Oskar Wilde

PORTRET PANA W.H.

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

PORTRET PANA W.H.

Oskar Wilde

I

Po obiedzie spożytym w towarzystwie Erskine'a, w jego ładnym domku na Birdcage Walk, siedzieliśmy przy kawie w bibliotece paląc papierosy, gdy rozmowa zeszła na temat falsyfikatów literackich. Nie pamiętam już dzisiaj, co nas skłoniło do poruszenia tego nieco dziwnego w owej epoce tematu, wiem tylko, że prowadziliśmy długą dyskusję dotyczącą Macphersona, Irelanda i Chattertona i że ja, w związku z tym ostatnim, dowodziłem, że jego tak zwane falsyfikaty wynikały z artystycznej potrzeby doskonałego wypowiedzenia się; twierdziłem, że nie mamy prawa spierać się z artystą o wybór sposobu, w jaki chce podać swoje dzieła, a ponieważ wszelka sztuka jest w pewnej mierze aktorstwem, usiłowaniem ukazania własnej osobowości na jakiejś wyobrażonej przez siebie płaszczyźnie, poza zasięgiem hamujących wydarzeń, a także ograniczeń narzuconych przez rzeczywiste życie, potępianie przeto artysty za szalbierstwo byłoby pomieszaniem dwóch różnych problemów, etycznego i estetycznego.

Erskine, który był ode mnie znacznie starszy i przysłuchiwał się moim wywodom z rozbawioną uprzejmością człowieka czterdziestoletniego, położył mi nagle rękę na ramieniu i rzekł:

— Co byś ty powiedział o młodym człowieku, który wysnuł sobie dziwaczną teorię w związku z pewnym dziełem sztuki, wierzył w tę teorię i popełnił fałszerstwo w celu jej udowodnienia?

— Ach, to zupełnie co innego — odpowiedziałem. Erskine milczał przez jakiś czas, przyglądając się siwym, cienkim pasemkom dymu, unoszącym się z papierosa, i po chwili rzekł:

— Tak, to zupełnie co innego.

Było w tonie jego głosu coś, jakaś lekka nuta goryczy, która podnieciła moją ciekawość.

— Czy znałeś kogoś, kto taką rzecz popełnił? — zawołałem.

— Tak. — Rzucił swego papierosa do ognia i ciągnął dalej: — Był to wielki mój przyjaciel, Cyryl Graham. Bardzo czarujący, bardzo nieroztropny i zupełnie pozbawiony serca chłopiec. Zostawił mi jednakże jedyny legat, jaki otrzymałem w życiu.

— Cóż to takiego? — spytałem.

Erskine powstał z krzesła i doszedłszy do wysokiej, inkrustowanej gabloty, umieszczonej między dwoma oknami, otworzył ją z klucza, po czym wrócił do mnie trzymając w ręku mały obrazek malowany na drzewie, oprawny w starą, nieco przyćmioną ramę z epoki królowej Elżbiety. Był to portret, młodego człowieka w całej postaci, w stroju, jaki noszono u schyłku XVI wieku. Stał przy stole, z prawą ręką wspartą na otwartej księdze. Wyglądał na lat mniej więcej siedemnaście i był niezwykłej, choć niewątpliwie nieco zniewieściałej urody. Rzeczywiście, gdyby nie strój i krótko ostrzyżone włosy powiedziałoby się, że ta twarz o rozmarzonych, czujnych oczach i delikatnych, karminowych ustach jest twarzą młodej dziewczyny. Sposób malowania, zwłaszcza traktowanie rąk, przypominał późniejsze prace Franciszka Cloueta. Czarny, aksamitny kubrak fantazyjnie naszywany złotem i odbijający przyjemnie od tła w kolorze pawich piór, tła, które podkreślało lśnienie i bogactwo barw — wszystko to było zupełnie w stylu Cloueta. Dwie maski, Tragedii i Komedii, zawieszone przepisowo na marmurowym postumencie, zdradzały ostrą surowość jego pędzla — tak różną od łatwego wdzięku włoskich malarzy — surowość, której wielki mistrz flamandzki, nawet na francuskim dworze całkowicie się nie wyzbył, a która sama w sobie charakteryzowała zawsze artystów Północy.

— Prześliczna rzecz! — zawołałem. — Ale kimże jest ten cudowny młodzian, którego piękność przechowało dla nas szczęśliwie dzieło sztuki?

— To jest portret pana W. H. — odrzekł Erskine ze smutnym uśmiechem. Mogła to być jedynie gra światła, ale wydało mi się, że jego oczy zaświeciły łzami.

— Pan W. H.! — zawołałem. — A któż to jest pan W. H.?

— Nie pamiętasz? — odpowiedział. — Spójrz na książkę, na której spoczywa jego ręka.

— Widzę tu jakiś napis, ale nie mogę go odcyfrować — rzekłem.

— Weź szkło powiększające i spróbuj — zachęcał mnie Erskine, z tym samym smutnym, błąkającym się po wargach uśmiechem.

Wziąłem szkiełko i przysunąwszy sobie lampę począłem sylabizować trudne pismo z szesnastego wieku: „Jedynemu rodzicowi następujących tu sonetów”... — Wielki Boże! — wykrzyknąłem — czyżby to był szekspirowski pan W. H.?

— Cyryl Graham tak twierdził — mruknął Erskine.

— Ależ on jest zupełnie niepodobny do lorda Pembroke'a — odparłem. — Znam doskonale portrety z Penhurst. Kilka tygodni temu byłem w tamtych stronach.

— A czy naprawdę wierzysz, że sonety były dedykowane lordowi Pembroke? — zapytał.

— Jestem tego pewien — odrzekłem. — Pembroke, Szekspir i pani Mary Fitton są trzema osobami, występującymi w tych sonetach; nie ma co do tego wątpliwości.

— Zgadzam się z tobą — rzekł Erskine. — Ale nie zawsze tak myślałem. Wierzyłem kiedyś, a przynajmniej zdaje mi się, że wierzyłem w Cyryla Grahama i jego teorię.

— A jakaż to była teoria? — spytałem spoglądając na cudowny portret, który już zaczynał mnie dziwnie urzekać.

— To długa historia — odparł Erskine usuwając sprzed moich oczu obraz ruchem raczej porywczym, jak mi się wówczas zdawało. — Tak, długa historia, ale jeśli chcesz posłuchać, opowiem ci ją.

— Przepadam za hipotezami dotyczącymi sonetów — zawołałem — ale nie przypuszczam, abym się dał nawrócić na jakąś nową teorię. To zagadnienie przestało być tajemnicą dla kogokolwiek. Dziwię się właściwie, że mogło nią być tak długo.

— Ponieważ sam nie wierzę w tę historię, nie ma obawy, abym cię miał nawracać — rzekł śmiejąc się Erskine — ale może cię ona zaciekawić.

— Oczywiście, opowiedz mi o niej — odrzekłem. — Jeśli jest choć w połowie tak urzekająca jak ten obraz, będę zadowolony.

— A zatem — tu Erskine zapalił papierosa — muszę zacząć od osoby Cyryla Grahama. Wychowywaliśmy się obaj w tym samym internacie w Eton. Byłem o rok lub dwa od niego starszy, ale łączyła nas ogromna przyjaźń, pracowaliśmy i bawiliśmy się razem. Zabawy było oczywiście o wiele więcej niż nauki i nie mogę powiedzieć, abym tego żałował. Zbyt gruntowne wykształcenie ekonomiczne bywa rzeczą niekorzystną, podczas gdy to, czego nauczyłem się na boiskach w Eton, przydało mi się na równi z tym wszystkim, co nam wykładano w Cambridge. Muszę nadmienić że ojciec i matka Cyryla oboje już nie żyli. Zatonęli w pobliżu Isle of Wight wskutek okropnego wypadku na jachcie. Ojciec jego pracował w dyplomacji i ożenił się z córką — jedyną córką — lorda Creditona, który został opiekunem Cyryla po śmierci jego rodziców. Nie zdaje mi się, aby lord Crediton troszczył się zbytnio o Cyryla. Nie wybaczył nigdy całkowicie córce, że wyszła za mąż za człowieka nie posiadającego tytułu. Był to niezwykły okaz starego arystokraty, który klął jak przekupień i miał maniery farmera. Pamiętam moje spotkanie z nim w dniu publicznego egzaminu w szkole. Ofuknął mnie, podarował mi funta i zastrzegł, bym nie wyrósł na „przeklętego radykała”, jak mój ojciec. Cyryl nie nosił go w sercu i był szczęśliwy, że może większość wakacji spędzać u nas w Szkocji. Właściwie nie umieli nigdy zżyć się ze sobą. Cyryl uważał dziadka za niedźwiedzia, ten zaś Cyryla za zniewieściałego. Był nim, przypuszczam, istotnie, ale w pewnym tylko sensie, gdyż doskonale jeździł konno i wspaniale się fechtował. Dość powiedzieć, że dostał odznakę za fechtunek przed opuszczeniem szkoły w Eton. Jednakże jego sposób bycia cechowała jakaś omdlałość, poza tym był próżny, przy wiązywał niemałą wagę do swej urody i odnosił się nieprzychylnie do piłki nożnej. Tylko dwie rzeczy sprawiały mu prawdziwą przyjemność: poezja i występy aktorskie. W Eton wiecznie się przebierał i recytował Szekspira, a gdy przenieśliśmy się do Trinity, zapisał się już w pierwszym roku na członka Akademickiego Kółka Dramatycznego. Pamiętam, że jego występy teatralne budziły we mnie wielką zazdrość. By łem do niego niedorzecznie przywiązany; może dlatego, że tak bardzo różniliśmy się od siebie w wielu rzeczach. Ja byłem niezgrabnym, słabowitym chłopaczyskiem o wielkich stopach i okropnych piegach. Piegi są tak dziedziczne w szkockich rodzinach jak podagra w niektórych rodach angielskich. Cyryl mawiał, że z dwojga złego woli podagrę, ale on przywiązywał zawsze śmieszną wagę do zewnętrznego wyglądu. Pewnego razu, na naszym zebraniu dyskusyjnym, przeczytał nam swój elaborat, w którym dowodził, że lepiej być pięknym niż dobrym. Sam był niezaprzeczenie cudownie piękny. Ludzie mu niechętni, filistrzy i nauczyciele szkolni, tudzież młodzieńcy przygotowujący się do stanu duchowego, twierdzili, że Cyryl jest tylko ładny ale w jego twarzy było coś więcej niż to, co nazywamy zwykłą urodą. Według mnie był najwspanialszym stworzeniem, jakie widziałem, nic bowiem nie dorównywało gracji jego ruchów, wdziękowi jego sposobu bycia. Oczarowywał wszystkich godnych oczarowania i wielu takich, którzy nimi nie byli. Często przejawiał upór i niesforność, ja zaś uważałem go za strasznie nieszczerego. Myślę, że należało to głównie przypisać jego bezgranicznej chęci podobania się. Biedny Cyryl! Powiedziałem mu kiedyś, że zadowala się tanimi triumfami, na co się tylko roześmiał. Był okropnie rozpieszczony. Przypuszczam, że wszyscy czarujący ludzie są rozpieszczeni. W tym leży tajemnica ich powabu.

Muszę ci jednakże opowiedzieć o Cyrylu jako o aktorze. W Akademickim Kółku Dramatycznym, jak wiesz, nie wolno występować żadnym aktorkom. Nie wiem, jak jest teraz. Otóż Cyryl grał oczywiście wszystkie dziewczęce role i kiedy wystawiano Jak wam się podoba grał Rozalindę. Coś wprost cudownego! Prawdę mówiąc Cyryl Graham był jedyną doskonałą Rozalindą, jaką w życiu widziałem. Niepodobna opisać całego piękna, subtelności i wyrafinowania tej kreacji. Jego występy stanowiły olbrzymią sensację i nasz teatrzyk, okropny w tej epoce, był co wieczór przepełniony po brzegi. Dziś, nawet kiedy odczytuję tylko tę sztukę, nie mogę oprzeć się myśli o Cyrylu. Zdawałoby się, że została ona dla niego napisana. Następnego roku pozdawał egzaminy i przyjechał do Londynu, aby przygotowywać się do kariery dyplomatycznej. Ale nigdy nie pokalał się pracą. Spędzał dni na czytaniu sonetów Szekspira, a wieczory w teatrze. Oczywiście szalenie pragnął dostać się na scenę. Lord Crediton i ja czyniliśmy wszystko, aby go od tego uchronić. A być może, iż gdyby wstąpił na scenę, żyłby po dziś dzień. Dawanie rad jest zawsze głupią rzeczą, a dawanie dobrych rad bezwzględnie fatalną. Mam nadzieję, że nie będziesz nigdy popełniał tego błędu. A jeśli go popełnisz, będziesz tego zawsze żałował.

Otóż, dochodząc do właściwego punktu opowiadania, pewnego dnia otrzymałem od Cyryla list zapraszający mnie do siebie na wieczór. Miał śliczne pokoje w Piccadilly z widokiem na Green Park, a ponieważ odwiedzałem go tam codziennie, zdziwiłem się trochę, że zadał sobie trud napisania listu. Poszedłem oczywiście i zastałem go w stanie wielkiego podniecenia. Oznajmił mi, że odkrył nareszcie tajemnicę Szekspirowskich sonetów, że wszyscy uczeni i krytycy byli na fałszywym tropie, a on był pierwszy, który opierając się wyłącznie na wewnętrznym przeświadczeniu, doszedł, kim był naprawdę pan W. H. Cyryl szalał z radości i przez dłuższy czas nie chciał mi wyjaśnić swej teorii. W końcu przyniósł cały plik notatek, sięgnął po odpis sonetów leżących nad kominkiem i zasiadłszy w fotelu wygłosił dla mnie cały wykład dotyczący tej materii.

Zaczął od wykazywania, że młody człowiek, do którego skierowane były te dziwnie namiętne strofy, musiał być kimś, kto stał się prawdziwie pobudzającym czynnikiem w rozwoju sztuki dramatycznej Szekspira, czego nie da się powiedzieć ani o lordzie Pembroke'u, ani o lordzie Southamptonie. Poza tym, kimkolwiek był ów młodzieniec, nie mógł być nikim wysoko urodzonym, na co wskazuje wyraźnie XXV sonet, w którym Szekspir przeciwstawia siebie tym, co są „ulubieńcami możnych książąt” i mówi otwarcie:

Ludzie, na których gwiazdy blask swój zlały, Niech rozpierają honory i władza, Mnie zaś, gdy los mi odmówił tej chwały, Niech w słodkiej ciszy to, co mam, dogadza.

Kończy zaś swój sonet wyrażając zadowolenie, że ten, którego uwielbia, pochodzi ze skromnego środowiska:

Jam jest szczęśliwszy, miłość ma wzajemną, Z nikim też w sporze i nikt w sporze ze mną.

Ten sonet, zdaniem Cyryla, byłby zupełnie niezrozumiały, gdybyśmy przyjęli, że był skierowany bądź do lorda Pembroke'a, bądź do lorda Southamptona, którzy obaj zajmowali uprzywilejowane stanowiska w Anglii i którym całkowicie przysługiwała nazwa „możnych książąt”. Na potwierdzenie tej tezy Cyryl przeczytał mi sonety CXXIV i CXXV, w których Szekspir mówi, że jego miłość „nie jest dzieckiem próżności”, że „jej nie dokucza pyszniący się zbytek”, i że „nie wytworem przypadku jest ona”. Słuchałem go z dużym zainteresowaniem, gdyż o ile mi wiadomo, nikt dotychczas nie zrobił tej uwagi, ale dalszy ciąg okazał się jeszcze ciekawszy, bo jak mi się wówczas wydało, przekreślał całkowicie rolę lorda Pembroke'a. Wiemy z Meresa, że sonety zostały napisane przed rokiem 1598, a sonet CIV mówi nam, że przyjaźń Szekspira z panem W. H. istnieje już od trzech lat. Otóż lord Pembroke, urodzony w 1580 r., przyjechał po raz pierwszy do Londynu mając osiemnaście lat, czyli w 1598, podczas gdy znajomość Szekspira z panem W. H. musiała rozpocząć się w 1594, a najpóźniej, w 1595. Z tego wynika, że Szekspir nie mógł znać lorda Pembroke'a przed napisaniem sonetów.

Cyryl podkreślił również, że ojciec Pembroke'a zmarł dopiero w 1601, podczas gdy jasno wynika z wiersza;

Miałeś ojca przecie... że ojciec pana W. H. umarł w 1598. Poza tym niedorzecznością byłoby mniemać, że wydawca z tej epoki — a przedmowa wyszła spod pióra wydawcy — ośmielił się dedykować książkę Williamowi Herbertowi księciu Pembroke, tytułując go krótko panem W. H. Co się zaś tyczy lorda Buckhursta, o którym jest mowa jako o panu Sackvil]e, rzecz ta nie stanowi dowodu, gdyż lord Buckhurst nie był parem, tylko młodszym synem para, a tytuł jego był tytułem honorowym, ustęp zaś w England's Parnassus odnoszący się do jego osoby, nie jest formalną wzniosłą dedykacją, lecz po prostu przypadkową aluzją. Tyle o lordzie Pembroke'u, którego domniemane prawa Cyryl z łatwością obalał, podczas gdy ja słuchałem go w zdumieniu. Z lordem Southamptonem poradził sobie jeszcze krócej. Southampton został w bardzo młodym wieku kochankiem Elżbiety Vernon, nie było więc potrzeby przynaglania go do małżeństwa; nie był piękny; nie byt podobny do matki jak pan W. H.:

Zwierciadłem-ś matki swojej i jak ona Widzi swą wiosną w tobie, pełną krasy... itd. a przede wszystkim miał na imię Henryk, podczas gdy z gry słów w sonetach (CXXXV i CXLIII) wynika, że przyjaciel Szekspira miał to samo imię co on sam, to jest Will.

Co do innych przypuszczeń niefortunnych komentatorów, jak to, że litery W. H. są omyłką drukarską i oznaczają Mr W. S., czyli Williama Szekspira, że: Mr W. H. powinno być odczytywane jako: W. Hall, że Mr W. H. to William Hathaway; że po słowie wisheth należy postawić kropkę, co uczyni z osoby pana W. H. autora, a nie obiekt, któremu utwór jest dedykowany — z tymi wszystkimi hipotezami Cyryl rozprawił się bardzo krótko. Nie warto tu powtarzać jego argumentów, choć pamiętam, że przyprawił mnie o wybuch śmiechu czytając — na szczęście nie w oryginale — wyjątki z komentarzy pewnego Niemca nazwiskiem Barnstorff, który upierał się przy twierdzeniu, że Mr W.H. nie oznaczało nic innego jak „Mr William Himself” Cyryl nie chciał również ani przez chwilę słyszeć o tym, aby sonety miały być satyrą na dzieło Draytona oraz Johna Daviesa z Herefordu. Dla Cyryla, podobnie jak dla mnie, miały one poważne i tragiczne znaczenie, były poezją wyrwaną z serca przepełnionego goryczą i osłodzone miodem szekspirowskich warg. Jeszcze silniej odpierał Cyryl hipotezę, jakoby Szekspir przemawiał do własnego idealnego „ja” lub do ideału człowieczeństwa, jakoby wysławiał ducha piękna albo mądrości, miał na myśli boskie logos lub kościół katolicki. Wyczuwał, tak jak wszyscy, przypuszczam, odczuwamy, że sonety zwracały się do jed nostki, do jakiegoś określonego młodzieńca, którego indywidualność, z przyczyn niewyjaśnionych, napełniała duszę Szekspira straszliwą radością i jeszcze straszliwszą rozpaczą.

Po takim całkowitym oczyszczeniu terenu Cyryl prosił mnie, bym odrzucił wszelkie z góry powzięte przekonania i wysłuchał bezstronnie oraz bez uprzedzeń tego, co mi powie o swojej koncepcji. Problem, który wysunął, przedstawiał się następująco: kim był ów młodzieniec z tej epoki życia Szekspira, nie pochodzący z szlacheckiego rodu, a nawet pozbawiony szlachetnego charakteru, do którego poeta zwracał się w słowach tak namiętnych, że nie możemy nadziwić się temu szczególnemu uwielbieniu i wzdragamy się niemal przed użyciem klucza mogącego odsłonić tajemnicę jego serca? Kim był człowiek, którego fizyczna piękność była tak doskonała, że stała się kamieniem węgielnym Szekspirowskiej sztuki, źródłem Szekspirowskiego natchnienia, wcieleniem Szekspirowskich marzeń? Traktowanie go po prostu jako obiektu niektórych poematów miłosnych byłoby zatraceniem całego ich znaczenia, gdyż sztuka, o której Szekspir mówi w sonetach, nie odnosi się do sztuki samych sonetów, które były w jego mniemaniu rzeczami błahymi i nie przeznaczonymi dla ogółu, jemu chodziło o sztukę dramatyczną i do niej odnoszą się te wszystkie aluzje. Ten, do którego Szekspir mówi:

Tyś moją wszystką jest sztuką, na szczyty
Wiedzy mój umysł wznosisz nieobyty

ten, któremu obiecuje nieśmiertelność:

...potęgą mej pieśni

Imię się twoje z ludzkim tchem rówieśni nie mógł być nikim innym jak chłopcem-aktorem, dla którego Szekspir stworzył Violę i Imogenę, Julię i Rozalindę, Porcję i Desdemonę, wreszcie samą Kleopatrę. Taka była teoria Cyryla Grahama, wysunięta — jak widzisz — jedynie i wyłącznie z sonetów. Przyjęcie tej tezy zależało  nie tyle od dowodów oczywistych i dających się wykazać, ile od jakiegoś duchowego i artystycznego wyczucia, które w mniemaniu Grahama dawało jedyną rękojmię odtworzenia prawdziwego sensu tych wierszy. Pamiętam, że przeczytał mi ten piękny sonet:

Czyż na temacie mojej Muzie zbędzie,
Dopóki w wiersze moje tę przesłodką
Treść swą przelewasz — zbyt wzniosłe orędzie,
By z mą zwyczajną zgodziło się zwrotką?
Podziękuj sobie, jeśli z księgi mojej
Jakieś twym oczom jasne rzeczy błysły:
Najtępszy pisarz jeszcze się ostoi,
Gdy ty go swymi rozjaśnisz pomysły.
Bądź mi dziesiątą Muzą, dziesięćkrotnie
Przewyższającą serce tych dziewięciu.
Kto ciebie wzywa, niechaj tworzy sotnie
Rymów, żyć godnych w wieczności objęciu,
Gdy się Czasowi pieśń ma spodobała,
Moim niech będzie trud, zaś twoją chwała.

— i dowodził, że to całkowicie potwierdza jego teorię. Odczytując potem bardzo uważnie wszystkie sonety wykazywał, a przynajmniej zdawało mu się, że wykazuje, iż dzięki tej nowej interpretacji to, co mogło wydawać się ciemne albo przesadne, stawało się od razu jasne i zrozumiałe, nabierało doniosłego znaczenia artystycznego, ukazując jednocześnie Szekspirowską koncepcję stosunku zachodzącego między sztuką aktora a sztuką dramaturga.

Stawało się więc oczywistym, że w otoczeniu Szeks pira musiał znajdować się jakiś niezwykły młody aktor wielkiej piękności, któremu on powierzał role bohaterek swych dramatów, Szekspir był bowiem nie tylko poetą o wielkiej wyobraźni, ale także doświadczonym reżyserem. Cyryl Graham potrafił odtworzyć nazwisko tego chłopca-aktora. Na imię miał Will lub, jak go Cyryl wolał nazywać, Willie Hughes. Chrzestne imię wyłowił oczywiście z gry słów w sonetach CXXXV i CXLIII; nazwisko zaś, jak twierdził, kryło się w ósmym wierszu XX sonetu, w którym pan W.H. opisany był jako

„A man in hew, all Hews in his controwling.” W oryginalnym wydaniu sonetów słowo Hews zaczyna się dużą literą i jest pisane kursywą, co jasno dowodzi, że chodziło tu o jakąś grę słów. Pogląd Grahama znajdował potwierdzenie dość poważne w tych sonetach, w których autor w dziwny sposób igrał słowami use i usury. Oczywiście zostałem od razu przekonany i Willie Hughes stał się dla mnie postacią równie rzeczywistą jak Szekspir. Jedyne zastrzeżenie, jakie wypowiedziałem, dotyczyło faktu, iż nazwisko Willie Hughes nie znajduje się w spisach aktorów Szekspirowskiego teatru w pierwodruku listy jego członków. Cyryl jednakże dowodził, że brak nazwiska Hughesa na liście potwierdza tylko jego teorię, bo jak jasno wynika z sonetu CXXXVI, Willie Hughes opuścił Szekspirowską trupę, aby występować w innym teatrze, prawdopodobnie w jednej ze sztuk Chapmana. Widocznie w związku z tym Szekspir w swym słynnym sonecie o Chapmanie tak mówi do Hughesa:

Gdy jego rymy twa powaga wspiera,
Wówczas mi treści brak, ma pieśń umiera...

To wyraźne „Gdy jego rymy twa powaga wspiera” niewątpliwie odnosiło się do piękności młodego aktora, który wnosił na scenę życie i prawdę, a wierszowi Chapmana dodawał uroku. Tę samą myśl wypowiada Szekspir w LXXIX sonecie:

Pókim zabiegał li o pomoc twoją
Wiersz mój posiadał twój li urok mnogi,
Teraz me rymy w czar się już nie stroją,
Muza ma innym ustępuje z drogi... 

a także w sonecie bezpośrednio poprzedzającym cytowany powyżej, w którym mówi:

Że inne pióra święcą twej osobie
Pieśń swą, za mymi postępując wzory...

Tu gra słów (use — Hughes) jest zupełnie oczywista, a zdanie: „Pieśń swą, za mymi postępując wzory...” ma znaczyć: „Dzięki twej pomocy jako aktora, sztuki ich zdobywają powodzenie u ludzi.”

Byakt to cudowny wieczór i siedzieliśmy niemal do świtu czytając i odczytując sonety. Po jakimś czasie jednakże doszedłem do wniosku, że zanim się podobną tezę przedłoży światu, trzeba koniecznie zdobyć jakiś niezależny dowód istnienia tego młodego aktora Williama Hughesa. Gdyby się udało to ustalić, jego identyczność z panem W. H. nie pozostawiałaby żadnej wątpliwości, ale w przeciwnym razie cała koncepcja musiałaby upaść. Wysunąłem bardzo dobitnie to zastrzeżenie w rozmowie z Cyrylem, który był mocno zniechęcony moim filisterskim, jak nazwał, rodzajem umysłu i wyrażał się o tym z goryczą. Wymogłem jednak na nim obietnicę, że we własnym interesie nie opublikuje swego odkrycia dopóki nie zdobędzie danych, które je postawią poza obrębem wątpli wości. Przez tygodnie całe przeszukiwaliśmy rejestry kościołów w City, manuskrypty Alleyna w Dulwich, Archiwum, akty lorda Chamberlaina, słowem wszystko, co mogło zawierać jakąkolwiek wzmiankę o Willie'm Hughesie. Nie znaleźliśmy naturalnie nic i postać Williego zaczęła stawać się dla mnie coraz bardziej problematyczna. Cyryl był w okropnym stanie rozdrażnienia i roztrząsał tę kwestię dzień po dniu błagając mnie, abym uwierzył, ja jednak, widząc rysę w jego dociekaniach, nie chciałem dać się przekonać, dopóki rzeczywiste istnienie Willie'ego Hughesa, młodego aktora z Elżbietańskiej epoki, nie będzie stwierdzone tak niezbicie, aby nie pozostawało miejsca na wątpliwości i wykręty.

Pewnego dnia Cyryl opuścił miasto i sądziłem, że pojechał odwiedzić dziadka, ale dowiedziałem się później od lorda Creditona, że tak nie było. Po jakichś dwóch tygodniach otrzymałem od Cyryla telegram nadany z Warwick, w którym prosił mnie usilnie o przybycie do niego na obiad tegoż wieczoru o ósmej. Ledwo przyszedłem, powiedział:

— Jedynym z apostołów, który nie zasługiwał na to, by mu dostarczono dowodu, był św. Tomasz,, a św. Tomasz był jedynym z apostołów, któremu dowód był dany.

Zapytałem go, co przez to rozumie. Odpowiedział, że udało mu się nie tylko stwierdzić istnienie młodzieńca-aktora z XVI wieku nazwiskiem Willie Hughes, ale dowieść z całą oczywistością, że był owym panem W. H. z sonetów. Na razie nie dał mi żadnych objaśnień, ale po skończonym obiedzie przedstawił mi uroczyście obraz, który tobie pokazałem, i powiedział, że znalazł go w zupełnie przypadkowy sposób, a mianowicie obrazek ten przytwierdzony był gwoździami do bocznej ściany starej skrzyni zakupionej w jakiejś fermie w Warwickshire. Sama skrzynia, którą Cyryl naturalnie z sobą przywiózł, przedstawiała piękny okaz z epoki Elżbietańskiej, a na samym środku jej przedniej ścianki wyryte były, bez żadnej wątpliwości, inicjały W. H. Ten właśnie monogram zwrócił uwagę Cyryla, ale twierdził, że kilka dni minęło od chwili zakupienia skrzyni, zanim przyszło mu na myśl zbadać dokładnie jej wnętrze. Jednakże pewnego rana spostrzegł, że jedna z bocznych ścian skrzyni jest o wiele grubsza niż druga, a przyjrzawszy się uważnie przekonał się, że oprawny obrazek na drzewie został do niej przymocowany. Wyjąwszy go ujrzał ten oto portret leżący tu na kanapie. Był bardzo brudny i pokryty pleśnią, udało mu się jednak odczytać go i ku swej wielkiej radości stwierdził, że dzięki przypadkowi odkrył wreszcie jedyną rzecz, której poszukiwał. Miał przed sobą autentyczny portret pana W. H., z ręką opartą na karcie z dedykacją sonetów, na ramie zaś można było odcyfrować nazwisko młodego człowieka, wypisane wielkimi czarnymi literami na spłowiałozłotym tle: Master Will Hews.

I cóż miałem powiedzieć? Ani przez chwilę nie przyszło mi na myśl, że Cyryl Graham wprowadza mnie w błąd usiłując udowodnić swoją teorię przy pomocy falsyfikatu.

— Czyżby to był falsyfikat? — zapytałem.

— Oczywiście — odparł Erskine. — Doskonały falsyfikat, niemniej falsyfikat. Zdawało mi się wtedy, że Cyryl przyjął to odkrycie dość spokojnie, ale przypomniałem sobie, iż nieraz mawiał, że on dla siebie nie potrzebuje żadnych tego rodzaju dowodów, gdyż uważa swą teorię za najdoskonalej umotywowaną bez tego. Roześmiałem się i winszując mu gorąco cudownego odkrycia podkreśliłem, iż tylko dzięki temu odkryciu cała jego teoria nie została obalona. Ułożyliśmy wspólnie, że obrazek powinien być reprodukowany jako akwaforta na tytułowej stronicy Cyrylowego wydania sonetów; i przez trzy miesiące nie robiliśmy nie innego poza studiowaniem tych poematów wiersz za wierszem, dopóki nie udało się nam przezwyciężyć wszystkich trudności tekstu i jego znaczenia. Pewnego nieszczęsnego dnia znalazłem się w Holborn w sklepie z rycinami i tam zobaczyłem na kontuarze przepiękne sztychy wykonane srebrną igłą. Podobały mi się tak dalece, że je kupiłem, a właściciel sklepu, nazwiskiem Rawlings, objaśnił mnie, że robił je młody malarz, niejaki Edward Merton, bardzo uzdolniony, ale ubogi jak mysz kościelna. W parę dni później poszedłem do teatru Mertona otrzymawszy jego adres od sprzedawcy rycin. Zastałem bladego, interesującego młodzieńca, a także jego żonę, wyglądającą pospolicie, dawną modelkę, jak mnie później objaśniono. Powiedziałem mu, że ogromnie się zachwycam jego rysunkami, co zdaje się zrobiło mu wielką przyjemność, i prosiłem o pokazanie mi innych prac. Gdy przeglądaliśmy tekę pełną naprawdę ślicznych rzeczy, Merton bowiem posiadał pociągnięcia ołówkiem niezawodne i niesłychanie delikatne, dostrzegłem nagle rysunek portretu pana W. H. To żadnej wątpliwości nie ulegało. Był to niemal facsimile, z tą tylko różnicą, że dwie maski, Tragedii i Komedii, nie zwisały z marmurowego postumentu, jak na obrazku, ale leżały na podłodze u stóp młodego człowieka.

— Skąd pan to wziął, na Boga? — zapytałem. Zmieszał się trochę i odpowiedział:

— Ach, to nic. Nie wiedziałem, że to leży w tej tece. Zupełnie bezwartościowa rzecz.

— Robiłeś to przecie dla pana Cyryla Grahama — zawołała żona malarza — a skoro ten pan życzy sobie nabyć rysunek, sprzedaj mu go.

— Dla pana Cyryla Grahama? — powtórzyłem. — Czy to pan malował portret pana W. H.?

— Nie rozumiem, o co panu chodzi — odrzekł czerwieniąc się.

Była to straszna historia. Żona — modelka, wygadała wszystko. Dałem jej na odchodnym pięć funtów. Dziś nie mogę wprost o tym myśleć, wtedy oczywiście byłem wściekły. Poszedłem wprost do mieszkania Cyryla, czekałem tam trzy godziny na jego powrót, a gdy stanął przede mną z tym ohydnym kłamstwem wyglądającym mu z oczu, powiedziałem, że jego oszustwo zostało przeze mnie wykryte. Pobladł bardzo i rzekł:

— Zrobiłem to wyłącznie ze względu na ciebie. Nie chciałeś się dać przekonać w żaden inny sposób. A to nie narusza prawdy mojej teorii.

— Prawdy twojej teorii? — krzyknąłem. — Im mniej będziemy o tym mówili, tym lepiej. Sam w to nigdy nie wierzyłeś. Gdybyś wierzył, nie dopuściłbyś się oszustwa, aby dowieść rzekomej prawdy. — Padły między nami ostre słowa, wynikła z tego straszna kłótnia. Byłem, prawdopodobnie, niesprawiedliwy. Nazajutrz Graham nie żył.

— Nie żył! — wykrzyknąłem.

— Tak. Zastrzelił się z rewolweru. Krew jego trysnęła na ramę obrazka, na to miejsce, gdzie było wypisane nazwisko. Zanim dobiegłem, gdyż służący jego od razu po mnie posłał, zastałem już na miejscu policję. Pozostawił list do mnie, pisany widocznie w największym podnieceniu i przygnębieniu umysłowym.

— Cóż było w tym liście? — spytałem.

— Ach, że absolutnie wierzy w istnienie Willie'ego Hughesa, że zamówienie falsyfikatu było zrobionym dla mnie ustępstwem, które w najmniejszej mierze nie osłabia prawdy jego twierdzenia, że wreszcie dla wykazania mi, jak silną i nieskażoną jest jego wiara, postanawia złożyć swe życie w ofierze tajemnicy sonetów. Nieprzytomny, wariacki list. Kończył się, pamiętam, powiedzeniem, że powierza mi teorię o Willie'm Hughesie, że moją rzeczą będzie teraz przedstawienie jej światu, i odsłonięcie wreszcie tajemnicy Szekspirowskiego serca.

— Cóż za tragiczna historia! — wykrzyknąłem. — I czemuś nie spełnił jego życzenia?

Erskine wzruszył ramionami.

— Gdyż jest to od początku do końca niedorzeczna teoria — odpowiedział.

— Mój drogi — rzekłem powstając z krzesła — odnosisz się zupełnie błędnie do całej sprawy. Jest to jedyny doskonały klucz do Szekspirowskich sonetów, najlepszy, jaki kiedykolwiek wynaleziono. Teoria jest kompletna w każdym szczególe. Wierzę w Willie'ego Hughesa.

— Nie mów tego — rzekł Erskine z powagą. — Według mnie jest w tej idei coś fatalnego, a z naukowego punktu widzenia nic za tym nie przemawia. Zagłębiałem się w to wszystko i upewniam cię, że to jest teoria fałszywa. Wydaje się prawdopodobna do pewnego punktu. Potem — koniec. Drogi chłopcze! na miłość boską nie podejmuj tematu Willie'ego Hughesa. Serce ci pęknie od tych dociekań.

— Erskinie — odrzekłem — twoim obowiązkiem jest przedstawienie światu tej tezy. Jeśli tego nie uczynisz, ja to zrobię. Zatajając ją, krzywdzisz pamięć Cyryla Grahama, najmłodszego i najwspanialszego ze wszystkich męczenników literatury. Uczyń mu zadość, błagam cię! On umarł za tę sprawę, nie pozwól, aby jego śmierć była daremna.

Erskine spoglądał na mnie ze zdumieniem.

— Porwał cię sentyment zawarty w tej historii — rzekł. — Zapominasz o jednym: nie wszystko jest prawdą, za co człowiek umiera. Kochałem Cyryla Grahama. Jego śmierć była dla mnie strasznym ciosem. Przez lata całe nie mogłem się podźwignąć. I myślę, że nigdy nie przyszedłem całkowicie do siebie. Ale Willie Hughes? Nie ma cienia prawdy w tej historii o Willie'm Hughesie. Taki osobnik nigdy nie istniał. Co się zaś tyczy przedstawienia światu całej sprawy, to świat sądzi, że Cyryl Graham przypadkiem się zastrzelił. Jedyny dowód samobójstwa zawarty był w liście do mnie, a o tym liście ludzie nie słyszeli. Do dziś dnia lord Crediton jest przekonany, że tu zaszedł wypadek.

— Cyryl Graham poświęcił życie dla wielkiej idei — odrzekłem — i jeśli nie chcesz mówić o jego ofierze ukaż ludziom jego wiarę.

— Jego wiara — rzekł Erskine — opierała się na przesłankach fałszywych, niezdrowych, na przesłankach, których żaden szekspirolog nie mógłby ani na chwilę uwzględnić. Wyśmiano by jego teorię. Nie rób z siebie wariata i nie idź za tropem, który nigdzie nie wiedzie. Przyjmujesz jako punkt wyjścia istnienie osoby, której istnienia trzeba dopiero dowieść. Zresztą wszyscy wiedzą, że sonety były dedykowane lordowi Pembroke'owi. To sprawa ustalona raz na zawsze.

— Sprawa nie jest ustalona! — zawołałem. — Podejmę ją w miejscu, w którym ją Graham zostawił, i dowiodę światu, że miał słuszność!

— Głupi chłopcze! — rzekł Erskine. — Wracaj do domu, bo jest po drugiej, i przestań myśleć o Willie'm Hughesie. Żałuję, żem ci .0 tym w ogóle mówił, i niezmiernie żałuję, żem cię nawrócił na coś, w co sam nie wierzę.

— Dałeś mi klucz do największej tajemnicy literatury nowożytnej — odpowiedziałem — i póty nie spocznę, aż cię przekonam, aż przekonam każdego, że

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej