Franciszek Gawroński

POLITYKA PRUSKA WOBEC ROSYI I AUSTRYI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

POLITYKA PRUSKA WOBEC ROSYI I AUSTRYI

Gawroński Franciszek

Europa staje się od pewnego czasu widownią agitacyi politycznej, mającej na celu szkodliwe intrygowanie w obcem państwie środkami i sposobami, dotychczas mało stosowanymi w polityce państw kulturalnych. Skutkiem tego wytwarza się groźna sytuacya międzynarodowa, mogąca doprowadzić do poważnych konfliktów. Zasadniczym błędem tej polityki jest udawanie dobrej wiary w urzędowe stanowisko mocarstw, jawnie sobie wrogich, chociaż połączonych sojuszami i przyjaźniami monarchów. Przyczyną tego błędu jest niedostrzeganie lub niedocenianie dróg i środków działania, leżących poza obrębem polityki oficyalnej.

Już w obecnym czasie skonstatować możemy wzajemną walkę między sobą trzech zaprzyjaźnionych państw: Austryi, Rosyi i Prus.

I.

Od dłuższego czasu toczy się walka o terytoryum Turcyi, o jej geograficzne położenie — że tak powiem — i o wpływ na drobne narody i państwa bałkańskie, będące w samej rzeczy igraszką intryg politycznych, wreszcie o drogę, wiodącą do zatoki Perskiej.

Prusy chcą ominąć Dardanele — i mogą to uczynić. Kapitał ich i polityka idą linią kolei żelaznych i zdążają przez Azyę Mniejszą, Liban i dawną Mezopotamię do zatoki Perskiej. Niemcom ciasno u siebie. Ludziom braknie ziemi, kapitałowi — lokacyi, przemysłowi — odbytu. Prą więc całą potęgą na południowy wschód Europy. Droga prowadzi przez Austryę. Innej niema. Silna zatem Austrya nie jest pożądana ani korzystna dla Prus. Im ona będzie słabsza politycznie na zewnątrz i na wewnątrz, tem dla Prus lepiej. Prowadzą one zatem podwójną grę: udając życzliwość dla sojusznika, zasłoniły go przed rozdrażnioną Rosyą z powodu przyłączenia Bośnii i Hercegowiny. Ale Rosya była bardzo słaba militarnie — i kto wie jakby się zakończyła kampania. Europa wszakże boi się wojny. I słusznie. Zażegnano przeto wojnę orężną. Ale te same Prusy skorzystały z zatargu Austryi z Serbią i Turcyą i zdołały opanować rynki handlowe na Bałkanie, z ogromną stratą dla przemysłu austryackiego. Dążyły one do tego powoli i wybrały zręcznie chwilę, ażeby swego przyjaciela politycznego mocno uderzyć po kieszeni i zamknąć przed nim drogę — do cudzej kieszeni. W ciągu pół wieku prawie przygotowywały sobie pole do zwycięstwa, osadzając za pośrednictwem swoich wpływów i polityki na malutkich tronach bałkańskich boczne linie książąt niemieckich. W Grecyi siedzi dynastya niemiecka, w Rumunii — niemiecka, w Bułgaryi — niemiecka; pozostaje tylko drobna Serbia, osaczona ze wszech stron, i jeszcze mniejsza, ale groźniejsza koligacyami Czarnogóra. Na Bałkanie rozsiadła się zatem niemiecka — w najgorszem tego słowa znaczeniu — kultura, niemiecki przemysł, niemiecka polityka, niemieckie wpływy.

Do takich zwycięstw nie dopuszcza się spólników, a spólnicy napierają z dwóch stron gwałtownie: ze strony Rosyi i Austryi.

Z Rosyą Prusy mają jeszcze inne, dawne, historyczne porachunki niezałatwione, które Rosya wzięła w spadku po Rzplitej polskiej. Jest to dawna Kuronia, pobrzeże morza. Baltyckiego, część Litwy — dzisiejsze t. zw. prowincye Nadbałtyckie. Nie wygasły do nich dawne pretensye krzyżackie. Przed pięciuset laty zostały one orężem polskim złamane. Odtąd hrabiowie brandenburscy składali przed królami polskimi na kolanach przysięgę wierności. Przysięga ta nie przeszkadzała im do intrygowania przeciw Rzplitej polskiej i dążenia do pozbycia się wasalstwa w stosunku do Polski. I to się im udało. Poczęło się tedy tworzyć powoli nowe państwo. Na zwiększanie się jego nagłe i wielkie, z powodu zagarnięcia Wielkopolski i Śląska, nie zwrócono dostatecznej uwagi w Europie. Ostrożna i obłudna polityka Prus pozwalała im się wzmocnić. Napoleon I, jakby duchem wieszczym przeczuwając szkodliwość tego państwa dla życia i spokoju Europy, w dwóch bitwach zniszczył je. Kupiono łaskę zwycięzcy ofiarą czci kobiecej — królowej Ludwiki. Z upadkiem Napoleona I podniosła się hydra pruska i odżyła. Ale nie czas było na walki. Trzeba było odbudowywać rozbite państwo. Oczy Hohenzollernów były wszakże ciągle zwrócone ku Memlowi i Rydze. Gdzie są Niemcy, tam kraj musi należeć do Niemiec. Taka jest nowa dewiza państwowa Prus, przekształconych na państwo niemieckie. A nad Bałtykiem tworzyło się powoli gniazdo niemieckie. Rodziny krzyżackich baronów rozrastały się, zakładano nowe kolonie, niszczono Łotyszów i — dostarczano urzędników, ministrów i ulubieńców na dwór petersburski. Tak trwało długie lata. Teraz nareszcie przyszła chwila, kiedy owoc krzyżacki dojrzał. Można go już zerwać.

Na to, ażeby ułatwić tę czynność, Prusom potrzebna nie Rosya silna, lecz osłabiona walkami wewnętrznemi, targana nierządem, zwichrzona anarchizmem narodowościowym i państwowym.

W tym kierunku Prusy prowadzą politykę wobec Rosyi, stosując te same metody i do Austryi. Intryga i przekupstwo odgrywają pierwszorzędną rolę. Chodzi o to, ażeby z jednej strony nie dopuścić Rosyi do wzmocnienia się i rozwoju na swojem Południu, stworzyć tu tamę i w ten sposób przeciąć drogę do ambitnych marzeń politycznych, z drugiej — uczynić to samo z Austryą, stworzywszy dla niej robotę wewnętrzną tak urozmaiconą i najeżoną niespodziankami, ażeby zawsze czegoś i kogoś obawiała się, a w ten sposób miała skrępowane ręce i nie mogła przeszkadzać rozwojowi polityki pruskiej i na Bałkanie i w Turcyi azyatyckiej.

II.

Poznajmy w głównych zarysach metodę postępowania Prus w Rosyi i Austryi, jako też drogi i środki, którymi to państwo się posługuje.

Zacznijmy od Rosyi, jak wiadomo, często odbywają się zjazdy bardzo serdeczne. Cesarz Wilhelm, jak opowiadają, daje nawet rady Rosyi co do polityki wewnętrznej... ale — prima charitas ab ego: nie przeszkadza to mu bynajmniej przysposabiać gruntu w Rosyi dla — przyszłości Prus. Ale wszystko się dzieje pod pokrywką życzliwości.

W myśl zasady: gdzie mieszka Niemiec — do tego miejsca sięga państwo niemieckie, Niemcami zostało zalane Królestwo Polskie. Baronowie prowincyi Nadbaltyckich dzięki temu, że piastują najwyższe urzędy biurokratyczne, zdołali tam utworzyć rodzaj państwa w państwie: stworzyli własne instytucye kulturalne, własne szkoły, własne biura informacyjne, nawet kadry dla przyszłego wojska niemieckiego w granicach Rosyi.

Nie zadowolili się tem wcale. Kolonizacya niemiecka na ziemiach dawnej Rzplitej polskiej postępuje z roku na rok. Prusy dla przyszłej wojny z Rosyą muszą mieć od morza Baltyckiego po Czarne własnych szpiegów, żołnierzy, dostawców żywności. W gubernii wołyńskiej, leżącej bezpośrednio na pograniczu Królestwa Polskiego, nabyli Niemcy w ciągu lat 1906 — 1908 35 000 hektarów ziemi, a w roku 1909 przeszło 20 000 hekt, tak, że w obecnej chwili znajduje się w rękach niemieckich jedynie w gub. wołyńskiej przeszło 700 000 hektarów, co stanowi 12 proc. całej własności ziemskiej na Wołyniu. Niedość tego. Nie są jeszcze obliczone kolonie niemieckie w gub. kijowskiej i chersońskiej, a wiadomo, że są one też liczne na wyspie Chortycy i w okolicach, a Odesę i Mikołajów otaczają wieńcem. Ogromna fala kolonistów, rozsiadających się na ziemiach dawnej Rzplitej aż do morza Czarnego, ukrywa się w tajnikach statystyki urzędowej niemieckiej, a Rosya nie widzi niebezpieczeństwa, pochłonięta polityką niwelacyjną względem Polaków i Finlandczyków.

W tym stanie rzeczy nie potrzebują Prusy wysyłać szpiegów do Rosyi, gdyż w swoich koloniach posiadają informatorów stałych, przychylnych, wiernych i zawsze będących na zawołanie.

Liczni dostojnicy niemieckiego pochodzenia, wiernei służąc Rosyi, kupują majątki w Niemczech i kapitały swe lokują w bankach niemieckich. Wszystkim tym panom wcale nie zależy na tem, ażeby Rosya kroczyła normalną droge rozwoju. Im więcej niepokojów w państwie, tem oni mają wyższe pensye, a ojczyzna niemiecka — muss grösser sein!

Zdarza się więc, że Niemcy, zajmujący stanowiska w państwie rosyjskiem, prowadzą politykę niemiecką wszędzie tam, gdzie ona jest korzystna dla Prus. A Prusom bynajmniej o pokój wewnętrzny tak w Rosyi jak w Austryi nie chodzi. Niemcy tedy nietylko gorliwie popierają „prawdziwie rosyjską" politykę względem Polski i Finlandyi, lecz także, w myśl tej polityki, pracują nad wywoływaniem u tych narodów rozdwojenia na każdem polu, wszędzie, gdzie tylko się uda.

Słynna rewizya senatora Neudhardta, która w państwie rosyjskiem nie dostrzegła Niemców, zdołała jednak dostrzedz maryawitów, sektę niedawno powstałą z odszczepieństwa od Kościoła rzymsko-katolickiego. Neudhardt otoczył ją opieką. Kowalski, widoma głowa maryawitów, był przyjęty na długie posłuchanie przez Neudhardta, a rezultatem tej wizyty był okólnik do wszystkich naczelników powiatów, ażeby każda nowa gmina maryawicka miała prawo otrzymać długoterminową bezprocentową pożyczkę z funduszów Ministeryum spraw wewnętrznych na budowę własnej kaplicy, a każda taka gmina, jeśli posiada przynajmniej stu wyznawców, może na ten cel otrzymać bezzwrotnie 4000 rb.

Opanowana przez Niemców biurokracya w Rosyi wyzyskuje z niesłychaną zręcznością nienawiść narodu rosyjskiego do żydów i szeregiem praw wyjątkowych nietylko drażni tę ludność, lecz zmusza ją niejako do obłudnego przy-pochlebiania się rządowi, gdy, wyrzucana ze wszystkich punktów państwa, skupia się na terenie Królestwa Polskiego — jedynem miejscu, gdzie wolno jej mieszkać w liczbie nieograniczonej. Rozporządzenia rządowe, ograniczając do kilku procentów prawo ludności żydowskiej do nauki w średnich i wszystkich wyższych zakładach naukowych Cesarstwa, pozwalają jej korzystać z całej pełni tych praw tylko w Królestwie Polskiem; w ten sposób wytwarza się sztuczną żydowską kolonizacyę, wywołując niesnaski między ludnością rdzenną a przybyszami, nie zdającymi sobie sprawy z potrzeby zgodnego współżycia na nowem miejscu osiedlenia. Rzucając ogromne masy ciemnego żydostwa, nieuzdolnionego do jakiejbądź pracy, oprócz handlu, na barki polskiego społeczeństwa, wywołuje się sztucznie niesnaski, których przedtem nigdy nie bywało między Polakami a żydami.

Niedość tego, że Prusy przez Niemców rosyjskich wpływają na dezorganizacyę państwa rosyjskiego, że prowadzą szkodliwą dla tego państwa politykę celowo, ta działalność dezorganizacyjna idzie jeszcze dalej: Prusy przysposabiają sobie sojuszników wewnątrz państwa rosyjskiego, jak za Karola Gustawa czynili Szwedzi w Polsce.

Od chwili klęski na Dalekim Wschodzie, w pierwszym momencie rojeń konstytucyjnych rozbudziły się marzenia narodowe tam, gdzie urzędowa Rosya najmniej się ich spodziewała: w południowej połaci państwa, wśród szczepu słowiańskiego, który etnografia rosyjska nazywa „Małorosami".

Czemże oni są w istocie? jako ludność tworzą na przestrzeni gubernii wołyńskiej, podolskiej, kijowskiej, chersońsktej, ekaterynosławskiej, połtawskiej i części czernichowskiej zwartą masę kilkunastu milionów; jako naród, jako siła kulturalna, jako całość polityczna — są niczem.

Kraj, zamieszkiwany przez nich obecnie, miał przeszłość bardzo urozmaiconą. Opanowany ongi przez Rurykowiczów, zwyciężonych i rozproszonych przez Mongołów, przeszedł pod panowanie książąt litewskich, od nich do Rzplitej polskiej, a następnie do Rosyi. Prawie do połowy XVIII w. większa część tego kraju, będącego dzikim, niezaludnionym stepem, była siedzibą tatarskich ułusów i pastwiskiem dla bydła, owiec i koni. Po zniesieniu przez Rosyę Tatarów rozpoczęła się nadzwyczaj forsowna kolonizacya stepów przez ludność miejscową, która sama dla siebie nie miała nigdy i dotychczas nie ma nazwiska. Zajmuje się ona prawie wyłącznie uprawą roli, a etnograficzny „Małoros", zapytany: kim i czem jest? — odpowiada, że jest mużyk, albo czołowik. Etnograficzną tę masę Rosyanie nazywają też Małorusami, dla odróżnienia od plemienia Wielkorusów, zamieszkującego środkowe i północne gubernie państwa, oraz od Białorusów, mieszkających z obu stron górnego biegu Dniepru.

Jednym z etapów w rozwoju tej masy etnograficznej było wytworzenie się na tle stosunków miejscowych objawów, zupełnie podobnych do korsarstwa. Objaw ten z czasem ujęto w nazwę Kozaczyzny, a ludzi — rodzaj związku, stowarzyszenia wojskowego — od początku mniej więcej XVI w. nazywano kozakami. Część tych kozaków po długich wojnach rabunkowych z Rzplitą polską, w której obrębie powstało i rozwinęło się to stowarzyszenie, zagarnęła Rosya i,, po długoletnich walkach z tym niespokojnym, ruchliwym i rozbójniczym żywiołem, pokonała go nareszcie, a ludnością miejscową, dostarczającą niegdyś ochotników do kadrów kozackich, zaludniła stepy tatarskie, krymskie i nogajskie.

Otóż dzięki pewnej wolności myśli, wśród inteligencyi, wyłaniającej się powoli z masy dotychczas wyłącznie ludowej, a kształcącej się w szkołach rosyjskich i posługującej się językiem rosyjskim w domu i w literaturze, poczęły się budzić pragnienia szybszego niż dotychczas kształcenia języka ludowego i utworzenia z niego języka literackiego. Rozpoczęło się to jeszcze wcześniej w literaturze nadobnej i w poezyi. Teraz poczęto tworzyć sztuczny język naukowy, urabiając lub przerabiając wyrazy obce — niemieckie, polskie, rosyjskie — na małoruskie. Różnica była najczęściej tylko alfabetyczna. Robota ta szła nadzwyczaj forsownie, łatwiej o tyle, że odłam Małorusów, zwany w etnografii rosyjskiej Czerwonorusami, a w Galicyi (którą zamieszkują w liczbie około 3 milionów) — Rusinami, zajmując tu wspólne z Polakami terytoryum, posiada szkoły niższe, średnie, a nawet katedry na uniwersytecie z wykładem w języku ludowym, skutkiem czego posiada możność dalszego kształcenia swego języka.

Z powstawaniem odrębnego szkolnictwa i literatury zwiększała się warstwa inteligencyi, znająca już historyę swego kraju, wykładaną bez poczucia miary i prawdy historycznej w szkołach galicyjskich. Pod wpływem prądów nacyonalistycznych, ogarniających państwa sąsiednie, idea odrębności narodowej poczęła opanowywać umysły inteligencyi małoruskiej, a za nią szły marzenia o samodzielności i dążenia do niej. Jako ideał tej samodzielności odgrzebano historyczną Kozaczyznę, wydzieloną niegdyś z ludu i wyrzutków całego społeczeństwa, zarówno w Rosyi, jak w Polsce, jakkolwiek Kozaczyzna była instytucyą anarchiczną i walkami swemi nic nie zdobyła dla ludu, przeciwnie powstrzymała jego rozwój i wegnała w niewolę polityczną i ekonomiczną, ideał jej był najbardziej dostępny dla charakteru i umysłowości tego społeczeństwa. Nawskroś ludowe, nawskroś rolnicze, nawskroś pierwotne, było ono naturalnym wrogiem wszelkiej wyższości kulturalnej, i w każdym posiadaczu ziemi, bez względu na jego narodowość, upatrywało swego wroga i gotowe było zwalczać go. Rabunki, pożogi, zniszczenie, rzezie żydów, jakie ogarnęły całe terytoryum etnograficzne małoruskie po wojnie japońskiej, były doskonałą wskazówką, jak pojmowano i jak stosowano ideały kozackie. Anarchię Rosya stłumiła,, ale idea pozostała, pozostało ognisko pielęgnujące ją — Austrya.

Rozbudzenie się anarchizmu kozackiego zużytkowują Prusy w sposób — śmiało można powiedzieć — znakomity. Prusy postanowiły wyzyskać przymioty etyczne, zarówno przywódców mąłoruskich, jak i tłumu ludowego, dla swoich celów. Głównie chodziło o to, ażeby południowe prowincye Rosyi utrzymać w ciągłem wrzeniu, łudząc przywódców tego społeczeństwa podtrzymywaniem marzeń politycznych i wytwarzaniem dla siebie przyjaznego usposobienia.

Dyplomatyczna atoli przyjaźń z Rosyą i ostrożność nie pozwalały na agitacyę, prowadzoną bezpośrednio. Trzeba było anarchię w państwie szerzyć innemi drogami. Tu nastręczała się doskonała sposobność do wytworzenia i podtrzymywania niepokojów wewnętrznych przez rozbudzenie i podtrzymywanie wzajemnej walki narodowości, zamieszkujących wspólnie pewne terytoryum. W Królestwie Polskiem stworzono taką walkę między Polakami a żydami. W południowych prowincyach Rosyi żydzi, proletaryat żydowski, byli żywiołem nieszkodliwym, a siłą ekonomiczną byli Polacy. W ich rękach znajdowało się jeszcze przeszło 50% wielkiej własności ziemskiej. Oni przeto musieli być i byli faktycznie od wieków w ciągłem zetknięciu się i współpracy z miejscową ludnością małoruską. Stosunki te, mimo różnych usiłowań, na czas krótki tylko wychodziły z karbów normalnych. W interesie Prus leżało zaostrzyć je, obie narodowości rozdzielić, wyszukać ludzi, którzyby tej czynności podjęli się w prasie zarówno polskiej, jak i małoruskiej.

Stawało się to tem większą koniecznością, im bardziej obronne stanowisko względem Prus i Niemców zajmowali Polacy. Pozyskać ich nie można było. W lojalność pruską nie wierzyli od dawna. Trzeba było przeto dla nich i pośród nich stworzyć nieprzyjaciół, ażeby ich utrzymywać ciągle w walce zamętowej. Boć przecie nie mogły Prusy opuścić z widoku faktu pierwszorzędnego znaczenia, że Królestwo Polskie stoi jak mur między Berlinem a Kijowem i Odesą. Trzeba było ten mur rozbierać cudzemi rękami. Wynaleziono przeto dla Królestwa Polskiego specyalną sprawę, wyłączenie ziemi chełmskiej — wbrew prawu, wbrew interesowi ludności, wbrew traktatowi wiedeńskiemu, ażeby w ten sposób cały naród polski utrzymywać w stanie ciągłego niezadowolenia z rządów rosyjskich.

Dla Polaków zaś, poza obrębem Królestwa Polskiego mieszkających, wynaleziono—kwestyę ruską.

Z tej ślizkiej pozycyi wywinęły się Prusy z wielką zręcznością. One stworzyły ognisko agitacyjne dla Austryi i Rosyi — w Austryi, dzięki mniejszej czujności tejże, błędnej oryentacyi jej polityków i aspiracyi narodowościowych galicyjskich „Rutenów". Przypadek przed kilkoma miesiącami odkrył całą tę robotę, nad którą wkrótce zastanowimy się. Pośrednikiem między Prusami a społeczeństwem małoruskiem w Rosyi, a zarazem jego przywódcą, jest policya pruska. Są to fakta, stwierdzone na podstawie oryginalnych dokumentów, których dotknąć nam wypadnie przy rozważaniu polityki pruskiej w Austryi. Otóż policya pruska zwabia do Lwowa agitatorów małoruskich, gdzie czuje się bezpieczniej, tu odbywa z nimi konferencye i zaopatruje w fundusze agitacyjne. Z raportów konsula lwowskiego wiemy, że udzielał zapomogi pieniężnej publicystom małoruskim.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej