchodzi za dar do poezyi. — Na trzecie odpowiem: rymy nie mogą być ostatnim krańcem sztuki, gdyż są anomalią w naturze, jakiej ona nigdzie nie przedstawia, i nigdy nie znosi. Ta płodna matka ubóstwem się brzydzi, a dwóch listków nie ma po drzewie, ni dwóch ziarnek piasku w morzu, coby jedno jak drugie było. Harmonia w naturze urasta z rozmaitości, co w miary ujęta do form przychodzi, ale każda z tych form ma piękność oddzielną. O rymach powiedzieć tego nie można, gdy dwa mają stanowić dopiero piękność, wbrew przyjętemu prawu natury, co z rozmaitości wyprowadza harmonią. — Inna się tu objekcya nasuwa, z którą wystąpić mogliby zwolennicy rymu, po przeczytaniu moich stóp i metrów, mieniąc słusznie: iż rymowane wiersze dadzą się bardzo dobrze wtłoczyć w muzyczne miary moje, do czego nie stoją bynajmniej rymy w drodze. Na co zgoda, przy czem ona druga: że na ten czas stają się rymy zbytecznemi. — Nie byłoby to nic nowego on rozbrat z rymami, wszak nie od dziś dnia występują tak zwane białe wiersze bez rymu, a pisał bez nich Opaliński satyry swoje; co jeśli nie nadały się nam, to że chciał metrować stopami łacinników. Nowaczyński pijar zerwał się na to w naszych czasach, ale śmieszną zrobił rzecz poważną, zminąwszy się z naturą mowy swojej. Kwiatkowski był muzyk, wszelako do portu nie dobił, obłąkawszy się metrami Greków i Rzymian, które miał za jedyne dla nas; a Kraszewski pisząc poemata swoje, o metrowaniu wiersza jakiego użył, słowa nie rzekł. — Kwestya więc nie rozwiązana: pisać, czy nie pisać rymami, lub czy metrując dać pokój rymom? Za wierszami rymowanemi stoi w obronie, że i one metrują, a obywatelstwo wysłużywszy sobie, darmoć je naraz porzucić; a pewniejsze, stać nam przy tym utartym zwyczaju, bądź co bądź. — Niechże tak będzie, lecz nie o to chodzi; jeno jeśli rymowe wiersze są metrowanemi, to mogą być bez rymu, co z rymem: o to jest, na co czekałem, i dokąd chciałem doprowadzić zwolenników wierszy rymowanych. Są bowiem metry częścią integralną do ich składni, a czego gdy nie przeczą rymopisowie nasi, to spierają się niepotrzebnie o rymy; skoro wiersz metrowany bez rymu jest wierszem, a rymowane bez metrów nie byłyby wierszami; potrzebując do tego dwóch wierszów, co zeszłyby się im do współki przy rymie. Sprawa zatem skończona, skoro metrom słuszność przyznana, a rymy przy tem bokiem stać sobie mogą, od upodobania, na co zgoda. Rymopisowie nasi jak zwie ich Knapski, zabawna rzecz! sami nie wiedzą że metrują i jak metrują? Nie powiedzą wielu z nich, ni pomyśleli nigdy może na to: czemu przecinka szukają w trzynastu zgłoskowym wierszu na siódmej, a w jedynastu zgłoskowym wierszu na piątej zgłosce? Metrują jak Pan Jourdain Molierow, co prozę robił, nie wiedząc, że prozę robi. Liczą zgłoski na palcach, a stanąwszy na siódmej, lub piątej , uwaga ich na rym, i łapią za niego w drugim lub trzecim wierszu: na czem sztuka. — A przecież one przestanki, bądź na siódmej, bądź na piątej zgłosce, nie są nadarmo i bez prawidła, mającego źródło swoje w naturze mowy naszej, wspólnej nam z wszystkiemi językami do koła, starożytnemi i nowożytnemi: na czem ja skończę, ne multus sim, choć multi sermonis id est.

Dla tego, kto przeczytałby tę moją ramotę sumiennie, od takiego się nie lękam, tylko ludzi, co niezajrzawszy dobrze do książki, z gotowym sądem występują, pochwyconym z pierwszego lepszego pisma drukowanego. Jest to wygodnie posługiwać się cudzą myślą, ale w danym takim razie nie myśli się, i nie ma prawa do sądów. Dawniej mówiono zestarzawszy się przy nauce: jestem zdania Platona, a nie dzielę zdania Arystotelesa; lecz obecnie, dzięki tegoczesnym pismom, nie potrzebujemy nauki, ani myśleć, tylko przeczytać umieć — Co też dawniej sądzono o Platonie i Arystotelesie, bo myślano, to teraz myślą za nas pisma publiczne, a lada gazeta tobie w domu, od tego wystarcza. — Nie mam na tyle zuchwalstwa, abym schlebiał sobie! iż Rozprawa moja o stopach i metrach, rozebrała ten przedmiot dostatecznie. Masz tu miły czytelniku! nie wyroki lecz wnioski, podobieństwa do prawdy, a nie twierdzenia, ale parę pewników, które zaprzeczyć nie będziesz mógł: iżby nie był nasz język muzycznym czyli żyjącym, a zatem do metrów nieaposobnym, i że te stopy i metry ma mieć swoje rodzime, a nie przywięzywać nam się do stóp i metrów greckich, a tem mniej łacinników.

Tutaj broń składam, wystrzeliwszy na wiatr, jak do kogo. Podniosłem rokosz na utarty zwyczaj, na przedawnienie, co w nałóg poszło. Nie naruszam wszakże sławy Poetów naszych, mając tylko wojnę z nimi o rymopisostwo. Jam temu nie krzyw, za to moje zdanie samoistne, tak tutaj, co wszędy, i zawsze. Słuchając nauk powtarzano mi: Chłopcze, czytaj pilnie, abyś wiedział nie to, coś przeczytał, ale co tobie myślić o tem, coś przeczytał. Szukałem teź po książkach wiedzy, lecz zdanie o wiedzy w samym sobie. Cudze, było mi drogiem ale nie powagą, za czem wyrobiło się we mnie czucie niepodległości, co mi jest swobodą najpierwszą. Co też wiem, to na własnej grzędzie urosło, a nie chodzę z koszykiem na targ za tem, po cudzy rozum i po cudze zdanie; obyczajem onych ludzi, którzy co wiedzą, sami tego nie wiedzą dla czego wiedzą, i czyje wiedzą. Na ostatku powiem: gdy metrów nie mało naskładałem się łamiąc przytem z językiem, wyrobiłem go w sobie na jędrny, trzeźwy, dosadny, czego nie żałuję, a co chodzeniu za metrami zawdzięczam (11). — Gramatyka nie daje tego, zdybiesz też błędy gramatyczne u najlepszych pisarzy nowożytnych i starożytnych, gdybyś za tem pochodził. Mowa jest o władaniu mowy myślą i duchem ludu, który ją sobie wyrobił; a od czego odstąpiliśmy zupełnie, wprowadziwszy teraz język do literatury, którego słowa rozumieliby tylko ojcowie nasi. Nie mamy też pisarzy jeno piszących, co do jednego na jedno kopyto: Lelewel jak Czacki a Maciejowski jak Lelewel; bez stępia i ciepła rodzimego, iż napisałby tak lada obcoziemiec, zrodzony na ziemi naszej. Szukać dla tego mowy naszej nie po gramatykach dzisiejszych, ale uczyć się jej na Kochanowskim, na Skardze, na Wójku i t. p. — Dopuszczę się tutaj małej złostki na współczesnych mnie: iż przyjdzie zapowiadam czas kiedyś dla mego Zborowskiego i Jadwigi, jak było tego potrzeba do ocenienia Odprawy Posłów greckich, Są też poeci wszędy mistrzami mowy ojczystej, a nasza od Jana i Piotra weszła w karby; a wprowadzona do kościoła i wyniesiona na ambonę, dojrzała do mocy i wdzięku, mało której mowie ludzkiej znanych, wyrównywnjących piękności i zalet łaciny złotych wieków.

* * *

PRZYPISY.

1) Knapski pod słowem rymopis położył: Poëtas suox sic vocunt Poloni vocabulo angustiori, quasi dicas rythmorum scriptorum: Causa est quia Poloni aliud genus versorum agnoscant nullum, praeter rythmum, eo quod sola penultima in pronuntiatione quasi duorum temporum censetur, etiamsi ratione originis graecae vel latinae sit brevis, ut Synodu, Archidyakona. (Theaurus Polonico-latino-graecus. )

2) Wszelka praca ludzka trzyma się rytmu. Posłuchaj młocków, a poznasz dwóch, trzech, czterech cepem biją. Na wodzie żeglarze do metru wiosłami robią. Bez onego metru potłukliby się młotki cepami, a łódź nie szła równo i prosto. On rytm jest nie tylko kłączem powiem, do każdej mechanicznej roboty, ale wspomaga siły fizyczne nasze, odpowiadając zupełnie organizmowi naszemu, co ile długo rytmu się trzyma, tyle długo się zachowuje.

3) Piękna to powieść o Platonie: iż byłby On podsłuchał harmonii z obrotu ciał niebieskich, które metru się trzymając, były śpiewem tego wielkiego poematu, co głosił sławę Stwórcy swego.

4) Arystoteles i Kwintylian uznają rytm trojaki. Pierwszy Jest, co trzymają się go ciała pozbawione ruchu, jak to: posągi, obrazy, budowle i t. p. gdy wszystkie ich części zbiegają w jedną całość doskonalą, z czego piękność urasta. Drugi jest, ciał poruszających się swobodnie t miejsca na miejsce, jakiego pilnujemy się w tańcu i przy kazdej robocie ręcznej, bądź idąc; a co mają wspólnego z nami, wszystkie stworzenia żywotne. A trzeci ułoży mowie ludzkiej, gdy ta w intonacji swojej idzie za poruszeniem duszy, co podobnież miarę swoję mają, przy każdej normalnej zmianie swojej zachowają; z czego urasta iloczyn, zgłoski długie i krótkie, a zrazn akcenta. Rytm jest też pochwyceniem za tę różnicę zgłosek, i ujęciem je w kluby, aby krocząc wraz z całem stworzeniem do miary, harmoniję wydały.

5) Dużo byłoby pisać o tem, kiedy to i jak metry uprzedziły rytmy, które wałęsały się po nich, nim zgłoski długie i krótkie, ujęte do miary zostały. Huet i Leklerk dopatrywali się tego po księgach świętych, a Garafalo pisał o tem; lecz zaprzeczyli temu Buzdorf Ojciec i Genebrand z Belarminem. Araby piszą po dziś dzień metrami ryinowanemi. Grecy Carogrodzcy z Homerem w ręku powrócili się byli do metrów, a Manasses i Trases, a przed nimi Pocius, pierwsi dwaj z XI. wieku, a drugi w IX, znachodzimy, pisali metrami. Co też odnosi się do czasów przed nimi, za świadectwem Vossiusza: Poetarum aliqui solo erunt rhytmo. Contenti, nec alio a vulgari sermone discrepabant. Alii rhytmum animabant sermone poetico; alii deniąue etiam metrum supperadabunt. Nec dubium quia Antiquores sint versus, in quibus nolum rhytmua est. (Lib. I. Inst. Poet. Cap. VIII). — Co Arystoteles i Quintylian rytmowi przyznają, to Vossios metrem zwie, i metrowemi są też wiersze greckie i łacińskie. Ale Rzymianie znali takie rytmowe wiersze, bawiąc się Plantem przy Horacym, tak jak Grecy śpiewali z Anakreonem, obok miar Sapho. Jeśli po rytmowych wierszach napotykamy na rymy, to unikano tego skrzętnie po metrowych. Znachodzimy je wszelako, jak to:

Cedunt arma togae, concedunt laurea linguae,

O fortunatum natum me consulae Romam. Lecz śmiano się z Cycerona, za te wiersze. Toż w Waronie mamy:

Neque Orthophalliam attulit Psalteria,

puibus sonant in Graeda dicteria,

qui fabularurn collocanł exordia — Co i w przywiedzionych wierszach Enniusza do Cycerona:

Haee omnia vidi inflammari,

Priamo vi vitam enitari,

Jotds ararn sanguine turpari — i z onych dwóch niewiadomego antora:

Codum nitescere, arbores frondetcere,

Vites laetificare, pambinis pubescere,

Rami bacc&rum ubertate incurrescere.

(in Tusculn. )

Zaczem Stagliani idąc w piśmie swoim: de acte versificandi, zdania jest: izby łacinnicy zażywali byli rymów, za czasów najpiękniejszych wierszów swoich metrowych: na co przywodzi z Wirgiliusza z drugiej Eklogi jego: Formotnm pastor Curydon ardebat Alexim,

delicias domue, nec quid sperare liabebat,

tanttun inter densas, umbroua Cacumina, fagot

astidue veniebal: ibi haec incondita sulus —

Podobnież z Owidiusza:

Quasi coelum, stellan, habes tu Roma puellas.

A z Properciusza, Horacego, Auzoninaza, z każdego po jednym wierszu: Non, non humani sunt parłeś, tali clona bona,

(Propereius. )

Non satie esł pulchra esse poemata dulela sunto et quocumque valent, animum auditorys agunto.

(De arte poetica) Vel tria potanti, vel ter tria mułtiplioanti.

Auson. 331. III. )

Lecz uronione te tam rymy przypadkowo, nie służą Styglionieinu na dowód żaden. Język zwycięzkiego Rzymu zmartwiał dopiero po złotym wieku swoim, gdy kumać się musiał z mową onych przybyszów od kończyn świata, co Państwo Cezarów naszło. Śpiew kościelny zwany gregoriańskim przyczynił się do tego, przeciągając ostatnią zgłoskę od końca, a w dwóch zgłoskowych przedostatnią. Duchowni z onych czasów, sami jedni piszący nieledwie wtedy, na iloczas mało zważali, nałożeni śpiewać i wymawiać za drugiemi. Metry powiem poczęły zamierać, i gdzie niegdzie odzywały się tylko, a rymy natomiast brały górę; począwszy po jednej literze, a w końcu całemi zgłoskami odzywać się. Pierwsze zjawisko tego było w IV. wieku, za czasów Sylwestra Papieża. Wiersze Kommodiana rodzaju Akrostycznego, są wszystkie z literą o od końca, futem następuje Hymn ś. Ambrożego, za świadectwem Bedy, ad instar jambici pulcherivie factus, est hymnu s Ule praeclarut, jest to:

O rex aeterne Do mine, i ten drugi z Jambów demerrów złożony: Chorus novae Jerusalem

Novum meli dulcedinem. Promat colens cum sobriis, Paschale festum gaudiis; (Libr. de Metris. ) kędy napotykamy już na pełne rymy.

Tutaj jest miejsce na Psalm ś. Augustyna wciąż rymowany, o którym posłuchajmy jego samego: Psalmum tjui ab imperitis et idiotis capteretur per latinas Utteras feci. Tales autem appellant abecedarios. (Retriac. Lib. I. Cap. 20. ) Pierwsza tani strofa poczynała się od A, a druga od B i t. d. Za powód do tego kładzie: Ideo autem, non aliquo carmirus genert idfiieri volui, ne me necessitas metrica ad aliqua verba quae vulgominus sunt usitaia compelleret. Co pokazywało, iż składano tego rodzaju wiersze dla ludu prostego. Psalm ten ś. Augustyna ma. strof dwadzieścia, a w każdej iest po dwadzieścia wierszy, a wiersze mają zakończenia na zgłoski are lub ore, po szesnaście zgłosek w każdym, z cezurą wpośrodku. — Od IV. wieku zjawił się on sposób i rozpowszechnił pisania rymami. W XII. wieku napotykamy zaledwie gdzie niegdzie na metry. Sycylia świadoma najdłużej Greków i łacinników mowy, zaniosła ten obyczaj do Carogrodu; bo i tam już w IV wieku nie pisano metrami. Wieki po wiekach takie nam tylko wiersze nasuwają. Ś. Augustyn umiera w V. wieku, a w połowie VI. pisze ś. Kolumban rytmy chorjambiczne de vanitate vitae, z bardzo niekiedy bogatemi rymami; jak na to pozostał Antyfonasz w Bibliotece Amboziańskiej, co dał wydrukować Muratowi w czwartym tomie swoich Variae Uctionea rerum Italicarum, zabytek niezaprzeczony z V. wieku; niegdyś własność klasztoru Bobio w Irlandyi, przy którym św. Kolumban przemieszkiwał. Jest w tym Antyfonarzu pełno hymnów pisanych rytmem, bez oglądania się na metry. W VIII wieku przychodzą poezyę Ś. Bonifacego, których wiele rymowanych. Posłuchajmyż to, co pisze sam o nich: Tertium carmen non pedurn mensura elucubralum, sed octonis syllabis in uno guolibet versu compositis, una eademque littera comparibus litterarum tramitibus aptatd, cursu calamo eocaratam, tibi sagacissime lector transmittens dicavi. (Epist. 65. ) Miały te wiersze to szczególnego; iż rymowały nie tylko parami, ale poczynały się od jednej i tejże samej litery. W IX. wieku pełno było takich wierszy. Pierwsze miejsce trzymają: Opisanie Werony za Pepina syna Karola Wielkiego, a wydrukował je Muratori. (Anall, vełr. p. 409. — Rerum Ital. T. II. pagn. 1095. ) Jest strofami po trzy wiersze każda, od 14 do 16 zgłosek długie, rytmem jambowym tetrametrycznym, ale defektowym. A drugie miejsce trzymają: Rytmy Piotra Dyakona pisańskiego, nauczyciela Karola Wielkiego i historyka lombardzkiego. Jest to list pisany imieniem Karola Wielkiego od Piotra do Pawła, jambami terrametrycznemi bardzo niedokładnemi, z rymami niekiedy ale słabemi. Jedno i drugie wydrukował le Boeufe w tomie I. dyssertacyi swojej: O historyi kościelnej miasta Paryża. Było tego po wiek XVL

Z wiekiem Leona X. odżyły języki grecki i łaciński a piękne sztuki i wrócono się do metrów. Akatolikom zasługa za języki narodowe, które na scenę wyprowadzili, dla rozsiania nimi błębów swoich pomiędzy ludem; ale greckiego i łacińskiego nauczyli się u nas, i nie umieli je nigdy lepiej od nas. Czy te języki wskrzeszone oddychały wszelako dawnem życiem? Na co odpowiedzi nie ma. Języki zamierają, a litera po nich zostaje. Duch ulata od mowy z narodem co nim mówił, a nawet żyjące urabiają się i kształcą. Wiersze też łacińskie czytamy i robiemy, ale pewno nie wymawiamy dobrze. Składając słyszymy długie i krótkie zgłoski, lecz daleko od tego do śpiewu i harmonii. Języki starożytne są jak świątynie starożytne, z których Bogi uleciały, skorupę po sobie zostawiwszy. Z tego więc, co się powiedziało mamy: iż rytm poprzedził metry, po którym się metry pojedyncze zawadzały, a rytmowa poezya jest najdawniejszą: że Grecy i Rzymianie poczęli wiązać rytmy w metry foremne i przyszli do wierszów miarowych wielorakich: że około V. wieku z pochyleniem się Państwa rzymskiego, tak na Wschodzie jak na Zachodzie, za upadkiem przytem greckiej i rzymskiej mowy, przyszło znowu do rytmów, po których zjawiły się rymy, i weszły niemal w powszechne używanie. Dla tego to w każdym rytmie napotkasz na metr, a metry nieuporządkowane rytmami się odzywają; tak jak z metrów składają się dopiero wiersze miarowe, gdy w klubę weźmiesz i ułożysz, aby rytmem nie pozostały. Posłuchajmyż ś. Augustyna: Haec ergo tria nomina... memoriae mandes velim: rhytmum, metrum, uersum, quae tic distinoitntur, ut omne metrum etiam rhytmus sit, non omnis rhytmus etiam metrum; item, omnis versus etiam meirum sit, non omne metrum etiam versas- Ergo omnis versus est, rhytmus et metrum, (de Musie. Ibr. V. Cap. I. ) Nie ma też tu mowy o rymach, choć pisał rymami psalm swój i składał wiersze do metrów je nie wiążąc.

6) Rymy leonińshiemi zwane początek wzięły od niejakiego Leoninusa czyli Leoniasa, mnicha poety, rodem z Paryża z czasów Ludwika VII. (1154. ) Dwa listy jego, pierwszy do Adriana IV., a drugi do Alexandra m, obłożone są rymami, i leoniańskiemi zwane.

7) Ani zgłosek ani słowa nie złożył człowiek, jeno z mowy gotowej do zgłosek przyszedł, którym dawszy potem ciało czyli postać, pismo złożył. Rosciusz podniósł mimikę do stanu sztuki, ludzie z siedmiu tonów u tworzyli muzykę, a mowa pierwotna wyrodziła się na wielorakie języki należące co do jednego do wspólnej rodziny, dla wspólnych sobie samogłosek i współgłosek. Człowiek stworzony bez słowa nie byłby zupełną istotą, gdyż słowo jest pierwszem narządziem do rozumu, iż myślemy też słowami; dla tego Russeau słusznie bardzo powiedział: ze potrzebaby słowa, aby słowo złożyć czyli mowę wynaleść. Którzy człowieka od małpy wyprowadzają, chcą aby człowiek sam sobie język był utworzył: a poczciwy nasz Kopciuski podaje na to sposób, stawiając kmieci do kupy a ci omawiają się o słowo na migi. (Pośmiertna jego gramatyka polska). Gdyby na migi zgodzić się na to byli mogli, to na co byłoby im szukać mowy, ni myśli byliby mieli nawet na nią. Jeśliby o pismo chodziło, to łatwiejsze z mimiki dania jej znakom formy, niż zgłosów ujęcia je w postacie. — Na przeszkodzie stoi jeszcze do tego to, że fautorowie tej nauki, chcą aby nie od jednego człowieka począł się był rodzaj ludzki, a tak ile kupek tego, wszędyby tam kmiecie naradzać się musieli nad mową. Zgodzonoby się zaś na jednego człowieka w raju, to trudność ta sama zachodzi: bo kiedyż on to na migi do mowy przyszedł, czy z Ewą zaraz czy po rozbiegnięciu się rodzaju ludzkiego po świecie? Iż czy sak czy tak, z kmieciami się naszego Kopcińskiego rozstać nie możemy — Zwierzęta a mają nawet swój język, przy organach zmysłowych swoich: węchem, wzrokiem, głosem znają się, rozumieją, zwołują, i t. p. Ptak nie wynalazł też krzyku obawy, ani słowik trelów swoich; tak jak człowiek nie wynalazł słowa; tego pierwszego narzędzia myśli swoich, przy całym rozumie swoim, do którego słowie mu wprzód potrzeba było, aby niemotą głupim wiecznie nie był. Udoskonalił on go w miarę wzrastających potrzeb spółeczeństwa, którego jest twórcą i dzieckiem, sam udoskonaląjąc się ciągle, on zawód z rozumem dostawszy. Wraz z mową dostał on dla tego głos, tak jak wraz z tyciem dostał nogi, ręce i rozum; ale z narajdziem do mowy nie byłby on mógł sam złożyć języka sobie, nie mogąc mieć żadnogo poznania rozumnego bez mowy. Miałby: potrzeby, zachcenia, lecz bez środka do wiedzy, co byłyby one nie umiejąc je nazwać. A potem dzieckiem począć się nie mógł, gdyż dzieckiem nie byłby się uchował, iż chyba wilczycę dodamy mu za macochę jak Romulusowi; a poczęty, czyli od razą stworzony człowiekiem, musiał przyjść na świat z tem wszystkiem, czego do zachowania jego potrzeba było; aby nie tylko uchował się, ale wyszedł z czasem na tę drogę powołania swego, za króla wśród całego stworzenia posadzony. Jeżeli dzieci uczymy mówić, to dzieci ale pierwszego ojca naszego kto miał nauczyć? Człowiek sam niczego się nie uczy, jeśli nie wiedziałby już czego przodem. Odstawmy kilkoro dzieci na bok, gdyby się to godziło, i od lat niemowlęcych odosobnijmy od nas, a zobaczymy czy język sobie złożą? Dla tego, jak kura nie od jaja się poczęła i zaraz grzebała, kwokała, kurczęta wodziła, a kur piał przed północą, wyskoczywszy naraz jak koń z morza; podobnież i człowiek wyszedł z rąk Stwórcy jak Minerwa z głowy Jowiszowej, opatrzony ilorazu nieodzownie potrzebnemi mu własnościami, do zupełnej natury jego. Mógł ją rozwinąć i uzacnić, ale przy środkach do tego, jakim jest słowo, bez którego czucia są, ale pojęć nie ma.

8) Wiersze sielskie nasze jest co najpiękniejszego mamy, bośmy też są narodem rolniczym. Potrzebują one serca cnotliwego, wtajemniczenia się w dobroć ludu, i wielkiej słodyczy charakteru. Naszego Simonidesa, Zimorowicza i Gawińskiego, czyta się nie bez wzruszenia i szacunku dla nich, a lepszym się wstaje po przeczytaniu. X. Nagurczewski wdzięcznie dość przełożył Bukoliki Wirgilego, a lament Wenery z Byona ma swą zaletę. Narnszewicza Pacierz Staruszka z Gesnera i parę jeszcze sielanek jego, lepsza nad Ody i od Satyr jego, i co tylko do króla był popisał. Krasicki na tem polu nie próbował się z dowcipem swoim, bo też ludziom dowcipnym brak jest na czułości serca. Księstwo Warszawskie i Królestwo Polskie miało poetów ale nie poetę, wyjąwszy jednego X. Woronicza. Ze szkoły Mickiewicza pan Tadeusz należy do nas, u za nim co Krasińskiego, to nie polskie, to Göthe i Bajron przepolszczone. Jeśli to ma być Nowa szkoła, to Felicyta Gosaczynskiego, a Marya Malczewskiego, są jej na zaleto. — Współczesna sława, co kilku z tych ludzi zażywa, owoc to miłości narodu upadłego, co za wszystko z gorączką chwyta, kędy by spotkał się z żalem po stracie swojej: Ma to dla tego urok od czasu swego. Oświata późniejsza, w stanie normalnego życia, przejedzie po tych głowach strychem, a wiele tego z plewami uleci.

9) Kompozytorowie oper domawiają. się zgłosek męzkich, długich od końca wiersza, to jest jednozgłosek. Lud nasz śpiewa jednak z Troehetuzem od końca, dla akcentu naszego. Niech kompozytorowie nasi piszą nam muzykę polską, zamiast niemiecką lub włoską, to nasz akcent nada się im. Mamy swoich melodij moc wielką i pięknych, lecz nasi Kurpińscy i Elsnery nie umieli tego zużytkować. Licha też operetka Krakowiacy nie zaginie, bo śpiewa po polska. — Co zabawnego, to, że od jednozgłosek dla muzyki, wprowadzono je do wierszów zwyczajnych; a co rym to jedna zgłoska i widzi się tobie, by w oko cię kto szturkuął. Nie zmyślili też tego Kochanowski i Krasicki, a dopuszczają się co lepsi nieco poeci z tak nazwanej nowej szkoły, ale przyjdzie czas sprawiedliwości na to. Język nasz przy zdrowym rozumie swoim odepchnie to, taki gwałt i obelgę zadane sobie. — Wart być tutaj przywiedzionym Hymn St. Okraszewskiego, posłuchajmy:

Precz mi z Febem, Febus żak,

precz z harmonyą, czczy to dym!

Wiwat modnych wierszów smak,

wiwat podkasany rym!

Kto tym rymem pierwszy grał

pochwał też i laurów syt,

Nie już stępem, ale w czwał

wleciał na Parnasu azczyt.

Żywy natchnąć wierszom ruch,

łączyć moc i słodki dźwięk,

a drażliwy głaskać słuch,

to dla fryców tylko sęk!

Dziś się ledwie ozwie wieszcz

aleć martwy nawet kloc

wskroś Pitijski czuje dreszcz

nuże w pląsy, hoc! hoc! hoc!

Wielki cud, że słoń, że lew

strun Orfea słodycz czuł!

Wszak i na nasz kusy śpiew,

wrzeszczy jendyk: gul! gul! gul!

Co za chwała! Co za cześć!

tak uroczy toczyć rym,

Z każdym bój tartakiem wieść,

z doboszami iść o prym!

Walczcie więc i noc i dzień

walczcie wieszcze dzień i noc,

Świstem, pukiem waszych proc

miły dźwięk wytępcie w pień;

A gdy już zyskacie plac

niech wam muz łaskawa dłoń,

w danku wiekopomnych prac,

pokrzywami wieńczy akroń.*

(10) Głosy czyli tony urastają co do miary w śpiewie od melodyi, to jest, ii tony czyli głosy muzyczne wszystkie są równo długie, tylko raz są długiemi a drugi raz krótkiemi od pozycyi, te same i jedne. Grecy i łaeinniey wyrobili sobie samogłoski długie i krótkie, z których składali metry swoje, czyli układali je do taktów, czyli stóp muzycznych; a czemuż nie moglibyśmy z samogłoskami naszemi tegoż samego uczynić, w miary je dla pozycij, tak jak tony muzyczne do stóp w takty ująwszy; kędy byłyby one to ścieśnione, to swobodniejsze, przy zachowaniu przy tem akcentu rodzimego ? Głosy w muzyce idą za melodyą, dla której jedne i te same tony, to przedłużają się to krótszem i są; jak to podobnież samogłoski nasze, to zniżają, to podnoszą się, trzymając się poruszeń duszy, co też czyni je, to dłuższemi, to krótszem i. Sztuka więc na tem, aby wyśledziwszy one miary, do stóp je nałożyć, czyli w takty, to jest metry ująć. Praca ta zrazu niewdzięczna, ale wyprowadzona na bity gościeniec, doprowadzić może tylko do mety, kto nie lękałby się stawić czoła na odwieczny zwyczaj pisania po dawnemu wierszów; a miał na tyle odwagi, wystąpić z Enniuszem, nim zjawiłby się Maro do nas.

11) Zrobiłem uwagę nad językiem naszym przy pisaniu wierszów miarowych. Nie znoszę onej mowy wiotkiej, mowy bez właściwego stępia swego, przebitej na jakiś obcy szeląg; dla słów narzuconych sobie, z któremi ona żadnego powinowactwa nie ma, i nie potrzebuje go, będąc bogatą na wszystko; a szyku czyli konstrukcyi zapełnię niewłaściwej sobie, dla wprowadzonych germanizmów a galicyzmów, po których widać iż piszący lub nie myśli językiem swoim, lub nie zna składni i natury jego. W takiej też mowie nie ma uroku języka, co to dosadny, żartki, szczery, zwięzły, prosty, a od potrzeby niekiedy hardy; jak ten dzielny i swobodny naród, co wyrobił go sobie. Mowa to polska dla słów polskich, ale nie polska rodzima, miła, poważna, zalotna nawet a uczciwa, i pokazująca rozsądek nasz i dająca go mówiącemu nią dobrze: iż rzekę ją też niejako świętą. Różna ona od dzisiejszej, jak poważni ojcowie nasi od dzisiejszego pokolenia, na francuzkim rozumie wychowanego, a literaturą obecną się karmiącego. Nie mowa to dla tego szlachecka, zacna i grzeczna, ale gdzieś tam zaściankowa, mowa zdemokraciała nazwę w złem znaczeniu tego słowa. Do wierszów miarowych ani jej użyć, próbowałem na pierwszych lepszych wierszach dzisiejszych. Ma też to wiersz miarowy do siebie, iż nie da się skumać z wyrażeniami francuzkiemi i niemieckiemi, do jakich łamią dziś nasz polski język; ale potrzeba do niego mowy jędrnej, zdrowej i czystej, tę, którą nosimy w piersi od wieków; n, nie bylibyśmy przybyszami, powiadając się rodakami, z jednem zaledwie i to chudem pokoleniem za sobą. Języki są przybytkiem ducha narodowego, a jak wieków im potrzeba do wyrobienia się, tak nie nabywają się nauką, jak malarstwo, snecerstwo, muzyka lub taniec; ale z krwią kilku pokoleń dostajemy je sobie na dziedzictwo, wraz z miłością do tego, co rodzimego, a co swojego: na czem niech będzie koniec.

* Niepomogła nauka, stało się z nowemi poetami, jak e tą cudzołożnicą w przypowieściach Salomonowych: talis est et via mówi mulieris adulterae, quae comedit, et tergens os suum dicit: Non sum operata malum. (Prourb. XXX 20. )

EPILOGUS.

Nie mam już wieku, siły i zdrowia, tej ramoty o wierszach miarowych przejrzyć i poprawić, lub też odwagi spalić. Jeśli drukować ją dam, to w nadziei, że kto spotka się z tem kiedyś, to polskiem sercem odczyta, a co byłoby dobrego wytknie, a co złego, dla dobrych chęci wyrozumi — Mało a prawie cało nic o miarowych wierszach napisałem, a jedno co przydać się może do tego, to pokazane: iż zapomnieć jest nam zupełnie na stopy Greków i Łacinników, chcąc znaleść i szukając swoich — czy tego dopniemy? czy iloczas nasz, mamy zarzucić na piękne? czy ujęte zgłoski w takty muzyczne, ułożą się w metry, do stóp i miar, za któremi chodzimy? lub cały on pomysł nie ma podstawy dobrej, i jest urojeniem? Czeka to na wytrawiony sąd, oparty na gruntownem rozebraniu przedmiotu. — Tym czasem powiem, dla praktycznego użytku, przy czytaniu tych

Prób miarowych wierszów moich: aby stawać na cezurze i końcu takiego wiersza, nie chwytając za następny dla logicznego związku, zachowując kreskowanie, nim nauczym się czytać takich wierszów. Będzie to nauka, jak nauką jest czytanie wierszów łacińskich; bowiem, było dotąd czytać wiersze nasze, to stanąć na końcówce czyli kadencij, i czekać na drugą taką końcówkę w następnym wierszu; iż mamy też nierównie więcej takich, co znośniej czytają wiersze rymowane, niż czytaliby znośnie prozę, która ma podobnież perjody swoje, które szanować przy czytaniu wielu nie umieją — Niechże ta rozprawa moja będzie przyłożeniem drewienka na to ognisko, przy którem wszystko się gotuje, a wygotowane przechodzi z czasem, pomału niekiedy, na własność publiczną, z czego narodowi potem sława i pożytek.

Pisałem w Krakowie 27 grudnia 1854 r.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA. PIEŚNI CZWORO.

Neque pie, neque honeste agunt, qui patriam tyranide armata pressam negligent, suae tantum vitae, ac salutis rationem ducentes.
Plant in Pelonida.

PRZEMOWA.

Patriae memoria dulcin
Liv. I. 5.

Pomimo myśl wyższą w człowieku, ni e jest on z tej strony życia bez pociech a miłości zacnych; a takiemi są dla niego uprawa mowy ojczystej, jako dany mu klucz do wiedzy, a kraj swój, ta kolebka wspomnień narodowych a rodzinnych; czyli to głębokie czucie do swoich i do ziemi matki, do tego, czem my są, i z czego tworzy się dla nas ona całość, która nosi słodką nazwę Ojczyzny nad którą nie mamy sobie droższej i wdzięczniejszej.

Dla tego to on wielki szacunek ludów dla poetów i historyków swoich, do pierwszych, bo uprawili wszędy mowę rodzinną i wydobyli, z niej tysiączne skarby, która ta kryje w łonie swojem; a do historyków, bo wieszczami przeszłości, zapisali nie to, co będzie, ale to co było, i przechowali nam to, co mamy najpewnisjszego dla nas, a zatem co najdroższego sobie. Ona wielka miłość jaką przywiązują ludy do utworów poetycznych i do podań historycznych jest zawdzięczeniem za te skarby, w których mają złożone całe życie swoje, w dwóch zjawiskach jako najznakomitszych. Bowiem, jeżli poezya uprawiając mowę ludzką kształci człowieka, to przeszłość zapisana przechowuje mu dzieje jego, on wątek ciągle się snujący bytu jego; iż też Klio i Kalliope trzymają powiem w ręku berło narodowe, i słusznie je dowcipna Starożytność zapisała w liczbie Muz dziewięciu na helikonie.

Napisałem dwie Tragedye i Dramat wątku historycznego, przy tem siła innych wierszów, począwszy od Ody aż do Fraszek i Ucinków; a dla nauki łamiąc sobie głowę metrowaniem, czyli metrowym wierszem; bez szalonej myśli bynajmniej, aby one Ody, Dramat, Tragedye i t. d. miały liczyć za Ody, Tragedye, Dramaty; i byłbym je tez niebawem zniszczył, gdyby nie ona myśl: iż praktyka poprzedza zwykle teoryę, a one próby przydać się mogą z czasem na co komu.

Drugie jest, co onę robotę co zgrubsza ociesaną, one próby moje uratowało od zniszczenia, to że przy nich szukałem pogody sercu memu, choć błogiejby mi chwili na moment, popuściwszy cuglów myśli swojskiej. Było do tego i to na oku, chęci zuchwała o którą się oskarżam: by jak pływając po Wenecyi, usłyszysz Danta lub Ariosta, tak zbliżyło się u nas do pojęcia ludu mową jego, rzecz treści domowej, do czego on wiersz miarowy dziwnie posługuje. Były prawda narody Helenów, to co dziś Włochy, ludem śpiewnym czyli poetycznym; ale rzecz jest właśnie do historyi i poezyi, przelać ducha swego w całe ciało narodowe. Osiągnął to kościół śpiewami swemi i modlitwą, gdyż modlitwa jest także śpiewem i to najpiękniejszym, władając sercami naszemi. Poeci nasi piszą jak dotąd dla małej cząstki narodu, iż ludek wiejski pozostał też przy swojej poezyi. Wypadało podać mu bratnią rękę, niech z nami wspólnie się cieszy, smuci i spodziewa gdy mamy wspólne z nim narzecze do tego. — Moje te próbki to podlotki, przy których dank wróżyć sobie mogę co najwięcej, to za pomysł poczciwy. Od najmłodszych lat miałem upodobanie w spółce z wiejskim ludkiem naszym, gdzie het przed tem powołaniem, co zbliżyło mnie potem, do niego. Pomnę, jak za każdą razą, co wychyliwszy głowy z domu, spieszyłem się pod strzechę rodzinną, a miły mi był ten chłopek co kołowrota uchylił, a psy zaszczekały, i jam był znowu w domu. Kto obecnie ten lud obałamucił i na cały wiek może zwichnął, odpowie przed Bogiem i ludźmi, i nie złoży głowy swojej spokojnie do grobu. Wygnał on nas powtórnie z raju, a z za płota śmieje się z upadku własnego.

O wdzięczna mi mowo moja, tobą piszę, tobą myślę i modlę się. Ciebie rozumiem i przez Ciebie braci i siostry moje, to jest wspólną rodzinę moję. — O wdzięczny i drogi mi kraju i kochany kraju! Za który biłem się i niewolem był poniósł, a dziś jak to mogę starcem z piórem już tylko to ręku służę tobie. O rozkoszne pola, łąki i gaje, miasta i wsie jak wianuszki; bo to wszystko swojskie, nasze i polskie.

I ty ludku wiejski, moja niegdyś pociecho, dla twojej prostoty i wszystkich dobrych przymiotów; któregom rad tylekroć nauczał i z tobą rozmawiał: to przy domu, to na miedzy, to gdyś cieszył się po żniwie, na podworzu u mnie; iż dziś wszystko mi to wspomnieniem tylko, ciężkiem i bolesnem, gdym z tobą się rozstać niejako musiał, idąc za dalszem powołaniem mojem,. Pozwólże Panie sprostać tej niewinnej zabawie mojej, i co zapoczynam w Imie Twoje, mnie staremu przywieść do końca; gdyż nie czytam, abyś zabronił kochać kraju swego, a wszystkie cnotliwe miłoście, jak wiodą swój początek od Ciebie, tak prowadzą do Ciebie.

Nie będą one moje odwiedziny Krakowa mieć za osnowę wypadku historycznego. Bohatera też nie szukaj tutaj, gdyż ostoi za niego rodzinna niwa i czysta jej miłość. Litwina poczciwego sprowadziłem do nas w gościnę, dla tej zgody dwóch ludów, która jest jedną z pięknych kart w historij Narodów, i zjawiskiem niemałem w dziejach ludzkich. Napis temu dałem, Pielgrzymka do Grobu Matki, czyli Odwiedziny Krakowa, przyczem dalszą myśl moją Czytelnik zobaczy z ręką na sercu: są bowiem książki co pouczają, ale nie robią Obywatela, przy których serce odłogiem leży. Wybryczki historyczne mają mi być wybaczone, gdyż służyło niekiedy przypiąwszy skrzydła, opuścić ziemię na chwilę, nie odstępując wszelako zupełnie od podań, na tem polu prawdopodobnych.

Bądź co bądź, chodziło mi jedynie o to, aby co napisałem było swojskie, i nie dało się przełożyć namowę obcą, a było zatem coś rodzimego i całkiem polskiego, a dla tego najwdzięczniejszego, ale też i najtrudniejszego.

Pisałem w Krakowie dnia 20 Sierpnia 1854 roku. Bartłomiej Podgórzanin.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA.

P I E Ś N I. *

Antiquum exquirite Matrem
Virg. Aenei.

Ranek był, spuszczałem się z Michałowskiej góry, w tem ujrzę złotych krzyżów, łunę nad obłokiem srebrna ją odcinała, wstęga, oddech Wisły, na horyzoncie, za pierwszym, od słońca rumieńcem** rozciągnięta po ziemi, spadającą rosą, na w koło najpiękniejsze, pola, gaje, łąki. Byłżeby to już Kraków! stój! niech gród powitam, Klejnot pierwszy mej matki, poświęcone mury, Orła białego gniazdem, od dziewiątka wieków Co po złocistych jego, kołysząc się wieżach,

wylęgał w nim pisklęta, Piastów nasze króle,

gróżne sąsiadom Pany, prawodawce ludu,

Ojce chłopków, zamożne, budowniki zaników,

sztuk pięknych miłośników, Nauk opiekuny.

Po których, gdy ostatnią, szczepu ich gałązkę,

ściągnął ręką Jagełło, wiąże u stóp krzyża,

Jadwiga obcą sobie, Litwę z naszą Polską,

i będzie z dwóch Narodów jedno Państwo groźne

mające o dwa morza, oparte swe krańce.

tam kędy w nurtach Ossy, a drugie u Dniepru,

żelazne słupy topił, Bolesław wskazując,

jak daleko po świecie, zakroił był szczerbcem.

Całuję ziemię świętą, łzami roszą oczy,

serce bije, poczuło, Matki swojej łono,

karmicielki przez tylo, wieków, pełne piersi:

chleba, swobód, dostatków, zwycięstw, chwały wszelkiej.

Już nie jadę, lecz idę, jakby do Syjonu,

pielgrzym, gdy nawą morza, szerokie przepłynie,

spocząć na piaskach spiekłych, stanąć w Pańskim domu

stóp kędy Zbawicielowych, po Wniebowstąpieniu,

dwa znamiona ostały; tak ja ujrzyć mury,

w które grób swój ród złoży, Piastów i Jagełłów;

iżby nam ciągle były, tym słupem ognistym,*

pokazującym drogę, do siedzib Ojczystych.

Co krok zrobię, to nowy, zachwyca mnie widok,

mgła opada a rosną, po nad miastem wieże,

dachy świątyń, a Zamek, nad wieże, nad gmachy

piętrzy się, jakby drugie miasto po nad miastem,

z basztami swemi w niebo, pokazując z góry,

roztoczony po nad niem, swój Pański majestat.

Po stronie od Karpatów, płynie dołem Wisła,

umówionem od wieków, po kraju korytem,

nigdzie na obcym brzegu nie spocząćby gościem;

lecz stłoczywszy po drodze, Niemców, rzucić w otchłań,

w bezdno morskie, unosząc, dziewicze swe czoło,

przed sromotą niewoli, jak ta Wanda pomna,

na śluby, wierną bogom pozostać ojczystym.

Już dotykam rękoma, miasta samych murów,

łudzą mnie w koło wieże, każda zda się bramą,

jakby sto było, oko zliczyć je nie może,

dla sterczącego mnóstwa, wież wpośród kościołów.

W tem siedm jak iglicę, pod dachem z ołowiu,

wisząc u rądla stucznie, zawieszone krajem,

pokazują wchód główny, po nad którym orzeł,

wita przechodnia z wieży, z koroną na głowie.

Jestto brama pod nazwą, świętego Floryana,

na której wykuty ten, rycerz Chrystusowy,

gościem spodobał sobie, spocząć w naszym kraju,

z skonem złotego Orła, współkę z białym wziąwszy,

swobód Rzymu, czas długi, ostatnim dziedzicu.

Od bramy pędzę prosto, widzę kościół naprost,

słyszę pienia nabożne, organ srebrnym głosem,

------------------------

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Per diem In columna Nubis, per noctem in columna ignis (Exod XIII.. 20). lud Izraela na puszczy był prowadzony.

z pieniem zmięszany ludu, jednem tchnieniem w Niebo,

podnoszą się, staruszek, kapłan błogosławi,

lud korzy się u ziemie, i ja grzebie w prochu.

Witaj jutrzenko ranna, powtarzają głosy,

obroń nas, zbij twą ręką, nieprzyjaciół wiecznych,

zwiesz się naszą królowną — na te ojców słowa,

w ustach ludu żyjące, poznam się być w domu,

poświęconym czci matce, Zbawiciela świata;

której korony mogły, świętokrackie dłonie,

dotknąć się nieprzyjaciół, lecz nie zdjąć ci z głowy.

Jeszczesz my są więc ludem, skoroś ty nam Panią,

tron swój na Jasnogórze, założywszy sobie.

Komuż oddałem pokłon, co najprzód w tym grodzie,

nim mury jego wezmą, uwielbienie moje?

Tobie matko zbawienia! Bez tej chwały Bożej,

Ojców byś my odstępcę, byli, nie wnukowie,

cudzą ich sławą dla nas, kraj ich obcą ziemią,

a my prosto wyrodnem, tylko pokoleniem,

słusznie wtedy od wrogów, nogą potrąceni.

Śpiew ustał, kościół tylko, napełniała wonią,

kadzidło, modły ludu, te poszły do góry,

kapłan, wierni wynijdą, zostałem sam w pośród,

onych rospiętych górą, po słupach sklepieni;

oddychałby choć w Bożym domu, wolno człowiek,

jedno mu swobód miejsce, ostatni przytułek.

Lecz nie moment z tej strony, raju, dla człowieka,

obcować ciągle z Bogiem, długo nie wytrzyma,

dusza myśli, przed Pańskie oblicze wzniesiona;

opada w ciało nazad, powraca do ziemi,

do świata zmysłowego — serce we mnie biło,

życia potrzebowałem, w przyrodzonym biegu,

abym patrzał, dotykał, poczuł co mam żądzy.

Duchem istnieć mi mało, Polakiem się pomnę,

stojąc, kędy co kamień, to karta jej dziejów,

krajowej sławy niczem; nie zatartej dotąd.

Kogóż wychodząc zdybię, to woźnicę mego,

i on za Ostrobramską, do krakowskiej Maryi,

trafił— gada: w gospodzie, co miał za spotkanie,

jacy to ludzie dobrzy, bracia krakowiacy.

Gospodarz ten przepije, do. niego słodziuchną,

wódką, a Imość kołacz, da z serem na palec,

grubo, i muśnie jeszcze, pod brodę go ręką.

Płacz mu i śmiech, jam Litwin, on mazur zakuty,

swoi my, nie dostaje, od kogo?.....

..........................................................

Litwin mój do gospody, a ja pójdę w rynek,

gdzie Sukiennice patrzę: bom słyszał był o nich,

poznam do razu, szyja ciemna, zimna, długa,

po dwóch stronach wciąż sklepy, wewnątrz co od pola.

Gmach potężny, opleśniał, z czasów Łokietkowych,

budowy nieostatniej; dziś pustka, nie widzisz,

przedających ryczałtem, kupczących hurtowno;

wszystko przybrało postać, bolesną upadku,

dawnego wieków kilka — służył on stolicy,

długo Piastów z Jagiełłmi, starczyło po kraju;

dopiero to z Wazami, gdy Zygmunt z Warszawy,

gród swój zrobi dla Szwecyi, i on wraz z Krakowem,

pochyli głowy, kubrak, przywdzieje na plecy.

Pustoszały też mury, miasto osowiało,

Zamek czekał Elekta, aby na Wawelu,

rozwieszona chorągiew oblicze mu Pańskie,

Zwiastowała na tronie opiekę królewską.

Po prawej od Sukiennic, stoi ratusz miejski,

z wieżą, n wierzchu zegar: wraz rzuciłem okiem,

przechodząc, kędy Prusak, ten zmiennik odwieczny,

konał z karkiem u ziemi, śluby wiarołomne,

a król mieczem go przez grzbiet, pasował rycerzem.

On wszelako z krwi Piastów, powstawszy na nogi,

wierze ojców skłamawszy, niedziwota potem,

jeśli wiązał się z wrogiem, każdym, łotr na matkę,

chytro sprzedawał przyjaźń, chytrzej odstępował;

godny następca mnichów, co pod znakiem krzyża,

piekli nam Judaszami, ciągle wieków kilka.

Czemuż Łokietek stłukłszy, lub czemuż Jagełło

z Witołdem, zwyciężonych, na grundwaldskich polach,

nie wysieką na piękno, nie dołomią karku;

lub Kazimierz do korony, Prus całych nie wcieli?

Ileż to klęsk nie było, dla Wołosza, Multan,

co przyczyną do wojen, zgubnychż, nie Inflanty?

Nigdy my z tych służalców, nie mieli pociechy,

a krwią przesiąkłe dziejów, rumienią się karty,

wspomnień ciężkich dwa wieki, co bolesnych sercu!

Niechże ten ratusz stoi, wara się go tykać,

pomnik to uroczysty, przed obliczem świata.

panowania Polski od, Bałtyku po morze,

czarne, tam kędy Dunaj, syt chwały i bytu,

wody swe z pochłonionych, rzek tysiąca topi.

Niechże go pokolenia, jak źrenicy w oku,

strzegą, jedno drugiemu, pokazują skrzętnie,

a przeklęstwo kto pierwszy nań rzuciłby topor*.

Zmęczony myślmy temi, powiodę wzrok tęskny,

aż tu kościółek ujrzę, otworem drzwi stoją,

wchodzę, patrzę, świętego Wojciecha, niewielki,

schludny, przy drzwiach mnie spotka, dziadek słusznie bardzo:

--------------------

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Senat wolnego miasta Krakowa dal go zburzyć, a wieża została

tylko po nim.

Wysiadywałaby starość, u wrót do wieczności.

Dwie ma kapliczki nowe, lecz co Nawa sama,

ta sięga starych czasów — mówią: iż w ołtarzu,

żłobiony kamień służył, do ofiar poganom.

Pamięć to nie, po ojcach, naszych, gdyż Sławianie,

nie broczyli rąk sobie, krwią ludzką. Ważniejsze,

to święty Wojciech kazał, ztąd kiejś do Chrobatów,

niosąc po drodze z Węgier, słowo Boże do nas.

Z jego to czasów mamy, pieśń Bogarodzico,

którą nucąc Rycerstwo, w potrzebie do boju,

na karku siedząc..........

.....................................................................

Nie mógłem wszelako się, modlić, bo mi serce,

przebrało się od żalu, rozpędzonych wodzą,

wspomnień szczytnych, to smutnych, od wieków dziesiątka,

snujących się mi czarną, nicią, cór Erebu.

Słońca potrzebowałem, niech przynajmniej wolno,

oddycham, gdy związane, czuje ręce obie.

Czemuż, ach czemuż Panie! naszej matki miano,

dawszy sąsiadom na łup, nie roztrącił syny,

o kamień jej grobowy, zasuteby oczy,

mając zwirem, na własne, łyka nie patrzyli!

Tymże wrogom dziś służąc, coś my na psiem polu,

wysiekli; Prusakowi, co nas za kolana,

obłapiał, w głos konając, wierności przysięgi;

Moskalowi, co temu dwa wieki, gdy Carzyk,

Iwan prosił Augusta, o siostrę, ten jemu

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Czemuż, czemuż Panie!

Lecz wyrzekać nie dajesz, jeszcze w domu twoim;

uchylę przeto głowy, i jak grześnik nędzny,

----------------------------------------------------------------

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Mógł August pan dowcipny to powiedzieć, a Marcin Bielski zapi-

sać. W tamtych wiekach nie trudno było o takie koucepta.

okupuje się przy drzwiach, jałmużną od winy:

tak to w każdem spotkaniu, wiara cnót jest mistrzem.

.........................................................................

........Cóż to, nad miasto zagląda,

gdyby olbrzym z pomiędzy wieżów, bram i murów?

To zamek na Wawelu, z swą złotą katedrą,

to gniazdo orła na brzeg, Wisły przeniesione,

Stolica królów naszych, gdy Kuś pokonawszy,

chodzili za Karpaty, Węgrom dawać Panów.

Witaj Krakusa grodzie, mam całym cię jeszcze,

obdarty prawda z ozdób, lecz mury ostały,

kapitolium, ta skała, na której raz nogą,

stanąwszy ten Herkules, słowiański, wyciśnie,

swo znamie, chcąc tej ziemi, mieć nas dziedzicami.

Temu po jednym brzegu Wisły się ułoży,

gdy po drugim Wanda się, do ich nurtów wrzuci;

byś my dwie te mogiły, mając na widoku,

znali się być kiejś ludem, jaki los kraj spotka;

do tych dwóch mogił teraz, masz trzecią na świadki

że pamięć tego dla nas, od wieków do wieków.

Co raz to mi ciężej jest, uciekam nie idę,

myśl ta ze mną wraz goni, wiem gdzie płynie Wisła,

chciałbym W niej stopić boleść, i ukoić serce,

wpadnę więc po pod bramę, trzy wiodą na Stradom,

dalej mnie nie zatrzyma, stara Wisła w biegu.

Na Kaźmierzu spotkam lud, Izraela mnogi:

iż rzekłbyś Idumea, powstała napowrót.

Mury proste, wspaniałe, dwa kościoły wzniosłe,

wszystko mi pokazuje, kto tego był twórcą.

Wieść niesie: Kaźmierz tutaj, odwróciwszy Wisłę,

chciał przenieść Kraków stary, a zbudować nowy.

Gmachów temu nastawiał, podniósł Akademię,

procesya w Boże Ciało, chodziła już tędy,

przemysł i bogactwo się, chyliły w tę stronę.

Ale ludy wiernemi, Mitologij ojców,

im wieki unoszą je, chybciej od kolebki,

tem skwapliwiej te biegną, za urastającą,

w olbrzyma ją dla siebie; tak było i tutaj:

bo dawać wiarę rzeczom, takim, ludom drogie.

Nie byłci Krakus, Wanda, wiemy, żadne bogi,

lecz świadczą ich Mogiły, trwalszemi od pisma,

iż istnieli kiejś po tej, ziemi. Stary Kraków,

nie ustąpił dla tego, z miejsca się nowemu,

tylko piątem przedmieściem, obok drugich wcieli;

przypnie do swej korony, więcej listkiem jednym,

stolicą pozostawszy, jak był przy Wawelu.

Już tedy Wisłę widzę, most rozpięty po niej,

naprzeciwko Krzemionki, góra ścianą piętrzy,

to już Karpaty nasze, w łonie swem z Wieliczką,

której bogactwo bez dna, królestwom wyrówna.

Popchnięty siłą jakąś, stanę po nad brzegiem,

z nurtów jej dłonią czerpnę, i omyję oczy,

potem przyłożę do ust, srebrnych kropel kilka,

bom na ten chrzest Jordanu, czekał z upragnieniem.

Nie darmom spieszył ujrzyć, Wisłę pod Krakowem,

wszędy ona ta sama, i szersza nierównie,

gdy pochłonęła sto rzek, w dalszym biegu swoim;

ale nigdzie piękniejszą, co opodal źródła,

dla pierwszych nam pamiątek, wzrosłych z jej początkiem.

Tu z nią Wawel przymierze, zawarł raz na zawsze,

ztąd ona popęd wzięła, płynąć środkiem kraju,

na lewo i na prawo, usłanego mostem,

siedzibą nam go czyniąc — Ona kraj ten cały,

odziewa w złote kłosy, żywi w płody wszelkie,

dziesięć wieków płynący, i mlekiem i miodem.

Ona jakby mu matką, była wszystkich bogów,

których ręka, gdy czoło, owije mu wieńcem,

błyszczy od kwiatów, gną się, drzewa od owoców,

szumią lasy od stworzeń, różnego mieszkańca,

pienią wody od mnóstwa, ryb schowanych na dnie.

A co kraj ten wyrodzi, jakby pod jej wodzą,

to dwa trzy kroć do roku, wód od Tatrów ściekiem,

zebrana, po grzbiecie swym, pławi mu do morza.

Niesie z wszystkich stron zbożem, galary ładowne,

kształtu różnego statki, płytkie i głębokie,

szkuty co mocą żagla, gna je wiatr pod wodę,

tratwy w poprzek wiązane, dębowemi wicie:

wszystko to sprawia ona, matka gospodarna.

Dla niej to rzucił Orzeł, Gopło, warty wody,

w srebrnem jej łonie topiąc, wźrok swój, gdy ku niebu,

wzbiwszy się, oba skrzydła roztoczy szeroko,

i buja — gdyż pomimo, innych rzek tysiąca,

które rodzi ta ziemia, od morza do morza,

rozciągnięta poziomo, jakby Eden drugi;

żadna nad nię wspanialszą, w sto mil swego biegu,

żadna wielkością wspomnień, w dziejach nie wyrówna.

Ona strzegła od Rzymian, Sarmatów siedziby,

złotego orła lotu, Alpy, Dunaj bystry,

nie wstrzymały, sam krępak, zatrzymała Wisła.

O nią łamał się ciągle, oręż władzców świata,

nie postały też u uas, po lewym jej brzegu,

aby na moment legiów, utkwite proporce,

ni Franków, ni Karłowa, dosięgła potęga;

a Niemcy ile kroć się, pokusili po nią,

to napotkała gościa, z psiem polem na drodze,

lub odprawę uczyni, jak to pod Byczyną.

Nawet tych sprowadzonych, dla kraju w obronie,

Mnichów, gdy odwierzgnęli, utywszy jej chlebem,

wysiekła dwa kroć razy, obłożyła hołdem,

po stłoczonych Prusakach, tocząc potem wody,

tam gdzie warownym grodem, trzyma klucz Bałtyku.

.......................................................................

.......................................................................

Wszystko to dobre, drogie, lecz jak w Piśmie stoi:

duch szparki, ciało słabe; głód gdy mnie też zmoże,

a kawał było słońca, dobrze już na niebie,

wrócą na mą gospodę, pod pawia białego

w ulicę świętą Jańską, kędy mój woźnica,

trafił na ludzie dobre — Jakoż co krok zrobię

w onym domu gospodarz, powita mnie w progu,

słowem Pańskiem: niech będzie pochwalony Chrystus,

na co Amen odpowiem, i głowy uchylę.

Jużeśmy zatem braćmi! Co tu brać za' palce,

i dłonie drapać sobie, wymyślać cudaki,

jak pomawiają o to, gdzieś tam Farmazonów.

Dla tego mój gospodarz, z wygoloną głową,

wąs od ucha do ucha, żupan wyżej kolan,

z ocylami buty, kord, ten wisi nad łóżkiem.

Imość znowu czółko ma, złociste na głowie,

twarz nie młodą lecz czerstwą, nabitą rumieńcem.

Całe ciało potężne: że miały z niej dobrze,

jak z konia trojańskiego, powyłazić męże.

Husarze ze skrzydłami, co dźwigali drzewce,

na dziewięć łokci długie, Tatary w misiurkach,

Hajduki w sążeń chłopa, z rusznicą na grzbiecie,

pędzone łamać mury, Smoleńska lub Pskowa.

Dziś z naszych Pań misternych, chyba się ulęże,

djable jeśli nie szczurek; ni to ma czupryny,

ni brzucha, a z fantazyą, choć zajrzyć wszelako,

nie ma komu do oczów. Skłonie się też nisko,

tym ludziom, a oni mnie posadzą za stołem,

jak obraz Matki Boskiej, pod nim lampa gorę.

Spytają: czym objadał? Na odpowiedź głodnym,

stawią rosół, i z kwiatkiem, sztuk mięsa porządny,

do krzanu i ogórków, i głombiki w sosie,

specyał jakiego n nas, nie znamy na Litwie.

Dalej z gęsi podróbkę, na grzybowym smaku,

i pieczonego skopa z czostkiem, prosto z rożna,

a na waletę z misą, buraczki słodziuchne,

z młodą słoninką w koło; poczem Imość z szafy,

wyniesie marcypana, kawał a Jegomość,

do pół kufla wychyli, duszkiem za me zdrowie,

co też ona uczyni, lecz małą lampeczką.

Na co ja tym poczciwym ludziom, gburem niechcąc,

pokazać się, do kropli, wychyle go cały,

za pomyślność obojga, a miary był sporej;

lecz dawniej nie nowina, w Polsce ten obyczaj,

wychylić dwa, trzy, takie; poczem stołu ruszę,

najadłszy się po dziórki, napiwszy do sytu.

Po obiedzie gospodarz, i ja wyjdziem na dwór,

i usiędziem przy wrotach..................................

......................................................................

i wejdę do sieni,

aby wytchnąć, wziąść laskę, poczem kopnę w miasto;

chciałem z zachodem słońca, stanąć na Wawelu,

widzieć umierającą, z dniem życia pochodnię,

obraz naszego skonu, z tą nadzieją w sercu,

iż nam raz drugi może, zejść gwiazda polarna.

Wydrapałem się idąc, ze skały na skałę,

gdzie nowe mury wisząc, dają postać twierdzy,

starym murom od zamku, i wieżom po murach,

pod nogami Krakusa, widzę smoczą jamę.

Na samym dole Wisła, raz tam ona pierwszy,

jak uznającby Pana, ustępuje w biegu,

bo drugi raz po drodze, San wziąwszy, wykręci,

czołem ku Bałtykowi, by klucze Pomorza,

nam oddała. Dwa londy, rozkoszny jej widok,

przedstawiają, palą się, ostatnim promieniem,

ogniem słońca; na srebrnej, gorze gore kościół,

Bielański, wprost przez rzekę, Tyńca ślnią się krzyże,

Opactwo o stu wioskach, kąsek kiejś Prałacki,

Bliżej miasta, Zwierzyniec, bieli się, gdzie Bona,

szwank odnosi, uchodząc, przed niedźwiedziem; za co,

Stańczyk króla zchałasi: czemu szczuł na chłopy,

zwierza głupiego, przy czem, co Bony nie zdusi*

Po prawej błonia jabłkiem, toczą się ku Woli,

i widać Łobzów, miejsce, ulubione królów;

gdzie Esterki skon smutny, ma kopiec w ogrodzie,

co czeladź wieść została, wyrzuci przez okno.

Po lewej, za mgłą tobie, wyglądają Tatry,

pod któremi ściele się, u stóp tych olbrzymów,

Babiagóra, co wszerz wzdłuż, zaległa mil kilka.

Lecz wszystko to z gasnącem, słońcem traci urok,

z ognistego w rumianę, co coraz w bledszą farbę,

przechodzi, aż zamiera, i ginie na Niebie;

po którego dnie modrem, wśród zapadłej nocy,

gwiazdy błyszczą, księżyc dwa, rogi swe wychyli.

Jam usiadł, i dziwniem się w mych zatopił myślach,

tak żyło lekko mi się, choć czułem ból ciężki,

ale to był u piersi, matki blisko serca

ziemi święta, gdzie spojrzysz, wszystko krzywdy świadki,

-----------------------------------

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Bona poroniła chłopca, byłby to był brat Augusta,

tysiąca obelg! Dusza nie cierpi wszelako,

bo oddech łona matki, balsamem w nią wcieka,

i uśmierza rozpacz, wzrok, każąc trzymać w Niebo.

Kiedyż, ach kiedyż Panie, ta matka wypłacze,

winę swą, któregoż z jej, dziecięcia ostatnia,

łza zmiękczy gniewu twego, wzniesioną prawicę,

abyś stanął na powrót po niewinnych stronie?

Bylibyśmy ze zawsze, nie dość czyści, święci!

bo który duszę zmazał, jakowym występkiem,

taki nie ma się ważyć, dotykać Ołtarzów,

obcować z swoim Bogiem, nieść modły zuchwale!

Gdy pędzono w Zakonie, starym, Paschy święto,

baranki, co figurą Zbawiciela były,

myto je wprzódy w wodach, przy Syloe studni,

w którą wstępował Anioł, i poruszał do dna;

dla tego, kto nieczysty, niech precz ztąd ustąpi:

z jakiegoż oka więc ta, łza ostatnia spadnie ?

.................................................................

...............................................................

Gdy wzrok mój pociechy się, pyta na to z niebios,

i gwiazdom wydrzeć szukał, tajemnicy losów,

ujrzę przed sobą postać, męża niesie berło

smoka z głową rozdartą, pod nogami depcze.

Chcę powstać, lecz zbiegły się, szpiki mi po kościach,

serce, to młotkiem biło, jak w godzinę śmierci,

oko, i to przygasło, duch tylko żył w piersiach.

W tem głos usłyszę, niby, z głębi grobu do mnie:

Synu z nad Niemnu wody, krwie Sarmatów szczepie,

węzłem ujęty świętym, z po Lechu narodem,

wielkiej rodziny Sławian, z nami jedno plemie.

Słuchaj!.................

.....................................................

Patrz! świat ku Zachodowi chyli się na osi,

przerodziły się jego, Pokolenia wielkie,

których świeciły długo gwiazdy, teraz płoną:

Wasza wynijdzie, czekaj! Lecz potrzeba było,

by wyrzucił wprzód Naród, z głębi wnętrza swego,

czego napił się z boku, poszło na dno piekła,

a dopiero wybiegło, słońce mu do góry.

Nie będzie -to po Lechu, samo pokolenie,

ale wielkiej Rodziny, Sławian, cała przestrzeń

wzdłuż dwóch mórz roztoczona, po Odrę do Dniepru,

z gniazdem swem na Wawelu, Sarmatów królestwo*,

gdy raz zwoła ta matka, do gromady dzieci.

Lecz teraz co innego, wziąść tobie przed siebie:

gdzie takie wielkie losy, dostała ta ziemia,

to czas przyszedł w rytm ująć, stopami jej mowę.

Niech bogów muzyką się, ułożą jej pienia,

nie mieliście ślepego, Wieszcza, u Was dotąd.

Wszystko się w przyrodzeniu, pod miarą odbywa,

sam świat wielkim jest rytmem, i był tylko chaos,

dopóki rytm weń życia, harmonyą nie wzionął.

Harmonya jest tem bóstwem, co owładło wszystkiem,

harmonyą ludzi zwodzi, w Rodziny, w Narody;

sam rozum jest harmonyą, będąc słowem Bożem,

rytmem, którym się Stwórca, objawia stworzeniu:

iż świat pozbawion rytmu, zamarłby w chaosie.

Dla tego zwiążesz mowę, Ojców twoich tchnienia,

w przyrodzone jej miary; a bogów ta lutnia,

wyda tobie nieznane, dotąd, życia tony,

------------------------------------------------------------------

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Cesarz Józef miał zamiar, przybrać tytuł Cesarza Słowianów, coby

słusznie Austryi należało Państwa' katolickiemu, z rodziną cnotliwą

na tronie, posiadającą kilka ludów słowiańskich.

i posadzi na Niebie, obok Amfiona.

Na to piersiom ściśnionym, chcąc ulżyć, wznieść głowy,

w tem księżyc wyszedł, stanął, rzuci srebrny promień,

a jam siedział na skale, sam wśród gwiazd milionów.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI

CZYLI

ODWIEDZINY KRAKOWA.

PIESŃ II.

Antiquum exquirite Matrem.

(Virgl. Aenci. )

Małom spał, nic dziwnego, wyprzedziłem słońce

łóniał co pierw horyzont, po ziemi rumieńcem,

gwiazda polarna z Nieba, uchodziła gońcem,

stanąć kompasem światu, po drugim mu końcu.

W mieście cisza, kos tylko, gdzieś gwizdał przy oknie,

tłukł się w klatce niewolnik; psów parę po rynku,

chodziło i z rynsztoków, wywlekało kości.

Nie spotkałem żywejby, duszy za zarobkiem,

Ale co? mknie się chyłkiem, po swawoli nocnej,

potwór z łbem rozczochranym, w nury swe napowrót;

lub za drzwie uchylonych, wyrzucą trzop śmieci,

jeśli pod nos nie chlusną, czem szpetniejszćm tobie:

a czeg nie zobaczy, kto nie wstał był do dnia.

O wsi moja na Litwie, teraz tam w tej chwili,

śpiewa słowik, skowronek, gwarzy coś u góry.

Słońce me niwy złoci, od kwiecia ślną łąki,

po drzewach gnie gałęzią rozwieszony owoc,

chmiel wyszczyknął ten na wierzch, do żerdzi najwyższej;

w pasiece grają pszczoły, poczynają roić:

a ja stoję na braku: tak dumałem sobie!

W tem na dzień dobry zagra, na wieży Maryackiej,

tysiące kawek furkną, wrzasną, w koło tłuką,

tak jak mury wysokie, to kryją po dziurach:

szczególny to był widok, wśród tej miasta głuszy.

Modlę się, ale idę, bo gdzie indziej droga,

do katedry, tam meta, na dzień mój dzisiejszy.

Mijam, domy, kościoły, rynek, zamek stanie,

od kanonnej ulicy, z górą mi nad głową;

z nikąd większym go nie masz, rzekłbyś spadł z obłoków,

i po nad całem miastem, roztoczył majestat.

Kościół ku bramie idzie, po za mury własne,

Kryje część swą od miasta, ale widać skarbiec,

z wieżą, na której Zygmunt, dalej wieża druga,

z zygarem, trzecia z tyłu, bom obszedł gmach z dwóch stron.

Przypatrzył się kaplicy, z dachem pozłocistym,

wiele innym, dziwiąc się co za postać piękna,

starożytna i wielka, tego gmachu z bliska.

Chcę wieść, ale zamknięte, słychać chodzą ludzie,

biję ręką, bom tłuc się, do drzwie w domu Bożym,

nie ważył karabelą, lub zastukać kijem.

W niedługo pisną rygle, drąg żelazny jęknie,

i czterech mnie sążnistych chłopów zajmą z sobą:

była to straż świątnicy. Wieść się im wraz każę,

pod krzyż Jadwigi, stanę, i rzucę jak długi:

o co tam modliłem się, odgadnąć nie trudno!

Nie o czem innem nasza, poczciwa królowa,

rozmawiała z tym Panem; zostało podanie,

iż miał przemówić do niej, a pytał raz drugi:

Czemby milczał kościół? Gdy zadrzymie klecha,

czy nie był przyszedł na czas. Dziś w nocy śpi kościół,

a do południa tylko słyszysz nabożeństwo,

co pierw na jutrznie króle, przychodzili do dnia,

Kanclerz, Biskup, to teraz Prałata nie szukaj.

Nie sposób w tym kościele, puścić wodzy myślom,

aby boleść w dwójnasób, nie dojęła serca,

mury tutaj gadają, proch drga, co go depczesz!

Co staniesz, toś przewrócił jedną dziejów kartę,

lecz nowe pokolenie, czytać po nich nie chce,

nogami trąca łonem, matki z wiarą Przodków,

i marzy o Brutusach na grobie Zygmuntów.

Od Jadwigi do grobu, Jagełły się pytam,

w kaplicy za kratą go, ukażą mi z Synem.

Litwa z Polską zarówno, wszystko im powinne,

tak zwrot Prus do Korony, co Grundwaldską bitwę:

bo krzyżak wrodzonym był, dla obydwóch wrogiem,

i czychał, na w komtury, przerobiłby: Niemcy,

wojowali to z nami, pod kapturem mnicha.

Jagełłowie wszelako, nie prędko przylgnęli,

do Polski, przewidując, że ta wolność nasza,

szlachecka, za pęta im, stanie. To też Kazimierz,

długie lata przyjąć się, ociągał korony,

ostać się, czy nie ostać, na księstwie dziedzicznem

pójść z koroną na łbie, do, szlachty naszej w służbę?

Już jednemu synowi, dał Czechy, drugiego,

wiódł do Węgier, a jeszcze oglądał na Litwę;

dopiero to wziął August, na mieszkanie Krzyszyn,

mając Litwę z koroną, zarówno pod sercem,

jak chciałby te dwa kraje, zbratać swoim skonem:

tak to na Ojców ziemię, zapomnieć nam trudno.

O Litwo, piękna Litwo! nie dziw żeś Jagełlom

drogą była, z krwią z Ciebie, wiedli imię wielkie,

zdeptawszy Ruskie ziemie, Pogoń ich do koła,

straszna dla z Niemiec krzyża, i miecza rycerstwu,

ledwie co powściągnięta, lacką szablą w biegu,

gdy Kazimierz Ruś z Kijowem, zagarnie pod siebie.

Wtenczas to, po raz pierwszy, zkumam się za Niemnem,

gdy Olgierd bratnią ręką, pokaże na Polskę:

iż nie wojować było, lecz trzymać z nią pokój,

i da Aldonę w łoże, synowi Łokietka.

Toż zrobi i Jagełło, Olgierdowe księstwo,

Mendogów, Narymundów, Gedyminów spadek,

kładąc u nóg Jadwigi dla korony polskiej;

lecz za dotknięciem kilku, kropel wody świętej,

odbiegła dzikość Przodków, czcicieli Perkuna,

i Ród ten zmiękł był u nas, stał się nadmiar dobrym,

jeśli byłoby wadą, królom serce wielkie;

gdyż sypał równo skarby, co nieszczędził swobód,

bez względu na Majestat, na samo ubóstwo.

Płakała go też szlachta, gdy żegnając Naród,

Białobrzeski z nad trumny, Augusta, jął mówiąc,

wyliczać wysypane, skarby Pańską ręką,

trzem stanom dobrodziejstwa, jak Polska szeroką.

Zwiodą go też napowrót, po kądzieli sobie,

odrodzony z krwie Wazów, ostatniej kropelki;

szukając tych Jagełłów, którym w ręce lazły,

korony, a dawano, czas był, i cesarską,

przy czem mnogie księstwa się, tłoczyły w lennictwo.

Dziwić się nie ma czemu, bo te Plemię sławne,

z Olgierdowym konikiem, od morza do morza,

przebiegało, jak w stepie, stado dzikich koni,

równając kopytami, czego miecz nie spożył,

gdy spłoszone furknie, na, przełaj, pędzi obces.

Kto wie, czy nie usiadłszy, na Piastów stolicy

prowadząc dłużej one, rycerskie gonitwy,

było dziś szukać kędy, Moskala u Dniepru,

a Polska nie przeniosła, na lewy brzeg Wisły,

między Odrę a Elbę, ........

.......................................................

Pierwsza od tej kaplicy, Padniewskiego stoi,

czytani w Łubieńskim: karmił, krewniaki ten Biskup,

chlebem z Ołtarza, a dziś, nie szukaj ich z świecą.

...........................................................

............................................................

Obok z całej z marmuru, spoczywają Wazy,

Zygmunt trzeci, ostatni, z królów całą gębą;

bo Władysław Ojcu był, tortnnę swą dłużny,

a z gotował po sobie, bratu chłopską burdę.

Co Każmierz ten się krzątał, wylazł w końcu z matni,

oddał kraj w całce niemal, nie sprostał wszelako,

głupiej szlachcie rozumu, dać, coby przystała,

na francuzkie książątko, gdy schodził bezdzietny.

Zamiast też zawdziać kaptur, złamać berło powiem,

kazanie nam powiedzieć, przejechać mu było,

strychem po głowach, dać łeb, zdjąć Lubomirskiemu:

lecz to był człek poczciwy, co mało na króla.

Dziwna się tu nastręcza, myśl w onej kaplicy,

patrząc na te złociste, blachy z napisami,

tytuły Ojca, Synów, trzy korony w kupie;

dziedziczna uroniona, drugą zamiast przywdziać,

Ojciec dorazu, to ją, synowi umyka;

przy trzeciej Kazimierza, odstępuje Naród,

jak mało byłoby mu, trzech mieć wrogów naraz.

Wtedy to Siedmiogrodzkie, książątko rzecz miało,

pierwszy słowo rozbioru; za co też łotr boso,

uchodził od nas, ducha, wyrzygnąć do piekieł.

Tylko sam Rakuszanin, dotrzymał sojuszu,

Szweda sąsiadem nie chcąc, wstrzymał od rozboju;

ale płacimy pomoc, tyleby co wojnę.

Co innego jeszcze tu, nasuwa się: z Wazów,

wygaśnięciem Naród się, wałęsa z koroną,

a nie ma komu wściubić, tenby klejnot w rękę.

Piasta spróbował, lecz Piast, nie był to kruszwicki,

z posłannikami z Nieba; ten drugi choć wojak,

zawadzało mu wszakże, równości szlachecka.

Sas czychał na dziedziczną, koronę, nic z tego!

bo ligi na to z Piotrem, brać nie wypadało:

iż też on pierwszy wpuścił, wilka do obory

Gdyby Kazimierz był pojął, mołojce nie wdowę,

lub synek Władysława, doczekał się wieku;

to Naród jak rój pszczółek, byłby ostał w całce;

gdyż mimo obiór w polu, szanowała szlachta,

w Wazach po Katarzynie, plemię Jagełłowe.

Tak było i z Piastami, gdy zamrze ostatni,

a weżmiem chętnie jedną, z córek Ludwikowych,

Jadwigę dziewką sobie, sprosiemy do tronu,

bo dla krwie Łokietkowej, ta nam Panią Polski;

której dodawszy męża, do serca naszego,

przysporzym sobie bytu z górą na trzy wieki.

Toż byłoby z Wazami, lecz właśnie zabrakło,

krwie tej, gdy naród orzekł, koronę dziedziczną,

a wieszać się mu przyjdzie, po stronie, gdzieś z tronem:

Smutna rzecz! od królów to, ludy życie przędą.

Od tej kaplicy pierwsza, za kratą mosiężną,

Zygmuntowska nazwana, pod kopułą w łuszczkę,

karpiową, z srebrnej blachy, grubo pozłacanej.

Cała jest w wyrabianiach, z ciosu i z marmuru,

z grobowcami takiemi, Ojca, Syna, Córki.

Ołtarz srebrny ją zdobi, Nirembergskiej sztuki,

Obozowy Zygmunta; po którego skrzydłach,

malowanie piękniejszem, od rzeźby w pośrodku.

Co widzisz w niej, to Syna, z brodą, a bez brody,

Ojca oblicze, oba, żywych konterfekty.

Nad kratą masz trzy obok, malowidła wielkie,

w środku Zygmunta z berłem, a po stronach Córki,

jak ubraną do ślubu, i grobu ją wiedli.

W tej kaplicy czegoś się, oddycha tak lekko,

Jestto kunst Architekta: bom onej Nauki,

nie świadom, a poznałem, być dziełem misternem,

w którem zbiegły się części, wszystkie w piękność jedną.

Godna to jest kaplica, Pana co ją zaległ,

zwano go starym u nas, od mądrości w rządach,

choć takich czterech naraz, przywodziło światu:

to karzeł na Cesarstwie, a Franciszek, pierwszy,

królem Francij, gdy Leon, ten stolicę Świętą,

trzymał. Co syn to Ojcu, nie sprostał bynajmniej,

panie wielkich zdolności, lecz schowany miękko,

w pośród frauncymeru; przy spódnicy Włoszki:

pilnował też swawoli, nie pomniąc się królem.

Kochał Naród zapewne, a nie mógł wszelako,

utrzymać się dla niego, od szpetnych miłostek,

przepomóc na ofiarę, bacząc w ręku berło.

W nim też widziałeś naraz, Zygmunta i Bonę,

obok dzieł godnych Ojca, przykłady Matczyne.

Inflantami zbudował, mało, lecz za Unję,

dokonaną w Lublinie, piękna mu pamiątka;

a drugie, to że słowa, dotrzymał kobiecie;

choć nie na czasie jemu, były z tą szlachcianką,

śluby w brew woli Ojca, i stanów koronnych.

Ojciec to zostawując, jemu ludzie wielkie,

Senat złożony z Mężów, wiary doświadczonej,

Wodzów biegłych, rycerstwo, dzielne, kraj zamożny,

odkażał panowanie, synowi gotowe.

Tarnowski przed wszystkiemi, z buławą rej wiedzie,

z biskupów idą Kromer, Maciejowski, Hossiusz,

trydenckiego Soboru, przodek, i podpora.

Ocieski zdrowa rada, i mowca od tronu,

Kmita choć Warchoł, zawsze, człek na czas swój wielki.

Jeśli zszedł bezpotonmy, to łajać nań słuszno,

za co słuchał nowinek; tem bowiem nam Kndzin,

poginęło nie mało — Ze łzą w oku żegnam,

wszelako one brązy, głazy i marmury,

bądź one mi boleści, bądź chwały świadectwem

jak spuściznę po Ojcach, dziś nam cało wiano.

I Anna ma tu swój grób, cnoty to pokornej

wizerunek, gdy rękę, da w podeszłym wieku,

Batoremu, bo Naród, domagał się tego.

Grek dla kraju z cykutą, wychylając kubek.

naraz spełnił ofiarę, gdy ona ślubując,

życie swe poświęciła, długo było serca:

iż słusznie szacujem ją, z Jadwigą zarówno.

.........................................................

........................................................

Idąc w bok od krzyża,

w Ołtarzu Wszystkich Świętych, królowej Jadwigi,

jest naprost okazały, pomnik Szyszkowskiego,

Mąż ten dał przykład wielki, kapłańskiego ducha,

gdy Rektor akademii, policzek mu wytnie,

czyniąc, wraz kanclerzowi, z Biskupem obelgę,

a on Bóg zapłać powie. — Ta walka brutalna.

dawno to miecza była, rzecz z władzą moralną.

którą Bóg kościołowi, z sumieniem wraz oddał.

Toż czytani o Nankierze, z Łokietkiem, którego

grobowiec tuż obok, na, prost drzwiów od Zakrystij.

Przy nim to Starowolski, gdy wlazł do kościoła,

Gustaw Karol, i spyta: a co za król tutaj?

Ten nazwie mu Łokietka, co zbiegł trzykroć z kraju.

Na odpowiedź: Wasz Każraierz, raz wygnan nie wróci;

Może to być odrzecze, staruszek, lecz Pan Bóg,

wielki, a kołem toczy, fortuna się. Na to,

Szwed na łbie z kapeluszem, po uszy, zdejmie go,

i by nie pyszny chyłkiem, ku drzwiom się potoczy.

...............................................................

.............................................................

Ztąd pójdę kędy stoi, w pośrodku kościoła,

grób naszego patrona, Szezepanowski biskup,

dał pierwszy głowę swoją, przy całości kraju:

bowiem ginęły Państwa, gasł Majestat tronu,

z obyczajów upadkiem — Był Bolesław śmiały,

panie wielkiego serca, lecz Kijów bogaty,

odpłacił się mu dobrze, nauczywszy zbytków.

Przymuszony pognać się, za zbiegłem rycerstwem,

nie wstyd mu było z cudzą, żoną wieść niecnotę,

Na to Biskup stróż wierny, miejscowej owczarni,

idzie i przełoży mu, upadek tam kędy,

król zdepcze prawa Boskie, i ludzkie zajedno.

Większem to męstwem nazwę, niż złożyć się kopyą,

przeciwnika powalić, z konia, w bramę szczerbcem,

uderzyć, zwłaszcza gdy tej, kraty opuszczono.

Wróci też święty biskup, raz drugi i trzeci,

prosi, grozi, młodemu Panu, gniewem Bożym:

a gdy ten uporczywie stoi, w końcu wyklnie.

Dopiero lew się rozżre, łeb do góry wzniesie.

ryknie aż podwaliny Wawelu zatrzęsną.

Leci, krew mu zapachnie, biskupa zdybuje,

przy Ołtarzu co właśnie, ciało Pańskie w ręku,

trzyma, tnie pierwszy w głowę, poczem go siepacze,

wywlekłszy po za kościół, na sztuki posieka.

Na to Grzegorz co trzymał, Piotrową stolicę,

i prowadził tę walkę duchownej potęgi,

z brutalną siłą świata, iżby króle, ludy,

do wspólnych swobód przyszli, pod kościoła wodzą,

zagrzmiał na Watykanie, a runął Bolesław;

trzykroć wszakże szczęśliwym nazwę go w Ossiaku,

gdzie pokutą obmywszy, zbrodnię niesłychaną,

wziął w miejscu doczesnego, wieczystą koronę.

Stanisław zaś poniósłszy, męczeństwo chwalabne,

zostaje nam Patronem: słuszna mu odpłata,

gdy w sprawie ludu, pod miecz, skłonił, głowę świętą.

On to pierwszy wolności, wzbudził płomień u nas,

naród co martwy dotąd, leżał jak bez duszy,

przychodzi pod opieką, biskupów do życia.

Oni to wykołyszą, z pieluch go jak dziecko,

dadzą rozum i wiarę, prawami opiszą,

u sumienia na straży, i małych i wielkich;

a dziś wszelako krzyczą, nań, by miał być zdrajcą!*

kiedyż to ludzie przejrzą, powiedzą raz sobie:

iż kościół drugą arką, Noego zratował,

świat ten od powtórnego niewoli potopu.

.............................................................

..............................................................

Widząc mnie mój Przewodnik, smutnego, zapowie,

na jutro, wielką z Zamku, processye po mieście,

która na Boże ciało z katedry szła w rynek;

klerowi towarzyszył: Senat, wojsko, cechy,

a Biskup ją prowadził — kto Biskupem n was?

Woronicz, na to słowo myśl lepsza w mnie wstąpi,

bo żyje Naród, długo, liczy godne męże.

To wieszcz prawdziwy, Prorok, nad grobem Ojczyzny,

każde tchnienie w nim święte, ztąd potężna mowa,

poetą nie będzie kto, nie rozmawiał z Bogiem,

jak Mojżesz, choć raz w życiu, dwaby mu na głowie

rogi urosły potem — Na co ku drzwiom pójdę.

uściskawszy wprzód mego staruszka srdeecznie.

Od kościoła kopnę się, napowrót do domu,

bo miało się na Niebie, jaż koło południa,

a chciałem wprzód co nieco obiegnąć przedmieścia;

ale gdzie tam, sporo ich, a wszędzie co widzieć,

ż Kleparz przejdę tylko, Gdańsk ten z portem w błocie,

śpiechrz Węgrów i Morawców, a górali naszych.

Komora Krakowskiego, gdzie co z Wisłą wiosna,

nie zabierze, to szlachta, na kołach przytoczy,

za co ma potem w domu na cały rok cukier,

pieprz, imbir, sól, blawaty, wino, płutno, sukno:

tak iżby bez kleparza;, jałowy chleb jadła.

...............................................................

.................................................................

Przed karczmą czy gospodą, jak to mowa była.

Zborem niegdyś, a potem, Bernardyński kościół,

żłóbkiem zwany, posłyszę, gwar, chęć w nijść mnie weźmie:

bowiem świat przy zabawie, pozna się go zbliska.

Wlewo prosto od sieni, stoi wchód do izby,

bawią się, palą fajki, szwarebier, wino piją,

co stateczniejsi siedzą, z gazetami w ręku,

ja też miejsce znalasłszy, usiądę i spocznę,

po czuprynie głasne się, i wąsem pokręcę,

tak że postawa moja, uderzy obecnych:

a było na co spojrzyć, bom był chłopa kawał.

Gdy tak spoglądam sobie, z pomiędzy fircyków,

przechodząc bąknie jakiś: Sodulis Marjamis.

Wiedziałem co to znaczy obelgę jednakże,

zmilczę, choć do zwady mi. mało było trzeba;

lecz gdy drugi, co z niemcom, obok tłukł się w bilar,

powie: jak Matkę Boską, kocham, żółte zrobię,

a widzę, iż to dla mnie, on koncept niewczesny,

już nie czekając, trzepnę jegomości w gębę,

tak że aż pod stół wleci — Na taki komplement;

nużże do moie chałastra, a była nie mała,

duzi, mali, figury, wszystko niepocieszne.

Wstyd mnie spotkać się z takiem, pokoleniem w tuzy,

krzyczą, radzą jak Żydy, posłali po wartę.

W tćm pypeć jakiś chycnie, chciał dostać mnie w pępek,

ja kolanem go w zęby; na co z tyłu, z boku,

inni chyłkiem po za mnie, gdzie jak który może,

cisną się, widzę, aby dostać do czupryny,

zatem szabli dobędę, i furknę im pod nos:

odskoczą nieco, ale zerwą się napowrót.

Co pomknę, to cofną się, macham na krzyż szablą,

na postrach więcej, niżby, bijąc na doprawdy.

Łamię im laski, furczą, kawałki po izbie,

dzwonią okna, po ścianach, lampy, szafa w rogu,

runęła z butelkami, gdy herszta doń przyprę,

chcąc go płazem po grzbiecie, liznąć w upominku.

Gdy największy gwar. radzą, jedni skoczyć jeszcze,

drudzy pod bilard wleźli, oczekując końca;

na to warta na izbie, stanie, pan oficer,

spojrzę, poznam żołnierza krzyż świeci na piersiach,

złożę więc broń, i tak rzecz, do niego rozpocznę:

Jestem Litwin, zjechałem, do Krakowa na to,

iżbym Grób Matki naszej, nawiedził pobożnie;

przechodząc tędy wstąpię, zobaczywszy karczmę,

siądę, i nikomum był, rzekł marnego słowa.

W tem jeden z tych ichmościów, dotknie mej osoby,

dam pokój, lecz gdy drugi, na to jaż z umysłu,

dla mnie, z ujmą honoru, Matki Boskiej bluzgnie,

nie czekając dopiero, co prawda to nie grzech,

verus sodalis utnę, panicza w policzek.

Jeden zaś między tylu, wezmę się do korda,

nie dla napaści, ale, przy obronie zdrowia,

płazem wszelako tłukąc, i to najdyskretniej:

a teraz Pan oficer, proszę, niech rozsądzi.

Gdy drudzy toż powtórzą, co bokiem od walki,

stali, rzecze Porucznik: Wać Pan coś honoru,

królowej Polski bronił, nauka to będzie

Ichmościom, co za płata, służyła bluźniercom.

Do nich potem zwróciwszy, mowę tak odezwie:

Żaden kraj ostać może, bez czci rzeczy świętych,

wy Wasz go dobijacie, do reszty swawolą;

nie było też upadku, większego nad plemię,

wyrodne, co Przodkom swym, urągałoby się,

bękarcim, a nie prawym, pokazując płodem:

szkodę zaś, kto wywołał, ten mieszkiem dołoży.

Na taki Salamonów, sąd, nisko się skłonię,

włożę czapkę, i z tęgą miną pójdę do drzwie.

Mój gospodarz co czekał, na mnie u ławeczki,

i słyszał rajwach jakiś, gdy to niemal w podle,

a niewiedział co by to, mogło być takiego,

gdy rzecz całą opowiem, spłacze się serdecznie,

ściska mnie i całuje, po głowie, po rękach,

każe wynieść z piwnicy, butelkę brodatą, **

Ciągnęliśmy ją we dwóch, późno w noc; kto przyjdzie,

każdemu opowiada, co było rozprawia.

Annusi każe słuchać, da przed Matkę Boską

palić dwie świec. — Po całej, ulicy też gruchnie,

jakby piorunem powieść, tego; jaki, taki,

co był bowiem usłyszał, to bieżał z tem w podle:

iż noc na horyzoncie, nim ciemna zapadnie,

od Kłeparza po Struclom, będę w mieście sławnym.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Za to słowo traditor, w jednem z rękopismów znalezionem.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Wino w butelkach zczasem obrasta mchem

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Gdy te próby są tylko takiego wiersza, kładzie się tylko początek i koniec każdej pieśni; niekiedy z ustępami w pośrodku.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Czytaj:

Ranek był spuszczałem się z Michałowskiej góry —

w tem ujrzę złotych krzyżów łunę nad o błokiem —

srebrna ją odcinała wstęga, oddech Wisły —

na horyzoncie za pierwszym   oddech od słońca ru- mieńcem —    

Czyli masz: w pierwszym wierszu,

Amphimacer, Paeon IIIci, Paeon IIIci, Trochaeusz, w drugim, Amphibrachys, dwa Trochaee, Paeon I. Trochaeus, w trzecim, Daktylus, Paeon III, dwa Trochaee, Trochaeus, w czwartym, z odbitą na Paeon III, antibacchius, Paeon IIgi, Trochaeusz — przy: zachowaniu akcentu naszego na przedostatniej zgłosce, ii czytaj jakbyś łacińskie wiersze czytał, a włożywszy się do tego, harmonya odezwie ci się — W ostatnim z tych wierszów, jest pierwszy takt z odbitą jak w muzyce, co daje czternaście zgłosek bez złamania miary. — Nie jedno w tych czterech wierszach znajdziesz przy dowcipie i ciekawości.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA.

PIEŚŃ III.

Divinum numen omni modo, omni tempore,
ipse cole juxia leges patrias, et alii ut colant
effice.
(Dion Lbr. 52).

Wielki rajwach od rana, w pałacu biskupim, z Jangroda przyszły fury, z zwierzyną, z Wawrzenczyc, skrzynia z rybami stoi, kuchcik kurom łby tnie, kapłony tuczne wiszą, parami po ścianach, indyk ogromny leży, z wypchanym kałdunem, chlebem i rodzynkami, ciele jeszcze kiwa, ogonem, co dopiero pod żelazem bekło, sarna w kącie złożona, pokazała język, Z jelenia skóra, rogi, te wiszą na kołku,

dwa sążniste szczupaki, tłuką się po stole,

karp spory, liny, okoń, pływają po cebrze,

lecz i te żywot dadzą, niebawnie pod nożem.

W kącie zaś baby ziela, wykładały z koszów,

pietruszkę im pół-łokcia, buraki słodziuchne,

głąbiki one sławne, szczaw, koper, ogórki,

groszek zielony, szpinak, czerwoną kapustę,

szparagi dobrze grube, na trzonek od noża,

wszelkie inne takowe, łakocia krakowskie,

z Czarnej-wsi i Krowodrzy — kredencyrz na górze,

ten drze ścierkami srebro, talerze rachuje,

szkło omyte, bielizna, czeka holenderska,

stoły nagotowane, serwis zwierciadlany:

bo wielki obiad będzie, ile razy biskup,

niesie sam w Boże Ciało, monstrancyę po mieście;

a do tego gości się, zwaliło z Warszawy,

niemało, w przejeździe, do, Karlsbadu i Egry,

płukać żołądki wodą, to wrzącą, to zimną.

Kapelan z góry na dół, wywiesiwszy język,

biega w miejscu marszałka, z brewiarzem w ręku,

dysponuje co kiedy, ma podawać służba,

cienkie wino od przodku, a grubsze przy końcu,

tak jak to było w Kanie: bo człek jest uczony,

że nie darmo zagląda, na stałam w katedrze.

Staugreta na godzinę, dziewiątą opowie,

cały jeden, ta dzisiaj, parada biskupów,

o forysia nie pytaj, ni cugi poszustne:

tarantowate, siwe, kare: za to krowa,

ryczy po drugim rogu, w stajni uwiązana:

fuimus quondam Troes, wszystko ma swój termin!

Jam zerwawszy sit; do dnia, zwołał cyrnlika,

ogolił mi łeb w koło, i przyciął czupryny,

wąsa nie ruszył, za co, półzłotka mu liczę;

potem naleje wody, na miskę i wytrę,

umoczonym ręcznikiem; gardziel, szyje, uszy.

Ozuje żółte boty, na czerwone pludry,

po papierze, aby nie, trzasły na podbiciu.

Żupan ten był z atłasu, białego, a kontusz,

w sajecie barwy modrej, na dukata łokieć

kupiony, gdym pławił się, do Gdańska z ładunkiem,

prowadząc ordynackie, z pod Krzeszowa szkuty.

Pas lity, ten po brzuchu, w sztuczny węzeł zwiążę, *

ruki od korda były, przerabiane złotem,

a kord miał turkusami, rękoiść nabitą;

na palcu lewej ręki, świecił krwawnik z herbem,

a pod brodą błyszczała, dyksztynowa szpinka,

co czapka drobnym w koło, podszyta kasztankiem.

biała, ta mi na na uchu, siedziała na bakier.

.......................................................................

.......................................................................

W kościele, co inom wszedł, parę kroków zrobię,

mam grób Kazmirzów, widzę, z marmuru szwedzkiego,**

arcy to dzieło sztuki, piękne, okazałe

minąłem go wczoraj, pod, krzyż Jadwigi biegnąc,

a byłem do tego, by, odurzony miodem,

w obec tylu pomników, co gdzie stanąć nogą.

Chłopków króla mu nazwę, dają, rzeczy dziwna!

dla powieści, iż wyrzec, miał kiejś był do kmiotków:

nie macież to na Pana, krzesiwa w kalecie?

On był Ojcem narodu, budownikiem rzekę,

monarchii, z Krzywoustym, rozpadłej na sztuki.

ukończywszy o Szląsko, spór z Luxemburgczykiem,

a wetując na Rusi, co odpadło z Odrą.

Jemu godzi się sława, za Wiślicki statut,

miasta, zamki po kraju, domy Boże z cegły,

sprawiedliwość niekiedy, srogą, gdy da w turmie,

umorzyć Borkiewicza; iż wyzywać nie miał,

potrzeby podpalaczy, na ucisk od szlachty.

Krata mu też u grobu, pomnik najpiękniejszy

co kapituła sprawi by ludek poczciwy,

cisnąć się sierotami, przy grobowcu jego,

nie uszkodził oblicza, pańskiego przypadkiem.

Dumałem tak był sobie, patrząc na ten kamień,

gdyby żywy z postacią, ostatniego z Piastów,

bo ci szląskiego szczepu, w Niemcy byli poszli,

tracąc z spólnictwem matki sumienie i rozum.

W tem usłyszę dzwon mniejszy, bo od pół godziny,

wołał Zygmunt z Wawelu, głosem swym praojców;

masz w nim oktawę całą, jak najdokładniejszą,

dla srebra co dał wrzucić, król sporo do pieca,

gdy majster topił krusiec — Na co gdy lud ruszy,

patrzę się: co takiego? A tu Biskup idzie.

Krzyż, kapituła, klerus, spieszą do zakrystyi,

z kropidłem czeka dziekan, ja głowy uchylę.

Pasterz stanie, podniesie, rękę, błogosławi,

dostrzegł mnie, nie wyszła też, chwilka, a tu księżyk

przyleci, i od niego, do obiadu zprosi:

honor mi to był drogi — Mój Boże! pomyślę:

z tych to fortun duchownych, co my im wydarli,

o dzielą się okruchami, do końca; nie cudże,

na górze to z siedmiorgiem chleba, dwojgiem rybek!

Sumę odśpiewał naprzód, kanonik, i pójdzie

a napełni się potem, kościół ludem, senat,

czekał, wojsko, klasztory, te szpalerem ku drzwiom.

wyciągną się, to czarne, to białe. Po chwili,

wyjdzie biskup, krzyż przed nim, niosą, sześć pochodni,

kapituła pod jedną, barwą, idzie strojna;

stradomski i zamkowy, poprzedza ją klerns,

baldach sześciu dźwigają, dyakonów, parę,

akolitów ci niosą, trybularze srebrne,

a trzeci kładzie z łódki, raz po raz kadzidło:

wszystko zaś z lagą w ręku, ceremoniarz wiedzie.

Gdy biskup homo quidam, zaśpiewa pół-głosem,

uderzą kotły, kościół, pochyli się cały,

poczem rykną kantory, antyfony koniec;

przy wielkich drzwiach czekała, muzyka zamkowa:

będzie ona przygrywać, co śpiewaki spoczną.

Wspaniały to był widok, gdy w ulicy grodzkiej,

rozwinie się procesya, w rynek, sznurem idąc,

zakony te od przodku, z swemi feretrony,

krzyżami, chorągwiami, obrazami świętych;

dali dwóch po dwóch klerns, świecki, kapituła,

za kapitułą Biskup, starzec ale krzepki,

niósł monstrancyę, a łza mu, po łzie ciekła z oczów,

iż jak Symeon Pana, piastował na rękach.

Stronami lasem walą, z chorągwiami cechy,

starsi naprzód podniosą, buławy złociste,

król kurkowy stąpa tuż, z kogutem na ręku.

Za bałdahymem idzie Prezes, Senatory,

Sądewnictwo, ubrani, w czarną barwę kuso.

Dalej lud, gdzie kto może, matrony te cisną,

do biskupa, wiele z nich, wysunie się przodem,

by stanęły tam kędy, czekał ołtarz pierwszy.

Jakoż, ledwie się biskup, i baldach przecisną,

ale mnie udało się, wnijśc z klerem do środka,

taką łaskę znalazła, ma postać dla siebie.

Biskup ukląkł i dumał, a śpiew się rozpocznie.

jaki ma tylko kościół, bo świat nie zna tonów

takich, co chwytałyby, za serca a w prochu,

te grzebły się, lub w niebo, szły wonią modlitwy;

iż choć koziołem twardy, łzy mi ciurkiem z oczów,

puściły się, i na głos, com tylko nie ryknął.

kryjąc u ziemie z głową, przed ludźmi wstyd głupi.

Po czwartej Ewangelii, siedział biskup długo,

co na tej twarzy starca, było onej chwili,

Bóg jeno raczy wiedzieć, serc ludzkich uznawca,

i wierna czeladź jego, powiedzą Anieli,

co z modłą śmiertelników, stoją w podle tronu.

Raz sępiło się jego, czoło, to znów pędem,

błyskawica nadziei, rozjaśniała lica,

lub usiadał dziecięcia uśmiech mu na ustach,

postać uroczy wyraz, przybierała wieszcza.

Oczy tylko kropiły, perłami łza po łzie,

świadki po matce w raju, wyniesion spuścizny,

acz człek już odkupiony, mętniałby znać smutku,

dane sobie do nieba, klucze, za raj wziąwszy.

Ale n tego starca, dwie osiadły dusze,

jedna miała Ojczyznę, z Aniołami w niebie,

a drugiej bez Zygmunta, była ciasną ziemia;

oglądał się też w koło, zkąd wylazłby Kaźmierz,

Bolesław w złotą bramę, tłukł szczerbcem napowrót,

Żółkiewski, ten mu Szujskich, wiódł przed króla w łykach.

Na to zerwę się, stanę, jakby do oręża,

poznam, czemu ojcowie w czasie Ewangelii,

kładli rękę na szabli.......................................

..................................................................

Po ostatniej modlitwie, wyruszy procesya,

nazad do zamku, Biskup, opodal katedry,

zacznie głosem zmęczonym, Te Deum, i zegna,

Miasto na cztery strony. Wszystko nisko klękło,

chorągwi spuszczonemi, do ziemi, wiatr igra,

słychać tylko kitajki, szeleszczą w powietrzu:

zresztą głucho, duch życia, jakby ustał w piersiach,

co krępują nasz umysł. — Nie byłem ci w Rzymie,

lecz słyszał: Papież z góry, gdy światu i miastu,

błogosławi, lud spodem, patrzy na dwie kartki,

kędy spadną, po sto lat, każda mu odpustem.

Masz tam między wiernemi, ludzi wyznań obcych,

a do jednego z czołem, schylonych ku ziemi,

bo gniecie ich majestat, Chrystusa zastępcy.

Po procesyi poskoczę, do domu, co żywo,

zastałem gospodarza, przy misie, i z łyżką,

nie dziw głodnym, bo kawał zeszło od południa,

po izbie się i sieni, rozszedł zapach wonny,

hultajskiego bigosu, z młodą wieprzowinką:

nie czekam więc obiadu, bo kawał do niego,

a potem Pańska strawa, to kąski nie jadło,

gdy nam ludziom od pracy, posiłku potrzeba.

Hola! talerza wołam, i warzechą czerpnę,

aż gdzieś po dno u misy, skib w podłóż ukroję,

przez cały bochen grubo, prądnickiego chleba;

poczem łyżką zawijać, pocznę, raz i drugi,

dobiorę, iż nie źle się, z tym przysmakiem spotkam,

polską kremortartarą — Na co mój gospodarz,

odezwie się, widząc jak, zmiotłem dwa talerze:

chwat z Waści! dałbym dziecko, Annulkę; stój rzekę:

dla Boga! wszak wiesz w domu, magnifika siedzi,

iż gdyby doszło uszów, twa ją propozycya,

miałbym się spyszna, łebby z kudłów mi obdarła.

Odetchnąwszy po pracy, posiliwszy nieźle,

uczesawszy czupryny, otrzepawszy butów,

z czapką na bakier, z chustką, białą u kontusza,

wyjdę; idąc nie pytam, gdzie pałac biskupi,

w rogu miasta, wiem przeciw, franciszkańskich murów.

W bramie hajduk mnie wita, strojny z lagą w ręku,

i na schody prowadzi. W lewo izbę widzisz,

służba w niej, dalej druga, w trzeciej biskup siedzi.

Już Panów wiele było, rozmaitych gości.

Dam parę stateczniejszych. Biskup gdy mnie ujrzy,

powstanie, idzie, pyta: z którejm części Polski?

Na odpowiedz: Litwinm jest, matką miałem Ruskę,

ściska, bo krew ta z ojca, płynie w jego żyłach;

Rusi onej poczciwej, zdawno jedno z Polską,

tak jak Litwa zespolon, z koroną od wieków.

Byłemci tego doznał, zagnany niewolą,

na Litwę, co tam o mnie, nie miano starania,

gdy koronczykiem powiem. Zgadywano myśli,

uprzedzano potrzeby, oni dobrzy ludzie,

radzi byliby nieba, przychylić. Pomnę też,

co płakałem jak bóbr, gdy, przyszło rostać z nimi.

Dzięki wam Litwo bratnia! gościnne Inflanty,

płodne w zacne Rodziny, ludzie, dobre, godne,

przy wykształceniu z prostem, sercem. Mamże nazwać;

imiona co je pojmę, do grobu ze sobą:

Bortkiewiczu z twą matką, coś wywiózł mnie z Wilna,

Kublicki synu posła sławnego, ty Mirska,

Z Szumską dwie siostry, Panie, matek naszych obraz,

i Borchu trzykroć więzion, za to żeś człek poczciw.

Przypomneż wasze dzieci, te Rodziny całe,

w Zawierzu cztery panny, przyjaźń z nich ku jednej,

bo niewola związała, ręce nam nie serca.

W końcu wywiózł mnie Tyman, Polak w służbie ruskiej,

choć wiedział dobrze, żem miał, pognać się za swymi,

lecz Paryż już był wzięty, w Warszawie się dowiem.

Darujcież mi ten uskok, dług świętej wdzięczności,

Co chowam go przy duszy, za drogi skarb sobie:

a teraz powrócę się do Litwina mego.

Przedstawi go swym gościom, Biskup, poczem rzecze,

kapelanowi: wezmij, Jegomości pokaż,

mój bracie, co godnego, jest w którym pokoju.

Jest tego trzy po sobie, dwa do dziejów Polski,

a trzeci wielka sala, nazwana krakowską.

Wszystko to bałamazy po murze niezgrabne,

Myśl tylko w tem poety, życie temu dawa;

gdy my też w gabinecie, byli dziejów polskich,

a przyjdzie, biskup stanie, twarz rozpłonie ogniem,

starcowi się, powlecze, w koło wzrokiem wieszcza,

wszystko się ruszać pocznie, jakby życie wzięło,

one króle, rycerze, bitwy, rzekłbyś z grobu,

powyłaziły, a tyś świadkiem stał w pośrodku.

Lecz Biskup odszedł, a to, zamarło napowrót,

i pisanki masz tylko po murach nikczemne. ***

Co to jest człowiek rzekę: podobieństwo Boże,

czego dotknie się, wtchnie w to, ducha, głazy twarde,

spizy, płutno, pod ręką, jego, jakby Stwórcy,

patrzą, mówią, ruch biorą, oddychają życiem:

bez Biskupa ten pałac, to kamieni kupa.

Gdyśmy w drugim pokoju byli, gdzie Monarchy

w dużych portretach wiszą, dano znać do stołu,

Biskup kapelanowi powie; siądź przy gościu,

z czegom dziwnie był kontent, bo księżyk był łepski.

Pasterz po benedykcyi, zajmie w środku krzesło,

a matrony z panami z dwóch stron go obsiędą,

ja na sam róg się stołu, dostałem, z czem dobrze,

było mi, gdyż widziałem, i w poprzek i w podłóż.

Naprzód mi kompan miły, opowiadał salę,

co która ściana znaczy, i co nade drzwiami,

wszystko i wszędzie Polska, mianowicie Kraków.

Lecz w tem ciekawość moją, zajmie rzeczy inna:

to kto te Panie, Pany, w żywych konterfektach.

.......................................................................

.......................................................................

Po chwili, ot i biskup, idę mu do ręki,

ściska mnie, lecz nim usta, otworzę, obstąpią,

panie mnie i panowie. Na to pan Rejmentarz,

stanie mi na prost, obie, gęby nadmie spojrzy,

zmierzy od stóp do głowy, wyjmię tabakierę,

stuknie, puknie, zażyje, z kąd jegomość spyta?

Podobał się mu mój strój, a sam gdyby szlufierz,

kusy, tak jak kiejs dyabła, malowano u nas;

tyłek mu też pokaże, a za nogi chwycę,

biskupa, miałem za co: bo obiad jak obiad.

ale co nabawiłem, to się wyśmienicie.

Zdjąłem z siebie mą odzież, od święta, toż zrobi,

gospodarz powróciwszy, od Bożego Ciała,

kędy Kraków nieszporne, Nabożeństwo zwodzi,

a usiadłszy pod domem, opowiadać pocznę:

kto przy kim siedział, jaką podawano strawę,

co za wino piliśmy, w kolorze złocistym,

w końcu rozmowę moją z kochanym księżyczkiem.

Szczególnie dziwiło mnie, z jadła to warzywo:

My na Litwie nie mamy, tak dobrego, powiem,

mimo królowej Bony, rezydencij kilku;

gdyż to ona do kraju sprowadziła brukiew,

kalafiory, sałatę, co włoszczyzny tylko.

Na to Gospodarz rzecze: Ogrodów uprawa,

wymaga ziemi dobrej, jak tu na Krowodrzy,

lub Czarnej wsi: gdzie one? Hej! Czapkę zawołam!

Stój Jegomość! będziesz miał, czasu dosyć powie,

a teraz oto żona, czeka na nas z kawą.

Wniedługo wezmę laskę, i ruszę na lewo,

z językiem w gębie można, dopytać się wszędy,

jakoż po chwili trafię, zabłądziwszy nieco.

Co pierwsze, chałup kilka, spotkam niebogatych,

to tu, to sam po roli; lecz zagony za to,

głębokie, długie, ziemia czarna, rzekłbyś Egipt,

uprawa ogrodowa, na stopie wysokiej.

Słuchajcie gospodarzu! pierwszego co zdybię,

zapytam, kurzył fajkę, przypatrywał grzędom;

patrząc, cieszył się bobem, co styrczał z kapusty,

selerami, porami, krzewiącemi spodkiem:

gdyż wszystko to na jednym zagonie porosło,

a matka ziemia święta, zniesie to, wykami.

Maki różne, sałata, koper, pory, rzodkiew,

Marchew, buraki, brukiew, ogórki, melony:

te z arbuzami wspołu, masz bez szkła pod słońcem,

również znaczne plantacye, tabaki wzdłuż płotu,

nawet piękne aptyczne rumbarbarum włoskie.

Gdy przyszedł, czapką ruszę, on uchyli swojej,

fajki tej nie wypuścił, trzymał ją u gęby,

stał w kamizeli z sukna, pludry miał z drelichu,

a na wierzch wyłożoną, koszulę po pludrach.

Krępy i nieprzerosły, postać Słowian pewna,

onych pierwszych, co z pługiem, orali wzdłuż Karpat.

Powiedzcie, spytam Ojcze! co wart zagon u was?

Co wart? trudno to tego, powiedzieć mój Panie!

Bo co zbierzesz, to naprzód odnieśże do skarbu,

baba też grosz do miasta, weźmie i uroni,

a gdzie dopiero czeladź, sól, pług, konie, woły,

trzeba Dobrodziejowi, i klesze, a Mosiek,

zdrajca ten, mały to grosz weźmie za napitek;

iż z wiosną, orz, siej, biedź się, pracój, znów poć czoło!

Lecz przecież, co za taki, ten wasz, wieleż weźmie?

Mój Panie! zagonowi, zagonci nie równy,

widziałem wszakże brano, tysiączek za krótszy.

Uchylę na to czapki, i wzdłuż miedzy pójdę,

przez ulicę, na drugiej, stronie, widzę karczma,

a w sieni siedział Mosiek, ten on zdrajca z wódką,

basy w głębi huczały, ciął skrzypek od ucha,

mazura, tak, że łydki, zadrżały pode mną.

Wejdę, bo lud nasz wiejski, miły przy zabawie,

jenom też wlazł, Mosiek mnie, za kratki prowadzi,

weźmie stołek, obetrze, siedź Jegomość powie:

bo tu lud grubiański, polityki nie zna.

Nie bój się, rzekę, Mośku, nie zjedzą mnie oni,

jakoż poczęły chłopy, zaglądać do kratek,

i pytać: Com za jeden? pokłoniwszy pięknie:

bo oni w karczmie nawet szanują szlachcica,

byle nie wzgardził nimi, zabawą, napitkiem,

temu, musiałem wódki, chlepnąć parę kropel,

a żyd śmierdziuchę dawał. Po chłopach i baby,

poczęły też przełazić, a co śmielsze wejdą;

jaka taka nuż do mnie, ta za nogi chwyta,

ta pod brodę, ta piękne jabłuszko podaje,

i prosi, aby ugryść, inna obwarzanek,

jeszcze nie napoczęty, a wszystkie nieszpetne.

Dziwnie też to lud dobry, wskroś jak wielką Polska,

prostotą swą niesprzykszy, on się tobie nigdy,

rozsądnie odpowiada, na Panów ogląda,

rad je widzi, bylebyś, ty był z nim po ludzku.

Gościnny, pracowity, dorodny, wesoły,

jeśli co, to pijaństwo, kazi go, lecz w piersi

uderzmy się za karczmy; grzech to nas jest szlachty:

iż nie wyszedłszy z domu, nawet pod kościołem,

w dzień święty, bądź w roboczy, nie śmierdział mu trunek.

Lecz w tem zrobi się chałas, co takiego, spytam?

Z bab któraś rzeknie: bójkę parobczaki zrobią!

Na co obcesem buchną, wszystkie do drzwiów prosto;

iż żyd zostanie tylko, skrzypek i basetla,

gdyż dwaj zapaśnicy się, wyprowadzą na dwór.

Dziwne to było dla mnie, widowisko przyznam,

w koło lud, baby z dziećmi, stoją, śmiechu pełno,

nikt ratować nie idzie, ci wodzą się za łby.

Spytam obok kobiety: a co to za jedni?

Jegomość! to bijaki, na całą wieś czarną,

o skrzypka im do zwady, przyszło, który pierwszy,

ma tańczyć, niech się kąsek, popróbują z sobą.

Ale oto jednemu, wali się krew z pyska!

Nic to, wyjedzie on temu, jutro z furą do dnia.

Dwa te zuchy w koszuli, i pasie po pludrach,

gdyż mniejsza im o skórę, droższy przyodziewek,

wodzili się po trawie, trzymali za kudły;

Co który obali się, to podźwignie znowu,

i na nogi rychtuje. Od czasu do czasu,

jeden pięść ze łba wydrze, i z góry nią buchnie,

tak jakby w konew dzwonił, na co chwyci drugi,

za krztoń, pięcio ostremi, pazurami dusi.

Tu się dopiero bójka, wzmoże na doprawdy,

oba się przeciwnicy, pasują na zabój,

idzie jakby o życie, już nie o łby tylko,

jeden też chce drugiego, podgarnąć, obalić.

Patrz! Oczy im wylazły, dwieby pięście na wierzch,

z pysków jucha się wali, koszule podarli,

w koło łby ochemłane, łysinami świecą;

przy tem słyszysz wołanie: Chyclu, szelmo, jucho!

Ale to z taką mocą, wyrzucone z miechów,

iż nigdy głos człowieczy, lecz bydlęcy rzekłbyś.

Widzę, że bój nie żartem, co miał skończyć, wzmaga,

i co raz dzikszą postać, przybiera; lud stoi,

co śmiał się, to osłupiał, w koło głusza zrobi,

bicie, jęk tylko słychać, wyzywania wściekłe;

chciałem pójść i rozbroić, ale żyd zawoła:

Ej! wej! Co to Jegomość robisz, dałbyś pokój,

oni się nie zabiją, co niedziela tu tak.

Jakoż w istocie od pół, godziny się tłukli,

buchali po łbie pięścią, darli kudły ze łbów,

drapali pazurami, po pyskach, po krztoniu,

dusili, iż patrzysz kiej, jeden z nich upadnie.

Nie, bajka! to nie siła, tych ludzi żelaznych,

ale i sztuki kawał, tak bić na doprawdy,

iżby zjuszyć, zmiętosić, a dusza została.

W końcu się też z nich jeden, obali o ziemię.

czy słabszy, czy go drugi, podejdzie fortelem;

dopiero pocznie sztukę, wiązałby jak snopek,

kolanami go deptać, drebcić mu po żebrach.

iż byś rzekł: żadna kostka nie miała w nim ostać.

Tu był koniec i walki, przyskoczą niewiasty,

ściągną chłopa, nie jednej, dostanie się pięścią,

bo ten jak wściekły machał, rękami obiema,

żyd z flaszką wyleci, i, ten po łbie oberwie.

Zwyciężony zaś wstanie, niemal o swój mocy

rwał się jeszcze, ale jak, niepysznego pojmą,

i odwiodą na stronę, na czem bójka skończy.

O Narodzie żelazny! nie dziw mi też czytać,

iż z taką skórą, kośćmi, zacięciem do boju,

rycerzem bywałś tęgim, przelatał na skrzydłach,

od Bałtyku do morza, czarnego; w respekcie,

trzymałś Moskala, Niemca, kruszyłeś półksiężyc,

tłukł dobrze, kogo spotkał, z mało hufców zawdy.

Lisowczyki twe w liczbie, sześć tysięcy koni,

od Oki, po Ren rzekę, kopytami zdepczą,

kraje dalekie, miasta, harapami biorą.

Cesarzowi po drodze, zgniotą w biegu Węgry,

Czechów pod Białągórą, rozbiją na miazgę,

iż Hussuci z kielichem na piękne przepadną.

O dziwna moc; lecz przodka, nie było brak wtedy"

siła bez duszy leży, jak martwy głaz w polu;

tak i teraz element, pod ręką gotowy,

lecz kto wzionie weń ducha, aby powstał, ożył.

* Szlachta nosiła pasy na kontuszu, a mieszczanie spodem, dla stu-

dentów. co im je przecinała.

** Raczej to marmur węgierski, mają go Tatr.

*** Stachowicz zwał się malarz, krakowianin. Nigdzie on nie był, a wzięty do Warszawy przez Biskupa, mówił: że nie było co tara widzieć. Malował on szyldy do kramów, pałac biskupi i dwa obrazy: wejście wojsk polskich do Krakowa r. 1809 i pierwszy sejm krakowski, jako historyczne mające walor. Pałac ten zgorzał roku 1850.

PIELGRZYMKA DO GROBU MATKI CZYLI ODWIEDZINY KRAKOWA.

PIEŚŃ IV.

Magnae indolis signum est,

sperare semper.

(L. Florus IV. 8. )

Słonce co ino w górę, wyszczyknie, gdy z mostu

spuszczę i trącę dyszlem, o drąg od komory,

Niemiec nielitościwie sprzewraca mi bryczkę.

Podgórze miasto liche, ledwie domów kilka,

murowanych w ulicę. Droga ku Wielicce,

skręci się w lewo, dwie mil, podróży mej termin,

kędy ziemia w swem łonie, trzyma soli skarby,

gościńcem jak po stole, jedzie się, kraj niski.

Za Wisłą widzisz kościół, Cystersów Mogiła,

na prawo wałem tobie Krzemionki się piętrzą,

dalej wzgórze poczyna. Klasztor Reformatów

ten wita ciebie pierwszy, fundacya Kaźmierza,

gdy skończył wojnę z Szwedem, Moskalem, Rakocym,

za co mógł podziękować, dobrze Panu Bogu.

Dalej wązka uliczka i kwadrat rynkowy,

na którym Zamek krzywy, ostał z jedną basztą,

przy nim szopa, czyby śpiechrz, ma to być Dom Boży,

bo Niemcy nie pokażą, by jak to przystoi,

gdzie kościół zbudowali — Z rynku drogą krętą,

wyjeżdża się pod górę, na bity trakt lwowski,

Klasno zaś nowe miasto, mrowisko żydostwa,

z rynkiem i karczmą wisi, po nad starem miastem:

że oto masz Wieliczki, oblicze obecne.

Ale natura bujna, każdy domek tutaj,

dla soli, którą ziemi, powierzchnia oddycha,

ma ogródek z drzewiną, owoców najlepszych:

orzechów, wiśni, gruszek, śliwek, jabłek, trześni;

co trawy, te siłą się, iż bydło łakomo,

chwyta je, gdy sączy się, im ten nektar z rosą:

tuczne też; sierć szkli się mu, piękniejszego trudno.

W koło zaś kraj rozkoszny, z jednej strony wzgórza,

po drugiej masz powiśle, przecięte smugami,

ubrane w gaje, wioski, rozrucone gęsto,

to tara, to sam stoperczą kościołki bieluchne;

wszystko ożywia ludność i przemysł porusza,

rąk tysiącom zarobek, dla skarbów pod ziemią,

schowanych, gdy ztąd morze ustąpi. Od Węgier,

ustawi się na piętro, szersza tobie ścianą,

Wojny Lubomirskiego, z Kaźmirzem początek.

Mówią: Leopold wywiódł, tego Pana w pole,

pokazując mu z wolną, elekcyą, tron kiedyś,

jak to za Targowicy, Moskale Szczęsnemu;

oba za to położyć, łeb mieli na pieńku,

gdyby kto tęgi był nam, panował pod ten czas.

Ale mnie rzecz to sól jest, spytam iść do kogo?

Pokażą mi na sztajgra. Ten mnie przed południem,

zajmie i na samo dno, wtrąci do przepaści.

Lecieliśmy po linie, wisząc w szlach skórzanych,

po czterech wpodle siebie, jedni nad drugiemi;

mogło być nas dwudziesta, zadzwoniło, stanie,

wyszliśmy, i do razu, sól nogami depczem.

Dano każdemu wprzódy, koszulę płócienną,

dla ścian mokrych od soli; gdy zejdziem się wspołu,

było nas sporo, górnik przywiódł panią jakąś,

co schodami nie liną, dostała się na dół,

wykutemi dla Sasa, w liczbie do kilkuset.

Pod ziemią masz przepaście, ganki, izby, piątra,

cztery jedne naddrugiem; iż zginąłbyś chodząc,

sam po tym labiryncie, bez kłębka Aryadny.

Prowadzą cię też tylko, w miejsca co ciekawsze,

do kaplicy, po salach; płynie jednej środkiem,

woda, tratwą się po niej, wiezie z brzegu na brzeg.

Piękny to widok bardzo, gdy oświecą otchłań,

pochodniami lub sztucznem, światłem, co wydatek

niewielki, a zrobią to, dla naszej podróżny.

Potem idąc od sali, do sali, przyszliśmy,

do sali sporej, z gankiem, imienia Łętowskich;*

pono ta Bala Cesarza Franciszka.

lecz obecnie kaliczą stare nazwy nasze,

iż co tchniesz, to masz słowo, o kiju, o szczudle.

Jest do tego szyb mnóstwo, zarzuconych teraz,

dla zapadliu miejscami, gdy pogniły stępie,

a raz tliło się lat sześć, pod ziemią bez przerwy.

Dalej byli górnicy, i ściany łamali

prochem, miał i okruchy, nasypując w beczki,

a sztuki, te co większe, ciosąc na bałwany.

Są na dole i konie, lecz ślepną po roku,

ta niemoc napastuje, i górników tutaj,

iż masz kalectwa mnóstwo, różnego po mieście.

Po trzech godzinach dobrych, tam i sam przechadzki,

choć mało uczuło się, znużenia, wszelako,

rad się było dostać raz, z tych norów podziemnych,

do których iść powtórnie ciekawość zbyteczną,

chybabyś szukał piekieł, z Wirgiliuszem w ręku.

Wszystko to cudowniejsze, na górze niż w ziemi,

pod ziemią słupy, ganki, ganki, słupy z soli,

gdzie niegdzie przepaść, szyby, w podle szybów widzisz;

gdy na górze masz Państwa, dziwnego fantazyę,

z ścianami z dyamentów, z niebem kryształowem,

z ciekawością zobaczyć, te cuda podziemne.

....................................................................

....................................................................

Słoneczko było jeszcze, kawał do zachodu,

gdym wyjechać nazajutrz, miał, ruszę więc pieszkiem,

obejrzeć kościół świętej, Anny, gdzie grobowiec,

Jana z Kętów. Był też to, szczery Akademik,

i bał się Pana Boga, na czem cały rozum,

Hugo człek nie bez głowy, ale co to znaczy,

skoro wiedza za mądrość, siedziała mu w książce;

sprzewracał też co dawne, a nie umiał złożyć,

nic z tego, coby starą, zastąpiło szkołę.

Czapki też poprawiwszy, rzucę się na prawo,

kędy mnie wiedzie kopiec, Kościuszki; ostatni,

cel, com zamierzył sobie, jadąc do Krakowa,

od klasztoru znów droga, łamie się do góry,

obok fabryki, Piotra, Dunina, kościołka,

jednego z siedmiu dziesiąt, zbudowanych z ciosu.

Do kopca jeszcze kawał, jest co dźwigać nogi,

lecz co stąpisz na lewo, horyzont ci rośnie,

cała przestrzeń za Wisłą, z Karpatami na dnie;

Kraków zaś po za tobą, rozłożył po równi,

w kształcie lutni, lub orła, dwa rozpostarł skrzydła,

jedno jak Łobzów, drugie, oparte o Wisłę,

głowę na Zamku mając; iż ogniem ci gorą,

rumieńcem palą jego: mury, wieże, gmachy,

szczyt Wawelu się błyszczy, od słońca promieni.

Gościna w podle drogi, stoi dla wygody,

wytchnę i ja, oko tem, pasę widowiskiem,

patrząc na ten gród stary, królów siedźbę dawną,

którym mnogie korony, do ręki się cisły;

a oni słali władców, na lewo, na prawo,

nasze młode książątka. Zjeżdżały się Niemcy,

po dziewki Kaźmierzowe, dla respektu Pana,

co rozkazywał światu, po jednym mu krańcu:

bo Moskal siedział gdzieś het, pokłony bił korne,

Chanowi złotej chordy. Gdzie pięć naraz koron,

Widziałeś przy obiedzie zaślubinów wnuki,

tego mądrego króla, prawodawcy ludu,

co imie mu Wielkiego, przyznał Naród słusznie,

za prawo opisane na Wiślickim zjeździe;

po całym kraju Zamki, Domy Boże z cegły,

miasta pobudowane, gospodarstwo w domu,

sprowadzony byt dobry: a co nade wszystko,

to opiekę słabszemu, przed uciskiem możnych.

Zwożono też potem jak, na pańskie do Polski,

jedną po drugiej dziewki, Cesarzów; a ślubiąc,

te Panom swoim wiarę, czołem biły w ziemię:

bo takim był majestat, królów naszych wtedy.

Długo byłbym tak dumał, lecz po Niebie spojrzę,

zostawało mi ledwie parę godzin słońca,

zatem przysporzę kroku, i stanę pod kopcem.

Patrzę kapliczka z boku, po lewej przy domku,

siedzi na ławce widać, z odzieży pustelnik,

postać jego niezwykła, przed nim dzbanek z wodą,

u nóg piesek łasił się, pięknie podróżnemu;

chłopczynka, ta przyniosła, wieczerzę z klasztoru,

od Zwierzynieckich Panien — gdy mnie z oczy, słowem,

Chrystusowem pozdrowi, i na co Bóg zdarzył,

prosi: smaczniejszym powie, chleb co go podzielisz,

z podróżnym. Na to zajrzę, w oczy mu: ki kaduk?**

Pod dwiema brwi szorstkiemi, siedział wzrok sokoli,

złagodzony nałogiem, znać cierpieni ciężkich;

czoło wypukłe kryło, kapica głęboka,

na ustach wyraz wzgardy, wziął postać uśmiechu,

broda, ta czarna, gęsta, jerzyła po piersiach.

Gościnność rzekę świętą, i do ust przyłożę,

łyżkę strawy, co on też, a potem chłopczynka

zbierze resztę w kobiałkę, pokarmiwszy pieska.

Gdy chwila czasu zejdzie, on milczy, ja czekam,

pierwszy pocznę: Zkąd Ojcu! myśl ta, usiąść tutaj?

Czyżby widok Karpatów! Kraj odpowie piękny,

wszędy, bo wszędy nosi, chwały Bożej piętno;

ale nie wszędy powiem, tenże urok sercu.

Dla mnie darmo go pytasz, odrzeknie, zapadło,

Przerwę: Czyż żonę, dziatki, śmierć tobie wydarła?

Te możesz mieć i nie mieć, powie — któżby taki?

Po Matce włukąś został, pukasz od drzwie do drzwie,

jak żyd tułacz, a świat ci, litością urąga.

Cóż z twoją stałoby się, mów ?......

...................................................

...................................................

Była Polska od morza, do morza, Lachy ją,

co jest szlachta na karkach, ludów zbudowała,

rozbiwszy kopytami, co zdybie po drodze;

lecz bez głowy te zbrojne, kupy być nie mogły,

temu spotykasz z góry, na króle, na wodze.

Co zaś oni Lachowie, byli? Niezawodnie,

Słowiańskiego plemienia, dziecko, co Bóg zwoła,

na dawną jego siedżbę, po dwóch brzegach Wisły,

gdy obieżało Zachód, aż po wielkie morze,

dając mu za Ren Elbę, Odre, Warte, Gopło.

Dalej od Wisły czytasz, co idąc za Bugiem,

potrąciwszy o Litwę, spotkam Kuś u Dniepru,

od Południa usiądziem, na szczycie Krępaku,

gdy państwo Morawy się, rosypie na sztuki,

a Kraków zabierzemy, i Węgry po Cissę,

z Wagiem rzeką, dostawszy, do Dunaju brzegów.

Z Prusami i Pomorzem, szły sprawy opornie,

bo tam się gruby Naród, schował między bagna,

przy bogach swoich stojąc, odpychając jarzmo;

że aż Mnichów zwołamy, złamaćby im karku,

z któremi było potem, tańca na dwa wieki.

Na Rusi posłużyło, to że był Włodzimierz,

poszarpał państwo między, synów na kawałki,

zaczem złote my bramy, Kijowa potłukli,

a w Czarnem morzu konie pławili. Zbiegowisk,

naszych kraniec ostatni, słupy bijąc w rzekach,

tak daleko co szczerbcem, zakroił Bolesław.

Z Krzywoustego śmiercią, rzeczy postać inna.

On na cztery dzielnice, rozerwie królestwo,

z niezgody braci obca, urasta potęga,

widzisz pany, biskupy, brać za lejce rządu.

Naród na obce sobie, kopyto przebija,

książęta ronią prawo, do spadku korony,

miecz z kropidłem pod siebie, szafunek jej biorą;

iż choć waży krew Piastów, to kłuje z daleka,

elekcya, możnowładztwo, głowę swą podnosi,

Kaźmierz to kraj rozpadły, w jedno znowu zlepi,

a wetując co spuścił, Lnxemburgczykowi,

za Szląsko dwa królestwa, zabiera na Bosi.

Krzyżacy, ci przysiądą, starci od Łokietka,

a Litwa gdy nie da się, ująć mieczem w kluby,

tę dziewkę w spółkę sobie, przybierze do łoża,

pokazując, jak będzie, kiejś z dwóch Naród jeden.

Z panowaniem Ludwika, który sam na Węgrzech,

bez szlachty i biskupów, nie mógł palcem kiwnąć,

możnych władza wątpliwa, urabia na prawo,

gdy co był dotąd zwyczaj, spiszą pod pieczęcią.

Jagełło nie mógł temu, tylko dać porękę,

biorąc za wolą panów, Jadwigę z koroną,

iż w Jedlnie wytarguje, na nim co chce szlachta.

Warneńczyk bierze berło, nie inak po ojcu,

acz to jeszcze nie wybór, Viritim pod szopą.

Kaźmierza sprowadzono, lecz dadzą mu termin;

on to Szlachtę w Korczynie, gdy wpuści do izby,

uchwaliłaby z łanu, na wojnę mu pobór,

zrobił pierwszy początek, do Sejmów następnych.

Tymże prawem przychodzą, syny jego na tron,

Alexander z Olbrychtem, poczem dwaj Zygmunci,

choć dziedzicznemi Rusi, panami się piszą.

Walezyusza obiera, Szlachta już. pod szopą:

raz to pierwszy zdybujem, na targ przy elekcyi,

co Pibrak złote góry, obieca, a dudka,

pokaże na kościele — Odtąd też powiedzmy,

pocznie się, co brał każdy, kto co wytarguje:

pieniądze nie pieniądze, Starostwa, Urzędy,

domy całe bez wstydu, szły w jurgelt do obcych.

Król przez Pacta Conventa, wiązał sobie ręce:

iż dzierżawą było to, szlacheckie królestwo.

A czyjeże miało być, powiedz, odezwę się:

Nie także było wszędy? Zapewne! odpowie,

spuściwszy nieco głosu, sarna Szlachta wtedy,

miała prawo zaprosić, na króla do tronu.

Ale też za tem poszło, to sto o łbach monstrum,

iż coś Szlachcica spotkał, kłaniałeś królowi,

bo rozdawał korony, sam mógł siągnąć po nią.

Panas mu nie narzucił, nawet prawem spadku,

gdy Syna wjeść po Ojcu, a służyło szlachcie;

temu to już w Piotrkowie, zdybujem na konsens,

acz Ojciec Zygmuntowi, spuścił był Żmudź, Litwę.

Po Szwedzie Władysław się, kłania Panom nisko

nie podstawionoby mu, którego z dwóch braci;

co Jakóba po Janie, to z trzoskiem odepchną.

Jan Zamojski to sprawcą, był liberum veto,

mąż ten wielki założył, fortecę, na szkołę,

nie żałował, dwóch królów, i rada, i ramię:

a pierwszy podszczuł z dola, on zgubny element***

Szlachta też z tym klejnotem, jak szalony z mieczem,

już nie tylko pod szopę, lecz gdziekolwiek zjedzie,

patrzała jak na towar, na tę swoją wolność

kto zalałby jej gardło, grosz wściubił do ręki.

Byli to Brutusowie, zpod plota dla możnych,

gotowa psiarnia, kędy, kurzyło z komina,

nahałasić na hasło, zagrożonych swobód;

od głowy szła też wina, a nie od ogona,

za te krzyki — Możnym jest, stanąć dziś do liczby,

czemu to najadłszy się, po dziurki, u cycka,

matczynego, w on drugi, pięć pazurów wściubią,;

nie dając doń przystępu, aż go nie wypuszczą.

A wszelako tę Matkę, dobrodziejkę swoją,

nie kochali ją dziećmi, ale pasierbami.

Z ozdoby ją obedrą, nie dadzą pokoju,

wypoczełaby głowie, sił nabrała nowych.

Oblubienice zakupić, łoże jej wprzód musi,

a co by ona rzekła, pytają bynajmniej:

bo Matki krew i mleko, wyrodkom za jedno.

Ztąd stronnictw ile domów, ile głów niepotym,

każdy rad prowadziłby, wodę na swe koło:

to, aby miał szafunek, chleba koronnego,

to ujął za buławę, to chwycił za pieczęć,

lub usiadł obok tronu, w krzesło co najpierwsze,

nabrał Starostw, płacono, roczne mu jurgielty;

Zaczem na sprośny zwyczaj, on napotykamy,

dawać się zakupywać, od Potencij obcych:

zwało się to Cesarskim, zostać adberentem,

trzymać francuską stronę, lub służyć Dworowi;

a nie było o miłej, matce, przy tem mowy,

kto za nią gardłowałby, niósł życie, i zdrowie.

Najbiedniejszym był powiem, tu chłopek chudziątko

na którego co wieś, to, była kuna inna,

Inwentarz, aby orał, siał, zbierał i młócił,

gdy Pan śpi, chłop na trąbie, wygrywał pod płotem,

Imości baba niosła: kury, grzyby, jaja,

obrobiła, oprzędła, i len, i konopie,

a dzieci te paniczom, szły w bór po jagody.

Czegóż z kozaków krzywdy, a Kusi ucisku,

nie zrobi szlachta miła! Nadziać chłopa na pal,

to żart było. Żyd klucze, trzymał w pacht od Cerkwi,

aby Pop nie wlazł ażby, położyła baba,

grosz od dziecka, półtora, mąż od żony w trumnie,

iż pod karczmą targ zawsze, co naprzód z Ebrejem.

Miasto żadne ostać się, nie mogło też w całce,

bo go spalą, najadą, żołnierze związkowi,

gdy szlachta ćwierci nie chce, uradzić na wojsko:

Mogłaż więc miła Polska, uchowadź się, powiedz?

Nie szwankować kiej rwano, to z boku, to z tyłu,

a z czem kto mógł wychodził, na matki zobójstwo!

Próżno król prosi, błaga, przedstawia od tronu,

też kanclerze wołają; zarówno to Panom:

bo im nie kraj Ojczyzną, lecz prywata krajem.

Temu mógł swe zagony, rozpuścić szereko,

Tatarzyn po San, Wisłę, nim Wielkopolanie,

wiciami obwołani: okiełznają konie.

Wywracał też Inflanty, Szwed, Moskal, tłukł mury,

Połocka, gdy dopiero, Panowie ziem Buskich,

dosiadali bahmatów, ruszały tabory.

A co król na to, rzekę? Co król! była pieczęć,

na to co kiedykolwiek, wywołała szlachta.

Jużem był mówił jemu, dnia pierwszego zaraz,

zwiążą ręcę Paktami, knyblem zamkną gębę,

włożą brzemie na barki, dźwigać niepodobne:

jak Szwedowi, wcieliłby, Estonyę do Inflant,

lub wojsku żołdy płacił, to budował twierdze,

to brał napowrót kraje, które potracone,

i Bóg wie co takiego! Panowałże powiedz,

od Kazmierza począwszy, Stefana nie liczę,

co szanowanoby go? O cóż poszło szlachcie,

pod Stężycą, gdzie Polski, pół na konia wsiądzie,

jeśli nie powetować, rokoszem na królu,

Zebrzydowskiego o dom, obrazy, gdy z zamku,

ten jego wyruguje.* Byłoż co innego,

gdy Lubomirski zwiedzie, naród okłamany,

broniłby swobód; acz ten, Pan to wiedział dobrze:

iż tron dziedziczny tylko, mógł ratować Polskę.

Lecz i tu ujęła się, szlachta za swym bratem,

gdy Dwór za prędko może, od czci go odsądzi.

Wszystko to prawda powiem, lecz nie sama szlachta,

winna temu, element, był to do potęgi,

jej cnoty i występki, to karta do dziejów,

z której nie zrobią dotąd, poczciwie użytku,

lecz na szlachtę szczają jak, zbawić nas to mogło,

Szlachta siedziała w kraju, jak u Pana Boga,

za piecem, tak jest, prawem, sama sobie tylko;

ale też szablą swoją, postawiła Polskę,

krwią jej przesiąkła ziemia, jeśli znojem chłopka,

jej piersi były murem, w które ostrza tkwiły,

za któremi rzął rolnik, i sprzedawał kupiec.

Sam szlachcic płacił wtenczas, nie mieszkiem lecz zdrowiem,

jemu się więc godziło, słusznie całe żniwo,

po ktore do uprawy, wyjeżdżał na koniu.

Kto policzy ofiary, te przez wieków dziewięć

usłane od oręża, wałem w koło Polski,

one kości co sterczą, bielą po mogiłach ?

Kto żałość ojców, łkania, matek nieszczęśliwych

widząc córki, co sprośny, Tatarzyn gnał w łykach,

lub zarzynał przy każdej, przeprawie jak bydło,

gdy Pohańcowi odsiecz, usiądzie na karku?

Pójdzmyż teraz do zwycięstw: kto rozorał Moskwę,

acz to napaść nie wojna, gdy zmówi się szlachta,

wyprawi sama z dziewką, oszustowi w pomoc.

Czemuż to Lissowczyki, w kraju i za krajem,

sześć tego do tysięcy, niedokazywało,

gdy te zuchy dosiądą, Cesarzowi konia,

a po drodze roztrącą, Węgrów w pień wysieką.

Czechów u Białejgóry, pogonią do Renu,

nie oparłszy się aże, na francuzkiej ziemi?

A pod Chocimem złamie, kto księżyc turecki,.

czy nie szlachta, i w liczbie jakiejże to małej;

gdy wyjdzie gdyby Dawid, na Goliata z procą,

i zbawi chrześciaństwo, nie po raz to pierwszy ?

Jeśli za Kazimierza, furknie szlachta szpetnie,

pierwsi Wielkopolanie, dalej Koniecpolski,

z wojskiem kwarciannem odda, pokłon Karolowi,

to onaż, nie kto inny, u Tyszowców potem,

na konfederacyę spisze w obronie ojczyzny.

Sprowadzi zaczem Jana, z gór Szląskich do Węgier,

kwarcianne wojsko wróci, Hetmani na czele.

Szlachta, kto w Boga wierzy, dosiadają koni,

wszystko za królem stawa, gdzieś z pod ziemi rośnie,

Wodzowie, bójka wielka, jak szeroką Polska.

Biją się w Prusiech, w Litwie, Czarnecki u Sanu,

płoszy Szwedy, zabiera, tabory królewskie,

wpada do Sandomierza, na karku mu jedzie.

obie stolice bramy, otworzą napowrót:

iż w końcu cnota szlachty, wszędy górę weźmie!

Rakocy ten uchodzi, bez butów ze wstydem,

i gardło daje za myśl, rozebrania Polski.

Moskal stłuczon na miazgę, do swych Nurów wraca,

co przy rozboju czyhał, na Kijów i Smoleńsk.

Szwed przyparty do morza, prosi o traktaty,

ledwie skóre na grzbiecie, unosi do domu.

Prusak ten jeden wygrał, wysunąwszy karku,

z pod jarzma, dwakroć przyjaźń, sprzedawszy obłudnie.

A pod Wiedniem kto zbawił, chrześciaństwo powiedz,

z królem Szlachcicem z ojca? Coż były chorągwie,

pancerne, na których moc, wojska stała długo,

jeśli co szlachty lepszej, nie doborem synków,

gdyż to i kosztowało, ustroić się w piórka?

Z pancernych to chorągwi, upadkiem, poczęła,

chylić się dzielność wojska: bo dragonya z Niemiec,

onych strasznych Husarzy, zastąpić nie mogła.

My bo do boju byli, ludem konnym, złamać,

zgnieść, stratować, to dzieło, niegdyś naszych Przodków;

temeśmy zwyciężyli, pod Kircholmem Szweda,

tem pod Kluzynem Moskwę, tem chciał król Batory,

wyścigać Turka, gdyby, śmierć go nie ubiegła.

Ale do takiej broni, zkąd dziś szlachty weźmiesz,

dzielnej, harnej, bogatej, co szłaby do tańca,

ubrana od złota, piór, z skórą lwią na grzbiecie,

z skrzydłami Sępa z tyłu, z bachmatem pod sobą,

co z całym tym rynsztunkiem, sadziłci przez rowy,

gniótł, deptał, co na placu. Ileż kroć piechota,

pierzchała na sam widok, Husarzy broń kładła.

Prawda jest powie, ale, dziś to już nie waży,

upadła ta rembaczy, potęga na zawsze,

teraz wygranę bierze, nie siła lecz rozum,

z postępem co go zrobi, sztuka wojownicza,

nie koń, szabla przewagę, stanowią. Zapewne.

Lecz zaprzeczyszże, aby, zabrakło nam kiedyś,

na ludziach k'temu? Dobrze! o toż idzie właśnie,

pokażżeby jednego, od półtora wieku?

Chciałem przerwać mu mowę, lecz mnie nie dopuści:

Całe to pokolenie patrz........

..........................................

.........................................

Zdrowiże będzie przerwę, wywrócić, zbezećcić,

wojsko, szlachtę, tron, ziemię, ogień, wode, niebo,

wszystko to dać na jadki? Byłażby to Polska,

taka powiedz, a byli, byśmyże jej dziećmi?

Matka ona z piersiami, potąd pełne mleka

z językiem, strojem ojców, starą wiarą Przodków,

co na nią patrząc serce, urastało w tobie?

Może być Polska nowa, na to ci się pisze,

i długa, i szeroka, od morza do morza,

z twierdzami, z armatami, piechotą, konnicą,

z królem z Niemiec na wybór, z sejmem o dwóch izbach,

z Panami i ze Szlachtą, na nowe kopyto,

wzdłuż tejże samej Wisły, przy tych samych polach,

z nazwiskiem Ziem, Powiatów, Województw i Zamków,

temi co kiejś nosiły, od wieków dziesiątka?

Lecz będziesz ona temuż naszą Polską dawną,

to miano matki dzieciom, spadek nietykalny;

gdy tem, czem ona była, ty zatrzesz, sprzewracasz,

ażby stół goły został: bo to o rzecz idzie,

a nie o słowo dla nas? Dobrze masz odpowie,

właśnie też nie o słowo, lecz o rzecz rozprawa.

..................................................................

........................................................

To szlachta byłabyci, na zawadzie k'temu,

powiem, trzy kroć jej ludu, na koniu, i z bronią,

gotowego na każdy, hrap trąby do boju?

Wierzaj! nie dzwigniesz rzecze, już tej szlachty naszej.

To byś ty, skoczę z gniewa, chciał wojny po domu,

i począł ją od szlachty? Nie byłaby długa,

wygubilibyście się, sami, bez nas powie,

a szaleńców na wybór, znaleźli do tego,

i byłoby dopiero, nova facio omnia (Apokl. 21. 5. ).

Więc tobie nie o Polskę, o co powiedz chodzi?

Jużem chciał potłuc dziada, wytargać mu brodę,

ale w skok mi odrzecze: mnie tylo co tobie,

tylko nie o ten klejnot, co go masz na palcu.

Nowe niebo i ziemia, słuchaj! Nastać muszą,

braćmi po całym świecie, będą sobie ludzie,

własność, ta wszystkich nieszczęść, początek i koniec,

ustanie; tona cudza, kobietą ci będzie,

gdy słowo, moje, twoje, odepchniem na zawsze.

Krzywda, zabójstwo staną, rzeczą niepodobną,

uczyniwszy człowieka, raz panem po ziemi,

poczem cnoty zakwitną, niewidziane dotąd;

bo występku nie będzie, uchyliwszy ludzkie,

ustawy, a za matką, naturą żyć poczniem;

mając za święte sobie, tam kędy nas wiedzie,

ta mistrzyni wszech szczęścia, roskoszy i swobód,

jedyna Biblia ludziom, gdy dostaniem rozum.

A kto wtedy pracować, będzie? Kto, nie pytaj!

Jeśli dziś co krzątam się, każdy na swą rękę,

a to złoży wszelako, po świecie spółeczność,

tak iżby ostał człowiek, sprawił k'temu prawo,

z którem gniecie wam karku, jarzmo obowiązków,

dla żądzy posiadania, własności wyłącznej;

to z własnością gdy braknie, bądzca do niewoli,

poczem cnót i występków, waszego wymysłu;

nie bój się, będą ludzie, pracowali chętniej,

gdy dla jednego wszyscy, a jeden dla wszystkich.

Zabiegliwość co dotąd, za przymiot chodziła,

z piotnem łakomstwa stanie, pod pręgierzem; miano,

bez krzywdy mojej, twojej, barwę cnoty wezmie,

urosłszy na dobytek, wzajemny; a prawo,

zrobi się wtedy ludziom, i wdzięcznem, i słusznem.

Czemż własność była powiedz, nie żródłemż do tego,

do wspólnego dobytku, bez krzywdy ztąd komu,

gdy ja tobie, a ty mnie, podajemy ręce,

choć pracujemy oba, ja sobie, ty sobie?

Na tej spółecznej pracy, posługi wzajemnej,

zbudował się braterstwa, zakon najpiękniejszy,

wszystkie cnoty ludzkości, zadziergły na węzeł;

iż uchyl własność, stępisz, do pracy nam żądło,

ustanie rozum, sztuka, przemysł, dowcip, talent,

szczęścia ognisko zgaśnie, rozejdzie społeczność.

Tobie nie Polska, tobie, utopie po głowie,

stawiasz nogami w górę, świat, niebo i ziemie,

zwołujesz w pomoc sobie, towarzyszy z piekła,

iż to śmierć i zniszczenie, nie sam rozbój Polski.

Tyś też sto razy rzekę, od szatana gorszy,

wędzidło obowiązków, zdejmując z człowieka;

co pracą i dobytkiem, otwarły mu wrota,

do wszystkich cnót spółecznych. Chcesz z czworonożnemi,

chodzilibyśmy z głową, ku ziemi, za żyrem,

a celem życia była, swoboda bydlęca?

Darmobyś też o pracy, myślał w tym ordynku,

wywróciwszy świat; bowiem, praca do nas przyszła

za Rodziną i domem, gdy dzieci Rodzicom,

służba Fanom odpłaca, miłością chleb dzienny;

przy opiece nad sobą, mnoży w cnoty piękne.

U ciebie bez Rodziny, bez ogniska w domu,

nie byłoby ni Ojca, ni Matki, sierotmi,

bylibyśmy, a słaby stał, pod prawem pięści.

Pięść byłaby przemysłem, rozumem i cnotą,

zasługą człowiekowi, mieć dwie pięści dobre.

Świat zamarłby pozbawion, gospodarza powiem.

Co wiodąc jak po szczeblach, z jednej cnoty w drugą,

kształcił i zachowywał, chronił nas od zguby.

A czemu miałby nie być, człowiek pszczółko w ulu,

jak to żywiątko powie, przykład tobie żywy:

co wosk przędzie, miód niesie, a wspołu pracuje?

Gdy ujrzę, iż mu pszczółki, mrówki, za argument,

zatem z pod ciemnej gwiazdy, bakałarska głowa:

bo co mają wspólnego, te zwierzątka z nami,

co chodzą jak w zegarku, nakręcone sztuczki.

Spojrzę mu też do oczów, zmierzę od stóp do głów,

a schowa on pod siebie, ogon, stuli uszy,

jak tacy Ichmościowie, gdy z góry ty fukniesz.

Hipokryta próbował, sztuki swojej na mnie

czy na dudka natrafił; patrząc, gdy to nie szło,

głosu zmieni, fistułą, pocznie z innej beczki:

Zgadzam się z tobą rzecze, ludy stoją, długo,

będą wiernemi sobie, tradycyom rodzinnym

te bowiem dla nas były, i twierdzą, i życiem.

................................................................

................................................................

Dla tego, chować Zakon, prawo, zwyczaj, cnoty,

Przodków drogą spuściznę. Pługiem krajać skibę,

żyć przy domu, z dziateczek nie porobić kozłów,

czeladź mieć za swą bracie, a chłopka za ludzie,

rozum mu dać, dawszy mu, na własność skib ziemi,

gdyż to dwoje czyniło, dopiero człowieka.

Gościnności przestrzegać, długuby po ojcach;

synków, tych nie wysłać, do Wioch, do Paryża,

iżby cudzoziemcami, wróciwszy do domu,

tyś i matka obcować, z nimi nie umieli,

a kraj swój dziurą im był, gburami ziomkowie.

................................................................

Dalej gębę nadąwszy, za Wieszczem Sybilli,

tak rzecz kończył: stokroć ma, być wtrącon do piekieł.

" Niech pamięć jego hańba, z kąta w kąt potrąca,

niech ojciec, matka przeklną, na łożu boleści,

siostra rodzona zaprze, brat wyżenie z domu,

czeladź okradnie, lichwiarz, drze pasy mu z pleców,

paupry za nim zygają, palcem po ulicy,

człek poczciwy napotka, i nie poda ręki,

żona z płaczem odbieży, i miłość odepchnie,

niemowlęta zatuli, by je oddech jego,

nie pobił, te co starsze, z kątów wyjrzyć nie śmią.

Niech w końcu, dzień i noc go, dręczy śmierci blada,

dławi za krztoń, a zdławić, odwleka z umysłu,

djabeł, ten się mu śmieje, który wrogowi by,

lizał rękę, zaparł się, imienia po Przodkach,

dwa przymierza potargał, te z Bogiem, i z ludźmi,

Niech takiego Hekata, siecze w piekle wężmi,

za kroplą wody woła, ta cieknie mu pod nos,

sępy i kruki drą mu, płuca po kawałku,

a co sztuk tego wyrwą, te rosną napowrót.

Niechaj! Stój nań zawołam, rzecz, a co takiemu,

jak ty? i rękę na nim, położę; odskoczy,

Otrząśnie się jak szatan, na wodę święconą,

język tłukł mu się w gębie, biegał kołowrotem.

Patrz, oto niebo powie, obwisło w obłokach,

gromy sterczą, kurzy się, Babiagóra, łysło

od Łobzowa, godzinę masz wrócić do doma.

Bierzesz ty? Spytam, siągnę, po grosz do kalety,

na Jagełłę myśl mając, co w poznańskim Tumie,

palił świeczkę pod chórem, djabłu, lecz odepchnie,

datek: mądrość się dawa, rzecze, nie sprzedaje.

Idź, nie baw się, ja modlić, pójdę do kapliczki*.

Jakoż szłem mocnym wiatrem, gnany prosto na dół,

chmury zwarły się, przedzierały ognie,

w dziwne gzygzaki prując, całą nieba przestrzeń.

Ziemia, ta zdała ruszać, wiatry gnęły drzewmi,

jaskółki z piskiem nisko, latały po ziemi:

nikogo ja sam jeden, na drodze caluchnej.

Obejrzę się za siebie, wtem łyśnie, grom spadnie,

i uderzy w szczyt samej, góry Bronisławy.

Patrzę, kapliczkę widać, bieli mi się w ogniu;

spieszę, bo czasu nie mam, na gwałt drogą pędzę,

już rogatka, wzdłuż Wisły, domki, brama Wiślna,

dalej rynek, pośrodku Sukiennic przebiegnę,

w ulicę świętą Jańską, dostałbym się prędzej,

kędy pod Pawiem czeka, woźnica szkapięta;

mając do dnia wyruszyć, z powrotem na Litwę,

z ciężkiem zapewne sercem, grobowiec zwiedziwszy,

Matki, bo jakże nazwę, Kraków, Wawel, Wisłę,

O miły mi mój kraju! święta mi Ojczyzno!

potrzebaż było jeszcze, do tylu twych nieszczęść,

by w twojem własnem gnieździe, zalęgły się sępy,

marzyły twoje łono poszarpać, twe dziatki,

opoić krwią; szczując je, to piórem, to gębą,

jedne na drugie, wszystkich, wyruszyćby sprężyn,

co miało ich na zgubę, człowiekowi piekło!

Brońże nas Stanisławie, od rozpaczy wściekłej,

raz to drugi, dla której, nic swoje, nic święte:

Bóg, ołtarz, Przodków imie, ni krew braci własnych.

łono dziś nasze czyniąc, celem swych pocisków,

w któreby co pierw groty, stopiła mordercę!

Gdy z góry Michałowskiej, obejrze się, Kraków,

stanie mi, wyjdę z wozu, i rzucę jak długi;

rosiłem łzami ziemię, po której królowie,

stopy kładli, za nimi, wodze i rycerstwo,

obciążone łupami, wracające w miasto,

Jerozolimę drugą, ten nasz Syon Polski.

Czy Bóg przyjął te modły, tak jak łzy me wsiąkły,

do ziemi, tego nie wiem; lecz roświeci słońce,

a na Wawelu z góry, krzyż złocisty błyśnie.

* Łętowski był Podkomorzym Krakowskim, Starostą Bocheńskim i Wielickim, a wykuli tę salę za jego rządów i nazwali od niego.

** Osoba prawdziwa, miał po wypadkach 1794 z Litwy przybyć słońce mojego szęścia, na grobie. Czyjemże!

*** Patrz uchwałę Bełzką: de libertate et civitate suffragiorum.

**** Ja z domu on z królestwa, słowo Zebrzydowskiego, gdy król kazał mu ustąpić z doma na zamku.

***** Austryacy fortyfikując górę, zburzyli tę kapliczkę, a nową postawili. Pielgrzym osoba prawdziwa.

KSIĘGA II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SIELANEK IV.*

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BALLADY III.*

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ELEGIA NA WZÓR TRISTIA OWIDIUSZOWYCH**

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWIE ODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRASZKI**.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚNIE HORACEGO*.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ IV (Z KSIĘGI EPODON).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SONET Ś. TERESY DO CHRYSTUSA UKRZYŻOWANEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MÓDL SIĘ ZA NAMI MARYO!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ELEGIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SONET DO CHRYSTUSA Z FRANCUZKIEGO. (DESBAREUX):

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO GALILEUSZA*

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RZEŹ HUMAŃSKA (1786. )

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARIENBAD. (1848.)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MILSZAUER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DREZNO. (1849. )

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MORZE I POETA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO TOETYNIY ŁUSZCZEWSKIEJ PRZYPIS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRÓBY WIERSZÓW MIAROWYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SATYRA II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SATYRA V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SATYRA IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SIELANKA. WIĘCKOWICE POD KRAKOWEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOLĘDY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHRYSTUS PAN, FARYZEUSZE I CUDZOŁOŻNICA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POD OBRAZKIEM MATKI BOSKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK DO ROZPRAWY O MIAROWYCH WIERSZACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DO WINCENTEGO POLA OD WYDAWCY TEJ ROZPRAWY O WIERSZACH MIAROWYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej