Adolf Dygasiński

PODWÓRZOWE DRAMATA

Konwersja: Nexto Digital Services

PODWÓRZOWE DRAMATA

Adolf Dygasiński

Tą razą nie wymieniam z nazwiska miejscowości, którą opisuję.

Wyobraź sobie, czytelniku, biały, drewniany domek, o czterech frontowych oknach i o dwóch wejściach; dach na domku jest gontowy, a świecą na nim tu i ówdzie białe łaty świeżo wprawionych gontów; na dachu sterczą dwa kominy, z których jeden jest jakby czynny krater wulkanu; do kominów sięga długa drabina, wsparta jednym końcem na ziemi. Na frontowej ścianie, pomiędzy oknami, spostrzegasz zawieszony na czerwonej tasiemce wieniec ziół, święconych w dzień Bożego Ciała. Jedno wejście jest paradniejsze, prowadzi ono do mieszkania dzierżawcy folwarku, drugie — wiedzie do kuchni. Przed domem znajdują się sztachetki, a za sztachetkami nieco kwiatków: malw, żółtych lilij, czerwonego grochu, astrów itd. Na tych sztachetkach, od strony wejścia kuchennego, wiszą do słońca garnki, konewki, szkopki, ścierki, powązki. Okno, należące do kuchni, posiada jedną tylko szklaną szybę, inne szyby pozaprawiane są papierem ze starych regestrów gospodarskich, a znajduje się tu i list jakiś prywatny, pisany do pana dzierżawcy w te słowa:

„Szanowny sąsiedzie; odsyłam pożyczoną przedwczoraj grabiarkę, przy sposobności zaś całuję rączki  żonki dobrodziejki. Powolny sługa itd."

Przed tym kuchennym oknem stoi duże koryto dla trzody chlewnej, mniejsze — dla prosiąt, i jeszcze mniejsze — dla kaczek; prócz tego, znajduje się tu przewrócona ryneczka o trzech nogach, z której pijają wodę kurczęta, gąsięta, indyczęta itd. Około owych koryt pełno kałuży i mnóstwo rozrzuconej siekaniny zielonego chwastu.

Na tyłach domu rośnie akacja, kilka krzaków róż, krzak bzu tureckiego i ze cztery śliwy; ale za to posadzono tu bulwy dla krów w wielkiej obfitości.

Podwórze przed domem jest to plac szeroki około czterdziestu kroków, a z pięć razy tyle długi.

Na prawo od dworku znajduje się budynek, służący na drwalnię, kurnik i chlewy dla nierogacizny; wróble, jaskółki i gołębie, korzystając z mnóstwa dziur w owym budynku, pozakładały tu sobie gniazda. Pomimo czworga drzwi, prowadzących do drwami, kurnika i chlewów, cały ten domek przedstawia się jakoby ze wszech stron otwarty przytułek dla wszelkiego stworzenia, potrzebującego schronić pod dachem głowę. Powyższa budowla i do niej przylegająca wjazdowa brama stanowią bok podwórzowego prostokąta. Nikt nie pamięta, ażeby ową bramę udawało się komuś na folwarku zamknąć hermetycznie.

Inny bok czworokąta, przeciwległy z dworem, stanowią dwie piwnice, jakby kapliczki z daszkami na froncie; na daszkach rosną tu gaje ostu, pokrzyw, łopianu. W jednym z tych przybytków przechowuje się nabiał dworski, w drugim — pachtowy. Na linii prostej z piwnicami jest znowu inna brama, wiodąca do stodół, które się znajdują nieco w głębi i jakby wyrzucone poza podwórzową fortecę. Przy bramie stoi po jednej stronie topola z gniazdem bocianim, po drugiej inna topola z uschłym wierzchołkiem; z tego znowu drzewa aż się sypie pierze i słoma gniazd wróblich, a świegoty wróblego rodu brzmią tu latem od świtu do zmierzchu. Poza bramą z topolami spotykamy w dalszym ciągu spichrz o drzwiach gwoździami nabitych, a zamykanych na olbrzymią kłódkę; nad wejściem po schodach widnieje tu czerwona blacha z wizerunkiem św. Floriana i napisem: „Warszawskie

Towarzystwo Ubezpieczeń". Wielka beczka z żelaznymi obręczami, wietrzejąca po zjedzonej przez czeladź kiszonej kapuście, jako też czarna baryłka ze smoły, stanowią niejako ornamentykę spichrza. Dodajmy w samym rogu budę dla psa, Kwiatka, drzemiącego tu na łańcuchu nad pustą miską. Kwiatka wzięto na łańcuch od roku, z powodu, iż ilekroć na podwórzu spotkał pachciarkę, pozbawiał ją zawsze spódnicy. Minąwszy spichlerz i psią budę, mamy już wysoki parkan, który się ciągnie aż do stajni i krowiarni, przeciwległych kurników, a zamykający sobą podwórzowy czworokąt. Przy parkanie widać kilka pługów, kilkanaście ściętych sosen, jakieś popsute narzędzia rolnicze, drabiny od wozów, kółka od pługów, saneczki pod brony, nieco desek, drągi o parkan oparte, itd.

Zaledwie o parę kroków od stajni znajduje się studnia z korbą i z długim korytem, przy którym inwentarz dzierżawcy gasi pragnienie. Stajnia i krowiarnia pomieszczone są w jednym budynku, a mają zaszczyt być murowane; jest to w całej wsi, liczącej ze 40 dymów, jedyny gmach o niższym stopniu ogniowego niebezpieczeństwa. Jednakże bezpieczeństwo zewnętrzne i dolne zakłócone zostaje wewnątrz oraz u góry; dach bowiem sporządzono tu na wyrywki, częścią z gontów, częścią ze słomy, a wnętrze też całe słomą jest zawalone. Pełno tu okien, drzwi i okienek oraz dziur, pozapychanych słomianymi wiechciami. Oprócz koni, źrebiąt, fornali, krów, cieląt i pastucha, w lokalu tym zamieszkują także gołębie, wróble, jaskółki, szczury, myszy i zapewne inne jeszcze zwierzęta.

Na owym podwórzu żyło mnóstwo stworzeń, nie licząc już więzionego w budzie psa Kwiatka i używającego swobody Satyra.

Przede wszystkim żyło tu dużo drobiu, a czołem inteligencji wśród drobiu zdawał się być kogut. Ptak ten, pokryty pierzem lśniącej słomkowej barwy, miał ogon czarny, a zresztą podobny był do innych kogutów pod względem zewnętrznym. Wątpić jednak mamy powody, czy inne, współczesne koguty wyrównywały mu na punkcie męskiej energii. Przecież on jeden stał na czele kurzej rodziny, liczącej jakie czterdzieści sztuk małżonek, a wszędzie panowały — porządek i zadowolnienie. Stąd wypływał dostatek potomstwa oraz ogromne mnóstwo macierzyńskiej rozkoszy. Czubate czy nieczubate, kuse czy z ogonami kokoszki przechadzały się spokojnie po podwórzu, a w wieku młodzieńczym będące kogutki stawiały pierwsze kroki życia, wodząc się zawczasu za łby w rycerskich turniejach. Kwoki z pisklętami włóczyły się około domu, a powszędy marudziły kury, brzemienne jajami przyszłości, pokrzykując sentymentalnie: — "Ke ke keee!" Inne znowu popod parkanami, grzebiąc w pyle, powyciągały nogi, rozpostarły skrzydła i używały miłej kąpieli, utrzymującej ciało w czystości przed pchłami. On, kogut, baczny na wszelkie wypadki, chodził poważnie, potrząsał czerwonymi bokobrodami i grzebieniem, a od czasu do czasu, gdy zauważył jakiś niezwykły fakt:

- bodaj przechodzień nos głośno utarł  - wykrzykiwał:  „Kto to tam? Kto to tam?" Inną rażą spoglądał znowu w górę jednym okiem i wołał:

- „Kruuu! Kruuu!" A wtedy pod jego wodzą zmykało wszystko w pokrzywy. Czasami też wchodził na kupę   śmieci, rozgrzebywał nogą barłóg, wabiąc: -  „Tyk tyk tyk tyk!" Czy tam w śmieciach co było, trudno wiedzieć, jednakże kury ze wszystkich stron gnały do niego. Nieraz dojrzał gdzieś w dali wałęsającą się kurzą hurysę, wtedy dopadał do niej w pełnym biegu, wyczubił ją z małżeńskim karesem; potem wyciągnął skrzydło, niby płaszcz rycerski, aż po ostrogi zwieszony, a potulna kurka nabierała niebawem tkliwości i towarzyszyła małżonkowi, dopóki nie poczęła kwękać i utyskiwać, jak tu znieść jaje. Rozumie się, iż najdorodniej wyglądał wtedy, gdy stanął na płocie i zapiał donośnym głosem: —  „Kukuryku!" A potem rozpatrywał się w koło, jakby chciał wiedzieć, czy głos jego zrobił wrażenie.

Wśród gromady znowu indyczek na podwórzu rej wodził inny bohater — indyk. Pomiędzy nim a kogutem wynikły jakieś spory i walka nie ustawała nigdy, ponieważ oba te ptaki pozostawały w ciągłej styczności ze sobą. Indykowi, zajętemu dziełami wojny, brakowało czasu na należyte spełnienie małżeńskich powinności; indyczki przeto, albo wcale jaj nie niosły, albo znosiły takie jaja, z których ród indyczy żadną miarą nie mógł się odrodzić w potomstwie; były to tak zwane jaja czyste, jak zadecydowała niejaka Klamczyna, przełożona kuchni i kurnika.

Dość długo naradzano się na folwarku nad tym, co zrobić z indykiem, okazującym mało dbałości na punkcie reprodukcji. Uchwalono najprzód, aby go wysłać na sprzedaż do miasta; jednakże Żydzi w Chmielniku zbyt mało cenili wartość okazałego ptaka i indyk ów, znękany przygodami przeszło milowej podróży, odbytej po strasznych wybojach, a na wozie nadzwyczajnie trzęsącym, powrócił znowu na rodzinne podwórko. Kogut i teraz nie dawał mu spokoju; krwawe sceny odgrywały się nieustannie wobec indyczej oraz kurzej płci nadobnej; indykowi z nosa pozostały tylko strzępy. Kogutowi wszakże wszystkie te zapasy bynajmniej nie przeszkadzały w stosunkach małżeńskich; reputację miał on ciągle dobrą i u żon swoich i u ludzi, podczas gdy indyka formalnie prześladowała opinia. Kiedy więc znowu u indyczek pojawiły się jaja, zwane przez Klamczynę czystymi, wtedy nikt się już nie łudził co do wartości ptaka; jednego dnia podcięto mu gardło i martwe ciało upieczono na rożnie w celach każdemu wiadomych.

Tu, zacny czytelniku, rozważ sobie skrupulatnie, jak dziwną jest logika życia. Ponieważ indykowi ktoś przeszkadzał do spełniania naturalnych funkcyj życia, przeto indykowi odebrano życie.

Po zgonie indyka, nakupiono w okolicy porządnych jaj indyczych w miejscowości, gdzie indyk miał jak najlepszą renomę i jaja te podłożono pod kurę, która, dzięki energii koguta, kwokała, czując w sobie przygotowanie do stanu macierzyńskiego. W taki sposób Klamczyna chciała zupełnie zerwać z przeszłością, przygotowując na folwarku zupełnie nową generację indyk. Małżonki upieczonego i zjedzonego indyka, kwękając a utyskując, przechadzały się teraz smutne i robiły wrażenie separatek, czy rozwódek; jako zdemoralizowane, podpasano je, aby przy pierwszej sposobności wszystkie wyprzedać.

Spodziewała się teraz Klamczyna, że kura dobrego rodu wylęgnie i wychowa indyka, któremu już ani wojna, ani żadne inne przedsiębiorstwo, nie staną na drodze rozpładzania wielce użytecznego dla ludzi gatunku indyczego. 

Ale kogut, pozbywszy się rywala, a będąc już zaprawionym do walki i ciągłych tryumfów, napadał z kolei rzeczy na indyczki, pozbawione wszelkiej męskiej opieki. Przycupił on raz najpotulniejszą z tych opuszczonych istot, przysiadł ją był w kącie i bez względu na jęk, wyczubił potężnie tak, że na nagiej głowie, oraz na koralikach szyi pozostały indyce krwawe ślady jego dzioba. Nie wiemy, jakie uczucia u reszty indyczek wywołał widok krwi zranionej przez koguta towarzyszki, to pewna, iż uczucia owe dalekimi były od tego, co ludzie nazywają litością. Spostrzegłszy towarzyszkę, podrapaną kogucim dziobem, indyczki poczęły jej dokuczać. Ilekroć która się zbliżyła, popatrzała na rany i nuże biedaczkę szczypać. Stąd poszło, iż indyczka ta chodziła przez czas jakiś z daleka od stada swego; atoli, pomimo wyraźnego stronienia jej od całego towarzystwa, stał się raz wielki indyczy gwar na podwórzu. Oto wszystkie indyczki, co do jednej, opadły owę niebogę i biły nielitościwie. Widocznym było, że w tym zajadłym tłumie każda jednostka pragnie zgnębić prześladowaną.

Byłże to szał zazdrości czy oburzenia z powodu podejrzeń o stosunki z kogutem?...

Bita opadła z sił, legła na ziemi i z rezygnacją poddała głowę pod razy swych oprawczyń. Srożąc się, piszcząc, z rozpostartymi skrzydły dopadały indyczki jedna przez drugą i katowały nieszczęśliwą bliźniaczkę, która niezawodnie byłaby wyzionęła ducha, gdyby jej na pomoc nie przybyła z kuchni któraś dziewka i nie rozpędziła rozjuszonej gromady.

Kiedy przyniesiono do kuchni to poranione biedactwo, ubezwładnione, omdlałe i nieuchronnie potrzebujące leczniczej opieki w jakim szpitalu, Klamczyna obmacała chorą popod skrzydłami, około piersi i ogona, poczem rzekła:

— Trzeba ją dorżnąć; jest dosyć tłusta, prawie na stół, a jakby się toto zostawiło pod zamknięciem, mogłoby przychudnąć!...

Te słowa Klamczyny wzięła zaraz do serca dziewka; porwała nóż, poostrzyła go na progu; potem chwyciła indyczkę między kolana, jedną ręką wyciągnęła jej szyję ku górze, drugą zaś, uzbrojoną nożem, pociągnęła po gardle ptaka; nareszcie broczącą we krwi indyczkę cisnęła na ziemię pomiędzy wałęsające się gęsi, które z przerażeniem odskoczyły; ale gąsior ze sykiem i złością doskoczył, a drgające w mękach konania ciało jeszcze dotkliwie uszczypnął.

Nie jestże to dramatem?

Atoli na rok następny w gromadce niezjedzonych i na chów pozostawionych kurcząt wyrósł też młody, pełen nadziei kogutek; istny ojczulek. I on miał ubarwienie lśniące, słomkowożółte, a ogon czarny i buńczuczną postać.

Koniec wersji demonstracyjnej.