Antoni Józef Rolle

PORWANIE KRÓLA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

PORWANIE KRÓLA

Rolle Antoni Józef

I

W opłakanym była stanie Polska w zaraniu 1771 r, Wojna domowa jak zmora pierś jej uciskała, bliższe i dalsze wpływy zewnętrzne podniecały nienawiść stron zwaśnionych — o zgodzie nie było już mowy. Owe aspiracje, dążące do uspokojenia kraju, czczą się stały formułką. Wcześniej jeszcze, bo we wrześniu roku poprzedniego, generalność ogłosiła akt bezkrólewia — interregnum. Odtąd król Stanisław August był w przekonaniu konfederacji uzurpatorem, jak znowu związkowi w oczach regalistów uchodzili za buntowników. Prawo przestało funkcjonować, dowolność panowała wszędzie: obie strony na żadne nie zgadzały się ustępstwa. Ościenne państwa skorzystały z tego stanu.

Austria jeszcze w połowie 1770 r. spory kawał kraju zajęła — starostwo spiskie, wraz z 500 przeszło osadami wiejskimi, a okupacja ta nie była czasową, nowe bowiem władze administracją tu własną zaprowadziły, a na pieczęciach, których używały, znajdował się już napis: „Zarząd ziem powróconych".

Fryderyk II zagarnął szeroki pas pogranicza do Prus przytykającego, obsadził wojskami Warmię i sąsiednie wielkopolskie województwa. Król-filozof rozporządzał się po swojemu. Wybierał rekruta, rozpisywał kontrybucje, z tą jednak różnicą, że sam płacąc często fałszywą monetą, podatek w dobrej tylko przyjmował.

„Nabrawszy ludzi, zboża i pieniędzy, jako przyjaciel ludzkości pomyślał o weselach dla swoich walecznych żołnierzy, rozkazując z każdego powiatu stosunkowo dostawić pewną liczbę dorosłych dziewek i wyposażyć każdą pierzyną, czterema poduszkami, krową, dwojgiem świni i trzema dukatami w złocie. Z tej to sabińsko-pruskiej kontrybucji widziano w Starogrodzie wozy pełne owych narzeczonych z musu.

Rozpacz od łona rodziców i krewnych oddartych dziewic pocieszano obietnicą, że rząd pruski zajmie się dziewosłębami najspieszniej."

Wewnątrz kraju, jak mówi rosyjski pisarz Sołowiew, rozporządzała się Rosja. Książę Wołkoński opuścił posadę ambasadora wczesną wiosną, a jako następca jego przybył w kwietniu zły i zgryźliwy Saldern. Wskutek chorobliwej drażliwości gotów on był przecenić trudności swego stanowiska, a razem i położenie państwa przezeń reprezentowanego. Jadąc do Warszawy studiował nowy poseł Rzeczpospolitę, a osoby w niej działające podzielił na pięć następujących kategorii: król, mniemani przyjaciele królewscy, mniemani przyjaciele rosyjscy, jawni konfederaci i skryci zwolennicy barskiego związku. Konfederatami nazywał wszystkich, którzy okazywali niechęć dla Stanisława Augusta, posuniętą aż do nienawiści, a takich liczono w ówczesnej Polsce prawie trzy czwarte całej ludności.

Nie więc dziwnego, że Saldern z właściwą sobie skwapliwością nerwową rzucił się na króla:

— Jesteś, najjaśniejszy Panie — mówił mu — znienawidzony, trzymasz się tylko potęgą naszego oręża, więc albo przychyl się na naszą stronę, albo, jeżeli na to nie przystaniesz, cesarzowa pozbawi Cię swojej opieki, ja zaś wyjadę do Grodna, zabiorę z sobą wojsko i tam oczekiwać będę jej dalszych rozkazów!

Przerażony Poniatowski podpisał zobowiązanie, kończące się tymi słowy:

„Przyrzekam działać we wszystkim zgodnie z wolą Jej Cesarskiej Mości, nie będę awansować naszych wspólnych przyjaciół bez Jej przyzwolenia, żadnych urzędów im nie udzielę, w tym przekonaniu, że cesarzowa będzie jednomyślnie ze mną postępować, szczerze, z przynależnym mi uszanowaniem, czego się mam prawo spodziewać na podstawie zapewnień danych mi przez jej posła."

Zobowiązanie to miał Saldern trzymać w najgłębszej tajemnicy (co mu się wszakże nie udało), z warunkiem, że do niej przypuszczeni zostaną tylko hr. Orłów i Panin i że wróci ową kartę fatalną Poniatowskiemu natychmiast po uspokojeniu kraju; w końcu zaś, że przyjaciół króla będzie traktować jak własnych przyjaciół i w ciągu dni trzech zdejmie sekwestr z ich dóbr ziemskich.

Król, podpisujący podobny dokument, musiał zbyt słabo trzymać się na tronie. Lekceważyły go państwa ościenne, nie lubili go właśni poddani, pozwalając na podobne upokorzenie...

Poseł z kolei zaczął się zapoznawać z siłami, które miał do rozporządzenia. Przerażony był skargami na postępowanie wojsk rosyjskich, jakie go ze wszech stron kraju dochodziły. Wszystko to zwalał na barki Wejmarna, prosząc o przysłanie innego, a to Bibikowa albo Repnina, o którym pisał do cesarzowej:

„Ośmielam się zapewnić, że znalazłem tu bardzo zmienione względem ks. Repnina usposobienia. Dawne uprzedzenia znikły, zastąpiło je powszechne poszanowanie, na jakie zasługuje ten zacny i szlachetny człowiek. Pragną tu nawet jego powrotu. Wszyscy, których miałem sposobność poznać,  tylko w przybyciu ks. Repnina upatrują polepszenie dość drażliwych z wojskiem rosyjskim stosunków."

I to wiele znaczący ustęp noty zgryźliwego, ale nie pozbawionego spostrzegawczych zdolności ambasadora. Chcielibyśmy wierzyć jego szczerości, gdyby... zbywało nam na dowodach, że ks. Repnin sam napierał się do Warszawy, że wzdychał do niej i tęsknił, że robił ofiarę z własnej miłości, gotów był nawet zająć podrzędniejsze stanowisko, zamiast posłem, zostać dowódcą wojsk — byle dostać się do stolicy tej biednej i szarpanej niezgodami wewnętrznymi Rzeczypospolitej.

Wojska rosyjskiego liczono w Polsce 16 313 ludzi: 12 169 w Koronie, 3 813 w Litwie; nadto 316 artylerzystów i 74 dział. Rozpadało się ono na oddziały stałe i ruchome. Pierwsze w miastach pełniły garnizonową służbę i miały obowiązek utrzymywania ciągłej komunikacji; oddziały zaś ruchome walczyły z konfederatami.

Wojsko nie podobało się Saldernowi. Żołnierze na leżach stawali się niedbałymi, bawili się nawet jak Żydzi drobnym handlem. Rozdrażniło go to do wysokiego stopnia, układał więc nowe plany i spowiadał się z nich ciągle gabinetowi petersburskiemu.

„Zajmę się na serio wprowadzeniem lepszego porządku i urządzeniem lepszej policji w stolicy i jej okolicach. Wcale mnie to nie obchodzi, czy się to podoba albo nie podoba królowi i miejscowym magnatom. Wypędzę z Warszawy werbowników konfederackich — rzecz niesłychana, a jednak od dwóch lat powtarzająca się ciągle! Nie pozwolę, żeby rzucano kamieniami z dachów na patrole rosyjskie! Zuchwałość już do tego dochodzi, że niekiedy strzelają do nich. Nie będę tracić czasu na zanoszenie skarg do marszałka koronnego, znajduje on bowiem zawsze tysiące sposobów, żeby się wykręcić od oddania winnych w ręce sprawiedliwości. Prowadzenie wojny w Polsce także mi się nie podoba. Pierwszym naszym zadaniem jest zdobycie pozycji — to jest miejscowości, kędy ważniejsze przepływają rzeki. Brak oficerów zdolnych do kierowania małymi oddziałami i ruchomymi komendami — nie do uwierzenia! Są wprawdzie między nimi ludzie odważni, ale nie stworzeni na przywódców. Inni myślą tylko o zdobyciu grosza. Na zdolnościach i rozsądku oficerów jeneralnego sztabu polegać nie można. Co się tu robi dobrego, robi się tylko dzięki odwadze i dzielności żołnierza. Z wyjątkiem generała Suworowa i pułkownika Łopuchina, działalność innych dowódców na tym zależy, by od czasu do czasu dawać szczutka konfederatom. Po jednym, drugim takim szczutku, cofają się nasi ze zdobyczą, zabraną po drodze w majątkach drobnej szlachty, i powróciwszy na leże, jedzą i piją dopóty, dopóki konfederaci nie zaczną się gromadzić na nowo. Bywały niejednokrotnie przykłady, że oficerowie rosyjscy zjeżdżali się ze związkowymi na umówione miejsce i hulali z nimi na dobre."

Widzicie więc, że władza królewska do minimum była sprowadzona. Poniatowski pozbawiony przywileju rozdawnictwa, zadłużony, ubogi, nie miał poszanowania u obcych, miłości u swoich. Nigdy tak często nie płakał, jak podówczas... Z królewskości została mu tylko forma, treść przeniosła się do pałacu ambasadora.

Trochę wojska polskiego plątało się po kraju pod sztandarem królewskim. Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, dogorywający malkontent, stał po stronie ruchu, rozsyłał uniwersały, zachęcające do protestacji, ale już osobiście nie brał w niczym udziału; zgasł też bardzo prędko, we dwa tygodnie po klęsce pod Stołowiczami. Przyszły jego następca, Franciszek Ksawery, kręcił się w okolicy Warszawy na. czele 2000 ludzi, gotów rzucić się na związkowych, ale zawsze z warunkiem, by w asekuracji kroczyły za nim sprzymierzone rosyjskie pułki.

W Kijowskiem biwakował pan regimentarz Stempkowski. Sam on wprawdzie najlojalniejsze żywił uczucia dla króla i jego sojuszników; tak dalece, że kiedy Rumiańców zrobił swemu rządowi uwagę, że dywizja ukraińska, rozkwaterowana na trakcie łączącym Rosję z zastępami walczącymi w Turcji, może dla nich być niebezpieczną, to pan regimentarz, dowiedziawszy się o tym, stawił się osobiście w obozie rosyjskim i wobec jego dowódcy, starego jenerała Essena, złożył nieledwie przysięgę wierności, dodając, że się natychmiast gotów usunąć z drogi w okolicę Chodorkowa i Brusiłowa.

Ale Stempkowski sam, w swojej osobie, nie reprezentował jeszcze całego oddziału. W wojsku brakło subordynacji i spójni, a zdemoralizowani podkomendni p. regimentarza do wiązania się z konfederatami okazywali wielką ochotę. Na Litwie hetman Ogiński rozporządzał imponującą siłą, wahał się jednak, dawał ucho umizgom Salderna, ale też jednocześnie lgnął do konfederatów, aż się w końcu ostatecznie na ich stronę przychylił.

Regaliści więc — jak łatwo z tego zawnioskować, reprezentowali w kraju mniejszość. Było to prawdziwe stronnictwo dworskie, w znaczeniu dzisiejszym, szlacheckim. Składali się nań król i jego służba pałacowa; gorliwi dawniejsi doradcy z boku przypatrywali się wypadkom.

Najruchliwszą partią w stolicy była owa gromada nieuczciwych handlarzy, mających własne przekonania do zbycia. Sybaryci, opoje i szulerzy stali teraz na pokładzie okrętu burzą miotanego. Między jedną a drugą ucztą, zwłaszcza, kiedy ta wypróżniła im kieszenie, kiedy na nową orgię brakło pieniędzy, zabierali się owi „synowie ojczyzny" do układania projektów, jej „uspokojenie" mających na względzie. Wśród białego dnia, z dumnie podniesionym czołem przechadzali się pośród tłumu, głosząc swoje niecne zasady. Nikt im nie oponował; obojętność, otępiałość, wywołana może brakiem wiary w możność pomyślnego rozwiązania sprawy, zamykała wszystkim usta.

Gorętsze duchy wymykały się w pole, do walki i do rady. I w polu bowiem jedni radzili, a drudzy walczyli.

Rada — to generalność, a generalność — to uosobienie niesforności, kulminacyjny punkt rozprężenia. Najwyższa niby magistratura w kraju, a nawet stałej rezydencji nie miała! Z początku pod Muszyną zawiązana, potem pod Giebułtowem zebrana, w końcu nieustannie przenosiła się do Preszowa, Cieszyna, Białej.

Członkowie jej, tułający się z miejsca na miejsce, walczyli z sobą o pierwszeństwo, o czcze tytuły, a zdobywszy je, poprzestawali już na tym, przypuszczając, że marszałkostwo czy regimentarstwo, ozdobione ich nazwiskiem, zbawi sprawę, wysunie ją na widownię. Niepojętego dostrzegamy w tej gromadzie zjawiska! Każdy oddzielnie wzięty — a mówimy tu o wydatniejszych postaciach — to bohater, pełen poświęcenia, ale w zetknięciu z równymi sobie na marionetkę kłótliwą się przeobraża.

W końcu kobiety zaczęły brać udział w sporach, toczących się między członkami generalności; walka stronnicza schodziła na drogę komerażyków buduarowych, nie miłosnych wprawdzie, ale zawsze gorszących i godnych nagany. Ciągle tu spotykamy w tym czasie w kole marszałków uwijającą się Mniszchową, córkę Brühla, Ludwikę Cetnerową z domu Potocką, wojewodzinę bełską; Jabłonowską, urodzoną Sapieżankę, wojewodzinę bracławską i inne panie.

Generalność posiadająca swoich posłów przy niektórych dworach zagranicznych traci z kolei kredyt u obcych, traci go u swoich podkomendnych, na polu walki dobijających się swobód i niezależności.

Zobaczmyż — czy tam było więcej porządku?

Prawie wszystkie silniejsze oddziały związkowych w końcu 1770 roku skoncentrowane były na Podgórzu. Stan się przedstawiał dość świetnie. Liczyły one przeszło 10 000 w swoich szeregach; taką cyfrę przynajmniej podaje Petrow, utrzymując atoli, że na spisach było wciągniętych 17 000. Z dowódców zjednali sobie rozgłos niemały Kazimierz Pułaski, Józef Zaremba, Sawa Kaliński [Caliński], Michał Walewski, Józef Miączyński, Szymon Kossakowski, Szyc, Mazowiecki, Lenartowicz i inni. Dumouriez przybywał z Francji, minister tej ostatniej Choiseul sprzyjał konfederatom zasilając ich pieniędzmi.

Na początku 1771 r. należały do barskich konfederatów Częstochowa, Tyniec, Lanckorona, Bobrek, Zamość; cale zaś prawie księstwo Zatorskie, Oświęcimskie, województwa ruskie, lubelskie, sandomierskie i krakowskie były pokryte siecią drobnych partyzanckich oddziałów.

Rosyjskie wojska podzielone były na kilka korpusów. Wejmarn bronił stolicy z przyległościami, Drewicz uganiał wzdłuż lewego brzegu Wisły, Suworow stał w Lublinie, Hejsman między Dunajcem i Sanem, Obsolewicz w Krakowie, Szyrków we Lwowie. Prócz tego małe załogi rosyjskie zajmowały Skawinę, Zator, Oświęcim, Niepołomice — w ogóle kotlinę Wisły na przestrzeni 100 werst długiej, pasem mającym od dwóch do sześciu mil szerokości.

Walka rozpoczęła się na całej linii, uwieńczona była szeregiem powodzeń. Nieprzyjaciel po kilkakroć kusił się daremnie o zdobycie Częstochowy; toż samo powtarzało się z innymi zameczkami, a nawet w polu miewali nieraz przewagę konfederaci. Powoli jednak szczęście ich opuszczać zaczęło...

Pierwszym ciosem było usunięcie się Choiseula. Następca jego ks. d'Aiguillon obojętnie patrzył na ciężkie zapasy konfederatów.

Drugim ciosem było nieporozumienie między Dumouriezem i polskimi przywódcami. Francuz, pyszałek, zarozumiały, nie pojmujący miejscowych stosunków, więcej nam szkodził, niż pomagał. Intrygi jego ostatecznie rozluzowały resztę ładu między starszyzną wojującą, tak dalece że pierwszy Pułaski dał przykład niesubordynacji, bardzo zresztą zrozumiałej.

Naraz więc uchylała się pomoc jednej z potencji zagranicznych, najbardziej sprzyjającej związkowym.

Poparcie z zewnątrz było nieprawidłowym zjawiskiem, ale że już raz na nim społeczność ówczesna polegać się przyzwyczaiła, brak więc tego poparcia oddziaływał niekorzystnie. Za tym poszły i inne na polu walki niepowodzenia. Jednym z najdotkliwszych — to rozbicie Sawy.

Józef Sawa Kaliński, syn pułkownika nadwornych kozaków, dzielny partyzant, jeszcze w 1770 roku rozproszony przez Branickiego pod Wyszkowem, w kwietniu następnego roku został pod Szreńskiem zniesiony przez Suworowa. Ranny, ze strzaskaną nogą, ratował się ucieczką, ale odkryty, sprowadzany do Przasnysza, a w kilka dni potem zabili go żołnierze rosyjscy (tak przynajmniej utrzymuje p. Petrow), nie mogli mu bowiem przebaczyć, że będąc kozakiem, walczył po stronie polskiej.

W maju nastąpiło rozproszenie oddziału Dumourieza pod Lanckoroną. Według źródeł rosyjskich, stracili tam związkowi przeszło 700 ludzi i kilku zdolniejszych dowódców.

Jednocześnie prawie rozpoczęły się podjazdowe utarczki między Pułaskim i Suworowem. Trwały dni kilkanaście, a chociaż p. Kazimierz cudów odwagi dokazywał w obrotach nieustannych, to ścigany, to znowu napadający, chociaż budził podziw rosyjskiego dowódcy, tak że ten w raportach do władz wyższych rozpisywał się o tym — ale w końcu osłabiony, znękany, utraciwszy sporo łudzi, musiał się zamknąć w Częstochowskim zameczku.

Z kolei na widownię walki występował Szyc, na czele 600 huzarów. W czerwcu podniósł się od granicy węgierskiej z zamiarem przedarcia się na Litwę. Alianci wysłali na jego spotkanie kilka ruchomych oddziałów, z podpułkownikiem Szylingiem spod Zamościa, z majorem Fochtem z Łucka i podpułkownikiem Stackelbergiem z Kobrynia. Szyc jednak, nie bacząc na grożące mu niebezpieczeństwo, powędrował naprzód, zmieniwszy tylko pierwiastkową marszrutę. Dostał się do Krystynopola, potem do Horochowa na Wołyniu; stamtąd, zewsząd otoczony, cofać się już zaczął.

Kilkadziesiąt mil przed sobą miał do zrobienia, by się wydostać z niebezpieczeństwa. Wszystkie przeprawy na Bugu zastał zajęte przez nieprzyjaciela, przebył jednak rzekę w Slepczu. Dziesięć razy zbliżał się na brzeg, dziesięć razy ucierał się z placówkami rosyjskimi, nim mu się udało przezwyciężyć zaporę; stracił wszystkich niemal ludzi. Oddział jego, należycie uorgamizowany, rozpływał się i topniał, tak że dowódca ledwie z garstką kilku wiernych złożoną wycofał się w góry węgierskie. Zejść musiał z pola; wszelkie jednak starania przeciwnika, podjęte z celem jego pojmania, nie powiodły się wcale.

Partyzancka wędrówka Szyca należała do najświetniejszych w tym roku. Jeden Pułaski górował nad nim śmiałością obrotów, rzutkością i tym szczególnym darem nieupadania na duchu w najkrytyczniejszej chwili. Szyc wygląda w raportach rosyjskich jak zwierz osaczony w kniei, od pierwszego podniesienia się z legowiska. Trudno sobie nawet wyobrazić ile tu okazano energii, przezorności i odwagi! Ale że wszystko to było bez planu naprzód zakreślonego, więc pozostało tylko jako wspomnienie brawury i nadaje się może do romansu, do poematu, ale związkowym nie przyniosło żadnej korzyści.

I małe oddziały Łubieńskiego, Lenartowicza i Rudnickiego rozbite zostały w tym czasie. Największą jednak klęską był pogrom hetmana Ogińskiego pod Stołowiczami, w nocy z 22 na 23 września. Kilka tysięcy wojska poszło w rozsypkę, na placu zostało 100 poległych, 500 dostało się do niewoli; nieprzyjaciel zabrał 12 dział, 50 000 dukatów i bardzo ważne papiery.

Przybycie Viomenila i 100 oficerów francuskich nie poprawiło sprawy, dowódca bowiem zamknął się z generalnością w Cieszynie i stamtąd dawał rozkazy, których nie słuchano wcale, a wskutek tego „nieporozumienia między starszyzną odżyły na nowo w całej sile; zaraz też wzmogła się niesubordynacja, a nieład dawniejszy wkradł się w szeregi i spowodował znowu nowe łupiestwa, z których wojsko niepłatne nawykło się było utrzymywać. Odosobnienie zaś oddziałów, porozrzucanych na znacznej przestrzeni, sprzyjało niekarności i pomnażało jedynie wszelkie wybryki i nadużycia, o których rozumiano, że już na zawsze ustały". Tak mówi Kaczkowski, najpobłażliwszy historiograf konfederacji.

Nazywając jednak rzecz po imieniu, wyznać potrzeba, że każdy marszałek powiatowy był u siebie nieograniczonym królikiem, każdy dowódca oddziału hetmanem... I namnożyło się tyle Rzeczypospolitych, ile powiatów, tyle najwyższych wodzów, ile partii wojujących. Generalność — to sejm nieustający, z swarliwością najniespokojniejszym sejmom właściwą, choć pozbawiony liberum veto; sejm z sekretarzem, osobą nie lada jakiego znaczenia — skoro Bartoszewicz nazywa Ignacego Bohusza, owego sekretarza, „opatrznością" konfederacji, nie bacząc na to, że się odznaczał dumą i impozycją. Walczyć językiem było żywiołem Bohusza, drugą nieledwie naturą; przedtem z „familią" prowadził bój zażarty, potem z królem, a w końcu z marszałkami tejże generalności, przy której sekretarzował...

W takim stanie były rzeczy w jesieni 1771 r.

Niewesoło, jak widzicie, przedstawiała się sytuacja.

Tysiące obrońców legło na polu bitwy, a w ich liczbie kilku zdolnych dowódców, jak np. Sawa i major Zakrzewski pod Szreńskiem, marszałkowie Sapieha i Oskierko pod Lanckoroną; innych tysiące poszły na wygnanie, a między nimi pułkownik Wessel, kapitanowie Kleist i Zieliński i Miączyński. Szyc się usunął z pola walki, Ogiński także chwilowo z niej zeszedł, Zaremba już się wahać poczynał.

Zostali tylko Kazimierz Pułaski w Częstochowej, Michał Walewski na Podgórzu i nieustraszony Szymon Kossakowski, uganiający ciągle po kraju. O drobiazgu nie wspominamy, bo na pamięć potomności nie zasłużył.

Każdy łatwo zrozumie, że takie położenie mogło obudzić w sercu najobojętniejszych obywateli niepokój i trwogę. Projekt podziału występował na widownię, rozprawiano o nim nieledwie publicznie. Trzeci rok już dobiegał od czasu, jak Polskę szarpała walka bratobójcza. Król nie posiadał sympatii, większość na barki jego waliła wszystkie winy, a sztandar wolności, ów sztandar republikański chylił się ku upadkowi.

A jednak Rzeczpospolitę ratować potrzeba, choćby własnego życia ofiarą. Tak myśleli gorętsi, po swojemu też brali się do podźwignienia kraju upadającego w kilkoletniej walce.

II

Do rzędu marzycieli rojących o ratunku rychłym a pewnym należał i Stanisław Strawiński. Mieszkał w województwie trockim, w owych lasach zaniemeńskich, przytykających do granicy pruskiej, a ochrzczonych nazwą traktu zapuszczańskiego.

Stary to ród ci Strawińscy herbu Sulima — sporo rozrośnięty, a wzniósł się był nawet na wyżyny senatorskie. Marcin kasztelanował w Mińsku (1587—1595), Balcer był tamże wojewodą (1620—1625). Po zawarciu Polanowskiego przymierza, kiedy Czernichów, Siewierz i Smoleńsk zostały wrócone Polsce, Strawińscy przybywają na kresy, biorą urzęda starodubowskie; a wszystko to synowie Krzysztofa, sędziego trockiego, brata tylko co wspomnianego senatora.

Błogosławił Pan domowi, sędzia miał siedmiu synów. Ojcowizna pokrajana na dzielnice nie wystarczała, należało szukać gdzie indziej szczęścia. Za Dnieprem leżała nowa ziemia na ściężaj dla chętnych a uczciwych otwarta; na pustkowiach łatwo zdobyć i znaczenie i majątek. Jakoż synowie Krzysztofa osiadają w Starodubie i biorą urzęda powiatowe. Najstarszy Kazimierz został na miejscu, jako koniuszy trocki, ale młodsi już w Czerniechowskiem kwitną — Karol jest podkomorzym starodubowskim, pułkownikiem milicji miejscowej, walczy z kozakami kraj zalewającymi i składa głowę w tej walce; Zbigniew jest sędzią starodubowskim, Maksymilian stolnikiem tamże.

Wiadomo, że na mocy andruszowskiego przymierza, Polska ustąpić musiała znowu z niedawnych nabytków. Strawińscy przenieśli się na Litwę, ale nie wyrzekli się tytułów. Wnukowie i prawnukowie Krzysztofa mianują się: jeden — chorążym starodubowskim, drugi — stolnikiem, trzeci — wojskim. Stanisław, praprawnuk owych na kresy wychodźców, wierny tradycjom rodu, zdobywa sobie rotmistrzostwo starodubowskie, choć miasto, od którego nazwy zapożycza, już przeszło od wieku do innego państwa należy... Strawiński wychował się i wyrósł na Litwie.

Nieprzetrzebione a olbrzymie bory litewskie, rzucone poza szlakami cywilizacji, najdłużej pielęgnowały stare przekonania. Życie tam płynęło cichym strumieniem; nowe idee, nowe poglądy, a z nimi i nowe zepsucie nie miały przystępu do ubogich osad, w których patriarchalny obyczaj w całej się dochował czystości.

Kmieć był stosunkowo wolniejszym niźli gdzie indziej, broniła go bowiem przeciw ciemięstwu dziedzica głucha i tajemnicza puszcza, jemu tylko, jako dobrze z jej topografią obeznanemu, nie straszna. Prześladowany, tonął w lasach na zawsze, unosząc z sobą strzelbinę powiązaną sznurkiem, kilka garści prochu, trochę ołowiu i odłamek krzemienia z nastalonym żelazem; wstrzemięźliwy, niewybredny, wytrwały, rzucał się odważnie w zarośla, poza ubogim ogrodem jego domostwa rosnące. Puszcza go wdzięcznie przytulała do siebie, nastręczając sporo materiału do wyżywienia; ptactwo, grzyby, dzikie jagody, gruby zwierz i ryby w licznych rzeczułkach zapewniały mu życie.

Toteż mieszkaniec tych leśnych ostępów, zawsze milczący, zamknięty w sobie, cichy, pokorny, do buntu nieskory, ustępował wobec przemocy, usuwał się z drogi przed gwałtem, a przyciśnięty do muru, nie bronił się nawet, w toniach raczej jeziora, na dnie jego szukając uspokojenia, którego mu ziemia nie dała. Coś z dawnej wiary w Perkuna tkwiło w jego naturze!

Kozacy Chmielnickiego niewiele tu wskórać mogli. Wprawdzie mieszczanie nastawiali ucha ich namowom, dawali wiarę poszeptom o wolności, ale to już więcej w osadach przez Białorusinów zamieszkanych, jak Pińsk, Czarnobyl, Mozyr, Mohylów nad Dnieprem, które były w chwilowym posiadaniu watażki ukrainnego.

Jakże inaczej wyglądał stepów mieszkaniec! Potomek dawnych Połowców i Czerkiesów, na pół dziki już z powodu ciągłego ocierania się z barbarzyńcami, wiecznie niezadowolony, wrzaskliwy, butny, z przechwałką na ustach a zdradą w sercu, burzący się przeciw Bogu samemu, kiedy się z jarzma ludzkiego już uwolnić potrafił.

Rozrzutny, ruchliwy, koczujący; przyrosły jak Arab do konia, dziś tu, jutro o kilkadziesiąt mil dalej; tradycji ani śladu, poszanowania dla przeszłości — żadnego, teraźniejszość dla niego wszystkim. Mściwy, podejrzliwy, gotów użyć podstępu dla obalenia przeciwnika, a obaliwszy raz, dobijał go z krwią najzimniejszą, owe bowiem wzniosłe uczucie przebaczenia nieznanym mu było wcale.

Szlachta osiadła pośród gminu, choć stan rycerski reprezentowała, mimo woli przyjmowała obyczaj i nawyknienia swojego otoczenia, bo stosować się do niego konieczność nakazywała. Burzliwy kresowiec, przeniósłszy się do puszcz litewskich, musiał się nałamać do obyczaju miejscowego, musiał osiedlić się stale, wyrzec „burłaczego" życia pod klątwą, najzupełniejszego niepowodzenia, tak znowu jak Litwin zginąłby w pierwszym dniu na stepie, gdyby się nie rozstał ze swoim kontemplacyjnym usposobieniem.

W puszczy żyli ludzie inaczej — na stepie inaczej. Tam karność płynęła we krwi.. Tu swawola i nieposłuszeństwo były głównymi cechami.

Na Litwie przywiązanie do zagonu ogromne; drobne majątki szlacheckie całe stulecia trzymały się jednej rodziny; kmieć znosił biedę największą, aby tylko nie opuścić domowego ogniska.

Na Ukrainie olbrzymie fortuny kilkadziesiąt lat zaledwie zostawały w jednym ręku. Rody całe gasły, kładąc się na wieczny na pobojowiskach spoczynek... Koniecpolscy najdłużej przetrwali, bo półtora wieku; spuścizna po Ostrogskich, owa ordynacja, w ciągu lat stu przeszła od Zasławskich do Lubomirskich, od Lubomirskich do Sanguszków. Kalinowscy wznieśli się i zgaśli w lat osiemdziesiąt najwięcej; Daniłowicze, Żółkiewscy w środkowych województwach Rzeczypospolitej długo kwitli, ale raz spłynąwszy na kresy, w pół wieku niespełna już ich nie było.

W przeszłym stuleciu większa część województwa podolskiego i bracławskiego należała do Potockich, mniejsza do Lubomirskich; ceniąc majątki samego Szczęsnego Stanisława, według dzisiejszej skali, wynosiły one do 200 milionów złotych... Obecnie obie te fortuny olbrzymie rozpłynęły się zupełnie!

Tak ginęli panowie, a cóż mówić o drobiazgu? Gasł niepostrzeżenie, fortuna in statu quo ledwie się kilka lat trzymała; jeżeli nie rosła, to już upadła zupełnie. Chodorowscy, Papiescy, Dyakowscy, Bajbusowie, Gosławscy, Nowodworscy, Świerszcze, Kierdeje, Czuryłowie itd. wymarli jeszcze w XVII stuleciu.

Otoczenie więc, jakeśmy to powiedzieli wyżej, oddziaływało na stan uprzywilejowany, a gmin wpływał nań tym bardziej, im bardziej szlachcic, na czele gminu stojący, nie czerpał ze skarbnicy wiedzy, nie ciągnął soków pożywnych od wierzchu, słowem — im bardziej zrywał węzły łączące go ze światem cywilizowanym.

Szlachcic litewski był jak kmieć tamtejszy, zamknięty w sobie i milczący, kiedy ziemianin od kresów wrzaskliwy i w nieustannym lubujący się ruchu. Tam dzikość była wynikiem samotności, tutaj skutkiem obcowania z dziczą. Samotność litewska do sekciarstwa usposabiała, a choć nowatorstwo szczepiło się tam z trudnością, to raz przyjęte, trwało długie lata, przechowało się do dzisiaj nawet. Żydzi litewscy, naród będący uosobieniem konserwatyzmu, rozpadali się na rozmaite kulty, na Karaimów, chabadników itp.

Na kresach przekonania religijne nie znaczyły nic, albo przynajmniej bardzo niewiele. Katolicyzm, czy unia, czy wschodni obrządek — to suknia, którą nakładano w razie potrzeby, a rzucano w kąt, kiedy do użytku już służyć nie mogła. Jan Potocki wyłożył sporo pieniędzy na akademię kalwińską w Paniowcach — zwolenników jednak nie znalazł. Lud gromadnie przyjmował islamizm po zajęciu Ukrainy przez

Ottomanów; „poturmaczył się" bez protestacji, unia jednym podmuchem zniesioną została w 1793—1795 roku. Frank, sekciarz żydowski, podniósłszy sztandar nowoizraelski na Podolu, musiał aż we Lwowie, Lublinie, Warszawie, potem w środkowych Niemczech szukać zwolenników — tu na kresach ich nie miał.

Na Litwie możnowładca zdobywał sobie przewagę mozolnie, ale raz ją zdobywszy, mógł zasypiać na laurach, przekazać ją nawet w spadku, bo liczył na ogół. To nam tłumaczy to niezachwiane, bezwarunkowe poświęcenie drobnych ziemian dla księcia Panie Kochanku, który wcale nie kwalifikował się na przywódcę stronnictwa. Tak samo i z gminem; gdy się komu oddawał, to już na zawsze; toż przecie władze, pomimo ciągłych poszukiwań, nie mogły pochwycić oboźnego litewskiego Prozora w czasie kościuszkowskiej rewolucji, choć wiedziały na pewne, że się w kraju ukrywa, a nie mogły dlatego, że po stronie jego stały owe białe, kmiece sukmany, wytrwale a energicznie zasłaniające swego „panoczka".

Szlachta ukrainna nie miała stałych przekonań, z łatwością przerzucała się z obozu do obozu. Wojewoda kijowski, głęboki znawca serc współbraci, skarbił je sobie wytrwale, przez całe życie; a czuwać nieustannie musiał, aby mu się te serca, z taką forsą jednane, nie wymykały. Wojewoda ruski, wielki czasu swego statysta, był tego zdania, że tylko kształcąc człowieka od dzieciństwa, można go na swoje urobić kopyto; toteż miał oko na młodzież, oddawał ją do szkół, protegował, wspierał nieustannie, synowi ten plan zostawił w spuściźnie i tylko tą drogą ród Czartoryskich dorobił się u nas tak wielkiego wpływu. O gminie nie ma już mowy, ten się nie dał nigdy ująć w karną gromadę, pierwszy opryszek, pierwszy lepszy zbieg spod szubienicy więcej znaczył u niego od najuczciwszego, najhumanitarniejszymi zasadami przejętego ziemianina. Boga by nie słuchał, gdyby Bóg był jego panem.

Tych kilka rysów uważaliśmy za potrzebne przytoczyć, by należycie zrozumieć Strawińskiego. Nie piszemy powieści, nie kusimy się nawet o to, wobec tak znanego Listopada Rzewuskiego — chcemy tu tylko podać genezę tego zamachu, który nazwisko rotmistrza starodubowskiego przekazał potomności, tym bardziej że w powieści, posiadającej wysokie artystyczne zalety, autor pozwolił sobie odstąpić od prawdy.

Pan Stanisław był mieszkańcem puszcz i razem rotmistrzem stepowym, a choć z tytułu tylko, ale z tym tytułem tradycje wyniesione z kresów przez jego antecesorów dochowały się w nim z niepokalaną czystością.

Dwie natury zespoliły się w tym człowieku: wytrwałość litewska, przywiązanie do starego obyczaju, z ruchliwością stepowca, z determinacją ukrainną. Tylko taki człowiek mógł przyjąć na siebie pewne posłannictwo i doprowadzić je do skutku pośród społeczności polskiej, wcale nie skłonnej do dochowania tajemnicy. Otwartość bowiem aż do paplaniny była jej cechą najgłówniejszą.

Strawiński liczył przeszło lat trzydzieści i był kawalerem, nic o jego serdecznych stosunkach nie wiemy. Posiadał małą wioskę zasuniętą w bory litewskie i żywot w niej pędził samotny, surowy, klasztorny niemal. Służył przedtem wojskowo, do konia i do trudów obozowych miał też nawyknienia niemało. Ale między pacierzem a zabiegami około roli dużo mu jeszcze czasu pozostawało na rozmyślanie. W kraju, od lat wielu ospałym i omdlewającym w nierządzie, zaczął się objawiać pewien ruch protestacyjny. Barszczanie podnieśli sztandar, a na nim obok krzyża — republikanizm, obok panowania religii — poszanowanie starych form, starego porządku.

Rotmistrzowi zadrgało serce na wiadomość o tych zamiarach. Wychylił się z puszczy, nasłuchiwał. Litwa mało jeszcze dawała oznak życia, jakby w niej brakło współczucia dla protestujących.

Dochodziły go wieści głuche, że na południu Polski, na granicy samej biją się ludzie pod znakiem barskim. — Gdzie ten Bar? Gdzie ci rycerze? Nim się rotmistrz dowiedział, nim dostał języka, walka umilkła, malkontenci wyparci, poszli na wygnanie...

Aż tu znowu wiązać się zaczynają gdzie indziej! Płomień, zażegnany nad Dniestrem, podnosi się na Podgórzu, rozrasta się i groźnie wybucha. Król, dwór, cała zgraja liberyjnych służalców starała się przed powszechnością odmalować spisek barski, jako krnąbrną swawolę kilku nieprzejednanych, i udało się im to nawet od biedy, tym bardziej że barszczan odcięto od kraju długim kordonem wojsk „alianckich", przez które zbyt trudno było się przedrzeć. Ale sztandar zatknięty na Podgórzu — to co innego! W środku niemal Korony, pod samym jej sercem, bijącym tak gorąco, kochającym tak szczerze! Weselowska organizacja już się prędko rozkrzewiła po kraju, dotarła do wszystkich Litwy zakątków, a pod samotną strzechę rotmistrza starodubowskiego zawędrowała może w zbyt przesadnych wieściach, zbyt czarno malujących przeciwników. Jak raniony odyniec, podniósł się Strawiński. Ojczyzna w niebezpieczeństwie! Dla tych ludzi gorąco miłujących, nie zarażonych egoizmem, było dość tego hasła, by się oddali na usługi kraju!

Skończyć wypadało naprzód rachunki własne. Więc wioskę oddaje sąsiadowi, grosz za nią zdobyty do trzosa chowa, do bliskiego kościółka wstępuje po błogosławieństwo, może i na cmentarz, aby się na mogiłach rodziców pomodlić, i z węgrzynkiem, stanowiącym cały jego poczet zbrojny, puszcza się w świat. Dokąd się ma udać?

Na południe — tam się przecież biją w imię swobód starych. Nie dziwiła sąsiadów podobna wędrówka. Społeczność patrzała na nią, jako na rzecz powszednią. Niejeden rotmistrz starodubowski dążył na zagrożone stanowisko i starszyzna litewska przedzierała się na pole popisów bojowych. Przecie Oskierko i Sapieha złożyli głowy pod Lanckoroną; ażeby umrzeć walecznie, musieli od Mozyra i Mohylewa spieszyć aż pod Kraków. Drugi Sapieha, wojewoda smoleński, leciwy już człowiek, ów przed trzydziestu z górą laty popisujący się jako elegancki kawaler na dworze rosyjskim, także dążył na Podgórze, ale i jego w drodze śmierć zaskoczyła.

Rotmistrz najprzód jechał do Warszawy. Tam się najłatwiej dowiedzieć o wszystkim. Czym bardziej zbliżał się do stolicy, tym większą spotykał ruinę i zniszczenia. Pola leżały odłogiem, dwory ziemian stały pustką, lud wystraszony, drobiazg szlachecki tylko dotrwał na stanowisku, ale niechętny, narzekający.

— Któż sprawcą tej niedoli? — pytał.

— Król — odpowiadano mu zewsząd.

W pierwszej chwili rotmistrz nie chciał wierzyć temu. Majestat królewski, tam, w tych puszczach, w całą wspaniałość i powagę przystrajała wyobraźnia; ogół, daleko od stolicy osiadły, uważał Poniatowskiego za pomazańca bożego, ale tutaj, w pobliżu Warszawy, w przekonaniu drobnej szlachty był on winowajcą, nieledwie zbrodniarzem.

— Króla nam narzucono! — wołała szlachecka rzesza — dopóty spokoju nie zaznamy, póki on będzie na tronie.

— Ale jakże się targnąć na króla? czy prawa boskie pozwolą?

— Kiedyż on nie jest już królem, generalność go detronizowała!

— Dawniej jeszcze — dodawali znajomi — Bierzyński, potem Dzierżanowski, potem marszałek warszawski Tressemberg, chcieli go pochwycić i przewieźć do obozu konfederatów, ale im się to nie udało.

— Przy chęciach i ostrożności, może się wszystko udać — pomyślał Strawiński.

I odtąd projekt zamachu na swobodę osobistą Poniatowskiego opanował mu myśl całą i nie dał ani chwili spoczynku. Jak monoman nosił się z nim wszędzie, nie mógł uciec od niego. Wreszcie uwierzył, że w uskutecznieniu jego leżało zbawienie dla Polski. O sobie nie myślał wcale; wiedział, że w wypadku niepowodzenia życiem zapłaci, ale cóż to życie warte bez ojczyzny swobodnej i szczęśliwej? a swobodnej i szczęśliwej z Poniatowskim na tronie nie wyobrażał już sobie.

Rzewuski i Wójcicki utrzymują, że Strawiński doręczył akt detronizacji Stanisławowi Augustowi i, korzystając ze zręczności, ukryć się w tłumie potrafił. Nie mamy na to żadnych dowodów; pierwszemu to było potrzebne dla większego efektu, pisał bowiem romans, drugi przeniósł ten romans do historii.

To wszakże pewna, że już na rok prawie przed zamachem, w listopadzie 1770 r., Strawiński często do królewskiego pałacu przychodził, rozpatrywał się we wszystkim, nasłuchiwał, a raz nawet podczas takich oględzin zwrócił na siebie uwagę Ryksa, kamerdynera Jego Królewskiej Mości. Tłumacząc się przed nim, zwalał ciekawość na biedę: Ubogi jestem — mówił — o wsparcie przyszedłem prosić Najjaśniejszego Pana!

Poniatowski, dowiedziawszy się o tym, wysłał mu dziesięć dukatów.

I w mieście robił Strawiński poszukiwania. Warszawa liczyła wówczas 300 przeszło spiskowców, tj. czynnych członków konfederacji. Niechęć dla Stanisława Augusta i tu była powszechną; król przyjaciół miał mało, na prawdziwych nawet zbywało mu zupełnie. Nie mówimy tu o orszaku dworzan, który ze względu osobistych korzyści trzymał się klamki pańskiej, a że mu z tym dobrze było, więc nie odstępował swego chlebodawcy. Rodzina zajmowała stanowisko wyczekujące. Czartoryscy, wojewoda ruski i kanclerz litewski — obaj starcy, wiekiem pochyleni (pierwszy liczył podówczas 73, drugi 74 lat) nieprzychylni w początkach związkowym, znękani, siedzieli teraz cicho, bo i ambasador rosyjski ich nie oszczędzał. Kanclerz nawet chorował ciężko i długo; wujowie więc nie pocieszali króla w nieszczęściu, młodszy zbywał go milczeniem, starszy często dotkliwym szyderstwem. Siostry rodzone koleją wypadków dostały się do przeciwnego obozu; Izabela Branicka doglądała dogorywającego męża, korespondowała z Mokronowskim, który w Paryżu gardłował za związkowymi; starsza, Ludwika Zamojska, przesiadywała w Lublinie, a mąż jej, wojewoda podolski, ciągle się z generalnością komunikował.

Brat cioteczny króla, generał ziem podolskich, podróżował wówczas po Europie. Żona jego mieszkała w Warszawie, a Poniatowski odwiedzał ją często, jak również Elżbietę Lubomirską, żonę Stanisława marszałka koronnego, szukając wytchnienia po troskach i zbyt upokarzających z ambasadorem rozmowach. Druga siostra cioteczna, kanclerzanka, wówczas już secundo voto Ogińska, mieszkała na Litwie. Z rodzonych braci jeden Kazimierz nie opuszczał Warszawy, ale cóż po tym? Ani do tańca, ani do różańca, słabą pomocą był książę podkomorzy, choć, jak niżej zobaczymy, on jeden w ciężkiej chwili rąk nie opuścił.

Strawiński, rozpatrzywszy się w miejscowych stosunkach, nabrał pewności, że króla łatwo uprowadzić zdoła, szło mu jeszcze o aprobatę tego kroku u władz związkowych i o pewnych wspólników. Zaczął się więc rotmistrz starać o jedno, a szukać drugich.

Z tym celem osiadł w okolicy Zakroczymia, we wsi Boguszynie. Dzierżawca boguszyńskiego klucza, dawny znajomy rotmistrza, wyjeżdżał do Gdańska, prosił więc Strawińskiego, by doglądał gospodarstwa w czasie jego nieobecności.

Rok prawie cały spędził Strawiński w Boguszynie, robiąc stąd ciągłe wycieczki do stolicy, a jeszcze częstsze po kraju. Z materiałów, jakie mamy pod ręką, łatwo się przekonać, że zaglądał do Tyńca, do Lanckorony, do Białej i Cieszyna, gdzie generalność miała swoją rezydencją. Chciał się może wynurzyć z projektem, ale w zameczkach zastał ludzi tylko gotowych do walki, a nie nadających się do konspiracji, w kole zaś marszałków związkowych gadułów i krzykaczy warcholących się o czcze formułki. Traktowali oni obojętnie przybyszów, a sporo ich się tutaj kręciło — prawie bez wyjątku sami awanturnicy, o własnych tylko marzący korzyściach. Odjechał więc z niczym.

Z Białej udał się w Wyszogrodzkie, gdzie marszałkował Ciechorowski, człowiek miękki i łatwowierny. Następnie zaglądnął Strawiński do Czerwińska i do Zakroczymia — tu znowu. Zembrzuski przyjął go obojętnie, ale za to podkomendny jego Łukawski przypadł mu do serca. Czy się zwierzył przed Łukawskim z projektu już wtedy? Powiedzieć nie potrafimy, najprawdopodobniej że nie, choć odtąd ludzie ci już są prawie ciągle razem.

Szło z kolei o aprobatę.

Po długim namyśle pojechał Strawiński do Częstochowej. Na czele garstki walczących stał tam Kazimierz Pułaski. Drobiazg szlachecki a także bracia szeregowi w nim jednym pokładali nadzieję — on bowiem całego siebie poświęcił poślubionej sprawie. Po przybyciu na Jasną Górę rotmistrz starodubowski najprzód złożył  hołd Przenajświętszej Panience; długo się modlił, krzyżem leżał, nawet do spowiedzi przystępował, słowem, „czynił dewocją", nim się udał do komendanta twierdzy. W kilku słowach opowiedział mu rzecz całą. Obowiązywał się pochwycić króla i przywieźć go na Jasną Górę.

— Cóż tu z nim zrobimy? — zawołał Kosmowski, jeden z oficerów przytomnych rozmowie — wolałbym mu od razu w łeb wypalić.

Pułaski skarcił kolegę i tak się odezwał: „W obecnych okolicznościach śmierć króla byłaby nieużyteczną, a nawet niebezpieczną, bo konfederacja nie jest dość potężna, aby swobodnie tronem rozporządzać mogła". Potem wyszedł z izby, zostawując Strawińskiego w towarzystwie podkomendnych.

Rotmistrz zabawił w Częstochowej kilka dni, a może i po kilkakroć tam zaglądał, choć na to dowodów nie mamy — dość, że potrafił przekonać Pułaskiego. Nastąpiły układy, naradzano się jak zamiar przyprowadzić do skutku? Strawiński wymotywował swoje żądanie w ten sposób: Potrzebował najpierw „patentu", który by go upoważniał do zbierania zaciągu, pieniądze zaś na ten cel posiadał własne, ze sprzedaży kawałka ziemi na Litwie. Żądał dalej ordynansu na imię jednej z sąsiednich komend; a w końcu zastrzegł sobie, aby dowódca wystawił potrzebne placówki po drodze z Warszawy do Częstochowej, z pewną liczbą luźnych koni, dla przewiezienia i eskortowania wysokiego więźnia.

Pułaski zgodził się na wszystko: „Nic ci nie przepisuję — mówił przy pożegnaniu — ale jeżeli wykonasz zamysł, należy oszczędzać życie Poniatowskiego i uczciwie z nim się obchodzić".

— Nie mam zamiaru — odrzekł Strawiński — zabić go, bo gdybym go miał, już bym dwadzieścia razy znalazł sposobność, ale nie chciałem dać Polsce przykładu dotąd nieznanego. Wtenczas chybaby musiało to nastąpić, gdybyśmy nie mogli z nim uciec przed pogonią.

— W takim wypadku — przerwał mu Pułaski — posłalibyście trębacza z upomnieniem, aby was nie goniono, jeżeli król ma zostać przy życiu.

Na tym się rozmowa skończyła.

Strawiński opuścił Jasnogórską warownię 15 sierpnia 1771 roku, zapewniony, że znajdzie pomoc żądaną.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej