Emil Zola

POCZĄTKI FORTUNY ROUGONÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

POCZĄTKI FORTUNY ROUGONÓW

Emil Zola

I

Na południe od Plassans, za Bramą Rzymską, na prawo od szosy prowadzącej do Nicei, rozciąga się pusty i nie uprawiany teren, znany w okolicy pod nazwą placu Świętego Mittry.

Plac Świętego Mittry ma kształt długiego prostokąta, równoległego do szosy „i oddzielonego od niej wąskim pasem zdeptanej trawy. Z prawej strony ogranicza go szeregiem zniszczonych domów ślepa uliczka, na krańcach z lewej i w głębi wznoszą się porośnięte mchem resztki muru; ponad nimi widać wysoko gałęzie drzew morwowych z majątku Jas-Meiffren, do którego wjazd znajduje się dalej. Żadna droga nie przecina zamkniętego z trzech stron placu, uczęszczanego wyłącznie przez spacerowiczów.

Dawniej był tam cmentarz pod wezwaniem Świętego Mittry (jest to święty prowansalski, otaczany szczególną czcią w tej okolicy). Starzy ludzie z Plassans przypominali sobie w roku 1851, że widzieli kiedyś całe mury cmentarza, zresztą już w czasach ich młodości od dawna nie używanego: chłonąc trupy przez sto lat z górą, okazał się on Wreszcie tak przesycony śmiercią, że trzeba było znaleźć na drugim krańcu miasta nowe miejsce do grzebania zmarłych. Opuszczony cmentarz odświeżał się z każdą wiosną, porastając bujną i soczystą zielenią. Ziemia, której nie można już było tknąć łopatą nie wydobywając na powierzchnię szczątków ludzkich, stała się bardzo żyzna. Po deszczach majowych i po czerwcowych upałach przechodzący szosą widzieli wysoką trawę, która sięgała ponad mur. Na całej przestrzeni falowało morze ciemnej zieloności, przetykane wielkimi kwiatami o jaskrawych barwach. Od spodu tego cienistego gąszczu wznosił się oddech wilgotnej gleby, przelewającej życiodajne soki w korzenie roślin.

Jedną z osobliwości placu stanowiły wielkie grusze o monstrualnie powykręcanych konarach; ich olbrzymich owoców nie odważyłaby się zerwać żadna gospodyni z Plassans. W mieście mówiono o nich z grymasem obrzydzenia, lecz chłopcy z przedmieścia nie mieli żadnych skrupułów i całymi gromadami przechodzili o zmierzchu na drugą stronę muru, aby kraść gruszki, nim jeszcze zdążyły dojrzeć.

Potężny żywioł traw i drzew szybko wchłonął śmierć na dawnym cmentarzu Świętego Mittry - kwiaty strawiły resztki ludzkie i przechodząc obok czuło się teraz już tylko przejmujący zapach dzikich lewkonii. Wystarczyło na to kilka lat.

W tym czasie miasto postanowiło wykorzystać leżącą odłogiem posesję. Zburzono więc mury od strony szosy i ślepej uliczki, wykopano trawę, ścięto grusze; następnie przeniesiono cmentarz. Przekopano cały teren i zebrano w jedno miejsce kości, które ziemia zwróciła. Przez dłuższy czas chłopcy nie mogli odżałować gruszek, a czaszek używali do zabawy w piłkę, pewnej zaś nocy jacyś dowcipnisie przywiązali piszczele ludzkie do dzwonków przy domach w całym mieście. Zgorszenie, które do dziś wspomina Plassans, ustało dopiero wtedy, gdy postanowiono zrzucić zebrane kości do dołu wykopanego na nowym cmentarzu. Ale na prowincji wszelkie prace dokonują się z rozważną powolnością i mieszkańcy miasta widzieli przez cały tydzień jedne jedyne taczki przewożące resztki ludzkie jak gruz. Co gorsze, taczki musiały za każdym razem przejeżdżać przez całe Plassans, a nierówny bruk ulic sprawiał, że podskakiwały bezustannie, przy czym wysypywały się kości i garście tłustej ziemi. Żadna ceremonia religijna nie uświęciła tych brutalnych przenosin i całe miasto jak nigdy dotąd wzdrygało się z obrzydzenia.

Jeszcze przez wiele lat teren dawnego cmentarza Świętego Mittry budził grozę. Otwarty dla wszystkich, leżący tuż przy szosie, pozostał nadal pusty i wydany na łup chwastów. Miasto, które pragnęło go sprzedać, licząc na to, że powstaną na nim domy, nie znalazło widocznie nabywcy; może odstręczało ludzi wspomnienie stos kości i taczek jeżdżących ulicami z koszmarnym uporem, a może należy raczej tłumaczyć ten fakt lenistwem prowincji, ogarniającym ją zawsze, kiedy trzeba coś zburzyć albo odbudować. W każdym razie teren należał wciąż do miasta, które wreszcie zapomniało o zamiarze sprzedania go. Nie był nawet otoczony płotem — mógł tam wejść każdy, kto chciał. Powoli, z biegiem lat, przyzwyczajono się do tego pustego zakątka; siadano na obrzeżającej go murawie, spacerowano — pole zaludniło się. Gdy stopy spacerujących wydeptały trawę, ziemia stała się szara i twarda, dawny cmentarz wyglądał jak źle zrównany plac publiczny. Aby jeszcze dokładniej zatrzeć odrażające wspomnienia, mieszkańcy Plassans przywykli niepostrzeżenie do zmiany nazwy — zadowalano się samym imieniem świętego, nazywając nim też  ślepą uliczkę stanowiącą jedną z krawędzi placu: mówiło się więc o placu i o uliczce Świętego Mittry.

To wszystko dotyczy czasów dawno minionych, od przeszło trzydziestu lat plac Świętego Mittry nabrał bowiem innego wyglądu. Miasto, zbyt senne i niedbałe, aby należycie wykorzystać teren dawnego cmentarza, wydzierżawiło go wreszcie za niską cenę podmiejskim cieślom, którzy urządzili tam skład drzewa. Po dzień dzisiejszy cały plac zawalony jest potężnymi pniami długości od dziesięciu do piętnastu metrów, które leżą w wielkich stosach, podobne do przewróconych na ziemię smukłych kolumn lub masztów okrętowych.

Te zwały pni, zajmujące cały plac, są  źródłem  nieustannej radości dla chłopców z okolicy. Ponieważ, część drzewa obsunęła się ze stosów, ziemia pokryta jest w wielu miejscach jakby posadzką o nierównej powierzchni Chodzenie po balach wymaga zdolności ekwilibrystycznych i tabuny dzieci co dzień oddają się tej zabawie. Skaczą przez najgrubsze pnie. maszerują gęsiego wzdłuż najcieńszych, jeżdżą na nich okrakiem, a wszystkie te igraszki kończą się zazwyczaj bijatyką i płaczem; czasem kilkunastu malców przytulonych mocno do siebie siada na węższym końcu pnia, sterczącym nad ziemią, i tak huśtają się całymi godzinami. Plac Świętego Mittry stał się w ten sposób miejscem rozrywek dla dzieci przedmieścia, które baraszkują tu od przeszło ćwierćwiecza.

Plac nabrał poza tym szczególnie osobliwego charakteru jako tradycyjne obozowisko band cygańskich. Ilekroć pojawia się w Plassans jeden z tych domków na kołach, zamieszkałych przez całe plemiona Cyganów, zatrzymuje się on zawsze na placu Świętego Mittry. Toteż plac nigdy nie jest pusty - zawsze biwakuje tam jakaś banda tych dziwnych ludzi, mężczyzn o ciemnej cerze i niesamowicie chudych kobiet, wśród których mrowią się na ziemi niezwykle piękne dzieci. Przybysze żyją sobie swobodnie pod gołym niebem, na oczach wszystkich: gotują w kociołkach jakieś nieznane potrawy, rozkładają dziurawe łachmany, jedzą, śpią, biją się i całują, roztaczając odór nędzy i brudu.

Teren, gdzie dawniej tylko trzmiele brzęczały w południowej spiekocie dokoła bujnych kwiatów, nabrał więc z czasem życia, rozbrzmiewał kłótniami Cyganów i krzykami rozbawionych chłopców.

Wysokim tonom kłótni i zabaw akompaniuje zgrzytliwy bas piły tnącej pnie na deski, gdyż na placu jest czynny prymitywny tartak. Dwa wysokie kozły podtrzymują leżący poziomo pień, na którym siedzi robotnik; drugi, oślepiony przez spadające trociny, stoi na ziemi i obaj po kolei jednostajnym ruchem ciągną ku sobie wielką piłę. Z regularnością maszyny pochylają się i prostują automatycznie przez cały dzień, podobni do drewnianych pajaców. Gotowe deski układa się starannie pod murem, w regularne, sześcienne stosy wysokości dwóch, trzech metrów. Te stosy, nie ruszane czasem przez wiele miesięcy i obrośnięte u dołu trawą, stanowią jeden z uroków placu Świętego Mittry, ponieważ powstały między nimi tajemnicze, wąskie korytarze, prowadzące dc szerokiej alei między sześcianami desek a murem. Na tym pasie zieleni, z którego widać tylko skrawek nieba, panuje zupełna pustka. Obie ściany, drewniana i kamienna, porośnięte są mchem, a ziemię pokrywa gruby kobierzec trawy Króluje tu jeszcze potężna roślinność i przejmująca dreszczem cisza dawnego cmentarza. W powietrzu kołysze się mdłe tchnienie śmierci, jaki wydzielają stare groby silnie ogrzane przez słońce. W Plassans i w całej okolicy nie ma drugiego miejsca tak nastrojowego, tak dyszącego ciepłem, samotnością i uczuciem - miejsca równie odpowiedniego dla zakochanych. 

Jest to ustronie stworzone dla miłości. Widocznie podczas likwidacji cmentarza złożono kości w tym samym kącie, gdyż dziś jeszcze grzebiąc butem w mokrej trawie można łatwo wydobyć na wierzch kawałek czaszki ludzkiej.

Nikt zresztą nie myśli już o zmarłych, którzy spoczywali pod tą trawą. W ciągu dnia tylko dzieci bawiące cię w chowanego docierają do tej alei, która poza tym jest zupełnie nie uczęszczana i zapomniana. Od strony szosy widać jedynie szare od kurzu stosy drzewa. Rano i po południu, kiedy słońce przegrzewa, cały teren rozbrzmiewa gwarem, a ponad dziećmi, bawiącymi się pośród belek, i Cyganami, gotującymi strawę w kociołkach, odcina się na tle nieba kanciasta sylwetka tracza pochylającego się i prostującego miarowym ruchem wahadła, jakby chciał w ten sposób nadać rytm nowemu, bujnemu życiu, które wyrosło na dawnym miejscu wiecznego spoczynku. Jedynie starzy ludzie, którzy siedząc na belkach grzeją się w promieniach zachodzącego słońca, wspominają jeszcze czasem o kościach przewożonych przez ulicę Plassans w legendarnych taczkach, które widzieli na własne oczy.

Kiedy zapada noc, plac Świętego Mittry pustoszeje i przypomina czarny lej, w głębi którego widać tylko słaby blask cygańskiego ogniska. Czasem jakieś postaci znikają bezszelestnie w gęstych ciemnościach. Zwłaszcza zimą miejsce to nabiera złowrogiego wyglądu.

Pewnej niedzieli wieczorem, około siódmej, jakiś młody człowiek wymknął się chyłkiem z uliczki Świętego Mittry. Przesuwając się pod ścianami dotarł do placu i zniknął pomiędzy belkami. Było to w pierwszych dniach grudnia 1851 roku. Zimno było przejmujące. Księżyc w pełni świecił ostrym blaskiem. Plac nie pogrążył się w ponurej ciemności, jak to bywało w noce deszczowe, lecz pokreślony szerokimi smugami światła rozpościerał się melancholijnie, zastygły w mroźnym milczeniu.

Doszedłszy do placu młodzieniec zatrzymał się na chwilę i spojrzał przed siebie nieufnie. Pod kurtką ukrywał długą strzelbę, której lufa, skierowana ku ziemi, połyskiwała w promieniach księżyca. Przyciskając broń do piersi sondował wzrokiem kwadraty ciemności, które stosy desek rzucały w głąb placu. Utworzyła się tam jakby czarno-biała szachownica świateł i cieni o wyraźnie zarysowanych polach. Pośrodku placu, na szarym i nagim kawałku ziemi, rysowały się kozły traczy, podłużne, wąskie, dziwaczne, podobne do jakiejś olbrzymiej figury geometrycznej nakreślonej atramentem na papierze. Reszta placu, pokryta nierówną posadzką z belek, zalana była senną światłością, poprzecinaną tu i ówdzie wąskimi pasmami cienia rzucanego przez wielkie tarcice. W lodowatym blasku księżyca leżące pokotem drewniane bale, nieruchome i jakby zesztywniałe we śnie, przypominały zmarłych z dawnego cmentarza. Młody człowiek przebiegł wzrokiem tę pustą przestrzeń; ani żywej duszy, żadnego niebezpieczeństwa. Bardziej niepokoiły go mroczne miejsca w głębi. Jednak po krótkim namyśle szybko przeszedł przez plac.

Kiedy znalazł się pod osłoną ciemności, zwolnił kroku. Szedł teraz zieloną aleją, wzdłuż muru, za stosami desek. Nie słyszał nawet odgłosu własnych kroków: czasem zaskrzypiała tylko pod jego stopami zmarznięta trawa. Musiał lubić to miejsce, nie obawiał się tu widać  żadnego niebezpieczeństwa i oczekiwał, że spotka go tu coś miłego. Wyjął strzelbę spod kurtki, jakby nie potrzebował jej już ukrywać. Aleja wydłużała się jak smuga cienia; tu i ówdzie, prześlizgując się między stertami desek, księżyc kładł się na trawie świetlistą kreską. Światła i cienie, wszystko naokół spało snem głębokim, łagodnym i smutnym. Z niczym nie dałoby się porównać spokoju tego zakątka. Młodzieniec doszedł aż do końca alei, do miejsca, w którym biegnący wzdłuż niej mur, otaczający majątek Jas-Meiffren, załamuje się pod kątem prostym, i zatrzymał się nasłuchując, czy nie dochodzi stamtąd żaden szmer. Następnie pochylił się, odsunął jakąś deskę i ukrył strzelbę w stosie drzewa.

W samym rogu pod murem leżała kamienna płyta - dawny nagrobek, zostawiony tu od czasów przenosin cmentarza. Ustawiona ukośnie, tworzyła jakby wysoką  ławkę. Deszcz zmył jej brzegi, mech wgryzał się w nią zwolna. W świetle księżyca można jednak było dojrzeć jeszcze fragment epitafium wyrytego od strony, która częściowo zanurzała się w ziemię: „Tu spoczywa... Maria... zmarła..." Resztę zatarł czas.

Ukrywszy strzelbę, młody człowiek znów przytknął ucho do muru, a nic nie słysząc postanowił zajrzeć na drugą stronę i wszedł na płytę. Mur był niski; łokciami oparł się na okrywającym go spadzistym daszku. Lecz za ciągnącym się wzdłuż ogrodzenia rzędem morw ujrzał jedynie szeroką równinę zalaną  światłem; nagie pola majątku Jas-Meiffren, bez drzew, rozpościerały się w świetle księżyca jak olbrzymia sztuka szarego płótna; w odległości jakichś stu metrów dom mieszkalny i czworaki odcinały się jaskrawymi plamami bieli. Młody człowiek spoglądał z niepokojem w tamtą stronę, gdy nagle usłyszał powolne i pełne powagi uderzenia miejskiego zegara. Policzył je. a kiedy zorientował się, że wybiła siódma, zszedł z płyty z wyrazem zdziwienia i ulgi.

Usiadł na ławce jak człowiek, który pogodził się z tym, że będzie musiał długo czekać. Zdawał się nie czuć zimna Przez pół godziny trwał nieruchomo, ze wzrokiem utkwionym w ciemności, zamyślony. Kiedy siadał, ławka znajdowała się w cieniu, lecz wschodzący księżyc dotarł do niej zwolna i oświetlił jego głowę.

Wyglądał na zucha, a miękki zarys ust i delikatna cera zdradzały jego młodość. Mógł mieć około siedemnastu Lat. Było w nim jakieś swoiste piękno.

Jego twarz, szczupła i pociągła, zdawała się być wyrzeźbiona ręką potężnego artysty: wypukłe czoło, orli nos, szeroka broda, wystające kości policzkowe, wszystko to czyniło ją niezmiernie wyrazistą. Można było przewidzieć, że z biegiem lat twarz ta stanie się zbyt koścista i chuda. Lecz na razie ostre jej rysy łagodziła dziecinna miękkość wyrazu i. pełne uroku spojrzenie piwnych oczu Nie w każdej kobiecie potrafiłby on wzbudzić uczucie miłości — daleki był od typu ładnego chłopca, tyle w nim jednak było życia, twarz jego tchnęła takim entuzjazmem i siłą, że dziewczęta z jego stron, smagłe dziewczęta Południa, na pewno marzyły o nim, kiedy w jakiś upalny wieczór lipcowy przechodził koło drzwi ich domu.

Pogrążony w zadumie siedział dalej na kamiennej płycie nie czując, że spływa po nim struga światła. Był  średniego wzrostu, barczysty — sprawiał wrażenie krępego. Ręce miał stwardniałe od pracy, a jego duże stopy, obute w sznurowane trzewiki, wydawały się prawie kwadratowe. Zgrubiałe w stawach kończyny i pewna ociężałość całej postaci wskazywały na to, że pochodził z ludu; lecz w sposobie, w jaki trzymał głowę, i w błysku jego myślących oczu był jakby głuchy bunt przeciwko otępiającemu wysiłkowi fizycznemu, który zaczynał już przyginać go ku ziemi. Musiała to być jedna z owych inteligentnych, subtelnych jednostek, jedna z owych delikatnych natur, przytłoczonych ciężarem swego pochodzenia, uwięzionych w ciele prostaka i cierpiących nad tym, że nie może wyzwolić się spod tego grubego pancerza i zabłysnąć Toteż mimo swej siły wydawał się nieśmiały, pełen niepokoju i wstydu z powodu swych braków, które sobie uświadamiał nie wiedząc jednak, w jaki sposób je uzupełnić. Dziecko które nie pojmując wielu rzeczy tym bardziej skłonne była do entuzjazmu, mężczyzna rozumujący jak mały chłopiec, uległy iak kobieta i odważny jak bohater Tego wieczoru miał na sobie zielonkawe ubranie z welwetu. Kapelusz z miękkiego filcu, zsunięty nieco na tył głowy, ocieniał mu czoło.

Kiedy na pobliskim zegarze wybiło wpół do ósmej, młodzieniec ocknął się z zamyślenia. Widząc, że znalazł się w kręgu światła, rozejrzał się z niepokojem wokoło i cofnął gwałtownie w cień. Wątek jego marzeń zerwał się i nie potrafił go już podjąć. Poczuł, że zmarzły mu ręce i nogi - i ogarnięty na nowo zniecierpliwieniem - po raz drugi wszedł na płytę i zajrzał na drugą stronę muru. Jas-Meiffren w dalszym ciągu było milczące i puste. Nie wiedząc, czym zabić czas, zszedł, wyjął strzelbę ze stosu desek, gdzie schował ją przedtem, i zaczął się nią bawić. Był to długi i ciężki karabin, który z pewnością należał kiedyś do jakiegoś przemytnika; po grubości kolby i potężnym zamku łatwo można było poznać dawną broń skałkową, którą miejscowy rusznikarz przerobił na pistonówkę. Takie strzelby widuje się czasem na wsi zawieszone nad kominkiem. Młody człowiek pogłaskał czule swą broń; ze dwadzieścia razy odwodził i spuszczał kurek, wsunął mały palec do lufy i uważnie obejrzał kolbę. Ogarniał go entuzjazm, mający w sobie coś dziecinnego. Przyłożył karabin do twarzy, mierząc w próżnię, jak rekrut na ćwiczeniach.

Zbliżała się  ósma. Młodzieniec trzymał przez chwilę broń jakby gotową do strzału. Nagle od strony Jas-Meiffren dobiegł go czyjś zdyszany głos i usłyszał ciche pytanie:

- Czy jesteś tu, Sylweriuszu?

Rzucił strzelbę, zerwał się i w mgnieniu oka znalazł się na kamiennej płycie.

- Jestem, jestem - odparł szeptem. - Zaczekaj, pomogę ci przejść.

Nim jednak zdążył wyciągnąć rękę, nad murem ukazała się głowa młodej dziewczyny. Chwytając się gałęzi morwy wdrapała się na ogrodzenie zręcznie jak kotka. Pewność i swoboda jej ruchów świadczyły o tym, że ta niezwykła droga dobrze jej była znana. Kiedy znalazła się na daszku okrywającym mur, Sylweriusz chwycił ją w ramiona i postawił na ławce. Lecz ona wyrywała mu się.

- Dajże spokój - mówiła śmiejąc się przy tym jak rozbawione dziecko - dajże spokój... Potrafię doskonale zejść sama.

A potem zapytała:.

- Długo na mnie czekałeś?... Tak biegłam, że aż się zdyszałam.

Sylweriusz milczał. Nie uśmiechnął się nawet, patrzył na dziewczynę smutnym wzrokiem. Wreszcie usiadł obok niej i powiedział:

— Chciałem zobaczyć się z tobą, Mietto. Czekałbym na ciebie choćby i do rana... Jutro o świcie ruszam...

Mietta zobaczyła strzelbę leżącą na trawie. Spoważniała nagle i szepnęła:

— Ach!... więc to już postanowione... a to twoja strzelba...

Zapadło milczenie.

— Tak — odparł wreszcie Sylweriusz lekko drżącym głosem — to moja strzelba... Wolałem wynieść ją z domu dziś wieczorem, bo jutro rano ciotka Dida mogłaby zobaczyć, że ją biorę, i zaniepokoiłaby się... Schowam ją tu i przyjdę po nią, kiedy będę ruszał w drogę.

A widząc, że Mietta nie może oderwać oczu od broni, którą niepotrzebnie zostawił na trawie, wstał i wsunął ją na dawne miejsce, pomiędzy deski.

— Dowiedzieliśmy się dziś rano — rzekł siadając z powrotem —  że powstańcy z la Palud i z Saint-Martin-de-Vaulx już wyruszyli. Ubiegłej nocy byli w Alboise. Mamy się z nimi połączyć. Dziś po południu część robotników opuściła Plassans, a ci, którzy jeszcze pozostali, jutro przyłączą się do swych braci.

Słowo „bracia" wymówił z młodzieńczą emfazą i ożywiając się dodał z przejęciem:

— Walka jest nieunikniona, lecz przyniesie nam ona zwycięstwo, ponieważ bronimy słusznej sprawy!

Mietta słuchała go patrząc przed siebie niewidzącymi oczami. Kiedy zamilkł, rzekła po prostu:

— To dobrze.

A po chwili dorzuciła:

— Uprzedzałeś mnie, że to nastąpi... ale mimo to miałam jeszcze nadzieję... No cóż, trudno.

Nie znajdowali innych słów. Opustoszały kąt placu i zielona aleja nabrały z powrotem melancholijnego uroku i tylko wędrujący księżyc przesuwał po trawie cienie desek ułożonych w stosy. W jego bladym świetle milcząca para zastygła w bezruchu na kamiennym nagrobku. Sylweriusz obejmował Miettę ramieniem, a ona tuliła się do niego. Nie wymieniali pocałunków, ich uścisk pełen był niewinnej tkliwości i czułości braterskiej.

Mietta miała na sobie brązową pelerynę z kapturem, która sięgała jej aż do stóp i okrywała ją całą. Widać było tylko jej głowę i ręce. W Prowansji kobiety z ludu, chłopki i robotnice, noszą jeszcze owe szerokie peleryny, których moda sięga bardzo dawnych czasów. Siadając, Mietta zsunęła do tyłu kaptur. Przyzwyczajona do przebywania stale na powietrzu, nie odczuwała zimna i nie nosiła nigdy czepka. Jej obnażona głowa rysowała się wyraźnie na tle muru pojaśniałego w księżycowym świetle. Było to jeszcze dziecko, lecz dziecko, które przemienia się w kobietę. Przeżywała ten pełen uroku, prawie nieuchwytny okres, kiedy w małej dziewczynce rodzi się młoda panna. Każda dziewczyna ma w sobie wtedy subtelny wdzięk rozkwitającego pąka, czarującą płynność nie uformowanych jeszcze kształtów: w szczupłym i niewinnym ciele dziecka zarysowują się już nieśmiało przyszłe, krągłe linie dojrzałej kobiety, która budzi się teraz pełna młodzieńczego zawstydzenia. Dla niektórych dziewcząt nie jest to okres korzystny: nagle śmigają w górę, brzydną, mizernieją i żółkną, jak przedwcześnie wybujałe rośliny. Dla Mietty - podobnie jak i dla wszystkich dziewczyn przebywających stale na świeżym powietrzu i silnych -- była to niepowrotna chwila rozkwitu. Mietta miała trzynaście lat i mimo że jak na swój wiek była rosła, nikt nie dałby jej więcej, wystarczyło bowiem spojrzeć na jej twarz, którą rozjaśniał chwilami uśmiech jasny i naiwny, żeby się przekonać, że to jeszcze dziecko. Klimat i ciężkie warunki życia sprawiły jednak, że szybko dojrzała fizycznie. Była prawie tego wzrostu co Sylweriusz, pulchna i pełna życia. Tak samo jak u młodego człowieka jej uroda miała specyficzny charakter. Nie można było nazwać jej brzydką, lecz wielu pięknym młodzieńcom musiała wydawać się co najmniej dziwna. Miała wspaniałe wlosy: wznosiły się bujną falą od czoła i spływały ku tyłowi, podobne do wzburzonego morza, czarne jak atrament. Były tak gęste, że nie umiała sobie z nimi poradzić. Przeszkadzały jej. Skręcała je najmocniej, jak tylko mogła, w pasma grubości dziecinnej piąstki i upinała w tyle głowy. Nie miała czasu myśleć o swej fryzurze, ale mimo to olbrzymi węzeł, splatany naprędce, bez lustra, nabierał pod jej palcami szczególnego uroku. Dość było spojrzeć na ten żywy kask, na te niesforne kosmyki wijące się na jej skroniach i szyi, aby zrozumieć, dlaczego chodziła z gołą głową, nie obawiając się deszczu ani mrozu. Pod czarną smugą włosów czoło bardzo niskie miało kształt i barwę księżyca na nowiu. Oczy duże, wypukłe; nos krótki, o szerokich nozdrzach, zadarty; wargi za pełne i za czerwone - każdy z tych szczegółów brany z osobna mógł wydawać się brzydki. Lecz w uroczej krągłości twarzy drgającej życiem tworzyły one całość urzekającą i niepospolitą. Kiedy szła, z głową odrzuconą do tyłu i przechyloną lekko na prawe ramię, piersią wezbraną dźwięcznym weselem, policzkami okrągłymi jak u dziecka, zębami połyskującymi bielą i splotami kręconych włosów, obejmujących jej głowę ruchliwym wieńcem podobnym do korony z liści winogradu, Mietta przypominała antyczną bachantkę. Chcąc odnaleźć w niej niewinną trzynastolatkę, trzeba było posłuchać, jak dziewiczo brzmiał jej śmiech, a przede wszystkim przyjrzeć się delikatnemu zarysowi brody i skroni. Jej twarz, ogorzała od słońca, nabierała chwilami, gdy padło na nią  światło, złotawej barwy bursztynu. Górną wargę ocieniał lekki czarny meszek. Na jej małych, krótkich rękach, które — pozostając bezczynne — mogły były stać się pulchniutkimi rączkami mieszczki, znać już było ślady pracy.

Mietta i Sylweriusz długo siedzieli w milczeniu. Zdawało się, że czytają nawzajem swe myśli, pełne popłochu. I im głębiej pogrążali się w lęku i niepewności jutra, tym mocniejszy stawał się ich uścisk. Rozumieli się aż do dna i oboje wyczuwali bezsens i okrucieństwo głośnych skarg. Dziewczyna nie mogła jednak powstrzymać się dłużej i w jednym zdaniu wyraziła dławiący ich niepokój.

— Wrócisz, prawda? .— szepnęła tuląc się do Sylweriusza.

Tamten, nic nie mówiąc, z gardłem ściśniętym i bojąc się, że rozpłacze się jak ona, pocałował ją w policzek jak brat, który nie umie znaleźć innej pociechy. Po chwili odsunęli się od siebie i znów pogrążyli w milczeniu.

Nagle Miettą wstrząsnął dreszcz. Nie opierała się już o ramię Sylweriusza i poczuła, że przenika ją lodowaty chłód. Jeszcze wczoraj nie drżałaby w ten sposób, siedząc w głębi tej pustej alei, na kamiennej płycie, gdzie zaznali tyle słodyczy pośród zmarłych śpiących spokojnie.

— Zimno mi — powiedziała naciągając na głowę kaptur.

— Może przejdziemy się trochę? — zapytał chłopiec. — Nie ma jeszcze dziewiątej, możemy pójść kawałek szosą.

Mietta myślała o tym, że teraz na długo może pozbawiona zostanie tych wieczornych spotkań i rozmów, które stanowiły radosną treść jej dni.

—Dobrze, przejdźmy się  — odparła żywo — chodźmy aż do młyna... Zostałabym z tobą na całą noc, gdybyś chciał.

Zostali więc i ukryli się w cieniu desek. Mietta odchyliła pelerynę, pikowaną w drobne romby i podszytą jaskrawoczerwoną podszewką, i jedną połowę tego ciepłego, szerokiego płaszcza zarzuciła na ramiona Sylweriusza, otulając go całego, tak że znalazł się tuż obok niej, pod tym samym okryciem. Objęli się wpół, tworząc w ten sposób jedną postać, której kształty gubiły się w fałdach peleryny, i ruszyli drobnym krokiem w stronę szosy, bez obawy przechodzą przez pusty plac, srebrny od księżyca. Mietta otuliła Sylweriusza, a on przyjął to jak rzecz zupełnie naturalną, jak  gdyby jej peleryna każdego wieczoru oddawała im podobną przysługę.

Biegnąca środkiem przedmieścia szosa, która prowadzi do Nicei, była, w roku 1851, wysadzana stuletnimi wiązami. Przypominały one potężnych starców, imponujące ruiny, pełne jeszcze mocy. Przed kilkoma laty zapobiegliwe władze miejskie zastąpiły je wątłymi platanami. Kiedy Sylweriusz i Mietta znaleźli się pod drzewami, których monstrualne cienie padały na drogę, spotkali kilkakrotnie ciemne postacie przesuwające się w milczeniu wzdłuż domów. Były to pary zakochanych, którzy, tak jak oni szczelnie otuleni jednym okryciem, spacerowali wymieniając w mroku dyskretne uściski.

Wśród kochanków miast południowych przyjął się ten rodzaj spaceru. Chłopcy i dziewczęta, którzy zamierzają się pobrać, a mają ochotę wycałować się trochę przedtem, nie wiedzą, gdzie się schronić, żeby nie stać się przedmiotem plotek. Mimo że rodzice zostawiają im zupełną swobodę, nie mogą. wynająć pokoju mieście i spotykać się tam sam na sam, gdyż zaraz następnego dnia wytykano by ich palcami, nie mają zaś tyle czasu, żeby móc każdego wieczoru szukać samotności za miastem, wśród pól. Obrali więc sposób pośredni: spacerują po przedmieściach, pustych placach, zadrzewionych drogach, słowem: wybierają miejsca, gdzie bywa mało przechodniów, a wiele ciemnych zakamarków, a nie chcąc, żeby ich poznano, kryją się w fałdach peleryn, tek obszernych, że mogłyby pomieścić całą rodzinę. Rodzice tolerują te nocne wyprawy, prowincjonalna moralność nie wydaje się nimi ze alarmowana, zakłada bowiem z góry, że kochankowie nie zatrzymują się w ciemnych zakątkach ani też nie siadają we wgłębieniach terenu, i to wystarcza, aby uspokoić wstydliwe paniusie, skłonne do obaw o cudzą cnotę. Chodząc, można się przecież tylko całować. Czasem jednak którejś z dziewcząt zdarzy się nieszczęście: widocznie usiadła.

Trudno o coś bardziej wdzięcznego od tych miłosnych przechadzek. Pieszczotliwa i bogata w pomysły wyobraźnia ludzi Południa znajduje w nich swój pełny wyraz. Są to prawdziwe maskarady, obfitujące w przyjemności dostępne nawet dla najbiedniejszych. Wystarczy, by dziewczyna rozchyliła poły peleryny, a jej chłopiec ma już gdzie się schronić; ukrywa go na sercu, pod ciepłą opończą, podobnie jak małe mieszczki ukrywają swych kochanków pod łóżkiem lub w szafie. Zakazany owoc nabiera tu specjalnej słodyczy: zjada- się go bowiem pod gołym niebem, na drogach, pośród obcych. Szczególnego smaku pocałunkom dodaje świadomość, że można zamieniać je bezkarnie wobec wszystkich, że można tulić się do siebie cały wieczór, nie narażając się na obmowę i skandal. Każda z par jest tylko brunatną sylwetką, podobną do innych. Dla spóźnionego przechodnia te mijające go niekształtne postaci są po prostu obrazem miłości; miłości bezimiennej, której można domyślać się tylko, nie znając jednak jej twarzy.. Kochankowie wiedzą, że są bezpieczni w swej kryjówce, rozmawiają przyciszonym głosem, czują się jak u siebie; najczęściej jednak milczą spacerując całymi godzinami, szczęśliwi, że - mogą się tulić pod jednym okryciem. Jest w tym coś bardzo zmysłowego i bardzo dziewiczego zarazem. Klimat jest tu największym winowajcą, on to bowiem sprawia, że kochankowie zaczynają poszukiwać cichych ustroni na przedmieściach. Przechodząc W jakąś piękną noc letnią przez Plassans, spotyka się co krok zakapturzone pary kryjące się w cieniu murów; niektóre miejsca, jak na przykład plac Świętego Mittry, roją się od tych postaci przypominających domina z maskarady; ocierają się one o siebie bezszelestnie pośród ciepłych tchnień pogodnej nocy, niby uczestnicy tajemniczego balu wydanego przez gwiazdy dla ubogich kochanków. Kiedy jest zbyt gorąco i dziewczęta nie noszą peleryn, zadowalają się zarzuceniem na głowę wierzchniej spódnicy. W zimie — najbardziej zakochani drwią sobie z mrozu. Mietta i Sylweriusz, idąc szosą prowadzącą do Nicei, nie myśleli uskarżać się na zimno grudniowej nocy.

Minęli uśpione przedmieście nie mówiąc do siebie ani słowa. W milczeniu rozkoszowali się ciepłem łączącego ich uścisku. Serca ich były pełne smutku, szczęście, którego doznawali tuląc się do siebie, miało bolesny posmak rozstania i wydawało im się, że nigdy nie zgłębią do dna gorzkiej słodyczy tej ciszy towarzyszącej ich krokom. Szeregi domów przerzedziły się wkrótce; zbliżali się do krańców przedmieścia. Znajdowała się tam brama wjazdowa majątku Jas-Meiffren: dwa duże filary połączone kratą, przez którą widać było długą aleję drzew morwowych. Przechodząc tamtędy Sylweriusz i Mietta mimo woli rzucili okiem na tę posiadłość.

Za Jas-Meiffren szosa opada łagodnie ku dolinie, którą płynie Viorna — strumyk w lecie, a rwący potok zimą. Dwa rzędy wiązów, rosnących po obu stronach drogi, przemieniały ją we wspaniałą aleję, przecinającą zbocze porosłe zbożem i wątłymi krzewami winorośli szeroką wstęgą olbrzymich drzew. Owej grudniowej nocy świeżo zorane pola, ciągnące się wzdłuż szosy, podobne były w jasnym i chłodnym świetle księżyca do płatów szarawej waty, która głuszyła wszelkie dźwięki. Jedynie dobiegający z oddali głuchy szum Viorny mącił panującą ciszę.

Kiedy zaczęli schodzić w dół szeroką aleją, myśli Mietty zawróciły ku Jas-Meiffren, które dopiero co minęli.

- Bardzo mi było trudno wymknąć się dziś wieczór - powiedziała. - Wuj co chwila dawał mi jakąś nową robotę. Zamknął się w piwnicy - pewnie zakopywał tam pieniądze, bo ostatnie wiadomości dziś rano ogromnie go przeraziły.

Sylweriusz uścisnął ją czule.

- Bądź dzielna - odparł. - Nadejdzie czas, kiedy będziemy spędzać ze sobą całe dnie. Nie martw się tylko niczym.

- Och - odrzekła dziewczyna potrząsając głową  - ty nigdy nie tracisz nadziei, ale ja... Bywają dni, kiedy jest mi bardzo smutno; to nie ciężka praca mnie gnębi, przeciwnie, nieraz jestem szczęśliwa, że wuj jest taki twardy dla mnie i tyle ode mnie wymaga. Miał rację, że zrobił ze mnie chłopkę, bo kto wie, co by ze mnie wyrosło... Widzisz, Sylweriuszu, chwilami wydaje mi się, że jestem przeklęta... Pragnę wtedy umrzeć... Wiesz, o kim myślę wówczas...

Głos jej się załamał. Sylweriusz przerwał jej tonem prawie szorstkim.

- Przestań  - powiedział. - Obiecywałaś mi, że nie będziesz tyle o tym myśleć. To nie ty popełniłaś tę zbrodnię.

Po czym dorzucił  łagodniej:

- Kochamy sio oboje, prawda? Jak się pobierzemy, to nie będziesz już miewała takich złych chwil.

- Ja wiem - szepnęła Mietta - ty jesteś dobry, ty jeden wyciągasz do mnie rękę... Ale cóż ja na to poradzę, że się boję, że buntuję się czasem. Wydaje mi się nieraz, że stała mi się krzywda, i pali mnie gniew. Przyznaję ci się szczerze do wszystkiego. Ilekroć ludzie ciskają mi w twarz nazwisko mego ojca, doznaję takiego uczucia, jakby ktoś smagnął mnie biczem. Kiedy idę drogą, chłopcy wołają na mój widok: „Patrzcie, mała Chantegreil!" Tracę wtedy panowanie nad sobą. Miałabym chęć dostać ich w swoje ręce i bić.

A po chwili chmurnego milczenia dodała:

- Zazdroszczę ci, że jesteś mężczyzną i że będziesz strzelał...

Sylweriusz pozwolił jej się wypowiedzieć. Uszli jeszcze parę kroków, wtedy odezwał się smutnie:

- Nie masz racji, Mietto, i niedobry jest twój gniew. Nie trzeba buntować się przeciwko sprawiedliwości. Ja będę się bił o nasze wspólne prawa, a nie po to, żeby zaspokoić pragnienie osobistej zemsty. 

— Wszystko jedno — ciągnęła dziewczyna — chciałabym być mężczyzną i strzelać. Wydaje mi się, że przyniosłoby mi to ulgę.

Sylweriusz patrzył na nią w milczeniu, zrozumiała więc, że jest z niej niezadowolony. Uspokoiła się natychmiast.

— Nie gniewaj się na mnie — szepnęła błagalnie. — Jestem zgnębiona tym, że muszę się z tobą rozstać, i dlatego przychodzą mi do głowy takie myśli. Wiem dobrze, że masz rację i że nie powinnam się buntować...

Zaczęła płakać. Sylweriusz, wzruszony, ujął jej ręce i ucałował je.

— Jesteś jak małe dziecko — powiedział z czułością. — To się złościsz, to znów płaczesz. Postaraj się być troszkę bardziej rozsądna. Nie gniewam się na ciebie wcale. Chciałbym tylko, żebyś była szczęśliwsza, a to w dużej mierze zależy od ciebie samej.

Przez parę minut pogrążeni byli w smutku, jaki ogarnął ich na wspomnienie dramatu, o którym napomknęła Mietta. Szli z opuszczonymi głowami, przygnębieni.

— Czy myślisz, że ja jestem szczęśliwszy od ciebie? — zapytał po chwili Sylweriusz, mimo woli wracając do przerwanej rozmowy. — Gdyby nie babka, która zabrała mnie do siebie na wychowanie, cóż by się ze mną stało? Oprócz wuja Antoniego, który tak jak ja jest robotnikiem i nauczył mnie kochać Republikę, wszyscy moi krewni boją się, że mógłbym ich zabrudzić, gdybym się do nich zbliżył!

W miarę jak mówił, ogarniało go podniecenie; przystanął na środku drogi.

— Bóg mi świadkiem — ciągnął  —  że nie zazdroszczę nikomu ani nie czuję do nikogo nienawiści. Ale jeżeli zwyciężymy, powiem tym wszystkim eleganckim panom, co o nich myślę. Wuj Antoni wie o nich niejedno! Zobaczysz, jak się wszystko zmieni, kiedy tu wrócimy. Będziemy wolni i szczęśliwi.

Mietta pociągnęła go łagodnie i ruszyli dalej.

— Widzę, że bardzo kochasz tę swoją Republikę  — powiedziała dziewczyna usiłując żartować.— Bardziej pewno niż mnie.

Śmiała się, lecz w śmiechu jej dźwięczała gorycz. Myślała pewnie, że Sylweriuszowi łatwo przychodziło się z nią rozstać, gdyż pociągał go szeroki świat. Młody człowiek odparł poważnie:

— Ty jesteś moja i tobie oddałem całe serce. Kocham Republikę dlatego, że kocham ciebie. Chcę, żebyśmy byli szczęśliwi, jak się pobierzemy, i o tę przypadającą nam cząstkę szczęścia będę walczyć...

Nie będziesz mi chyba radziła, żebym został w domu?

- O, nie! - zawołała Mietta żywo - Mężczyzna powinien być odważny. Odwaga to piękna rzecz! Wybacz mi, że byłam zazdrosna. Chciałabym być taka dzielna jak ty. Kochałbyś mnie wtedy jeszcze bardziej, prawda?

Milczała chwilę, a potem dorzuciła z czarującą naiwnością:

- Ach, jakże ja cię ucałuję, kiedy wrócisz! Ten okrzyk, dobywający się z głębi kochającego serca, głęboko wzruszył Sylweriusza. Chwycił Miettę w ramiona i kilkakrotnie ucałował w policzki. Dziewczyna broniła się ze śmiechem. Oczy miała pełne łez.

Naokół nich wszystko pogrążone było we śnie, w wielkiej, mroźnej ciszy. Doszli do połowy zbocza. Po lewej stronie wznosił się pagórek, na szczycie którego widniały białe w świetle księżyca ruiny wiatraka. Nie miał skrzydeł, a część jego była zburzona. Był to cel ich przechadzki. Szli dotąd przed siebie, nie patrząc na pola, które mijali, i Sylweriusz, dopiero kiedy pocałował Miettę i podniósł głowę  - dostrzegł wiatrak.

- Ależ daleko zaszliśmy! - zawołał. - Spójrz, jesteśmy koło wiatraka! Na pewno jest już po dziewiątej, trzeba wracać.

Mietta zrobiła niezadowoloną minkę.

- Chodźmy jeszcze kawałeczek - prosiła - jeszcze parę kroków, aż do dróżki... Tylko do dróżki, naprawdę!

Sylweriusz uśmiechnął się i ponownie objął ją " ramieniem. Ruszyli dalej szosą w dół. Nie potrzebowali już obawiać się ciekawych spojrzeń przechodniów, od chwili bowiem kiedy zostawili za sobą ostatnie domy, nie spotkali żywej duszy. W dalszym ciągu jednak szli ukryci pod obszerną peleryną. Ów strój, ogólnie przyjęty, stał się schronieniem ich miłości. Korzystali zeń przez tyle szczęśliwych wieczorów! Każde z nich, idąc osobno, czułoby się samotne i małe wobec bezmiaru pól. Świadomość, że stanowią jedno, dodawała im pewności i odwagi. Spoglądali na pola ciągnące się po obu stronach szosy, lecz nie przytłaczała ich obojętność rozległego krajobrazu. Zdawało im się, że zabrali ze sobą swój dom, i rozkoszowali się otaczającym ich widokiem, odnosząc wrażenie, że przyglądają mu się z okna swego pokoju. Lubili spokojną samotność nocy, senne światło księżyca, niewyraźne zarysy drzew i krzewów, rozpościerającą się przed nimi dolinę, której piękno nie było jednak w stanie ich rozdzielić.

Coraz częściej zapadało między nimi milczenie. Przestali mówić o drugich i o sobie samych nawet; rozmarzeni ciepłem swych ciał, chłonęli chciwie mijającą chwilę, wymieniali od czasu do czasu uścisk dłoni, wydawali okrzyki na widok jakiegoś zakątka krajobrazu, wypowiadali z rzadka jakieś pojedyncze zdania, których sens nie bardzo do nich docierał. Sylweriusz zapomniał o entuzjazmie dla Republiki, a Mietta nie myślała o tym, że za godzinę jej ukochany opuści ją na długo, może na zawsze. Tak jak w inne wieczory, kiedy widmo rozłąki nie zakłócało spokoju ich spotkań, poddawali się urokowi swej miłości.

Szli ciągle naprzód. Wkrótce doszli do dróżki, o której mówiła Mietta, wiodącej do wsi położonej nad Viorną. Nie zatrzymali się jednak, udając, że nie widzą tej ścieżki, od tego miejsca bowiem postanowili zawrócić. Dopiero w chwilę później Sylweriusz szepnął:

— Musi być już bardzo późno. Zmęczysz się.

— Daję ci słowo, wcale nie jestem zmęczona — odparła dziewczyna. — Mogłabym iść tak jeszcze nie wiem dokąd.

— Chodźmy aż do łąk Świętej Klary, dobrze? — dodała prosząco. — Tam już naprawdę zakończymy nasz spacer i wrócimy tą samą drogą.

Sylweriusz, ukołysany rytmicznym krokiem dziewczyny, drzemał z otwartymi oczami. Zgodził się na propozycję Mietty i z powrotem pogrążyli się w ekstazie. Posuwali się wolno, chcąc jak najdalej odsunąć tę chwilę, kiedy będą musieli zawrócić, póki bowiem szli ku łąkom, mogli jeszcze poddawać się złudzeniu, że ich uścisk trwać będzie wiecznie; powrót ku miastu oznaczał  rozłąkę, okrutne rozstanie.

Pochyłość zbocza stawała się coraz łagodniejsza. Przed nimi w dolinie rozpościerały się  łąki, które ciągnęły się do Viorny i dalej, po drugiej jej stronie, aż do linii niskich pagórków. Łąki te, żywopłotem oddzielone od szosy, ochrzczono imieniem świętej Klary.

— Wiesz — zawołał z kolei Sylweriusz dostrzegając pierwsze kępy traw — dojdziemy do mostu!

Mietta wybuchnęła radosnym śmiechem. Złapała chłopca za szyję i ucałowała go głośno.

W miejscu, gdzie zaczyna się  żywopłot, rosną dwa olbrzymie wiązy, kolosy większe jeszcze od innych. Dalej, aż do wierzb i brzóz rosnących nad rzeką, łąki ścielą się szerokim pasem wełnistej zieleni. Od ostatnich wiązów aż do mostu było najwyżej trzysta metrów. Zakochani przebyli tę przestrzeń nie prędzej niż w kwadrans. Wreszcie jednak, mimo zwolnionego kroku, znaleźli się na moście. Przystanęli.

Przed nimi, po przeciwległym zboczu kotliny, pięła się szosa prowadząca do Nicei; widzieli jednak tylko mały jej skrawek, gdyż w odległości pół kilometra od mostu skręca ona gwałtownie i ginie wśród zalesionych pagórków. Odwracając się ujrzeli ten jej odcinek, który przebyli, biegnący w prostej linii z Plassans do Viorny. W mroźnym świetle księżyca przypominał on długą, srebrzystą Wstęgę o metalicznym połysku, obrzeżoną po obu stronach ciemną wypustką wiązów. Ciągnące się wzdłuż niej zorane pola przywodziły na myśl szeroko rozlane szarawe wody. Na szczycie wzgórza nieliczne oświetlone jeszcze o tej porze okna na przedmieściu iskrzyły się w ciemności. Mietta i Sylweriusz zdążyli znacznie oddalić się od miasta; spoglądali teraz na drogę, którą przyszli, i ogarniał ich niemy zachwyt na widok wznoszącego się ku niebu olbrzymiego amfiteatru o ścianach zalanych falami niebieskawego światła. Ten fantastyczny krajobraz, podobny do jakiejś dziwacznej dekoracji, zamarł w milczącym bezruchu. Nie mogło być nic bardziej olśniewającego W swej wielkości.

Młodzi, wsparci o poręcz mostu, spojrzeli w dół, na rzekę. Viorna, wezbrana deszczem, szumiała głucho. Mimo ciemności dostrzegali czarne sylwetki drzew rosnących na jej brzegach. Tu i ówdzie ślizgały się po powierzchni wody promienie księżyca, podobne do strużek roztopionej cyny. Te migotliwe smugi, płynące pośród niewyraźnych zarysów listowia, miały jakiś tajemniczy urok i zamieniały to miejsce w zaczarowane królestwo świateł i cieni.

Kochankowie znali dobrze ów zakątek; przychodzili tutaj nieraz w parne noce lipcowe szukając ochłody i spędzali długie godziny ukryci w cieniu wierzb na prawym brzegu, tam gdzie łąki Świętej Klary roztaczają swój zielony kobierzec aż po samą rzekę. Pamiętali każdą nierówność terenu, każdy z kamieni, po których przechodziło się przez Viornę, na pół wyschniętą o tej porze roku, każde zarosłe trawą wgłębienie, które służyło im za posłanie. Z wysokości mostu Mietta spoglądała teraz łakomie ku prawemu brzegowi.

- Och, gdyby tak było cieplej, moglibyśmy zejść tam na chwilę i odpocząć, zanim ruszymy z powrotem - westchnęła.

A po chwili milczenia dodała nie przestając wpatrywać się w rzekę:

- Spójrz, Sylweriuszu, widzisz tę ciemną plamę niedaleko tamy... Pamiętasz? To zarośla, w których siedzieliśmy w dniu święta Bożego Ciała.

- Tak, to te zarośla - odparł liche Sylweriusz. Tam po raz pierwszy pocałowali się w policzki.

To wspomnienie, wywołane słowami dziewczyny, przeniknęło ich rozkosznym uczuciem, w którym radość dnia wczorajszego mieszała się z nadzieją jutra: Jakby w świetle błyskawicy ujrzeli nagle dobre wieczory, jakie spędzili razem, zwłaszcza zaś ów wieczór Bożego Ciała. Przypomnieli go sobie ze wszystkimi szczegółami: rozpięte nad nimi ciepłe niebo, chłodny cień wierzb nad Viorną, własne ich słowa, pełne miłości. Poddali się słodyczy wspomnień, a jednocześnie wydało im się, że rozsuwa się przed nimi zasłona zakrywająca przyszłość i że widzą siebie idących przez życie ramię przy ramieniu, tak jak niedawno szli drogą, ciepło okryci wspólną peleryną. I zapatrzeni w siebie, uśmiechnięci, zagubieni pośród milczącej jasności, popadli w zachwycenie.

Nagle Sylweriusz podniósł głowę. Zsunął na plecy pelerynę i zaczął nasłuchiwać. Mietta, zdziwiona, poszła za jego przykładem, nie rozumiejąc, dlaczego odsunął się od niej tak gwałtownie.

Od paru chwil spoza wzgórz, między którymi ginie szosa prowadząca do Nicei, dochodziły jakieś niewyraźne odgłosy, jakby turkot. Pomruki Vior-ny tłumiły zresztą te odległe dźwięki. Powoli jednak stały się one bardziej wyraźne i przypominały odgłos kroków maszerujących żołnierzy. Po pewnym czasie można już było rozróżnić w tym nieprzerwanym, wciąż wzrastającym szumie zmieszane głosy ludzkie, niby rytmiczny oddech huraganu, uderzenia piorunów, którymi zbliżająca się burza mąciła senny spokój wokół nich. Sylweriusz łowił chciwie ten daleki gwar. Nagle na zakręcie drogi ukazała się zwarta, czarna masa i wybuch] nęła Marsylianka, śpiewana z mściwą furią.

— To oni! — zawołał Sylweriusz w radosnym uniesieniu.

Puścił się biegiem pod górę, pociągając za sobą Miettę. Na lewo od szosy wznosiło się porosłe młodymi dębami zbocze pagórka. Schronili się tam przed rozśpiewaną falą, która mogłaby ich zagarnąć.

Kiedy znaleźli się pośród krzewów, dziewczyna, pobladła nieco, popatrzyła ze smutkiem na ludzi, których pieśń wystarczyła, by wyrwać Sylweriusza z jej objęć. Wydało się jej, że cały ten tłum stanął nagle między nimi. Jeszcze przed chwilą byli tacy szczęśliwi, bliscy sobie, sami i zagubieni w wielkiej ciszy i dyskretnym świetle księżyca. A teraz Sylweriusz zdawał się zapominać o jej obecności, wpatrzony w nieznajomych, których nazywał braćmi.

Niepowstrzymana siła parła ich przed siebie. Trudno wyobrazić sobie coś wspanialszego niż to wtargnięcie parotysięcznego tłumu w martwy spokój krajobrazu. Drogą płynęły nie kończące się fale ludzi; coraz to nowe ich szeregi ukazywały się spoza zakrętu, kiedy pojawiły się ostatnie bataliony, Marsylianka trysnęła w niebo z taką mocą jakby metaliczne jej dźwięki wydobywały się z potężnych trąb, docierając do każdego zakątka doliny. Pogrążone we śnie pola ocknęły się nagle; ziemia zadrżała jak powierzchnia bębna, kiedy dobosz uderzy w nią pałeczkami, a echo podjęło płomienną melodię hymnu narodowego. Śpiewał ją teraz nie tylko maszerujący oddział; z krańców horyzontu, z odległych skał, zoranych pól, łąk, kęp drzew, krzewów zdawały się wydobywać głosy ludzkie, jakby jakiś niezliczony tłum, wiwatujący na cześć powstańców, zapełnił olbrzymi amfiteatr, wznoszący się od rzeki ku Plassans i tonący w niebieskawym świetle księżyca. Miało się wrażenie, że ukryci w ciemnych zakamarkach nad Viorną ludzie powtarzają gniewnie słowa pieśni. Rozedrgane nią powietrze i ziemia domagały się zemsty i wolności. Nawet kamienie przydrożne zdawały się wstrząśnięte tym wołaniem.

Sylweriusz, pobladły z wrażenia, patrzył i słuchał. Pierwsze szeregi powstańców, za którvmi płynęła ledwo dostrzegalna w ciemności dźwięczna rzeka ludzka, zbliżały się szybkim krokiem do mostu.

- Mówiłeś mi, że nie będziecie przechodzić przez Plassans - szepnęła Mietta.

- Widocznie plany uległy zmianie odparł Sylweriusz - bo mieliśmy iść szosą na Tulon, skręcając na lewo od Plassans i Orchères. Wyszli pewnie dziś po południu z Alboise, a wieczorem byli w Tulettes.

Czoło kolumny doszło do miejsca, gdzie byli ukryci Sylweriusz i Mietta. W tej małej armii panował większy porządek, niż można się tego było spodziewać po zbiorowisku niezdyscyplinowanych cywilów. Mieszkańcy poszczególnych miast i miasteczek tworzyli osobne bataliony, idące w pewnej odległości jeden od drugiego. Każdy z nich miał swego dowódcę. Razem stanowili oni zwartą, potężną masę, dążąca naprzód z niezwyciężoną siłą. Liczyła ona chyba około trzech tysięcy ludzi, których unosił ten sam wicher gniewu. Cień, rzucany na szosę przez wzgórza, zacierał jednak jej zarysy. Lecz w odległości jakichś pięciu czy sześciu metrów od krzaków, w których schronili się Mietta i Sylweriusz, padał na drogę szeroki snop światła, gdyż wznoszący się z lewej strony pagórek obniżał się w tym miejscu; biegła tam ścieżka prowadząca wzdłuż Viorny. Kiedy idący na przedzie powstańcy znaleźli się w tej smudze jasności, padł na nich ostry blask uwydatniając każdy, najdrobniejszy nawet szczegół ich twarzy i ubiorów. Coraz to nowe ich szeregi wynurzały się teraz z ciemności naprzeciw Sylweriusza i Mietty.

Na widok pierwszych mężczyzn, którzy ukazali się w oświetlonej przestrzeni, Mietta przytuliła się instynktownie do Sylweriusza, mimo że czuła się bezpieczna, osłonięta przed cudzym wzrokiem. Objęła za szyję swego towarzysza i oparła głowę na jego ramieniu. Stała -blada, z oczyma utkwionymi w prostokąt jasności, w którym ukazywały się dziwne twarze, rozgorzałe entuzjazmem, o czarnych otworach ust, z których dobywał się mściwy krzyk Marsylianki.

Sylweriusz czując, że Mietta drży, nachylił się do jej ucha i począł wymieniać nazwy poszczególnych oddziałów, w miarę jak ich mijały.

Maszerowali ósemkami. Na początku szli rośli mężczyźni o kanciastych twarzach. Wyglądali na olbrzymów o siłach Herkulesa i naiwności dziecka. Republika miała w nich znaleźć nieustraszonych, ślepo jej oddanych obrońców. Każdy z nich niósł na ramieniu wielką siekierę, której stal, świeżo wyostrzona, lśniła w blasku księżyca.

— To drwale z Seille — powiedział Sylweriusz. — Utworzono z nich kompanię saperów. Na rozkaz swego dowódcy ci ludzie ruszyliby nawet na Paryż, ciosami topora obalając bramy miast, tak jak obalają stare dęby rosnące w górach.

W głosie jego, kiedy mówił o potężnych pięściach swych towarzyszy, brzmiała duma. Ujrzawszy idącą za drwalami grupę ogorzałych mężczyzn o dawno nie golonym zaroście, objaśnił:

— To ludzie z la Palud. Oni pierwsi dali sygnał do powstania. Ci, którzy ubrani są w bluzy, to robotnicy pracujący przy obróbce dębów, a tamci, w welwetowych kurtkach, to pewno strzelcy i smolarze z doliny Seille... Ci strzelcy znali twego ojca, Mietto. Mają dobrą broń, którą doskonale umieją się posługiwać. Ach, gdyby wszyscy byli tak uzbrojeni, jak oni! Brak nam jest strzelb. Spójrz, robotnicy mają tylko kije.

Mietta patrzyła i słuchała w milczeniu. Kiedy Sylweriusz wspomniał o jej ojcu, zaczerwieniła się gwałtownie. Z płonącą twarzą przyglądała się strzelcom, z wyrazem gniewu i sympatii jednocześnie. Od tej chwili uniesienie, jakie biło z pieśni powstańców, udzieliło się również i dziewczynie.

Kolumna, która m nowo podjęła melodię Marsylianki, szła dalej, jakby smagana porywistym wiatrem północnym. Za ludźmi z la Palud ukazała się następna grupa robotników, wśród których widać było sporo mieszczan ubranych w płaszcze.

— To mieszkańcy Saint-Martin-de-Vaulx — powiedział Sylweriusz. — Przystąpili do powstania prawie równocześnie z mieszkańcami la Palud... pracodawcy poszli razem z robotnikami. Są między nimi bogaci ludzie, Mietto, tacy, którzy mogliby pędzić spokojne życie, a jednak ryzykują je w obronie wolności. Takich bogaczy trzeba kochać... Ten oddział również ma za mało broni, cóż to znaczy kilka dubeltówek... Widzisz tych ludzi z czerwonymi opaskami na lewym ramieniu? To dowódcy.

Sylweriusz nie mógł nadążyć z objaśnieniami. Tempo marszu było szybsze od jego słów. Mówił jeszcze o ludziach z Saint-Martin-de-Vaulx, a tymczasem następne oddziały przekroczyły już smugę  światła bielejącą na szosie.

- Widziałaś? - zapytał. - Przeszli powstańcy z Alboise i z Tulettes. Poznałem kowala Burgata... Dzisiaj właśnie przyłączyli się do nas. Ależ pędzą!

Mietta pochylała się teraz do przodu, odprowadzając wzrokiem grupy, które wskazywał jej chłopiec. Przenikał ją dreszcz, gardło miała ściśnięte. W pewnej chwili ukazał się oddział liczniejszy i bardziej zdyscyplinowany od innych. Prawie wszyscy wchodzący w jego skład powstańcy ubrani byli w niebieskie bluzy i przepasani czerwonymi pasami, tak że wyglądali jak umundurowani. Obok nich jechał na koniu jakiś mężczyzna z szablą u boku. Większa część tych zaimprowizowanych żołnierzy miała strzelby, karabiny lub staroświeckie muszkiety gwardii narodowej.

- Tych nie znam - powiedział Sylweriusz. - Ten, co jedzie na koniu, to pewno dowódca, o którym mi mówiono. Przyprowadził grupę z Fave-rolles i z sąsiednich miasteczek. Szkoda, że wszyscy nie są uzbrojeni tak jak oni.

- O, teraz idą wsie! - zawołał, ledwo zdążywszy zaczerpnąć powietrza.

Za ludźmi z Faverolles posuwały się oddziałki liczące najwyżej po dziesięć do dwudziestu osób. Wszyscy ubrani byli w krótkie kurtki, jakie noszą chłopi na Południu. Śpiewając potrząsali kosami i widłami; niektórzy mieli tylko łopaty. Każda wioska przysłała co najsilniejszych mieszkańców.

Sylweriusz, który poznawał oddziały po ich dowódcach, wyliczał gorączkowo:

- Chavanoz! Tylko ośmiu ludzi, ale same zuchy; wuj Antoni ich zna... Nazère! Poujols! Są wszyscy, nie zabrakło ani jednego!... Valqueyras! Oho, nawet ksiądz proboszcz idzie z nami; opowiadano mi o nim; to dobry republikanin.

Widok maszerujących odurzał go. Teraz, kiedy poszczególne grupy liczyły zaledwie po kilku powstańców, wymienił ich nazwy jednym tchem i ów pośpiech nadawał mu wygląd szaleńca.

- Ach, Mietto - mówił  - cóż to za wspaniała defilada! Rozan! Vernoux! Corbière! Zobaczysz, to jeszcze nie koniec... Ci mają tylko kosy, ale to nic nie szkodzi, będą nimi kosić wroga, jak trawę na łąkach... Saint-Eutrope! Mazet! Gardes! Marsanne! Cały północny brzeg Seille! I my mielibyśmy nie zwyciężyć. Cały kraj jest z nami! Spójrz na ręce tych ludzi, czarne i twarde jak żelazo... Idą wciąż! Pruinas! Roches-Noires! Ci ostatni to przemytnicy; mają karabiny... I znów widły i kosy, znów oddziały wiejskie... Castel-le-Vieux! Sainte-Anne! Graille! Estourmel! Murdaran!

Głosem zdławionym przez wzruszenie kończył wyliczać bataliony, które jakiś potężny podmuch zdawał się unosić sprzed ich oczu.

Wyprostowany, z płonącą twarzą, Sylweriusz nerwowym ruchem wskazywał je Mietcie, która szła wzrokiem za jego wyciągniętą ręką. Biegnąca dołem szosa przyciągała ją jak głąb przepaści. Żeby nie zsunąć się ze zbocza, dziewczyna obejmowała za szyję swego towarzysza. Widok tych ludzi pijanych śpiewem, odwagą i wiarą przyprawiał ją o zawrót głowy. Te postaci jawiące się na chwilę w świetle księżyca, młodzieńcy, dojrzali mężczyźni i starcy, wymachujący dziwaczną bronią, ubrani w najróżnorodniejsze stroje, od bluz roboczych począwszy a na marynarkach skończywszy, te niezliczone szeregi twarzy o niezapomnianym wyrazie energii i fanatycznego uniesienia, wszystko to przemieniało się zwolna w jej oczach w jakiś rwący potok. Chwilami wydawało jej się, że oddziały, a które patrzy, nie maszerują, lecz unosi je śpiewana ochrypłymi głosami dźwięczna, potężna Marsylianka. Nie rozróżniała słów, do uszu jej dochodził tylko nieustający szum, tony najpierw niskie, a potem coraz wyższe, przenikliwe, ostrzem swym wbijające się w jej ciało. Ten krzyk buntu, to wezwanie do walki na śmierć i życie, pełne gniewu i żarliwego pragnienia wolności, brutalnej żądzy odwetu i wzniosłych porywów, przejmowało ją rozkosznym lękiem męczennicy prostującej się z uśmiechem pod razami bicza. Unoszony dźwięcznymi falami pieśni tłum płynął nieprzerwanie. Sylweriuszowi i Mietcie wydawało się, że ta defilada, która w rzeczywistości trwała zaledwie kilka minut, nigdy się nie skończy.

Mietta była jeszcze dzieckiem. W pierwszej chwili na widok zbliżającej się gromady pobladła i zaczęła płakać z żalu za utraconym szczęściem; było to jednak dziecko odważne, natura gorąca, skłonna do entuzjazmu. Toteż wkrótce ogarnęło ją uniesienie.

Miała ochotę chwycić za broń, przyłączyć się do powstańców jak mężczyzna. W miarę jak przesuwały się przed nią strzelby i kosy, jej białe zęby stawały się jakby dłuższe i bardziej ostre, podobne do kłów młodego wilka, który chce gryźć. I kiedy usłyszała, jak Sylweriusz coraz prędzej wymienia nazwy oddziałów, wydało jej się, że śpieszny rytm jego słów zwiększa tempo marszu. To nie były już szeregi ludzkie, a kurzawa gnana wichrem. Wszystko wokół niej zawirowało. Spuściła powieki. Wielkie, gorące łzy spływały jej po policzkach.

Sylweriusz również miał  łzy w oczach.

- Nie widzę jakoś tych, co wyszli z Plassans dziś po południu - szepnął.

Usiłował dojrzeć koniec kolumny, pogrążony w cieniu. Wreszcie wykrzyknął z radosnym triumfem:

- Idą! Idą!... Niosą sztandar, spójrz, powierzono im sztandar!

Chciał zeskoczyć ze zbocza i połączyć się z towarzyszami, lecz powstańcy zatrzymali się właśnie. Zabrzmiały rozkazy. Marsylianka ucichła i słychać było tylko szmer głosów w tłumie rozedrganym jeszcze pieśnią. Sylweriusz nasłuchując rozkazów, które jeden oddział podawał drugiemu, dowiedział się, że grupa z Plassans ma przejść na czoło kolumny. Bataliony usuwały się na bok, robiąc miejsce oddziałowi ze sztandarem. Wtedy chłopiec, pociągając za sobą Miettę, zaczął wspinać się po zboczu.

- Chodźmy - powiedział  - to prędzej niż oni będziemy za mostem.

Kiedy znaleźli się na górze, pośród zoranych pól, zaczęli biec w stronę młyna. Zbudowana koło niego śluza przegradzała rzekę. Przeszli na drugą stronę Viorny po kładce ułożonej przez młynarza. Następnie przebiegli na ukos łąki Świętej Klary, trzymając się w milczeniu za ręce. Na szosie rysowała się ciemna smuga maszerującej kolumny. Szli równolegle do niej po przeciwnej stronie żywopłotu. Tu i ówdzie, pomiędzy krzakami głogu, znajdowały się wąskie przesmyki. Przez jeden z nich wydostali się na szosę.

Mimo że nadłożyli drogi, zrównali się z oddziałem z Plassans. Sylweriusz uścisnął dłoń kilku towarzyszom; sądzili, że chłopiec dowiedział się o zmianie marszruty i wyszedł im na spotkanie. Spoglądali z zaciekawieniem na Miettę, której twarz zakrywał częściowo kaptur.

- To mała Chantegreil -- powiedział jakiś człowiek z przedmieścia - siostrzenica Rebufata, dzierżawcy Jas-Meiffren.

- A ty skąd się tu wzięłaś, hultajko? - zawołał jakiś głos.

Sylweriusz, pijany entuzjazmem, nie pomyślał o niechybnych drwinach, na jakie narażona była jego ukochana ze strony robotników z Plassans. Mietta, zmieszana, spoglądała na niego, jakby prosząc o pomoc i o ratunek. Ale nim jeszcze zdążył otworzyć usta, jakiś inny głos krzyknął brutalnie:

- Jej ojciec został skazany na ciężkie roboty! Nie trzeba nam tutaj córki złodzieja i mordercy.

Mietta zbladła straszliwie.

— To kłamstwo — szepnęła. — Mój ojciec może być winny zabójstwa, ale nigdy kradzieży. — A widząc, że Sylweriusz zaciska pięści, bledszy i bardziej drżący od niej samej, powiedziała:

— Daj spokój, to moja sprawa.

I zwracając się do całego oddziału powtórzyła namiętnie:

— To kłamstwo! To kłamstwo! Mój ojciec nie wziął nikomu ani grosza! Wiecie o tym dobrze! Dlaczego więc rzucacie na niego obelgi w jego nieobecności?

Wyprostowała się, wspaniała w swym gniewie. Jej gorąca, półdzika natura udawała się przyjmować spokojnie zarzut zabójstwa, lecz buntowała się przeciwko oskarżeniu o kradzież. Wiedziano o tym i często dokuczano jej w ten sposób przez głupią złośliwość.

Człowiek, który nazwał jej ojca złodziejem, powtórzył tylko to, co sam słyszał od lat. Gwałtowny protest dziewczyny wywołał  śmiech. Sylweriusz w dalszym ciągu zaciskał pięści. Sprawa przybierała niemiły obrót, gdy nagle pewien strzelec z Seille, który siedział na stosie kamieni przy drodze, oczekując hasła do dalszego marszu, przyszedł dziewczynie z pomocą.

— Ta mała ma rację  — powiedział. —  Znałem Chantegreila. To był jeden z naszych ludzi. Jego sprawa nigdy nie została naprawdę wyjaśniona. Według mnie to, co mówił przed sądem, było prawdą. Żandarm, którego zabił, musiał celować do niego, wtedy Chantegreil strzelił. Cóż chcecie, każdy broni się, jak może! Ale Chantegreil był uczciwym człowiekiem i nigdy nic nie ukradł.

Jak to często bywa . w podobnych sytuacjach, wystąpienie kłusownika wystarczyło, aby Mietta znalazła nowych obrońców. Kilku robotników przyznało się do znajomości z Chantegreilem.

— Tak, tak, to prawda — mówili — Chantegreil nie był złodziejem. Wielu jest takich w Plassans, których należałoby skazać zamiast niego... Chantegreil był naszym bratem... No, no, uspokój się, mała.

Mietta nigdy nie słyszała nic dobrego o swoim ojcu. Zazwyczaj nazywano go w jej obecności łajdakiem i zbrodniarzem, a oto nagle spotkała ludzi, którzy znaleźli dla niego słowa przebaczenia i twierdzili, że był uczciwym człowiekiem. Rozpłakała się, czując, że ogarnia ją to samo wzruszenie, jakiego doznawała słuchając Marsylianki, i zapragnęła w jakiś sposób wyrazić tym ludziom swoją wdzięczność. Przyszło jej na myśl, żeby uścisnąć im rękę jak mężczyzna. Lecz serce podsunęło jej lepszy pomysł. Obok niej stał powstaniec, który niósł przedtem sztandar, Dotknęła jego drzewca i za cale podziękowanie rzekła błagalnie:

- Dajcie mi go, ja poniosę.

Robotnicy, ludzie prości, zrozumieli to naiwne i wzniosłe podziękowanie.

- Racja! - zawołali. - Mała Chantegreil poniesie sztandar.

Jakiś drwal zauważył, że dziewczyna zmęczy się prędko i ustanie w drodze. .

- O, ja jestem silna - odparła dumnie, zawijając rękawy i pokazując ramiona krągłe i mocne jak u dorosłej kobiety.

Kiedy podawano jej sztandar, zawołała:

- Poczekajcie!

Zdjęła szybko pelerynę, odwróciła czerwoną podszewką na wierzch i narzuciła z powrotem. W białym blasku księżyca ukazała się ich oczom udrapowana w szeroki purpurowy płaszcz sięgający jej aż do stóp. Odrzucony na tył głowy kaptur przypominał czapkę frygijską. Chwyciła sztandar, przycisnęła jego drzewce do piersi i stała wyprostowana, tonąc w fałdach krwawego proporca, który powiewał wokół niej. Jej dziecinna twarz, pełna zapału, okolona kręconymi włosami, o wielkich wilgotnych oczach i ustach rozchylonych w uśmiechu, wznosiła się ku niebu z wyrazem energii i dumy. Była w tej chwili uosobieniem dziewiczej wolności.

Powstańcy zaczęli klaskać. Nie darmo byli ludźmi Południa o dużej pobudliwości i żywej wyobraźni: nagłe pojawienie się tej spowitej w czerwień dziewczyny, która z takim przejęciem przyciskała do piersi ich sztandar, wywołało w nich entuzjazm. Rozległy się okrzyki:

- Brawo, mała Chantegreil! Niech żyje! Zostanie z nami i przyniesie nam szczęście!

Długo jeszcze wiwatowano by na jej cześć, lecz nadszedł rozkaz marszu. Kiedy kolumną ruszyła, Mietta uścisnęła dłoń Sylweriusza, który stanął obok niej, i szepnęła mu do ucha:

- Zostanę z tobą, słyszysz? Zgadzasz się?

Sylweriusz odpowiedział jej milczącym uściskiem. Zgadzał się. Udzielił mu się entuzjazm towarzyszy. Mietta wydała mu się przed chwilą tak piękna, wielka, święta! Maszerując teraz miał ją cały czas przed oczyma, promieniejącą w purpurowej glorii. Utożsamiał ją w myślach z drugą swą Ukochaną: Republiką. Spieszno mu było znaleźć się w mieście i wyjąć z ukrycia strzelbę. Lecz powstańcy szli wolno. Wydano rozkaz, żeby posuwać się możliwie jak najciszej. Kolumna maszerowała między dwoma rzędami wiązów, podobna do olbrzymiego węża o drżących dziwacznie pierścieniach. Lodowata noc grudniowa znów pogrążyła się w milczeniu i tylko Viorna zdawała się szumieć głośniej.

Kiedy dochodzili do przedmieścia, Sylweriusz pobiegł naprzód po strzelbę schowaną na placu Świętego Mittry. Znalazł ją jakby uśpioną w świetle księżyca. Gdy wrócił do szeregu, powstańcy zbliżali się już do Bramy Rzymskiej. Mietta pochyliła się ku niemu i powiedziała z dziecinnym uśmiechem:

— Mam wrażenie, że jestem na procesji Bożego Ciała i niosę chorągiew z wizerunkiem Najświętszej Marii Panny.

II

Plassans jest siedzibą podprefektury i liczy około dziesięciu tysięcy mieszkańców. Położone na wzniesieniu nad Viorną, jakby w głębi ślepej uliczki, graniczy od północy ze wzgórzami Garrigues, jednym z odgałęzień Alp. W roku 1851 łączyły je z okolicą dwie szosy: szosa do Nicei, prowadząca na zachód, i szosa do Lyonu, prowadząca na wschód, przy czym jedna z nich była jakby przedłużeniem drugiej. Na południe od miasta zbudowano później linię kolejową, która biegnie u stóp wzgórza, uwieńczonego dawnymi wałami obronnymi i stromym zboczem opadającym ku rzece. Dzisiaj wychodząc z dworca, położonego na prawym brzegu małego potoku, można podnosząc głowę zobaczyć pierwsze domy Piassans, otoczone ogrodami zstępującymi w dół po zboczu. Domy te oddalone są od stacji o jakieś piętnaście minut drogi.

Do roku pięćdziesiątego, zapewne na skutek braku komunikacji, Plassans w znacznie silniejszym stopniu niż którekolwiek z innych miast Południa zachowało nabożny i arystokratyczny charakter dawnych grodów prowansalskich. Do dziś dnia zresztą istnieje tam dzielnica prywatnych rezydencji, wzniesionych za czasów Ludwika XIV i Ludwika XV, kilkanaście kościołów, sporo posiadłości jezuitów i kapucynów i wiele klasztorów. Podział na klasy przez długi czas pokrywał się w Piassans z podziałem na dzielnice. Jest ich trzy, a każda z nich tworzy jakby osobną całość, ma własne kościoły, miejsca przechadzek, obyczaje i widoki.

Arystokratyczna dzielnica Świętego Marka, nosząca nazwę jednej ze swych parafii, mały Wersal o prostych ulicach, porośniętych gdzieniegdzie trawą, i szerokich domach, za którymi kryją się rozległe ogrody, leży w południowej części miasta, na skraju płaskowzgórza; z tarasów pobudowanych tam rezydencji rozpościera się słynny na całą okolicę wspaniały widok na dolinę Viorny. Od północo-zachodu spiętrza swe wąskie i błotniste uliczki, obrzeżone walącymi się ruderami, najstarsza część miasta: tu znajduje się merostwo, sąd, rynek i komenda żandarmerii; najgęściej zaludniona, dzielnica ta skupia w sobie robotników i sklepikarzy, drobny ludek ruchliwy i ubogi. Na północo-zachodzie wreszcie rozpościera się najnowsza część miasta, w kształcie prostokąta; w równo uszeregowanych domach, pomalowanych na kolor jasnożółty, mieszkają mieszczanie, ci, którzy składając grosz do grosza dorobili się majątku, i przedstawiciele wolnych zawodów. Dzielnica ta, której ozdobą jest podprefektura, brzydki, otynkowany na biało budynek przybrany rozetami, liczyła w roku 1851 zaledwie pięć czy sześć ulic; powstała niedawno, lecz - zwłaszcza od czasu wybudowania linii kolejowej - ona jedna tylko się rozrasta.

Trzy szerokie arterie dzielą trzy niezależne od siebie, odrębne dzielnice Plassans. Bulwar Sauvaire i ulica Rzymska, będąca jakby węższym nieco jego przedłużeniem, biegną ze wschodu na zachód, od Wielkiej Bramy aż do Bramy Rzymskiej, przecinając miasto na dwie części i oddzielając dzielnicę arystokratyczną od dwóch pozostałych, pomiędzy którymi ciągnie się ulica de la Banne: piękna ta ulica styka się z wylotem bulwaru Sau-vaire i wznosi się ku północy, mając po lewej stronie ciemne domostwa starej dzielnicy, po prawej zaś jasnożółte domy nowej. Mniej więcej w połowie ulicy znajduje się placyk wysadzony mizernymi drzewkami; w jego to głębi wznosi się gmach podprefektury, budowla stanowiąca dumę mieszczan z Plassans.

Jakby dla większej jeszcze izolacji i szczelniejszego zamknięcia się w sobie miasto ujęte jest pierścieniem dawnych wałów obronnych, które dziś zwiększają tylko jego ciasnotę i mroki. Wystarczyłaby salwa z karabinów, aby zburzyć te śmieszne fortyfikacje, nie wyższe i nie grubsze niż mury otaczające klasztory, a przeżarte bluszczem i porośnięte na szczycie dzikimi lewkoniami. Znajduje się w nich kilka przejść, z których dwa główne, Brama Rzymska i Wielka Brama, wychodzą: pierwsza na szosę prowadzącą do Nicei, a druga - na przeciwległym krańcu - na szosę prowadzącą do Lyonu. Aż do roku 1853 stały tam olbrzymie drewniane bramy, zakończone w górze półokrągło i wzmocnione żelaznymi okuciami. O jedenastej wieczorem w lecie, a o dziesiątej w zimie zamykano je na dwa spusty. Zasunąwszy, jak bojaźliwe dziewczątko, zasuwy, miasto spało spokojnie. Strażnik, mieszkający w budce przy bramie, miał obowiązek otwierać spóźnionym. Lecz zanim to zrobił, trzeba z nim było długo pertraktować. Najpierw oświetlał przybysza latarką i przyglądał mu się dokładnie przez judasza: wystarczyło, że mu się ktoś nie spodobał, aby kazał mu spać na dworze. W tym zamykaniu się co wieczór przejawiał się charakter miasta, jego tchórzostwo, egoizm, skostniałość, nienawiść do wszystkiego, co przychodzi z zewnątrz, i pobożne pragnienie klasztornego trybu życia. Zasunąwszy dobrze rygle, Plassans myślało: „No, teraz jestem u siebie" z satysfakcją mieszczucha, który — spokojny o swą kiesę i pewny, że nic nie zamąci jego snu — klęka do pacierza, a potem z rozkoszą wchodzi do łóżka. Wydaje mi się, że nie ma drugiego miasta, które równie długo obstawało przy tym, aby zamykać się jak mniszka.

Ludność Plassans dzieli się na trzy grupy: ile dzielnic, tyle osobnych światków. Z podziału tego wyłączyć trzeba urzędników, podprefekta, poborcę podatków, pisarza hipotecznego i naczelnika poczty, gdyż są to przybysze żyjący własnym życiem, nie lubiani na ogół i wzbudzający wielką zazdrość w pozostałych mieszkańcach. Natomiast prawdziwi synowie Plassans, ci, którzy się tam urodzili, wychowali i którzy zdecydowani są tam umrzeć, zbyt głęboko zakorzeniony mają szacunek dla przyjętych obyczajów i wytyczonych granic, aby nie uznać  się samorzutnie za członków jednej z tych trzech grup.

Arystokracja żyje w hermetycznym odosobnieniu. Od czasu upadku Karola X mieszkańcy dzielnicy Świętego Marka nie wychodzą prawie na ulicę, a jeżeli się na niej pokażą, to przemykają chyłkiem, jakby znajdowali się w  nieprzyjacielskim kraju, i co prędzej wracają do swych wielkich, milczących rezydencji. Nie utrzymują z nikim stosunków, nie odwiedzają się nawet między sobą. Salony ich otwarte są jedynie dla kilku księży. Latem wyjeżdżają do swoich posiadłości podmiejskich; zimy spędzają przy kominku. Są to znudzeni życiem umarli. Toteż ich dzielnica ma w sobie ociężały spokój cmentarza. Szczelnie zamknięte drzwi i okna przywodzą na myśl klasztorne odcięcie od świata. Od czasu do czasu można spotkać tam orzechodzących księży, których dyskretne ruchy pogłębiają jeszcze ciszę ulic i którzy znikają po chwili jak cienie w lekko uchylonych drzwiach.

Burżuazja, rentierzy, adwokaci, notariusze, cały ów zamożny i ambitny światek, zamieszkujący nową dzielnicę miasta, usiłuje wnieść nieco życia do Plassans,. Ludzie ci chodzą na przyjęcia wydawane przez podprefekta i marzą, żeby móc urządzać podobne. Starają się zdobyć popularność, zwracają się do robotników: „mój dobry człowieku", rozmawiają z chłopami o zbiorach, czytają gazety, a w niedzielę wychodzą z małżonkami na. spacer. Są to najbardziej światłe umysły w mieście, jedyni ludzie, którzy pozwalają sobie na drwiny z dawnych fortyfikacji i kilkakrotnie domagali się nawet od „budowniczych miasta" zburzenia tych starych murów, „śladów minionych stuleci". Jednak nawet najwięksi sceptycy spośród nich doznają gwałtownej radości, ilekroć jakiś markiz czy hrabia zechce zaszczycić ich lekkim skinieniem głowy. Każdy z tych mieszczan marzy o tym, żeby otworzyły się przed nim drzwi któregoś z salonów w dzielnicy Świętego Marka, a wiedząc, że jest to marzenie nieziszczalne, pozuje na wolnomyśliciela - wolnomyśliciela w słowach tylko, żyjącego w wielkiej zgodzie z każdą władzą i chroniącego się pod jej skrzydła za najmniejszym pomrukiem tłumu.

Trzecia grupa, której miejscem zamieszkania i pracy jest najstarsza dzielnica miasta, nie ma charakteru równie jednolitego jak dwie poprzednie. Przeważają w niej robotnicy, lecz należą do niej również drobni kupcy, a nawet kilku hurtowników. Plassans nie jest miastem handlowym; jego rynek zasilają jedynie miejscowe płody: oliwa, wino, migdały. Jeżeli chodzi o przemysł, to reprezentują go trzy czy cztery garbarnie, zatruwające wyziewami powietrze w starej dzielnicy, fabryka kapeluszy filcowych i fabryka mydła, wciśnięta w kąt przedmieścia. Nieliczni przedstawiciele przemysłu i handlu w Plassans jeżeli nawet odwiedzają niekiedy, z okazji jakichś uroczystych wydarzeń, mieszkańców nowej dzielnicy, to jednak współżyją przede wszystkim z  robotniczą ludnością starego miasta. Wspólne interesy łączą hurtowników, drobnych sprzedawców i rzemieślników w jedną rodzinę. I tylko w niedzielę pracodawcy umywają ręce i odosabniają się od reszty.

Robotnicy, którzy stanowią zaledwie jedną piątą całości, giną zresztą wobec otaczającej ich masy próżniaków.

Wiosną i latem wszystkie trzy dzielnice Plassans mają raz na tydzień okazję spotkać się ze sobą twarzą w twarz. W każdą niedzielę, po nieszporach, całe miasto - z arystokracją włącznie - wylega na bulwar Sauvaire. Na szerokim gościńcu, obrzeżonym z dwóch stron alejami platanów, tworzą się trzy wyraźne prądy. Mieszkańcy nowej dzielnicy mijają go tylko, kierując się w stronę Wielkiej Bramy, po czym skręcaj]ą na prawo, w aleję du Mail, gdzie spacerują aż do zmierzchu, zostawiając bulwar Sauvaire arystokracji i robotnikom. Od stu lat z górą arystokracji przypada w udziale aleja biegnąca od południa, przy której wznosi się szereg pałacyków i z której najwcześniej znika słońce. Robotnicy muszą zadowalać się aleją biegnącą od północy, gdzie znajdują się cukiernie, hotele i sklepy tytoniowe. Przez całe popołudnie jedni i drudzy przechadzają się po swych alejach, ale żadnemu z nich nie przyszło dotąd do głowy, że mógłby przejść na drugą stronę bulwaru. Dzieli ich przestrzeń szerokości siedmiu czy ośmiu metrów, lecz w istocie odlegli są od siebie o tysiące mil, przestrzegając skrupulatnie dwóch równoległych tras, jakby nigdy nie mieli się spotkać na tym padole. Nawet w czasach rewolucji pozostają wierni raz obranym alejom. Uświęcony tradycją spacer niedzielny i cowieczorne zamykanie bram wyrastają z tego samego podłoża i wystarczą, aby wyrobić sobie zdanie o dziesięciu tysiącach mieszkańców Plassans.

W tym osobliwym środowisku wegetowała aż do roku 1848 pewna mało szanowana i biedna rodzina, której założyciel, Piotr Rougon, odegrał później, dzięki specjalnemu zbiegowi okoliczności, ważną rolę.

Piotr Rougon był synem chłopa. Rodzina jego matki, Fouque'owie, posiadała z końcem ubiegłego stulecia spory kawałek ziemi na przedmieściu, za dawnym cmentarzem Świętego Mittry; teren ten został później włączony do majątku Jas-Meiffren. Fouque'owie byli najbogatszymi ogrodnikami w okolicy; pokaźna część Plassans zaopatrywała się u nich w warzywa. Rodzina ta wygasła na kilka lat przed rewolucją. Została tylko jedna córka, Adelaida, urodzona w roku 1768, która osierociała mając lat osiemnaście. Ojciec jej umarł obłąkany. Była to wysoka, chuda i blada dziewczynka o nieprzytomnym wzroku i dziwacznym zachowaniu, które — dopóki była mała — można było brać za objaw jej dzikości. W miarę jednak jak dorastała, stawała się coraz bardziej dziwna; nawet najmądrzejsi ludzie na przedmieściu nie potrafili wytłumaczyć niektórych jej postępków i rozeszła się pogłoska, że jest ona niespełna rozumu, tak samo jak jej ojciec. W pół roku zaledwie po jego śmierci, która uczyniła Adelaidę godną pożądania spadkobierczynią majątku, dowiedziano się o jej małżeństwie z pomocnikiem ojca, prostym chłopom z Niskich Alp, nazwiskiem Rougon. Ów Rougon po śmierci ostatniego Fouque'a, który go przyjął do pracy na jeden sezon, pozostał w służbie u córki zmarłego i miejsce płatnego najemnika zamienił nieoczekiwanie na budzące zazdrość stanowisko męża. Małżeństwo to zaskoczyło opinię publiczną; nikt nie mógł zrozumieć, dlaczego Adelaida wolała tego ociężałego prostaka, ledwo umiejącego mówić po francusku, od starających się o jej względy chłopców, synów bogatych gospodarzy z okolicy. A ponieważ na prowincji nic nie może pozostać bez wyjaśnienia, dopatrywano się w tym jakiejś tajemnicy; niektórzy utrzymywali nawet, że widocznie młodzi musieli się pobrać. Lecz fakty zaprzeczyły złośliwym pogłoskom. Adelaida urodziła syna dopiero po upływie pełnych dwunastu miesięcy. Mieszkańcy przedmieścia poczuli się dotknięci; niemiło im było przyznawać się do omyłki. Miejscowe kumoszki zaczęły szpiegować Rougonów. Wkrótce uzyskały temat do plotek. W piętnaście miesięcy po ślubie Rougon umarł prawie nagle, na skutek porażenia słonecznego, jakiego się nabawił pewnego popołudnia pieląc grzędę marchewki. W niespełna rok później młoda wdowa stała się przedmiotem niesłychanego skandalu: wzięła sobie kochanka. Była to wiadomość zupełnie pewna. Adelaida nie zdawała się zresztą kryć z tym nawet; niektórzy twierdzili, że słyszeli na własne uszy, jak zwracała się po imieniu do następcy biednego Rougona. W niecały rok po jego śmierci! Takie lekceważenie przyjętych obyczajów wydawało się wszystkim czymś niesłychanym, sprzecznym ze zdrowym rozsądkiem. Skandal stał się tym głośniejszy, że Adelaida dokonała znów dziwnego wyboru.

W głębi zaułka Świętego Mittry, w ruderze, której tylna ściana wychodziła na posiadłość Fou-que'ów, mieszkał w owym czasie pewien człowiek o złej sławie, o którym mawiano zazwyczaj: „ten łajdak Macquart". Znikał on na całe tygodnie, a później zjawiał się znowu i pewnego wieczora spotykano go nagle, jak szedł nie spiesząc się, z rękami w kieszeni i pogwizdywał, jakby wracał z niedalekiego spaceru. Kobiety siedzące na progach domów mówiły na jego widok: „Spójrz, idzie ten łajdak Macquart, pewnie schował swoje worki i strzelbę w jakimś wykrocie nad Viorną". W czasie swych krótkich pobytów w mieście Macquart, który nie miał  żadnych stałych dochodów, odwiedzał co dzień szynk, jedząc i pijąc beztrosko. Upijał się uparcie każdego wieczora: siadał sam przy stole i wpartywał się tępo w kieliszek nie zwracając uwagi na to, co działo się koło niego. Kiedy zamykano zakład, wychodził pewnym krokiem, z podniesioną głową, jakby pijaństwo pomagało mu się wyprostować. „Oho, Macquart musi być pijany jak bela" - mówiono wtedy na jego widok. Zazwyczaj bowiem, kiedy był trzeźwy, chodził pochylony, unikając ciekawych spojrzeń. Od śmierci ojca, robotnika garbarskiego, który zostawił mu w spadku jedynie ruderę w zaułku Świętego Mittry, został sam. Nie miał krewnych ani przyjaciół. Bliskość granic i sąsiedztwo lasów Seille zrobiły z leniwego i dziwnego chłopca kłusownika i przemytnika zarazem, jedną z tych podejrzanych postaci, o których przechodnie mówią: „Nie chciałbym spotkać tego człowieka nocą w ciemnej ulicy". Wysoki, chudy, brodaty, Macquart był postrachem kumoszek z przedmieścia; oskarżały go, że zjada małe dzieci. Nie miał więcej niż trzydzieści lat, a wyglądał na pięćdziesiąt. Gęsty zarost i kosmyki włosów, podobne do kępek króliczej sierści, zakrywały mu twarz, w której widać było tylko oczy, ciemne i połyskliwe, o niepewnym i smutnym spojrzeniu włóczęgi, którego alkohol i nędza uczyniły złym. Chociaż nie udowodniono mu żadnego przestępstwa, za każdym razem, gdy w okolicy dokonano jakiejś kradzieży lub zabójstwa* podejrzenie padało najpierw na niego. I właśnie tego rzezimieszka, tego łajdaka Macquarta wybrała sobie Adelaida! W ciągu dwudziestu miesięcy narodziło się dwoje dzieci: chłopiec i dziewczynka. Tymczasem ich rodzice wcale nie myśleli o małżeństwie. Przedmieście po raz pierwszy było świadkiem równie zuchwałej rozpusty. Zdumienie było tak wielkie, a myśl, że Macquart mógł  znaleźć  młodą i bogatą kochankę, wydawała się kumoszkom do tego stopnia niezrozumiała, że wyrażały się o Adelaidzie niemal ze współczuciem.

— Zwariowała do reszty, biedaczka — mówiły. — Gdyby miała jakąś rodzinę, dawno byłaby już w szpitalu! — A ponieważ nikt nie znał historii tej dziwnej miłości, oskarżono kanalię Macquarta, że wykorzystuje słabość umysłu Adelaidy, aby wyłudzać od niej pieniądze.

Prawowity syn, Piotr Rougon, chował się razem z nieślubnymi dziećmi swej matki. Adelaida traktowała całą trójkę jednakowo, nie okazując Antoniemu i Urszuli, „wilczętom", jak nazywano ich w okolicy, ani mniej, ani więcej czułości niż synowi z pierwszego łoża. Nie zdawała sobie sprawy z pozycji życiowej dwojga młodszych. Dla niej nie było żadnej różnicy między nimi a jej pierworodnym; czasem wychodziła na ulicę trzymając jedną ręką Piotra, a drugą Antoniego i nie dostrzegała, że ludzie innym okiem spoglądali na jednego, a innym na drugiego.

Dziwna to była rodzina.

Przez blisko dwadzieścia lat zarówno matka, jak i dzieci żyły tak, jak im było wygodnie, zachowując całkowitą swobodę. Adelaida pozostała tą samą dziwną, zbyt wyrośniętą dziewczyną, która mając lat piętnaście uchodziła za dzikuskę; nie była wprawdzie obłąkana, jak utrzymywali mieszkańcy przedmieścia, lecz dawał się w niej odczuć jakiś brak równowagi, jakiś wewnętrzny zamęt, który sprawiał, że żyła inaczej niż wszyscy. Postępowała zapewne zgodnie z własnym poczuciem logiki, lecz w oczach sąsiadów logika ta miała wszystkie znamiona szaleństwa. W naiwności ducha posłusznie szła za głosem krwi, sprawiając przy tym takie wrażenie, jakby afiszowała się naumyślnie i świadomie staczała na dno.

Od czasu pierwszego połogu miewała ataki nerwowe, które objawiały się straszliwymi drgawkami. Ataki te powtarzały się regularnie co dwa lub trzy miesiące. Lekarze orzekli, że nie ma na to lekarstwa i że wiek uśmierzy te dolegliwości Kazali jej jeść krwiste mięso i pić wino chinowe. Te powracające wstrząsy do reszty zamąciły jej umysł. Żyła z dnia na dzień jak dziecko, jak spragnione pieszczot zwierzę, posłuszne swemu instynktowi. Kiedy Macquarta nie było, spędzała dni w leniwym zamyśleniu. Jej opieka nad dziećmi polegała na tym, że całowała je, bawiła się z nimi czasem. Z chwilą powrotu kochanka - znikała z domu.

Za ruderą Macquartów znajdowało się małe podwórze, oddzielone murem od posiadłości Fouque'ów. Pewnego ranka sąsiedzi zdziwili się bardzo, widząc w tym murze furtkę, której poprzedniego wieczora jeszcze nie było. W ciągu godziny wszyscy mieszkańcy przedmieścia obejrzeli ją kolejno z okien sąsiednich domów. Kochankowie musieli pracować całą noc, aby przebić mur i wstawić furtkę. Teraz mogli już swobodnie odwiedzać się wzajemnie. Zgorszenie zaczęło się od nowa; od tej chwili opinia publiczna jeszcze bezwzględniej występowała przeciw Adelaidzie, tej prawdziwej zakale przedmieścia; z powodu furtki, uznanej za otwarte i cyniczne przyznanie się do wspólnego życia z Macquartem, potępiono ją gwałtowniej niż z powodu dwojga nieślubnych dzieci. „Trzeba przynajmniej zachowywać pozory" - mówiły nawet najbardziej tolerancyjne kobiety. Adelaida nie wiedziała, co to jest „zachowywanie pozorów"; była bardzo szczęśliwa r dumna ze swej furtki; pomagała Macquartowi wyrywać cegły z muru, a nawet mieszała wapno, żeby robota szła prędzej; toteż następnego dnia przybiegła z dziecinną radością obejrzeć swe dzieło w pełnym świetle - to już był szczyt bezwstydu, zdaniem trzech kumoszek, które dostrzegły ją zapatrzoną w świeżo otynkowany mur. Odtąd za każdym razem, gdy zjawiał się Macquart i nie widziano Adelaidy, wszyscy uważali, że młoda kobieta przenosi się do rudery w zaułku Świętego Mittry.

Przemytnik pojawiał się bardzo nieregularnie, prawie zawsze niespodziewanie. Nigdy nie dowiedziano się dokładnie, jak właściwie wyglądało pożycie kochanków w ciągu tych dwu lub trzech dni, które od czasu do czasu spędzał w mieście. Dom był tak szczelnie zamknięty, że wydawał się niezamieszkały. Ponieważ całe przedmieście orzekło, iż Macquart uwiódł Adelaidę wyłącznie dla jej pieniędzy, z biegiem czasu sąsiedzi zaczęli się dziwić, że żył jak dawniej, włócząc się nieustannie po górach i lasach, ubrany równie nędznie jak przedtem. Może młoda kobieta kochała go tym bardziej, im rzadziej ją odwiedzał, a może oparł się jej błaganiom, czując nieprzezwyciężoną potrzebę  życia awanturniczego. Wymyślano tysiące bajek, ale żadna z nich nie mogła wytłumaczyć rozsądnie tego związku, który powstał i trwał na przekór wszelkim utartym pojęciom. Rudera w zaułku Świętego Mittry była nadal zamknięta i strzegła swoich tajemnic. Domyślano się jednak, że Macquart bił Adelaidę, choć nigdy żaden odgłos kłótni nie dochodził z domku. Kilkakrotnie bowiem widziano ją z posiniaczoną twarzą i powyrywanymi włosami. Zresztą nie okazywała żadnych oznak cierpienia ani smutku, nie starała się też ukrywać swoich siniaków. Uśmiechała się zawsze i wyglądała na szczęśliwą. Widocznie znosiła jego brutalność bez protestu. Ten stan rzeczy trwał przeszło piętnaście lat.

Gdy Adelaida powracała do siebie, zastawała w domu straszliwy nieład. Ale nie przejmowała się tym. Była całkowicie pozbawiona zmysłu praktycznego, nie wiedziała, że rzeczy mogą mieć jakąś wartość, że porządek jest konieczny w gospodarstwie.

Dzieciom swoim pozwalała rosnąć jak drzewom zasadzonym przy drodze, zdanym na łaskę słońca i deszczu. Wydawały więc naturalne owoce, jak dziczki, którym nóż ogrodnika nie przycina pędów ani ich nie szczepi. Nigdy natura nie była mniej krępowana, nigdy rozpuszczone dzieci nie rozwijały się tak swobodnie, kierując się tylko instynktem. Spędzały całe dnie pod gołym niebem, niszczyły grządki jarzyn, bawiły się i biły jak najgorsi ulicznicy. Okradały spiżarnię, łamały nieliczne drzewa owocowe, a pod nieobecność Adelaidy urządzały takie hałasy i dokuczały sąsiadom w sposób tak nieznośny, że ci grozili im biciem. Matki nie bały się zresztą wcale i jeżeli, kiedy była w domu, mniej dawały się we znaki sąsiadom, to dlatego, że z niej robiły swą ofiarę. Opuszczały naukę regularnie pięć albo sześć razy w tygodniu, robiąc, co tylko mogły, żeby zasłużyć na baty i mieć okazję do krzyków. Lecz Adelaida nigdy ich nie uderzyła, nie uniosła się nawet; spokojna, zamyślona, uległa, doskonale się czuła pośród ich hałasów. Z biegiem czasu stały się jej one nawet potrzebne, gdyż wypełniały pustkę w jej umyśle. Uśmiechała się  łagodnie, słysząc, jak mówiono: „Własne dzieci będą ją biły i będą miały rację". Z zupełną obojętnością zdawała się odpowiadać na wszystko: „Co mnie to obchodzi?" Majątkiem zajmowała się jeszcze mniej niż dziećmi. W ciągu długich lat tej dziwnej gospodarki posiadłość Fou-que'ów stałaby się ugorem, gdyby nie to, że — szczęśliwym trafem - Adelaida powierzyła ją dobremu ogrodnikowi. Miał on dzielić się z nią dochodami, a tymczasem okradał ją w bezwstydny sposób, z czego zresztą nigdy nie zdała sobie sprawy. Dobrą stroną umowy było to, że chcąc ciągnąć jak największe zyski, ogrodnik starannie uprawiał ziemię i prawie podwoił jej wartość.

Czy to wiedziony instynktem, czy też zdając sobie sprawę z odmiennego sposobu, w jaki odnosili się do niego ludzie, Piotr, prawowity syn Adelaidy, od najmłodszych lat przewodził siostrze i bratu. W czasie kłótni, mimo że był znacznie słabszy od Antoniego, zawsze brał nad nim górę. Co do Urszuli, istotki wątłej i bladej,  to obaj . pastwili się nad nią jednakowo. Zresztą, do piętnastego czy szesnastego roku życia dzieci biły się między sobą jak każde rodzeństwo, nie uświadamiając sobie uczucia wzajemnej nienawiści i nie rozumiejąc, jak bardzo są sobie obce. Dopiero w tym wieku osobowość ich ukształtowała się na tyle, że stanęły twarzą w twarz, świadome samych siebie.

Mając szesnaście lat Antoni był rosłym łobuziakiem, w którym wady Macquarta i Adelaidy stopiły się w jedno. Przeważały w nim jednak cechy Macquarta: jego zamiłowanie do włóczęgi i do pijaństwa, jego wybuchowość. W połączeniu jednak z zaburzeniami w systemie nerwowym, odziedziczonymi po Adelaidzie, cechy te, które u ojca występowały z pewnego rodzaju brutalną szczerością, u syna nabrały charakteru tchórzliwej skrytości i hipokryzji. Antoni wdał się w matkę przez swój całkowity brak woli i godności oraz egoizm; tę zmysłową kobietę rzucały one w ramiona pierwszego lepszego mężczyzny, który potrafił dać jej rozkosz. O Antonim ludzie mówili: „To zbój! A nie ma nawet tej odwagi co Macquart, żeby otwarcie przyznać się do swych łajdactw! Jeżeli kiedy kogo zabije, to pewnie szpilką". Fizycznie przypominał Adelaidę jedynie mięsistymi wargami, poza tym podobny był do przemytnika, z tą różnicą, że rysy miał mniej wyraziste i twarz bardziej ruchliwą.

Urszula za to, zarówno fizycznie, jak i duchowo, była przede wszystkim odbiciem matki. Urodzona później niż Antoni, kiedy namiętność Macquarta zaczęła już słabnąć, odziedziczyła płeć Adelaidy wraz z jej usposobieniem. Pewne cechy ojca nie zespoliły się w niej z cechami matki, lecz im przeciwstawiały. Nierówna, kapryśna, ulegała nagłym napadom smutku, rozdrażnienia lub gniewu, lecz najczęściej • popadała w bezmyślną zadumę lub śmiała się nerwowo jak obłąkana. Jej oczy, o nieprzytomnym spojrzeniu Adelaidy, miały krystaliczną przejrzystość oczu chorego kota.

Piotr różnił się na pozór całkowicie od swego przyrodniego rodzeństwa. Był on jakby średnią matematyczną natur obojga rodziców: prostaka Rougona i nerwowej Adelaidy. Cechy odziedziczone po matce wysubtelniły w nim te, które odziedziczył po ojcu. Stanowił on pierwszy etap splatania się ze sobą temperamentów, ukrytej przyczyny rozkwitu lub upadku rodów. Piotr był też tylko chłopem, jak jego ojciec, lecz chłopem nie tak gruboskórnym, o rysach bardziej miękkich, inteligencji żywszej i bardziej chłonnej. Poszczególne właściwości charakteru rodziców uzupełniały się w nim i łagodziły nawzajem. Delikatniejsza, przez swą nadmierną pobudliwość nerwową, natura Adelaidy zwalczała w nim tępą ociężałość Rougona, którego równowaga ratowała dziecko od duchowego rozprzężenia matki. Piotrowi obce były wybuchy gniewu i chorobliwe marzycielstwo wilcząt Macquarta. Niegrzeczny i hałaśliwy, jak wszystkie dzieci, którym zostawiono całkowitą swobodę, posiadał jednak pewien wrodzony rozsądek, który powstrzymywał go zawsze od bezsensownych wybryków. Jego lenistwo i chęć użycia nie przypominały w niczym ślepych odruchów Antoniego; potrafił dawać im upust świadomie i otwarcie. W jego niewielkiej, otyłej postaci i długiej, bladej twarzy, która przypominała twarz ojca, lecz miała pewną subtelność rysów Adelaidy, można było wyczytać skrytą ambicję i chytrość, nienasyconą  żądzę posiadania, oschłość serca i pełną nienawiści zazdrość chłopskiego syna. który stał się mieszczaninem dziedzicząc majątek i nerwowość matki.

Kiedy Piotr, mając lat siedemnaście, zdał sobie sprawę z postępowania matki i dwuznacznego położenia Antoniego i Urszuli, nie był tym zasmucony ani zgorszony, lecz zaczął się po prostu zastanawiać, jakie stanowisko powinien zająć z uwagi na własne interesy. Z trojga dzieci on jeden uczęszczał dość pilnie do szkoły. Chłop, który pojął konieczność nauki, staje się najczęściej człowiekiem nieubłaganie wyrachowanym. Właśnie w szkole koledzy, wyśmiewając się z jego brata i traktując go obelżywie, nasunęli mu pierwsze podejrzenia. Domyślił się, co miały znaczyć pewne spojrzenia i aluzje, i zrozumiał sytuację, jaka panowała w jego domu, okradanym przez intruzów. Od tej pory traktował Antoniego i Urszulę jak bezwstydne pasożyty, pożerające jego dobro, Na matkę spojrzał tymi samymi oczami co całe przedmieście: uznał ją za kobietę niepoczytalną, która gotowa jest roztrwonić cały majątek, jeżeli on temu nie zapobiegnie. Najboleśniej jednak dotknęła go złodziejska gospodarka ogrodnika. Wydoroślał nagle i z hałaśliwego chłopca przemienił się w skąpego egoistę, który ze ściśniętym sercem. patrzył, jak inni trwonią to, co uważał za swą własność. To jego były te jarzyny, z których sprzedaży ogrodnik ciągnął ogromne zyski; to jego było wino pite przez nieślubne dzieci matki i zjadany przez nie chleb. Cały dom, cały majątek był jego. Chłopska logika mówiła mu, że jedynie on, jako ślubny syn, ma prawo dziedziczyć. A ponieważ uważał, że majątek ubożeje, postanowił pozbyć się tych wszystkich ludzi, którzy nadwerężali jego przyszłą fortunę: matki, brata, siostry, służących, i stać się od razu jedynym właścicielem prawowitym.

Walka była okrutna. Chłopak zrozumiał, że musi zacząć od matki. Z upartą cierpliwością, krok za krokiem przeprowadzał plan, którego każdy szczegół dokładnie przedtem rozważył. Taktyka jego polegała na tym, że stawał przed Adelaidą jak żywy wyrzut sumienia; nie unosił się ani nie czynił jej gorzkich wymówek z powodu jej złego prowadzenia się  - patrzył na nią tylko bez słowa w taki sposób, że drętwiała z przerażenia. Ilekroć wracała do domu po krótkim pobycie w ruderze Macquarta, nie śmiała podnieść oczu na syna. Czuła na

sobie jego spojrzenia, zimne i ostre, które przeszywały ją na wskroś. Surowość i milczenie Piotra, syna mężczyzny, o którym tak prędko zapomniała, wywoływały w jej biednym, chorym mózgu dziwne zamieszanie. Wydawało jej się, że to Rougon zmartwychwstał, żeby ukarać ją za jej wybryki. Co tydzień miewała teraz ataki, które całkowicie ją wyczerpywały; nikt nie okazywał jej pomocy; kiedy przychodziła do siebie, doprowadzała do ładu suknie i snuła się po domu, coraz słabsza. W nocy płakała często, zaciskając dłonie na czole, przekonana, że to jakiś mściwy bóg znęca się nad nią w osobie Piotra. Czasem znów miała wrażenie, że to nie jest jej syn; nie poznawała swego dziecka w tym ociężałym chłopcu, którego spokój mroził ją tak boleśnie. Wolałaby tysiąc fazy, żeby ją bił, niż  żeby spoglądał jej prosto w twarz. Ten bezlitosny wzrok, który ścigał ją wszędzie, stawał się dla niej nie do zniesienia. Kilkakrotnie postanawiała nie widywać więcej kochanka, lecz z chwilą powrotu Macquarta zapominała o danym sobie przyrzeczeniu i biegła do niego. Kiedy wracała, walka zaczynała się od nowa, jeszcze bardziej milcząca i jeszcze straszliwsza. Po upływie kilku miesięcy Adelaida znajdowała się całkowicie w ręku syna. Czuła się wobec niego jak mała dziewczynka, która nigdy nie jest pewna, czy nie zasłużyła przypadkiem na klapsy. Nie otwierając ust, nie wdając się w żadne przykre rozmowy z matką, Piotr potrafił omotać ją zręcznie i uczynić z niej swoją pokorną sługę. Kiedy poczuł, że matka poddała się i że może traktować ją jak niewolnicę, zaczął wykorzystywać jej brak równowagi umysłowej i straszliwy lęk, jaki w niej wzbudzał. Oddalił ogrodnika i zastąpił go oddanym sobie człowiekiem. Objął władzę nad gospodarstwem, decydował o sprzedaży i kupnie i. zagarnął w ten sposób kasę. Nie usiłował zresztą wpływać na zmianę postępowania Adelaidy ani walczyć z lenistwem Antoniego i Urszuli. Nie zwracał na to uwagi licząc, że pozbędzie się ich wszystkich przy pierwszej okazji. Ograniczył się do wydzielania im pożywienia. Następnie, mając już cały majątek w swym ręku, czekał na jakieś wydarzenie, które by pozwoliło mu rozporządzić nim według własnej woli.

Okoliczności dziwnie mu sprzyjały. Jako najstarszy syn wdowy, zwolniony został ze służby w wojsku, a w dwa lata później powołano Antoniego, który nie przejął się tym zbytnio, liczył bowiem, że matka go wykupi. Adelaida miała istotnie ten zamiar, lecz Piotr, który dysponował pieniędzmi, udawał, że niczego się nie domyśla. Wyjazd brata był mu zbyt na rękę, aby miał chronić go od niego wbrew swym interesom. Toteż kiedy matka poruszyła ten temat, spojrzał na nią w taki sposób, że urwała w połowie zdania. Wzrok jego mówił: „Więc chcesz zrujnować mnie dla twego bękarta?" Zostawiła zatem Antoniego swemu losowi, byle tylko uratować własny spokój. Piotr, który nie lubił gwałtownych środków i cieszył się, że będzie mógł pozbyć się brata bez kłótni, udał wówczas rozpacz: urodzaje nie dopisały, w domu brakowało pieniędzy, trzeba by chyba sprzedać kawał ziemi, a to byłby początek ruiny. Dał Antoniemu słowo, te wykupi go na przyszły rok, wiedząc dobrze, że tego nie zrobi. Antoni wyjechał prawie zadowolony, nie zdając sobie sprawy, że został oszukany.

Siostry pozbył się Piotr w sposób jeszcze bardziej nieoczekiwany Pewien młody robotnik z fabryki kapeluszy, Mouret, zakochał się w Urszuli, która wydawała mu się równie wiotka i blada jak panienki z dzielnicy Świętego Marka. Ożenił się z nią. Było to z jego strony małżeństwo z miłości, nie kierowało nim żadne wyrachowanie. Jeżeli chodzi o Urszulę, to zgodziła się na nie, żeby wydostać się z domu. w którym starszy brat zatruwał jej życie. Matka  pochłonięta namiętnością, zobojętniała powoli na wszystko, resztki energii zużywając na obronę przed synem; ucieszyła się nawet, że Urszula opuszcza dom. Spodziewała się, że Piotr, nie mając już teraz powodów do niezadowolenia, zostawi ją w spokoju. Zaraz po ślubie

Mouret zrozumiał, że jeżeli nie chce wysłuchiwać co dzień obelżywych słów pod adresem żony i teściowej, musi wyjechać z Plassans. Przeniósł się więc z Urszulą ,do Marsylii, gdzie dalej pracował w swoim fachu. Żeniąc się, nie wspomniał zresztą ani słowem o posagu. Kiedy Piotr, zdziwiony jego bezinteresownością, usiłował mu coś tłumaczyć, Mouret zamknął mu usta mówiąc, że woli sam zarabiać na utrzymanie żony. Rougon, nieodrodny syn chłopa, poczuł się zaniepokojony tym oświadczeniem; węszył w nim jakiś podstęp.

Pozostała jeszcze Adelaida. Piotr dość już miał mieszkania razem z nią. Kompromitowała go. Gdyby mógł, jej byłby się pozbył pierwszej. Znajdował się jednak w kłopotliwej sytuacji, miał do wyboru: albo zatrzymać matkę, narażając się na to, że nadal okrywać go będzie wstydem i zagradzać mu drogę, jaką wytyczyła przed nim ambicja, albo też wypędzić ją z domu, ale wówczas wytykano by go palcami jako wyrodnego syna, a zależało mu na zachowaniu opinii dobrego człowieka. Czując, że będą mu potrzebni, pragnął zdobyć popularność wśród mieszkańców Plassans. Jedynym wyjściem, jakie mu pozostało, było zmusić Adelaidę, aby wyniosła się sama. Nie zaniedbał niczego, żeby osiągnąć ten cel. Uważał, że postępowanie matki usprawiedliwiało jego brutalność. Karał ją tak, jak karze się małe dzieci. Odwróciły się role. Biedna kobieta kuliła się pod rózgą stale wzniesioną do uderzenia. Miała zaledwie czterdzieści dwa lata, a wyglądała jak zdziecinniała staruszka. Wiecznie przerażona, bełkotała coś niezrozumiale. Syn torturował ją w dalszym ciągu surowymi spojrzeniami, w nadziei, że nie mogąc już tego dłużej znieść, ucieknie pewnego dnia sama. Nieszczęsna ofiara cierpiała męki pożądania, obawy i wstydu, wolała jednak znosić cierpliwie ciosy niż wyrzec się spotkań z Macquartem, gotowa umrzeć raczej niż ustąpić. Zdarzały się noce, kiedy miała ochotę rzucić się do Viorny, i byłaby to zrobiła, gdyby nie straszliwy lęk przed śmiercią, paraliżujący jej słabe ciało kobiety nerwowej. Czasem marzyła o ucieczce do kochanka nad granicę. Tym, co zatrzymywało ją w domu, wydając na łup pogardliwego milczenia i ukrytej brutalności syna, była świadomość, że nie ma się gdzie podziać. Piotr czuł, że opuściłaby go od dawna, gdyby miała jakieś schronienie. Czekał na odpowiednią chwilę, żeby wynająć jej jakiś kąt, kiedy nieprzewidziany zbieg okoliczności przyszedł mu znów z pomocą. Po przedmieściu rozeszła się wieść, że Macquart został zabity przez celnika, w momencie kiedy przekraczał granicę francuską z ładunkiem genewskich zegarków. Historia okazała się prawdziwa. Nikt jednak nie zajął się sprowadzeniem ciała przemytnika. Pochowano je na wiejskim cmentarzu w górach. Boleść Adelaidy przejawiała się zupełnym otępieniem. Syn, który obserwował ją z ciekawością, nie zauważył, żeby choć raz zapłakała. Macquart uczynił ją swoją spadkobierczynią. Odziedziczyła po nim ruderę w zaułku Świętego Mittry i karabin, który jego towarzysz odniósł jej lojalnie. Zaraz następnego dnia przeniosła się do domku Macquarta, karabin zawiesiła nad kominkiem — i odtąd żyła sama, z dala od świata, samotna i milcząca.

Piotr Rougon poczuł się nareszcie jedynym panem domu. W jego ręce dostały się teraz faktycznie — jeżeli nawet nie legalnie — ziemie Fou-que'ów. Nigdy nie miał zamiaru osiąść na nich na stałe. Było to zbyt wąskie pole działania dla jego ambicji. Uprawa warzyw wydawała mu się zajęciem prostackim, niewspółmiernym z jego możliwościami. Pragnął jak najprędzej zatrzeć swoje chłopskie pochodzenie. Jego natura, na której nerwowość matki pozostawiła pewne wysubtelniające piętno, rwała się do uciech mieszczańskich. Sprzedaż posiadłości Fouque'ów uważał zawsze za jedyne rozwiązanie, które pozwoli mu urzeczywistnić swe plany. Uzyskana z niej suma miała mu umożliwić małżeństwo z córką jakiegoś kupca, który by przyjął go za wspólnika. W owym czasie wojny przerzedziły znacznie szeregi młodych ludzi, toteż rodzice, mający córki na wydaniu, nie stawiali przyszłym zięciom zbyt wielkich wymagań. Piotr liczył na to, że jego majątek wystarczy, aby zatrzeć plotki obiegające przedmieście; potrafił zresztą przybrać pozory ofiary cierpiącej za grzechy rodziców, choć nie dotyczą go one bezpośrednio, dzielnego chłopca, który ubolewa nad nimi, a jednocześnie potępia je. Już od paru miesięcy uwaga jego skierowana była na córkę pewnego handlarza oliwą, Felicję Puech. Interesy Spółki Puech i Lacamp, której magazyny mieściły się w jednej z najciemniejszych uliczek starego miasta, nie były w dobrym stanie. Przebąkiwano nawet o grożącym jej upadku i odmawiano kredytów. Tym śmielej skierował Rougon swój atak w tę stronę. Żaden dobrze sytuowany kupiec nie oddałby mu swej córki za żonę. Piotr postanowił wystąpić na widownię w chwili, gdy stary Puech znajdzie się w sytuacji bez wyjścia, kupić od niego Felicję, a następnie podźwignąć przedsiębiorstwo własną inteligencją i energią. Był to zręczny sposób szybkiego podniesienia się wzwyż na drabinie społecznej. Rougon pragnął przede wszystkim wydostać się z tego okropnego przedmieścia, gdzie obgadywano jego rodzinę, zmusić wszystkich, aby zapomnieli o tych sprawach, zatrzeć za sobą  ślady.

Cuchnące uliczki starego miasta wydawały mu się rajem. Tam miał rozpocząć nowe życie.

Wkrótce nadeszła wyczekiwana przez niego chwila. Spółka Puech i Lacamp dogorywała. Młodzieniec wysunął się wówczas ostrożnie i podjął zręczny targ o Felicję. Został przyjęty jeżeli nie jako zbawca, to w każdym razie jako wspólnik bardzo pożądany. Kiedy małżeństwo zostało postanowione, Rougon zajął się sprzedażą swej posiadłości. Graniczyła ona z majątkiem Jas-Meiffren, którego właściciel, chcąc zaokrąglić swe dobra, kilkakrotnie proponował mu, że ją  od niego kupi. Piotr dotąd spekulował na pragnieniach sąsiada, człowieka bardzo bogatego, aż ten, aby zaspokoić swój kaprys, zaofiarował mu pięćdziesiąt tysięcy franków. Stanowiło to dwukrotną wartość ziemi Fouque'ów. Piotr naumyślnie kazał się prosić, twierdził z chłopską chytrością, że ani myśli wyzbywać się posiadłości, że matka jego nigdy nie rozstałaby się z ziemią, która będąc od prawie dwustu lat własnością rodziny Fouque'ów, przechodziła z ojca na syna. Udawał wahanie, a jednocześnie przygotowywał się do aktu sprzedaży. Nasunęły mu się pewne wątpliwości. Kierując się brutalną logiką uważał, że posiadłość jest jego własnością. Przekonany był, że ma prawo rozporządzać nią według swojej woli, nie był jednak pewien, czy nie popadnie przy tej okazji w kolizję z kodeksem prawnym. Zdecydował się więc zasięgnąć rady pewnego woźnego z sądu, mieszkającego na przedmieściu.

Dowiedział się niewesołych rzeczy. Zdaniem woźnego, miał związane ręce. Tak, jak się tego obawiał, jedynie matka mogła sprzedać ziemię. Ale to nie było jeszcze wszystko. Jak obuchem rażony został niespodziewanym odkryciem, że Urszula i Antoni, nieślubne dzieci, wilczęta, również miały prawo do dziedziczenia. Jak to! Te kanalie znów miałyby go okradać, uszczuplać jego dobro, jego, prawego dziedzica fortuny? Wyjaśnienia woźnego były jasne i dokładne: Adelaida i Rougon pobrali się pod rządem jedności majątkowej, lecz ponieważ majątek stanowiła ziemia, Adelaida, zgodnie z prawem, stała się po śmierci męża z powrotem jedyną jej właścicielką; z drugiej zaś strony, ponieważ Macquart i Adelaida uznali swoje dzieci, miały one prawo do dziedziczenia po matce. Na pociechę dowiedział się jedynie, że kodeks ograniczał część przypadającą dzieciom nieślubnym na korzyść dzieci z legalnego związku. Nie uradowało go to wcale. On chciał mieć wszystko. Nie ustąpiłby Urszuli i Antoniemu ani piędzi ziemi. To zetknięcie się z komplikacjami natury prawnej odsłoniło przed nim nie znane dotąd horyzonty, sondował je myślą z wyrazem głębokiej zadumy na twarzy. Prędko zrozumiał, że sztuka polega na tym, aby mieć prawo po swojej stronie. I oto, na jaki wpadł pomysł, sam, nie radząc się nikogo, nawet woźnego, gdyż bał się wzbudzić w nim podejrzenia: wiedział, że matką może rozporządzać jak rzeczą. Pewnego ranka zabrał ją więc do notariusza i kazał jej podpisać akt sprzedaży. Byleby tylko zostawiono jej ruderę w zaułku Świętego Mittry, Adelaida gotowa była sprzedać całe Plassans. Piotr zapewnił jej zresztą roczną rentę w wysokości sześciuset franków i przysięgał jej na wszystkie świętości, że zaopiekuje się bratem i siostrą. Adelaida w prostocie ducha zadowoliła się tą przysięgą. Wyrecytowała przed notariuszem jak wyuczoną lekcję to, co syn jej podsunął, aby powiedziała. Następnego dnia młodzieniec dał jej do podpisania kwit potwierdzający odbiór pięćdziesięciu tysięcy franków za sprzedaną ziemią. Na tym łotrowskim posunięciu opierał Piotr swój genialny plan. Matkę, zdziwioną, że ma podpisać kwit, chociaż nie dostała ani grosza, zbył powiedzeniem, że jest to prosta formalność bez znaczenia. Wsuwając papier do kieszeni pomyślał: „No, wilczęta mogą teraz dochodzić swych praw. Powiem im, że stara wszystko przejadła. Nie ośmielą się nigdy wytoczyć mi procesu" W tydzień później zburzono mur graniczny, zaorano grzędy warzyw; ziemie Fouque'ów, zgodnie z życzeniem młodego Rougona, miały stać się tylko legendą. W kilka miesięcy potem właściciel Jas-Meiffren kazał rozebrać dawny dom ogrodnika, chylący się ku ruinie

Zagarnąwszy pięćdziesiąt tysięcy franków Piotr — najprędzej, jak tylko się dało — ożenił się z Felicją Puech. Felicja była drobną brunetką, jakie często widuje się w Prowansji. Przywodziła na myśl konika polnego, ciemnego, suchego, o ostrym głosie i gwałtownych ruchach. Chuda, o płaskiej piersi i spiczastych ramionach, z twarzą podobną do pyszczka łasicy, o rysach dziwnie ostrych, nie miała określonego wieku: można jej było równie dobrze dać lat piętnaście, jak. trzydzieści; w rzeczywistości miała ich dziewiętnaście, o cztery mniej niż mąż. W jej czarnych oczach, przypominających wąskie szpary, czaiła się kocia chytrość. Czoło niskie i wypukłe, nos lekko spłaszczony u nasady, o nozdrzach szerokich i ruchliwych, jakby nieustannie, coś węszących, wąska, czerwona linia warg, wystający podbródek, zapadłe policzki, cała ta twarz sprytnej karlicy była jakby żywą maską intrygi i zawistnej, nigdy nie gasnącej ambicji. Mimo swej brzydoty Felicja miała jednak pewien swoisty wdzięk, który sprawiał, że wydawała się mimo wszystko pociągająca. Mówiono o niej, że umie być brzydka lub ładna — jak chce. Zależało to od sposobu, w jaki upinała swe piękne włosy, a jeszcze w większym stopniu od triumfującego uśmiechu, który rozjaśniał jej smagłą twarz, ilekroć wydawało się jej, że odnosi nad kimś zwycięstwo. Urodzona pod złą gwiazdą, miała stale pretensje do losu i najczęściej pozostawała w roli kopciuszka. Obiecywała sobie jednak, że kiedyś jeszcze olśni i zadziwi całe miasto niesłychanym powodzeniem i przepychem, i nie przestawała o nie walczyć. Gdyby dane jej było szersze pole do działania niż to, na którym rozgrywało się jej życie, z pewnością prędko zrealizowałaby swe marzenia, gdyż przewyższała znacznie inteligencją dziewczęta ze swojej sfery. Złe języki utrzymywały, że matkę jej, zmarłą w kilka lat po jej urodzeniu, łączyła w pierwszych latach małżeństwa intymna przyjaźń z markizem de Carnavant, młodym arystokratą z dzielnicy Świętego Marka. I rzeczywiście, patrząc na dłonie i stopy Felicji, można ją było wziąć za markizę, a nie za dziewczynę z ludu.

Mieszkańcy starego miasta długo nie mogli wyjść ze zdumienia, że wychodzi ona za mąż za Piotra Rougon, prostaka z przedmieścia, którego rodzina nie cieszyła się bynajmniej dobrą opinią. Felicja nie zwracała uwagi na plotki i z dziwnym uśmiechem przyjmowała wymuszone życzenia przyjaciółek. Dobrze wiedziała, czego chce: brała Rougona za męża tak, jak złoczyńca bierze sobie wspólnika. Ojciec jej, przyjmując młodego człowieka za zięcia, widział tylko pięćdziesiąt tysięcy franków, które miały uratować go od bankructwa. Lecz Felicja miała lepszy wzrok. Spoglądała daleko w przyszłość i czuła, że do urzeczywistnienia jej planów potrzebny jej będzie taki właśnie zdrowy, z gruba ciosany mężczyzna, którym będzie mogła kierować. Nienawidziła wiotkich paniczyków, wyblakłych urzędników notarialnych i przyszłych adwokatów ogrzewających się jedynie nadzieją, że kiedyś zdobędą klientelę. Nie mając widoków na poślubienie syna jakiegoś bogatego kupca, gdyż nie wniosłaby mu posagu, stokroć wolała wyjść za mąż za chłopa, licząc na to, że uczyni go posłusznym narzędziem w swych rękach, niż za jakiegoś cherlaka z wyższym wykształceniem, którym by ją przytłaczał skazując jednocześnie - w pogoni za rzeczami bez wartości - na wegetację. Uważała, że kobieta powinna rządzić mężczyzną. Jeśli o nią chodziło, to czuła się na siłach przemienić pastucha w ministra. W Rougonie pociągała ją szeroko sklepiona pierś i swoista elegancja jego barczystej postaci. Tak zbudowany mężczyzna nadawał się do tego, żeby bez trudu dźwigać ciężar intryg, jaki zamierzała złożyć na jego ramiona. Doceniając należycie zdrowie i siłę swojego męża, umiała również domyślić się. że nie był on bynajmniej głupcem; od razu wyczuła spryt utajony pod tą ociężałą powłoką. Wychodząc za Rougona nie znała go jednak jeszcze całkowicie i miała go za mniej przebiegłego, niż był nim w istocie. W kilka dni po ślubie, szukając czegoś w. szufladzie sekretarzyka, natknęła się przypadkiem na podpisany przez Adelaidę kwit, potwierdzający odbiór pięćdziesięciu tysięcy franków. Zrozumiała i przeraziła się: jak każdy przeciętnie uczciwy człowiek wzdrygała się przed tego rodzaju sposobami. Lecz w jej przerażeniu krył się pewien podziw. Rougon urósł w jej oczach.

Młode małżeństwo ruszyło dzielnie na podbój fortuny. Sytuacja Spółki Puech i Lacamp była lepsza, niż Piotr przypuszczał. Długi nie wynosiły zbyt wiele, brakowało jedynie płynnej gotówki. Prowincjonalni kupcy należą do ludzi ostrożnych, co ratuje ich od wielkich katastrof. Puech i Lacamp byli najrozważniejsi z rozważnych; niechętnie ryzykowali najdrobniejsze nawet sumy, toteż przedsiębiorstwo ich nigdy nie miało wielkiego znaczenia. Wniesione przez Piotra pięćdziesiąt tysięcy franków wystarczyło na spłacenie długów i rozszerzenie działalności handlowej. Początek okazał się szczęśliwy. Przez trzy lata pod rząd oliwki rodziły obficie. W nagłym przystępie odwagi, który przeraził zarówno Piotra, jak i starego Puecha, Felcja poradziła mu, żeby kupili i zamagazynowali większą ilość oliwy. W ciągu następnych dwóch lat, tak jak przewidywała młoda kobieta, zbiory nie dopisały. Cena oliwy skoczyła w górę, co pozwoliło im zagarnąć duże zyski ze sprzedaży posiadanych zapasów.

Niedługo po tym zręcznym posunięciu Puech i Lacamp wycofali się ze spółki, zadowoleni, że udało im się zarobić, i trawieni ambicją spędzenia reszty życia jako rentierzy.

Młode małżeństwo objąwszy w posiadanie przedsiębiorstwo sądziło, że udało mu się wreszcie ustalić swój byt.

— Zwyciężyłeś moją złą gwiazdę  — mówiła czasem Felicja do męża.

Jedną z nielicznych słabych stron tej energicznej natury było przekonanie, że los zawziął się, aby ją prześladować. Utrzymywała, że dotąd mimo ich wysiłków ani jej, ani ojcu nic się nie wiodło. Przesądna jak wszyscy ludzie Południa, szykowała się do walki z przeznaczeniem, jakby to była czyhająca na jej zgubę istota z krwi i kości.

Dziwnym zbiegiem okoliczności obawy jej zyskały niedługo potwierdzenie. Zawzięty los znów sobie o niej przypomniał. Coraz to nowe nieszczęścia spadały na przedsiębiorstwo Rougonów: najpierw bankructwo jednego z dłużników naraziło ich na stratę kilku tysięcy franków; innym razem na skutek wręcz niewiarogodnych okoliczności ich przewidywania co do zbiorów okazały się fałszywe; nawet najbardziej pewne posunięcia zawodziły. Była to nieustanna walka na śmierć i życie.

- Masz możność przekonać się o mojej złej gwieździe - mówiła z goryczą Felicja. Zacinała się w gniewie, nie pojmując dlaczego, skoro udało jej się raz tak dobrze przewidzieć sytuację, teraz daje mężowi same tylko złe rady.

Piotr, przybity niepowodzeniami i nie tak uparty jak żona, dawno już byłby zlikwidował przedsiębiorstwo, gdyby nie jej zawzięta, nieustępliwa postawa. Felicja chciała być bogata. Zdawała sobie sprawę, że tylko na bogactwie może opierać swe ambitne plany. Mając kilkaset tysięcy franków staliby się panami Plassans; potrafiłaby wysunąć go wówczas na jakieś wysokie stanowisko i rządziłaby miastem. Osiągnięcie zaszczytów nie wydawało jej się rzeczą trudną; do tej walki czuła się jak najlepiej uzbrojona. Lecz wobec konieczności zdobycia pieniędzy opadały jej ręce. Nie bała się ludzi -była pewna, że umiałaby postępować z nimi tak, aby dopiąć celu - ale zimne, martwe, białe krążki pięciofrankowe, wymykające się spod władzy intryg, budziły w niej bezsilną wściekłość.

Walka trwałą przeszło trzydzieści lat. Śmierć Puecha była dla nich nowym ciosem. Felicja liczyła, że odziedziczy po ojcu około czterdziestu tysięcy franków, tymczasem okazało się, że stary egoista pragnąc zakończyć  życie w dostatku i wygodach umieścił cały majątek w rencie dożywotniej. Jego córka odchorowała to. Zgorzkniała powoli, wyschła, głos jej stał się jeszcze bardziej ostry. Od rana do wieczora kręciła się pomiędzy dzbankami z oliwą, jakby pragnąc ożywić sprzedaż tym swoim niespokojnym krążeniem. Za to jej mąż stawał się coraz bardziej ociężały; niepowodzenia odbierały mu energię. Roztył się i zobojętniał. W ciągu tych trzydziestu lat walki nie dorobili się wprawdzie fortuny, ale ich sytuacja majątkowa nie pogorszyła się. Straty, poniesione w jednym sezonie, nadrabiali w następnym, tak że zawsze udało im się jakoś związać koniec z końcem. Ale to życie z dnia na dzień doprowadzało Felicję do rozpaczy. Wolałaby już była całkowite bankructwo, bo wtedy mogliby może zacząć wszystko od nowa, zamiast upierać się przy tej nędznej wegetacji, zamiast zamęczać się po to jedynie, żeby zaspokoić najkonieczniejsze potrzeby. W ciągu jednej trzeciej stulecia nie odłożyli nawet pięćdziesięciu tysięcy franków.

Trzeba dodać, że urodziło im się kilkoro dzieci, co z biegiem czasu stało się dla nich znacznym ciężarem. Felicja, jak niektóre kobiety drobnej budowy, okazała się, wbrew pozorom, niezwykle płodna. W ciągu pięciu lat, od roku 1811 do 1815, urodziła w dwuletnich odstępach trzech chłopców. Przez następne cztery lata powiła jeszcze dwie dziewczynki. Nic tak nie sprzyja powiększaniu się rodziny, jak spokojny, zwierzęcy tryb życia na prowincji. Małżonkowie zmartwili się bardzo przyjściem na świat córek; z dziewczętami, kiedy nie ma ich czym wyposażyć, bywa ogromny kłopot. Rougon zaręczał każdemu, kto chciał go słuchać, że więcej dzieci mieć nie będą, już on to bierze na siebie. I rzeczywiście Felicja przestała zachodzić w ciążę. Ale kto wie, ile dzieci miałaby jeszcze, gdyby to od niej zależało. Młoda kobieta nie uważała zresztą wcale, żeby miały się one przyczynić do ich ruiny. Przeciwnie, na synach właśnie budowała przyszłość widząc, że osiągnięcie upragnionego celu wymyka się jej własnym rękom. Byli jeszcze zupełnie mali, kiedy marzyła już o czekającej ich karierze. Nie wierzyła, aby jej samej mogło się jeszcze powieść w życiu, i całą nadzieję na przezwyciężenie zawziętego losu pokładała w synach. Mieli oni zaspokoić jej próżność, zapewnić jej upragnioną od dawna pozycję i bogactwo. Nie przestając więc walczyć o powodzenie przedsiębiorstwa, zaczęła stosować inną jeszcze taktykę w swym dążeniu do zaspokojenia głodu władzy. Nie wyobrażała sobie, aby któryś spośród jej trzech synów nie miał okazać się w przyszłości człowiekiem wyższego pokroju, który wzbogaci ich wszystkich. Przeczucie mówiło jej, że tak się stanie, toteż troszczyła się o malców z gorliwością, w której macierzyńska surowość mieszała się z czułością lichwiarza. Dbała o nich jak o kapitał, który miał przynieść jej później olbrzymie procenty.

— Co ty robisz! — krzyczał na nią Piotr. — Wszystkie dzieci są niewdzięcznikami. Psujesz je tylko, a nas rujnujesz.

Kiedy Felicja wspomniała o tym, żeby posłać chłopców do gimnazjum, wpadł w gniew. Łacina to zbyteczny luksus; wystarczy, jak skończą szkołę powszechną. Ale młoda kobieta uparła się; za bardzo zależało jej na tym, by móc chwalić się, że ma wykształconych synów, a poza tym czuła, że jeśli mają dojść do czegoś w życiu, to nie mogą poprzestać na tym, że nauczą się czytać i pisać, jak jej mąż. W marzeniach widziała ich wszystkich trzech w Paryżu na jakichś nieokreślonych bliżej, wysokich stanowiskach. Nigdy jeszcze nie doznała Felicja równie rozkosznego uczucia jak w dniu, kiedy Rougon ustąpił i chłopców posłano do szkoły, Z zachwytem przysłuchiwała się później ich rozmowom o profesorach i nauce, słysząc kiedyś, jak jeden z nich odmieniał po łacinie „róża", miała wrażenie, że słucha jakiejś cudownej muzyki. Trzeba dodać na jej pochwałę, że dnia tego radość jej wolna była od jakiegokolwiek wyrachowania. Również i Rougon spoglądał teraz na synów z rosnącym zadowoleniem człowieka prostego, który widzi, że dzieci górują nad nim wykształceniem, a oboje małżonków upajała myśl, że kolegami ich dzieci są dzieci największych znakomitości w mieście. Chłopcy mówili po imieniu synowi mera, synowi podprefekta, a nawet dwóm czy trzem młodym arystokratom z dzielnicy Świętego Marka, których rodzice raczyli umieścić w gimnazjum w Plassans. Wobec takiego zaszczytu żadna cena nie wydawała się Felicji zbyt wysoka. Nauka chłopców mocno zachwiała budżetem Rougonów.

Dopóki synowie nie ukończyli gimnazjum, do którego posyłano ich kosztem największych ofiar, małżonkowie żyli nadzieją ich przyszłego powodzenia. Kiedy chłopcy zdali maturę, Felicja postanowiła doprowadzić swe dzieło do końca i namówiła męża, aby wysłał ich wszystkich trzech do Paryża. Dwóch zapisało się na prawo, a trzeci na medycynę. Kiedy ukończyli studia, które do reszty wyczerpały zasoby finansowe przedsiębiorstwa Rougonów, kiedy dorośli i stanęli wobec konieczności powrotu na prowincję, rozpoczął się dla biednych rodziców okres rozczarowań. Prowincja wchłonęła chciwie swą zdobycz. Młodym ludziom udzieliła się jej senna martwota. Cała gorycz prześladujących ją niepowodzeń podeszła Felicji do gardła. Synowie sprawili jej zawód, nie przynieśli jej zysków, jakich się po nich spodziewała. Cios ten był dla niej tym dotkliwszy, że godził jednocześnie w jej ambicję, jak i w jej dumę macierzyńską. Rougon powtarzał wciąż: „A co, nie mówiłem?", czym ostatecznie wyprowadzał ją z równowagi.

Kiedy pewnego dnia wymawiała gorzko najstarszemu synowi sumy, jakie kosztowała jego nauka, ten odpowiedział jej z niemniejszą goryczą:

- Zwrócę wam wszystko, jeżeli będę mógł. Nie trzeba nas jednak było kształcić, skoro nie mieliście pieniędzy. Teraz jesteśmy zdeklasowani i cierpimy bardziej od was.

Felicja zdała sobie sprawę ze słuszności tych słów. Przestała odtąd oskarżać synów i cały swój gniew obróciła przeciw losowi, który ją uparcie prześladował. Od nowa zaczęła biadać i uskarżać się na brak pieniędzy, uniemożliwiający jej dobicie do portu. A kiedy Rougon mówił do niej: „Twoi synowie to leniuchy, wykorzystują nas tylko!", odpowiadała cierpko: „Dałby Bóg, żebym mogła im jeszcze pomóc! Jeżeli marnują się tutaj, biedne dzieci, to dlatego właśnie, że nie mają ani grosza". 

Z początkiem roku 1848, w przededniu rewolucji lutowej, młodzi Rougonowie wegetowali na podrzędnych stanowiskach w Plassans. Stanowili oni ciekawe, mimo łączącego ich pokrewieństwa, całkowicie od siebie różne typy. Na ogół biorąc osiągnęli wyższy szczebel rozwoju wewnętrznego niż rodzice. To stopniowe wznoszenie się zawdzięczali Rougonowie kobietom. Adelaida uczyniła Piotra człowiekiem o przeciętnym umyśle i małych ambicjach. Synowie Felicji odziedziczyli po niej większą inteligencję i rozmach zarówno w złym, jak i w dobrym.

Najstarszy z nich, Eugeniusz, miał wtedy lat blisko czterdzieści. Był to średniego wzrostu, łysiejący mężczyzna ze skłonnością do tycia. Twarz miał ojca: podłużną, o grubych rysach; nagromadzony pod skórą tłuszcz zacierał je i nadawał jego cerze żółtawą bladość wosku. Kanciasty masyw głowy miał w sobie jeszcze coś chłopskiego, lecz cała twarz zmieniała się, rozjaśniała od wewnątrz, kiedy wzrok jego ożywiał się a oczy otwierały szerzej. Ociężałość ojca u syna stała się powagą. Ten tęgi mężczyzna robił zazwyczaj wrażenie pogrążonego we śnie; niektóre jego gesty, szerokie i znużone, przywodziły na myśl ruchy olbrzyma przeciągającego się przed podjęciem jakiegoś gigantycznego dzieła. O ile fizycznie Eugeniusz przypominał Piotra, o tyle umysłowość odziedziczył po Felicji: mogłoby to wydawać się kaprysem natury, lecz w tych pozornych jej kaprysach nauka zaczyna już odkrywać pewne stałe prawa. Eugeniusz stanowił ciekawy przypadek: w ociężałym ciele ojca krył umysł i usposobienie matki. Miał wielkie ambicje, władcze instynkty i dziwną pogardę dla wszystkiego, co nie wykazywało rozmachu. Był dowodem, że mieszkańcy Plassans nie mylili się podejrzewając Felicję o domieszkę błękitnej krwi. Żądza użycia, z taką siłą rozwijająca się u Rougonów i stanowiąca charakterystyczną cechę ich rodziny, u niego występowała w postaci wysublimowanej: jako dążenie do władzy i do pełni przeżyć intelektualnych. Taki człowiek nie nadawał się do życia na prowincji. Spędził na niej piętnaście lat, z oczyma zwróconymi w stronę Paryża, czyhając na okazję, żeby się tam wyrwać. Po skończeniu studiów, nie chcąc być na utrzymaniu rodziców, zaczął praktykować jako adwokat. Klientów miał niewielu i z trudem zarabiał na życie, w niczym nie wybijając się ponad uczciwą przeciętność. Mieszkańcy Plassans uważali, że głos ma monotonny, a gesty ociężałe. Rzadko udawało mu się wygrać sprawę; najczęściej odbiegał od tematu — bredził, jak powiadali miejscowi znawcy. Pewnego dnia, wygłaszając mowę obrończą o odszkodowanie, zapomniał się i wdał w rozważania natury politycznej, tak że przewodniczący odebrał mu głos. Eugeniusz usiadł uśmiechając się dziwnie. Sąd wydał wyrok niekorzystny dla klienta, lecz jego obrońca nie zdawał się  żałować z tego powodu swych dygresji. Odnosiło się wrażenie, że traktuje on swoje przemówienia w sądzie jako rodzaj ćwiczeń, które przydadzą mu się później. Felicja rozpaczała z tego powodu, nie mogąc zrozumieć jego postępowania; jej pragnieniem było, aby Eugeniusz rządził trybunałem w Plassans. Z biegiem czasu wyrobiła sobie bardzo niepochlebną opinię o swoim najstarszym synu; trudno było, jej zdaniem, spodziewać się po tym sennym mężczyźnie, aby stał się kiedyś wielkim człowiekiem. Za to Piotr żywił do niego całkowite zaufanie. Nie dowodziło to, aby odznaczał się większą niż Felicja przenikliwością, przeciwnie - wystarczały mu pozory. Ponieważ Eugeniusz był jego żywym portretem, więc uważając go za niezwykle uzdolnionego pochlebiał samemu sobie. Na miesiąc przed wydarzeniami lutowymi Eugeniusza ogarnęło podniecenie; obdarzony szczególnym węchem, wyczuwał nadchodzące przesilenie. Błąkał się po ulicach jak człowiek, którego dręczy niepokój. Nagle powziął decyzję: wyjechał do Paryża. Nie miał wtedy przy sobie nawet pięciuset franków. .

Najmłodszy z synów, Arystydes, stanowił całkowite przeciwieństwo Eugeniusza. Wyglądem zewnętrznym i chciwością przypominał matkę, a skrytością i upodobaniem do intryg - ojca. Natura odczuwa często potrzebę symetrii. Mały, z chytrą twarzą, przypominającą gałkę laski zakończonej głową poliszynela, Arystydes potrafił wcisnąć się wszędzie, bez skrupułów, gnany żądzą użycia. Kochał pieniądze, tak jak brat jego kochał władzę. Podczas gdy Eugeniusz śnił o tym, aby cały naród poddał się jego woli, i upajał się wizją swej przyszłej wszechwładzy, Arystydes widział siebie w marzeniach jako milionera, zajmującego z książęcym przepychem urządzone apartamenta, dogadzającego swemu podniebieniu i wszystkimi zmysłami chłonącego rozkosze życia. Najbardziej rwał się do bogactwa. Budował w wyobraźni zamki na lodzie; wyrastały one jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej: w przeciągu jednej nocy stawał się posiadaczem worów złota - takie szybkie zdobycze nęciły jego leniwą naturę, skłonną przy tym do nieprzebierania w środkach. Właściwa Rougonom chciwość i zwierzęca żądza użycia rozpleniły się w nim bujnie, tym bardziej nienasycone i groźne, że stały się  świadome, a powierzchowne wykształcenie wzmogło je jeszcze. Ze wszystkich swych synów tego Felicja lubiła najbardziej, nie uświadamiając sobie, mimo swej kobiecej intuicji -  że Eugeniusza wiązało z nią o wiele większe pokrewieństwo duchowe. Wybaczała najmłodszemu jego potknięcia i lenistwo, kładąc je na karb jego niezwykłości: to on miał stać się w przyszłości chlubą rodziny, a takie wybitne jednostki mogą pozwalać sobie na wybryki, aż dopóki nie obudzi się drzemiąca w nich siła i wielkość. Arystydes wystawiał jej wyrozumiałość na ciężkie próby. W Paryżu próżnował i zabawiał się, jak mógł; był jednym z tych studentów uczęszczających na wykłady do piwiarń w Quartier Latin. W stolicy przebywał zresztą tylko dwa lata; przerażony ojciec widząc, że przez cały ten czas nie zdał ani jednego egzaminu, zabrał go z powrotem do Plassans i zaczął szukać dla niego żony, w nadziei, że życie rodzinne uczyni go człowiekiem statecznym. Arystydes pozwolił się ożenić. Nie zdawał sobie wtedy jasno sprawy ze swych ambicji; życie w rodzinnym mieście," gdzie czas upływał mu na bezcelowej włóczędze, jedzeniu i spaniu, całkowicie mu odpowiadało. Ulegając gorącym namowom Felicji Piotr zgodził się dać mieszkanie i utrzymanie młodej parze, pod warunkiem, że syn zajmie się przedsiębiorstwem. Od tej chwili rozpoczął się dla Arystydesa okres rozkosznego próżnowania: wymykał się z ojcowskiego kantorku jak uczeń i całe dnie, a często także i noce spędzał w klubie, przegrywając w karty pieniądze, jakie cichaczem wsuwała mu do ręki matka. Trzeba znać z własnego doświadczenia ogłupiającą atmosferę prowincji, żeby móc wyobrazić sobie, jak upłynęły młodemu Rougonowi cztery lata, które spędził tam bezczynnie. W każdym małym mieście wegetuje na łasce rodziców pewna ilość młodych ludzi, którzy udają czasem, że pracują, lecz w rzeczywistości hodują jedynie nabożnie własne lenistwo. Arystydes stał się jednym z tych niepoprawnych próżniaków poddających się z rozkoszą sennemu bezwładowi prowincji. Przez cztery lata głównym jego zajęciem była gra w ècarte. Podczas gdy on spędzał dni w klubie, jego żona, spokojna blondynka bez wyrazu, rujnowała teściów swym upodobaniem do jaskrawych strojów i ogromnym apetytem, o który nikt by nie posądził istoty tak wiotkiej jak ona. Aniela uwielbiała niebieskie wstążki i pieczeń wołową. Była córką kapitana rezerwy, którego nazywano majorem Sicardot. Poczciwiec ten dał jej w posagu wszystkie swoje oszczędności: dziesięć tysięcy franków. Toteż Piotr, który nie miał wysokiego wyobrażenia o synu, uważał, że żeniąc go z Anielą robi doskonały interes. Lecz te dziesięć tysięcy, które wpłynęły na jego decyzję, stały się później kamieniem młyńskim u jego szyi. Arystydes okazał się szczwaną sztuką; oddał ojcu posag żony, przystępując do przedsiębiorstwa jako wspólnik. Nie chciał zatrzymać dla siebie ani grosza, udając wielkie przywiązanie do rodziny.

- Po cóż nam te pieniądze? - mówił. - Rodzice dadzą nam utrzymanie, a liczyć będziemy się później.

Piotr zgodził się, zażenowany i zaniepokojony nieco bezinteresownością Arystydesa. Ten zaś liczył na to, że ojciec nieprędko będzie mógł mu zwrócić jego udział i rozwiązać spółkę, a do tej pory on z żoną będzie żył dostatnio na jego koszt. Była to doskonała lokata tych paru tysięcy franków. Kiedy Rougon pojął wreszcie, jak go oszukano, za późno już było, żeby się wycofać: posag Anieli ugrzązł w niepomyślnych spekulacjach. Musiał więc utrzymywać młode małżeństwo, zrozpaczony i przerażony ogromnym apetytem synowej i lenistwem syna. Gdyby miał możność zwrócić im ich pieniądze, dawno już byłby się pozbył z domu tych pijawek, które wysysały jego krew, jak to doskonale określał. Felicja za to, choć nie okazywała tego otwarcie, trzymała jednak stronę młodych. Arystydes, który przejrzał jej ambitne marzenia, roztaczał przed nią co wieczór wspaniałe plany zdobycia fortuny, łudząc ją, że niedługo uda mu się je urzeczywistnić. Wbrew tradycji również i z synową  łączyły Felicję jak najlepsze stosunki; Aniela była istotą całkowicie pozbawioną woli - można nią było rozporządzać jak sprzętem. Kiedy żona opowiadała mu o przyszłych sukcesach Arystydesa, Piotr unosił się i oskarżał syna, że doprowadzi on kiedyś przedsiębiorstwo do upadku. Przez cztery lata pobytu młodych pod jego dachem wyładowywał w tych nagłych wybuchach i sprzeczkach swój bezsilny gniew, nic jednak nie było w stanie wyprowadzić Anieli i Arystydesa z równowagi. Jak kamienie zaryte w mulaste dno rzeki nie zdolni byli poruszyć się z miejsca. Wreszcie, korzystając z jakiejś pomyślnej transakcji Piotr oddał im ich udział. Kiedy przyszło do rozliczenia, Arystydes potrafił znaleźć takie wykręty, że w końcu udało mu wynieść się od ojca nie zwróciwszy mu ani grosza za wikt i mieszkanie. Młode małżeństwo przeniosło się na plac Świętego Ludwika, położony o parę kroków od domu rodziców. Zapas gotówki prędko się wyczerpał. Trzeba było pomyśleć o jakimś zajęciu. Dopóki zresztą były pieniądze, Arystydes w niczym nie zmieniał dawnego trybu życia. Z chwilą kiedy wyciągnął ostatni banknot stufrankowy, ogarnął go niepokój. Błąkał się po mieście z niewyraźną miną, przestał pijać  „pół czarnej" w klubie i przestał grywać, przyglądając się jedynie gorączkowo grze innych. Bieda uczyniła go jeszcze gorszym, niż był. Długo upierał się przy swojej bezczynności. Jego syn, mały Maksym, urodzony w roku 1840 chował się w internacie, gdzie umieściła go babka, płacąc za niego w tajemnicy przed mężem. Arystydes miał więc o jedną osobę mniej na utrzymaniu, lecz biedna Aniela przymierała głodem i musiał w końcu poszukać jakiegoś zajęcia. Udało mu się dostać do podprefektury. Pracował tam przez blisko dziesięć lat i doszedł zaledwie do tysiąca ośmiuset franków pensji rocznej. Pełen nienawiści i goryczy rwał się do uciech, których był pozbawiony. Jego podrzędne stanowisko doprowadzało go do rozpaczy; nędzne sto pięćdziesiąt franków, które otrzymywał co miesiąc, wydawały mu się ironią losu. Trawiły go niezaspokojone żądze. Felicja, której zwierzał się ze swych cierpień, z zadowoleniem przyjmowała je do wiadomości; miała nadzieję, że nędza wyleczy go z lenistwa. A on nastawiał ucha i rozglądał się dokoła jak złodziej, który czyha na okazję. Z początkiem roku 1848, kiedy brat jego wyjechał do Paryża, miał przez chwilę zamiar pójść w jego ślady. Lecz Eugeniusz był kawalerem, a jakże on mógłby zabrać ze sobą  żonę, nie mając dostatecznej ilości pieniędzy? Czekał więc dalej, węsząc katastrofę, gotów rzucić się na pierwszą ofiarę, jaka pojawi się na jego drodze.

Średni syn Rougonów, Pascal, zdawał się nie należeć do rodziny i zadawać kłam prawom dziedziczności. Przykłady tego rodzaju często spotykamy w naturze, wyposażającej niektóre jednostki z własnych zasobów twórczych. Ani fizycznie, ani duchowo Pascal w niczym nie przypominał Rougonów. Wysoki, o twarzy spokojnej i surowej, odznaczał się prawością charakteru, zamiłowaniem do nauki, skromnością, które dziwnie kontrastowały z gorączkową ambicją i pozbawionym skrupułów postępowaniem jego braci. Ukończywszy w Paryżu studia medyczne z doskonałym wynikiem, dobrowolnie wrócił do Plassans, mimo propozycji, jakie robili mu jego profesorowie. Lubił spokój prowincji i twierdził, że bardziej sprzyja on pracy naukowej niż rozgwar Paryża. W Plassans nie zabiegał o to, by zdobyć jak najwięcej pacjentów. Skromnych wymagań, pogardzał gromadzeniem pieniędzy i zadowalał się nielicznymi chorymi, których zsyłał mu przypadek. Jedynym luksusem w jego życiu był mały, jasny domek w nowej dzielnicy miasta. Zamykał się w nim jak pustelnik, oddając się z zamiłowaniem studiom przyrodniczym. Najbardziej pasjonowała go fizjologia. Wiedziano o tym, że często kupował trupy od szpitalnego grabarza, co sprawiło, że delikatne damy i bojaźliwi panowie mówili o nim z przerażeniem i ze wstrętem. Nie posunięto się na szczęście tak daleko, żeby uważać go za czarownika, lecz z biegiem czasu liczba jego pacjentów zmniejszyła się, a on zyskał sobie opinię dziwaka, z którego porad nie powinny korzystać osoby z dobrego towarzystwa, o ile nie chcą narazić się na kompromitację. Żona mera oświadczyła pewnego dnia:

- Wolałabym umrzeć niż leczyć się u tego pana. Czuć go trupem.

Był to ostateczny wyrok. Pascal zdawał się cieszyć z tego, że wzbudza lęk. Im mniej miał bowiem pacjentów, tym swobodniej mógł się oddawać swym ukochanym pracom. Ponieważ zaś pobierał za porady bardzo niskie opłaty, uboga ludność pozostała mu wierna. Zarabiał tyle, ile mu było potrzeba na utrzymanie, i żył w całkowitym odosobnieniu, pogrążony w niczym nie skażonej radości odkryć i dociekań naukowych. Od czasu do czasu przesyłał wyniki swoich badań Akademii Naukowej w Paryżu. Mieszkańcy Plassans nie wiedzieli wcale, że ów dziwak, ów „pan, którego czuć trupem", był w świecie naukowym bardzo znanym i bardzo cenionym człowiekiem. Co niedzielę widywano go wędrującego na wzgórza Garrigues, z blaszanką botanika zawieszoną na szyi i młotkiem geologa w ręce. Wzruszano wtedy ramionami i przeciwstawiano mu innych doktorów w mieście, zawsze eleganckich, uprzejmych dla dam i pachnących fiołkami. Również i rodzice nie rozumieli Pascala. Jego dziwne obyczaje i obojętność dla pieniędzy wywołały w Felicji zdumienie. Zaczęła robić mu wymówki, że zawiódł jej nadzieje. Ona, która tolerowała lenistwo Arystydesa, wierząc, że okaże się ono płodne, nie mogła patrzeć bez gniewu na skromny tryb życia Pascala, jego zamiłowanie do samotności i uparte trzymanie się na uboczu. Nie mogła liczyć na to, aby urzeczywistnił on kiedyś jej ambitne marzenia.

- Czyj ty jesteś? - pytała się go czasem. - Bo przecież nie nasz. Spójrz na swoich braci, oni przynajmniej dążą do czegoś, starają się wyciągnąć korzyści z wykształcenia, które im daliśmy. A ty robisz same głupstwa. Tak się odwdzięczasz za to, że rujnowaliśmy się, aby cię wychować? Nie, ty nie jesteś nasz.

Pascal, który wolał roześmiać się niż wybuchnąć gniewem, odpowiadał jej wesoło, z subtelną ironią:

- Niech rodzice tak na mnie nie narzekają, postaram się im jakoś odwdzięczyć: będę leczył za darmo całą rodzinę.

Rzadko zresztą widywał się z Rougonami: nie okazywał im niechęci, lecz posłuszny był własnemu powołaniu. Zanim Arystydes dostał się do podprefektury, kilkakrotnie korzystał z pomocy brata.

Pascal pozostał kawalerem. Pochłonięty pracą nie przeczuwał nadchodzących wydarzeń. Od paru lat zajmował go problem dziedziczności: porównywał objawy jej u zwierząt i u ludzi, pasjonując się otrzymywanymi wynikami. Obserwacje, które poczynił na samym sobie i na reszcie swojej rodziny; stanowiły punkt wyjściowy jego badań. Ludzie prości zdawali sobie dzięki swej intuicji sprawę, do jakiego stopnia różnił się on od reszty rodziny, i nazywali go po prostu „panem Pascalem", nie dodając nigdy nazwiska.

Na trzy lata przed rewolucją 1848 roku Piotr i Felicja zlikwidowali przedsiębiorstwo. Oboje przekroczyli już pięćdziesiątkę, czuli, że się starzeją, zmęczeni byli walką z przeciwnościami.

Prześladujące ich niepowodzenia napełniły ich lękiem co do przyszłości i woleli w porę zwinąć sklep, żeby później nie znaleźć się na bruku. Zawód, jaki sprawili im synowie, do reszty podkopał w nich wiarę w możliwość sukcesu i wzbogacenia się. Pragnęli już tylko zabezpieczyć sobie kawałek chleba na stare lata. Wycofali się więc z interesów z czterdziestoma tysiącami franków — nie więcej. Suma ta zapewniała im rentę w wysokości dwóch tysięcy franków rocznie, co z trudem wystarczało na zaspokojenie skromnych potrzeb codziennego życia na prowincji. Byli na szczęście sami, gdyż udało im się wydać za mąż dwie córki, Sydonię i Martę. Pierwsza z nich osiedliła, się w Paryżu, a druga w Marsylii.

Likwidując przedsiębiorstwo, pragnęli bardzo zamieszkać w nowej dzielnicy miasta, dzielnicy rentierów, lecz nie mieli na to odwagi. Renta ich była zbyt mała; obawiali się, że będą tam na nich patrzeć z ukosa. Poszli więc na pewnego rodzaju kompromis, wynajmując mieszkanie przy ulicy de la Banne, która dzieli starą dzielnicę od nowej. Dom, do którego się przeprowadzili, wznosił się po stronie stykającej się ze starą dzielnicą, nie udało im się więc wydostać z kręgu biedoty, lecz tuż przed nimi — o parę kroków zaledwie — rozpościerała się będąca we władaniu bogaczy ziemia obiecana, którą mogli oglądać przez okno.

Mieszkanie ich znajdowało się na drugim piętrze i składało z trzech dużych pokoi: jadalni, salonu i sypialni. Na pierwszym piętrze mieszkał właściciel domu, sprzedawca lasek i parasoli, którego sklep mieścił się na parterze. Ciasny i niski dom miał tylko dwa piętra. Felicja wprowadziła się doń ze ściśniętym sercem. Mieszkanie u obcych jest na prowincji równoznaczne z przyznaniem się do ubóstwa. Każda dobrze sytuowana rodzina posiada w Plassans swój własny dom, gdyż nieruchomości można tam nabyć po bardzo niskiej cenie. Lecz Piotr mocno zaciskał kiesę; nie chciał również słyszeć o żadnych upiększeniach: te same stare, zniszczone, wyblakłe meble służyły im więc dalej, a Rougon nie zgodził się nawet na to, żeby je wyreperować. Felicja rozumiała zresztą doskonale skąpstwo męża i starała się, jak mogła, własnymi siłami odświeżyć te szczątki i przydać im nowego blasku: uzupełniała brakujące części i cerowała przetarty aksamit obić.

Pokój jadalny, położony tak jak kuchnia w głębi mieszkania, był prawie pusty: stół i dwanaście krzeseł ginęło w tym wielkim pomieszczeniu, którego okno wychodziło na szarą  ścianę sąsiedniej kamienicy. W sypialni, ponieważ nikt tam nie wchodził, Felicja zrobiła skład nie używanych mebli: oprócz szafy, łóżka, sekretarzyka i toalety stały tam więc jeszcze dwie kołyski, ustawione jedna na drugiej, kredens, któremu brakowało drzwi, i pusta biblioteka - szacowne szczątki, z którymi nie potrafiła się rozstać. Specjalną pieczą otoczyła Felicja salon i prawie że udało jej się urządzić go jak prawdziwy pokój mieszkalny. Stał w nim garnitur mebli obitych żółtawym aksamitem w błyszczące kwiaty. Na środku znajdował się gerydon z marmurowym blatem, pod dwiema zaś przeciwległymi ścianami wznosiły się dwie konsole. Na podłodze leżał nieduży dywanik, a z sufitu zwieszał się  świecznik, okryty białym muślinem upstrzonym przez muchy. Na ścianach wisiało sześć litografii przedstawiających bitwy Napoleona. Umeblowanie pochodziło z pierwszych lat Cesarstwa. Jedynym ustępstwem, do jakiego udało się Felicji nakłonić męża, były nowe tapety do tego pokoju: wybrała pomarańczowe w wielkie liście. Cały pokój napełnił się dziwnym, żółtym światłem: meble, tapety i firanki były żółte, nawet dywan, marmur gerydonu i konsole wpadały w żółty odcień. Kiedy firanki były zaciągnięte, tworzyło to dość harmonijną i niemal że przyjemną całość. Lecz nie o takich apartamentach marzyła Felicja. Z trudem maskowane ubóstwo ich mieszkania napełniało ją niemą rozpaczą. Najchętniej przesiadywała w salonie, gdyż był to najładniejszy ze wszystkich pokoi. Jedną z jej najmilszych, a zarazem najboleśniejszych rozrywek było wyglądanie z jego okien, które wychodziły na ulicę de la Banne. Po przeciwnej stronie, nieco z boku, widziała plac podprefektury. W jej oczach był to eden. Ten mały, pusty plac, czysty i otoczony jasnymi domami, wydawał jej się rajem. Za jedną z takich posiadłości oddałaby dziesięć lat życia. Najbardziej kusił ją dom poborcy podatków, wznoszący się po lewej stronie, w rogu. Wpatrując się weń doznawała uczuć kobiety ciężarnej, która ma na coś chęć, a nie może jej zaspokoić. Czasami, kiedy okna tam były otwarte, dostrzegała fragmenty bogato urządzonego wnętrza i na widok ten ogarniało ją wzburzenie.

Oboje Rougonowie bardziej niż kiedykolwiek tęsknili teraz do zaszczytów i bogactwa. Gorycz doznanych zawodów do reszty tłumiła w nich nieliczne dobre odruchy, na. jakie było ich stać. Pozowali na ofiary prześladującego ich niepowodzenia, lecz w rzeczywitości w niczym nie rezygnowali ze swych ambicji, pragnąc za wszelką cenę doczekać przed śmiercią ich urzeczywistnienia. Nadchodząca starość nie potrafiła zabić w nich nadziei. Felicja twierdziła, iż przeczucie mówi jej, że umrze bogata. Każdy dzień ubóstwa coraz bardziej im ciężył. Kiedy rekapitulowali w myśli wszystkie bezużyteczne wysiłki, trzydzieści lat walki, jakie mieli za. sobą, zawód, jaki sprawili im synowie, i kiedy uprzytomniali sobie, że zamiast tego, o czym marzyli, przypadł im w udziale jedynie żółty salon, którego brzydotę trzeba było tuszować zaciągając firanki, ogarniał ich głuchy gniew. Na pocieszenie układali od nowa plany zdobycia ogromnej fortuny, zastanawiali się nad sposobami, które pomogłyby im osiągnąć ten cel; Felicja śniła, że wygra główny los na loterii — 100 000 franków, a Piotr wyobrażał sobie, że uda mu się wpaść na pomysł jakiejś niezwykle korzystnej transakcji. Żyli teraz jedną myślą: wzbogacić się, wzbogacić się jak najprędzej, od razu, w parę godzin i móc potem używać  życia, którego tak niewiele im już pozostało. Cała ich natura rwała się do tego z niepowstrzymaną siłą. Wbrew wszystkiemu liczyli jeszcze w niejasny sposób na synów, z egoizmem rodziców, którzy nie mogą pogodzić się z myślą, że pieniądze, jakie wydali na ich naukę, miałyby nie przynieść  żadnych procentów.

Felicja nie zestarzała się prawie wcale; była wciąż tą samą drobną, ruchliwą brunetką o przenikliwym głosie konika polnego. Ktoś idący za nią ulicą mógł wziąć ją za piętnastoletnią dziewczynkę, tak była szczupła i lekko stąpała. Na twarzy również zmieniła się niewiele: wyschła jakby i rysy się jej zaostrzyły, co jeszcze bardziej podkreślało jej podobieństwo do łasicy.

Piotr Rougon natomiast roztył się i upodobnił do promieniującego godnością mieszczanina, któremu do pełni mieszczańskiego blasku brakowało jedynie wysokiej renty. Jego blada, nalana twarz o sennym wyrazie i ociężałe ruchy nadawały mu wygląd człowieka dobrze sytuowanego. Pewnego dnia usłyszał, jak jakiś chłop, który go nie znał, mówił o nim: „Ten przynajmniej nie musi się martwić, co ma włożyć do garnka! Od razu widać, że to bogacz!" Słowa te ugodziły go w samo serce. Dopatrywał się szczególnej złośliwości losu w tym, że pozostał ubogi nabierając jednocześnie tuszy i powagi milionera. Goląc się co niedzielę przed małym lusterkiem, zawieszonym na ramie okiennej, nie mógł oprzeć się myśli, że — we fraku i białym krawacie — na pewno zaćmiłby niejednego z urzędników bywających u pana podprefekta. I rzeczywiście, ten chłopski syn, który utył. i wyblakł siedząc za kontuarem, a swą zawistną chciwość pokrywał zewnętrznym spokojem, przypominał bezmyślnym wyglądem i uroczystą postawą pozbawione wyrazu sylwetki, jakie widuje się na oficjalnych przyjęciach. Utrzymywano, że słucha we wszystkim żony, lecz przypuszczenia te były mylne. Z prostackim uporem przeciwstawiał się cudzej woli, gotów do brutalnych wystąpień przeciw każdemu, kto usiłowałby mu ją narzucić. Lecz Felicja była zbyt przebiegła, aby narażać się na jego gniew; otwarte atakowanie przeszkód nie leżało w naturze tej ruchliwej karliczki. Jeżeli chciała uzyskać coś od męża lub skierować go na drogę, którą w danej chwili uważała za najlepszą, prowadziła wojnę podjazdową i póty męczyła go swym brzęczeniem owadzim, aż wreszcie ustępował, sam nie zdając sobie z tego sprawy. Czuł zresztą, że żona jest inteligentniejsza od niego, i znosił jej wskazówki stosunkowo cierpliwie. Wbrew zwyczajom małżonkowie nigdy prawie nie wyrzucali sobie nawzajem swych niepowodzeń. Jedynie problem wykształcenia dzieci rozpętywał czasem domowe burze.

Rewolucja 1848 roku zastała rodzinę Rougonów w stanie wewnętrznego napięcia; doprowadzeni do. ostateczności prześladującymi ich niepowodzeniami, gotowi byli chwycić los za gardło i obrabować. Przyczajeni jak bandyci, czyhali tylko na okazję. Eugeniusz strzegł Paryża; Arystydes marzył o tym, żeby zdławić Plassans; Piotr i Felicja — najbardziej chciwi — układali plany na własną rękę, licząc, że oprócz tego uda się im zagarnąć część tego, co zdobędą synowie. I tylko Pascal, obcy tym wszystkim knowaniom, wiódł w swym jasnym domku w nowej dzielnicy ciche życie człowieka sercem oddanego nauce.

III

W Plassans, tym odciętym od świata mieście, gdzie podział na klasy był w roku 1848 tak wyraźny, wydarzenia polityczne odbijały się ledwo dostrzegalnym echem. Nawet dzisiaj lud nie może tu przyjść do głosu, gdyż cała mądrość burżuazji, rozpaczliwy upór arystokracji i wyrafinowana przebiegłość kleru wysilają się, ,aby go zagłuszyć. Niech sobie królowie wyrywają trony, niech się przewracają republiki — niewiele to obchodzi miasto. Kiedy paryźanie biją się, w Plassans wszyscy śpią. Ale pod pozornie spokojną i obojętną powierzchnią wrą siły, których obserwowanie jest niezmiernie interesujące. Chociaż bowiem na ulicach rzadko słychać wystrzały, w salonach nowej części miasta i w dzielnicy Świętego Marka aż kipi od intryg. Lud do roku 1830 w ogóle nie był brany pod uwagę i dzisiaj jeszcze postępuje się tak, jakby go nie było. Wszystko dzieje się w sferach duchownych, arystokratycznych i mieszczańskich. Bardzo liczni księża nadają ton miejscowej polityce; ich działalność to miny podziemne i ciosy zadawane z ukrycia — taktyka rozsądna i tchórzliwa zarazem, dzięki której można zrobić najwyżej jeden krok w tył albo naprzód raz na dziesięć lat. Te ukryte walki ludzi, pragnących przede wszystkim uniknąć rozgłosu, wymagają postępowania szczególnie subtelnego, zamiłowania do drobiazgów i cierpliwego umysłu, który opanował wszelkie namiętności. Ślamazarna, tak chętnie wyśmiewana w Paryżu prowincja kryje w swoim na pozór spokojnym życiu zdrady, podstępne morderstwa, utajone zwycięstwa i klęski. Ci ociężali poczciwcy potrafią, zwłaszcza jeśli w grę wchodzą ich interesy, zabijać przeciwników w ich własnych domach przy pomocy drobnych ukłuć, tak jak my zabijamy publicznie, strzelając kulami i prochem.

W historii politycznej Plassans, jak zresztą i wszystkich innych miasteczek Prowansji, jest moment dosyć osobliwy. Mieszkańcy tego miasta byli aż do roku 1830 praktykującymi katolikami i zażartymi rojalistami: lud wierzył tylko w Boga i legalnie panujących monarchów. Później zaszła nagła i dziwna zmiana: wiara znikła, a robotnicza i mieszczańska ludność miasta, porzucając sztandar legitymizmu, przyłączyła się do wielkiego ruchu demokratycznego naszej epoki. Z chwilą wybuchu rewolucji roku 1848 jedynie duchowieństwo i arystokracja walczyły p triumf Henryka V. Przez długi czas uważały one powołanie dynastii orleańskiej na tron za śmieszną próbę, która prędzej czy później zakończy się powrotem Burbonów, i mimo że nadzieja ta została sromotnie zawiedziona, uparcie prowadziły walkę, zgorszone dezercją swoich dawnych adherentów, usiłując nawrócić ich wszelkimi siłami. Dzielnica Świętego Marka, wspomagana przez wszystkie parafie, zabrała się do roboty. Bezpośrednio po dniach rewolucji lutowej entuzjazm ogarnął mieszczaństwo, a zwłaszcza lud: ci początkujący republikanie pragnęli jak najszybciej dać wyraz gorączce rewolucyjnej, która ich ogarnęła. Ale piękny zapał rentierów z nowej dzielnicy miasta okazał się wkrótce słomianym ogniem. Drobni posiadacze, byli właściciele sklepików, słowem, ci wszyscy, którzy wiedli syte, spokojne życie i nieźle zaokrąglili swoje majątki za czasów monarchii, bardzo szybko dali się ogarnąć panice; od chwili gdy nastała republika i towarzyszące jej wstrząsy, drżeli o swe pieniądze i spokojny żywot. Toteż gdy w roku 1849 podniosła głowę reakcja klerykalna, prawie całe mieszczaństwo Plassans przeszło do stronnictwa konserwatystów. Przyjęto je tam z otwartymi rękami. Nigdy dotąd nowa dzielnica miasta nie żyła tak blisko z dzielnicą  Świętego Marka: niekiedy arystokraci posuwali się nawet do podawania ręki komornikom sądowym i byłym handlarzom oliwą. Ta niespodziewana zażyłość zwiększyła jeszcze entuzjazm nowej dzielnicy, która odtąd wypowiedziała rządowi Republiki zażartą walkę. Aby doprowadzić do takiego zbliżenia, duchowieństwo poświęcało wszystkie zasoby swojej cierpliwości i zręczności. W istocie bowiem arystokracja miasta. Plassans znajdowała się, jak człowiek konający, w stanie nieprzezwyciężonej prostracji: zachowując dawną wiarę trwała jakby w głębokim śnie i wolała nic nie przedsiębrać pozostawiając inicjatywę niebu; najchętniej protestowałaby jedynie milczeniem, może przeczuwając niewyraźnie, że jej bogowie umarli, a jej samej nie pozostaje już nic innego, jak pójść w ich ślady. Nawet w okresie przewrotu, kiedy katastrofa roku 1848 pozwalała jej przez chwilę spodziewać się powrotu Burbonów, pozostała nadal obojętna i skostniała, rozprawiając wprawdzie o wmieszaniu się w bieg wypadków, lecz jedynie z żalem opuszczając swój wygodny kącik przy kominku. Duchowieństwo zwalczało nieustannie bierność i rezygnację arystokratów. Robiło to z pewnego rodzaju pasją. Ksiądz, który traci nadzieję, walczy tym zacieklej; cała polityka Kościoła polega na tym, aby iść prosto przed siebie, wbrew trudnościom, odkładając w razie potrzeby urzeczywistnienie projektów na kilka wieków, lecz nie zaprzestając wysiłków ani na godzinę i posuwając się ciągle naprzód. Duchowieństwo kierowało więc reakcją w Plassans. Arystokracja użyczała mu tylko swego imienia, niczego więcej: księża kryli się za jej plecami, strofowali ją, kierowali nią i zdołali nawet tchnąć w nią pozory życia. Kiedy osiągnęli wreszcie, że arystokraci przezwyciężyli swe uprzedzenia tak dalece, iż zgodzili się wystąpić razem z mieszczaństwem, księża mieli już pewność zwycięstwa. Grunt był zresztą doskonale przygotowany: to miasto o tradycjach rojalistycznych, zamieszkałe przez spokojnych mieszczuchów i bojaźliwych sklepikarzy, musiało prędzej czy później opowiedzieć się za starym porządkiem. Duchowieństwo swoją mądrą taktyką przyśpieszało tylko nawrócenie. Pozyskawszy posiadaczy z nowej dzielnicy, zdołało przekonać nawet małych detalistów ze starej. Od tej chwili reakcja opanowała miasto. Skupiała ona łudzi o najróżniejszych przekonaniach: nigdy nie widziano podobnej mieszaniny zgorzkniałych liberałów, legitymistów, orleanistów, bonapartystów i klerykałów. Ale to wtedy nie miało znaczenia — najważniejszą sprawą było zabić Republikę. A Republika konała. Na dziesięć tysięcy mieszkańców miasta najwyżej tysiąc robotników składało jeszcze ukłon przechodząc obok drzewa Wolności, które zasadzono na środku placu podprefektury. Najbardziej przewidujący politycy Plassans, którzy kierowali stronnictwem reakcyjnym, przeczuli Cesarstwo bardzo późno. Popularność księcia Ludwika Napoleona wydawała im się przesadnym entuzjazmem tłumu, łatwym do zlikwidowania. Sama osoba księcia nie pociągała ich. Uważali go za człowieka bez indywidualności, fantastę, który nie potrafi zdobyć Francji, a zwłaszcza nie zdoła utrzymać się przy władcy. Był dla nich tylko instrumentem, który miał przygotować teren i zostać wyrzucony za drzwi w chwili, kiedy ukaże się właściwy pretendent do tronu. Tymczasem upływały miesiące i wreszcie poczuli się zaniepokojeni. Wtedy dopiero zaczęli sobie niewyraźnie zdawać sprawę, że ich oszukiwano. Ale nie mieli już czasu na decyzję: zamach stanu wybuchł nad ich głowami i musieli go oklaskiwać. Znienawidzona Republika została zamordowana. Był to więc mimo wszystko triumf. Duchowieństwo i arystokracja przyjęły te wypadki z rezygnacją, odkładając realizację swych nadziei na później i mszcząc się za swoją omyłkę przystąpieniem do bonapartystów, aby zmiażdżyć . ostatnich republikanów.

Wypadki te ugruntowały fortunę Rougonów. Zamieszani w różne fazy kryzysu, wyrośli na ruinach wolności. Jak zaczajeni bandyci rzucili się na Republikę, gdy padła zamordowana, i pomagali ją rabować.

W przeddzień wydarzeń lutowych Felicja, odznaczająca się największym sprytem w rodzinie, zrozumiała, że wreszcie znaleźli się na dobrej drodze. Zaczęła kręcić się koło męża, chcąc nakłonić go do działania. Pierwsze odgłosy rewolucji przeraziły Piotra. Lecz szybko dał przekonać się żonie, która wytłumaczyła mu, że do stracenia mieli niewiele, a wiele za to mogli zyskać przy przewrocie.

— Nie wiem, co trzeba robić  — powtarzała Felicja — ale wiem, że coś robić trzeba. Pamiętasz, jak pan de Carnavant powiedział nam kiedyś, że będzie bogaty, jeżeli Henryk V powróci do Francji, i że król ten wynagrodzi wspaniale wszystkich tych, którzy umożliwią mu objęcie tronu. Może na tej drodze powinniśmy szukać szczęścia? Czas już byłby, żeby się do nas uśmiechnęło.

Markiz de Carnavant, arystokrata, o którym szeptano w mieście, że był niegdyś przyjacielem matki Felicji, odwiedzał od czasu do czasu Rougonów. Złe języki utrzymywały, że pani Rougon przypominała go z wyglądu. Był to niski, chudy mężczyzna, o żywych ruchach. Liczył wówczas siedemdziesiąt pięć lat. Felicja, starzejąc się, rzeczywiście stawała się do niego podobna zarówno z rysów, jak i z postawy. Opowiadano, że kobiety pochłonęły resztki jago majątku, mocno już nadwyrężonego przez jego ojca podczas emigracji. Markiz przyznawał się zresztą do swego ubóstwa zupełnie szczerze. Przygarnięty przez jednego ze swych krewnych, hrabiego de Valqueyras, pozostawał na jego utrzymaniu i mieszkał w jego domu, gdzie zajmował wąski pokój na poddaszu.

- Jeżeli Henryk V uczyni mnie kiedyś bogatym - powtarzał często, klepiąc Felicję po policzku - odziedziczysz po mnie majątek, moja mała.

Felicja miała już pięćdziesiąt lat, a on ciągle jeszcze nazywał ją  „małą". Właśnie o tych poufałych poklepywaniach i częstych obietnicach spadku myślała pani Rougon popychając męża ku polityce. Pan de Carnavant niejednokrotnie wspominał z goryczą, że nie może jej przyjść z pomocą. Toteż nie wątpiła, że z chwilą kiedy miałby po temu środki, zachowałby się wobec niej jak ojciec. Piotr, któremu wyjaśniała półsłówkami sytuację, zgodził się słuchać udzielanych mu wskazówek.

Szczególna pozycja markiza uczyniła go od pierwszych dni rządów Republiki aktywnym agentem reakcyjnego ruchu w Plassans. Ten mały ruchliwy mężczyzna, w którego interesie leżał powrót na tron Burbonów, wszystkimi siłami starał się utorować im drogę. Kiedy bogata arystokracja z dzielnicy Świętego Marka trwała w niemej rozpaczy, obawiając się może kompromitacji i ponownego skazania na wygnanie, on dwoił się i troił, zajmował propagandą i pozyskiwał sprzymierzeńców. Stał się bronią, której rękojeść dzierżyła jakaś niewidzialna dłoń. Codziennie zjawiał się teraz u Rougonów. Potrzebny był mu jakiś punkt oparcia. Jego krewny, hrabia de Valqueyras, zabronił mu urządzania zebrań w swym domu, wy.brał więc na ten cel żółty salon Felicji. Wkrótce zresztą znalazł w Piotrze cennego pomocnika. On sam nie mógł głosić haseł legitymizmu pośród małych detalistów i robotników starej dzielnicy, gdyż nie chcieliby go słuchać. Natomiast Piotr, który żył wśród tych ludzi długie lata, mówił ich językiem i znał ich potrzeby, wiedział, jak trzeba ich nakłonić, aby weszli na właściwą drogę. Stał •się więc niezbędny dla markiza. W ciągu niespełna dwóch tygodni Rougonowie przemienili się w zagorzałych rojalistów. Markiz, widząc zapał Piotra, sprytnie ukrył się za nim. Po cóż miał narażać swoją osobę, skoro można było zepchnąć na czyjeś mocne barki ciężar mylnych posunięć stronnictwa?

Pozwolił więc Piotrowi wysunąć się na pierwsze miejsce, upajać się własną powagą i znaczeniem, a sam zadowalał się kierowaniem jego krokami. Toteż były handlarz oliwą stał się wkrótce ważną osobistością. Wieczorem, kiedy zostawali sami, Felicja mówiła do niego:

- Nic się nie bój. Jesteśmy na dobrej drodze. Jeżeli tak dalej pójdzie, to będziemy bogaci, urządzimy sobie taki salon, jaki ma poborca, i będziemy mogli wydawać przyjęcia.

U Rougonów zbierała się teraz co wieczór grupa konserwatystów, którzy spotykali się w żółtym salonie, aby szkalować Republikę.

Były między nimi trzech czy czterech rentierów, którzy drżeli o swoje dochody i wzdychali do rządów silnej i rozważnej ręki. Eks-sprzedawca migdałów, członek rady miejskiej, pan Izydor Granoux, stał na czele tej grupy. Jego głęboka rozcięta zajęcza warga, okrągłe oczka i zadowolony, a jednocześnie trochę nieprzytomny wyraz twarzy czyniły go podobnym do tłustej gęsi, która — w zbawiennym lęku przed kucharzem — trawi powoli to, co połknęła. Sam mówił mało, nie mając daru słowa, a innych słuchał tylko wtedy, gdy oskarżali republikanów o chęć rabowania domów bogaczy: stawał się wówczas purpurowy, jakby za chwilę miał dostać ataku apopleksji, i mruczał niewyraźnie jakieś wyzwiska, wśród których powtarzały się słowa: „nieroby, zbóje, mordercy, złodzieje".

Nie wszystkich jednak bywalców żółtego salonu cechował ten sam ociężały spokój. Pewien boga-,ty posiadacz nieruchomości, pulchny i przebiegły pan Roudier, potrafił dyskutować całymi godzinami, z pasją zwolennika Orleanów, któremu upadek Ludwika Filipa przekreślił wszystkie plany. Był to fabrykant pończoch z Paryża, dawny dostawca dworu, który przeniósł się do Plassans, a swego syna zrobił urzędnikiem licząc, że Orleanowie umożliwią chłopcu osiągnięcie wyższych godności. Ponieważ rewolucja zabiła jego nadzieje, . rzucił się z rozpaczą w objęcia reakcji. Jego majątek, dawny kontakt handlowy z Tuileriami, któremu potrafił nadawać wobec innych pozory zażyłej przyjaźni, oraz prestiż, jakim cieszą się w małych miastach ludzie, którzy dorobili się w Paryżu, a później raczyli wycofać się na prowincję, sprawiły, że zdobył wielki wpływ w okolicy; słuchano go jak wyroczni.

Lecz do najtęższych głów żółtego salonu należał niewątpliwie major Sicardot, teść Arystydesa.

Zbudowany jak Herkules, o twarzy czerwonej, porosłej kępkami siwych włosów, był on jednym z okrytych chwałą durniów, którzy służyli niegdyś w Wielkiej Armii. W wydarzeniach lutowych oburzały go jedynie walki uliczne; ciągle powracał do tego tematu, twierdząc z gniewem, że to wstyd bić się w ten sposób, i wspominając z dumą czasy Napoleona.

Przychodził również do Rougonów pewien osobnik o chytrym wzroku i wilgotnych rękach, niejaki pan Vuillet, księgarz, który dostarczał różańców i świętych obrazków wszystkim dewotkom w mieście. Vuillet zajmował się sprzedażą dzieł klasyków oraz książek religijnych; będąc praktykującym katolikiem, miał zapewnioną klientelę  - zaopatrywały się u niego klasztory i liczne plebanie. Wpadł on przy tym na genialną myśl wydawania pisma pod nazwą  Gazeta Plassans. Wychodziło ono dwa razy na tydzień i poświęcone było całkowicie obronie interesów kleru. Pismo to kosztowało go rocznie około tysiąca franków, lecz zawdzięczał mu opinię rycerza Kościoła i szybki zbyt dewocjonaliów. Ów człowiek, który z trudem radził sobie z ortografią, sam redagował artykuły do Gazety, odpowiednią dozą pokory i żółci wyrównując brak talentu. Toteż organizując kampanię markiz wziął pod uwagę korzyści, jakie mógł przynieść mu ten zakrystian o płaskiej twarzy i jego nie wyrobione jeszcze, sprzedajne pióro. Od lutego coraz rzadziej zdarzały się błędy w artykułach Gazety; przeglądał je markiz.

Można wyobrazić sobie teraz dziwaczny widok, jaki przedstawiał każdego wieczoru żółty salon Rougonów. Spotykali się tam ludzie o różnych przekonaniach, zgodnym chórem występując przeciwko Republice. Nienawiść ułatwiła im porozumienie. Markiz nie opuszczał zresztą ani jednego z zebrań, samą swoją obecnością  łagodząc drobne nieporozumienia, jakie zachodziły czasem pomiędzy majorem a resztą zgromadzonych. Tym mieszczanom pochlebiał skrycie fakt, że pan de Carnavant wita się z nimi,  żegna uściskiem dłoni. I tylko Roudier - wolnomyśliciel z ulicy Saint--Honore, mówił głośno o tym że markiz nie ma ani grosza i że on kpi sobie z markiza. Ten ostatni potrafił zawsze zachować uprzejmy uśmiech arystokraty; do tych ludzi, z których ani jeden nie posiadał herbu, zrażał  się bez pogardy, jaką czuli się w obowiązku okazywać im inni mieszkańcy dzielnicy Świętego Marka. Żyjąc jak pasożyt, nauczył się przystosowywać do warunków. Był duszą zebrań. Wydawał polecenia w imieniu nieznanych osobistości, których nazwisk nigdy nie wymieniał. 

„Oni życzą sobie tego, a nie życzą tamtego", mówił. Tymi ukrytymi bogami, czuwającymi z wysoka nad przeznaczeniem Plassans, lecz nie mieszającymi się bezpośrednio do wydarzeń, byli zapewne miejscowi księża, zajmujący się po cichu polityką. Kiedy markiz wymawiał owo tajemnicze „oni", które napełniało całe zgromadzenie głębokim szacunkiem, Vuillet przybierając minę  świętoszka dawał do zrozumienia, że zna „ich" doskonale.

Najszczęśliwsza była jednak Felicja. Nareszcie zaczęto bywać w jej salonie. Wstydziła się wprawdzie trochę starych mebli obitych żółtym aksamitem, lecz pocieszała się myślą, że gdy dobra sprawa, o którą walczyli, zwycięży, będzie mogła kupić sobie ładniejsze. Z biegiem czasu Rougonowie sami uwierzyli w swój rojalizm. Kiedy nie było Roudiera, Felicja odważała się nawet twierdzić, iż całą winę za to, że nie udało im się zrobić majątku na handlu oliwą, ponosi monarchia lipcowa. W ten sposób nadawała ich biedzie zabarwienie polityczne. Dla każdego z gości potrafiła znaleźć jakieś miłe słówko nawet dla Granoux, obmyślając codziennie inny sposób grzecznego budzenia go z drzemki, kiedy zebranie miało się ku końcowi.

Żółty salon, ośrodek konserwatystów należących do różnych partii, nabierał coraz większego znaczenia. Dzięki różnorodności zapatrywań swych członków, a zwłaszcza dzięki ukrytemu kierownictwu kleru stał się on centrum reakcji, promieniującym na całe Plassans. Markiz, sam ustępując w cień, wysunął na jej czoło Rougona. Fakt, że u niego właśnie odbywały się zebrania, wystarczał, aby zwrócić nań oczy ogółu i wyrobić mu pośród nie odznaczających się przenikliwością mieszkańców Plassans opinię przywódcy. Jemu przypisywano całą robotę, w przekonaniu, że to on jest główną sprężyną ruchu, który powoli pozyskiwał konserwatystom coraz więcej republikanów —entuzjastów dnia wczorajszego. Istnieją sytuacje, z których korzystać potrafią tylko ludzie pod każdym względem mierni. Ugruntowują oni fortunę tam, gdzie inni, wyżej postawieni lub bardziej wpływowi, nigdy nie odważyliby się ryzykować swojej. Roudier, Granoux i im podobni, bogaci i cieszący się szacunkiem ludzie o wiele bardziej nadawali się do roli czynnych przywódców partii konserwatywnej. Lecz żaden z nich nie zgodziłby się zamienić swego salonu w ośrodek polityczny, przekonania ich bowiem nie były na tyle głębokie, aby mieli się dla nich kompromitować. Byli to tylko krzykacze, prowincjonalne kumoszki, które lubiły obgadywać Republikę z sąsiadami, ale pod  warunkiem, że ci brali za to odpowiedzialność na siebie. Gra wydawała się ryzykowna. Spośród mieszczańskiej ludności Plassans jedynie Rougonowie - gotowi na wszystko, byle tylko zaspokoić swe apetyty - nadawali się aby ją rozegrać.

W kwietniu 1849 roku Eugeniusz wyjechał nagle z Paryża i spędził dwa tygodnie u ojca Nigdy nie dowiedziano się dokładnie, co było celem tej wizyty. Należy przypuszczać, że Eugeniusz pragnął zbadać sytuację w rodzinnym mieście i przekonać się, czy poparto by tutaj jego kandydaturę do Zgromadzenia Ustawodawczego, które niebawem zastąpić miało Konstytuantę. Był zbyt sprytny, aby ryzykować porażkę. Opinia publiczna wydała mu się widocznie za mało przychylna, gdyż wstrzymał się od wszelkich prób. Nikt w Plassans nie wiedział zresztą, jakie stanowisko zajmował on obecnie i co robił w Paryżu. Stwierdzono tylko, że schudł i ożywił się. Usiłowano wydobyć z niego jakieś wiadomości. On jednak udawał, że nic. nie wie, z niczym się nie zdradzał, a za to sondował innych. Ludzie bardziej przenikliwi dostrzegliby zapewne ukryte u niego pod maską obojętności żywe zainteresowanie politycznym obliczem miasta. Zdawał się przeprowadzać inspekcję terenu nie tyle na własną rękę, ile z ramienia jakiejś partii.

Mimo że zrezygnował z urzeczywistnienia tu swych nadziei, oozostał w Plassans aż do końca miesiąca, uczęszczając pilnie na zebrania w żółtym salonie. Z chwilą gdy tylko zjawiali się pierw-si uczestnicy, zajmował miejsce w niszy okiennej, jak najdalej od lampy. Nie ruszał się stamtąd przez cały wieczór, siedząc z twarzą wspartą na dłoni i nabożnie przysłuchując się rozmowom. Nawet najbardziej niemądre wypowiedzi przyjmował ze spokojem. Przytakiwał wszystkiemu, nawet pomrukom Granoux. Kiedy pytano go o zdanie, powtarzał grzecznie opinię większości zgromadzonych. Nic nie było w stanie wyprowadzić go z równowagi - ani mrzonki markiza, który mówił o Burbonach, tak jakby to był rok 1815, ani gadatliwość Roudiera, który rozczulał się wspominając, ile to par skarpet dostarczał niegdyś królowi mieszczan; przeciwnie, zdawał się czuć bardzo dobrze w tej wieży Babel. Chwilami, kiedy te groteskowe postacie zaczynały atakować Republikę, w oczach jego błyskał  śmiech, lecz usta nie traciły wyrazu powagi. Jego skupiony wygląd i niezmienna uprzejmość zjednały mu ogólną sympatię. Uważano go za człowieka pozbawionego indywidualności, ale poczciwego w gruncie rzeczy. Kiedy jakiś były handlarz migdałami lub oliwą nie mógł wśród powszechnego zgiełku dojść do głosu, żeby oznajmić. w jaki sposób zbawiłby Francję, gdyby władza znalazła się w jego rękach, przysuwał się do Eugeniusza i wykrzykiwał mu do ucha swoje cudowne plany. Eugeniusz przytakiwał mu lekko głową, z wyrazem podziwu na twarzy. Jedynie Vuillet spoglądał na niego nieufnie. Ten półksięgarz a pół-dziennikarz, o mentalności zakrystiana, mówił mniej niż inni, lecz odznaczał się bystrzejszym wzrokiem. Zauważył, że adwokat rozmawiał czasem po kątach z majorem Sicardot. Postanowił pilnować ich, lecz nigdy nie mógł usłyszeć, o czym mówią. Ilekroć bowiem się do nich zbliżał, Eugeniusz przymrużał oko dając znak majorowi i ten milkł natychmiast. Od czasu pobytu Eugeniusza Sicardot nie mówił o Napoleonach inaczej, jak z tajemniczym uśmiechem.

Na dwa dni przed wyjazdem do Paryża Eugeniusz spotkał na bulwarze Sauvaire Arystydesa, który odprowadził go kawałek i zdawał się szukać u niego rady. Arystydesem targały wątpliwości. Od chwili ogłoszenia Republiki okazywał nowej władzy żywy entuzjazm. Dwuletni pobyt w Paryżu rozszerzył jego horyzonty i pozwalał mu obecnie trafniej oceniać sytuację, niż to robili jego tępi kompatrioci: wyczuwał bezsilność i legitymstów, i orleanistów, ale nie potrafił domyślić się, kto będzie tym trzecim złodziejem, który okradnie Republikę. Na wszelki wypadek stanął więc po strome tymczasowych zwycięzców. Z ojcem zerwał wszelkie stosunki i nazywał go publicznie starym idiotą, przekupionym pochlebstwami arystokracji.

— A przecież moja matka jest kobietą inteligentną  — dodawał. — Nigdy nie posądziłbym jej o to, że popchnie swego męża do partii, której nadziejenie mają  żadnych widoków urzeczywistnienia. Skutek będzie taki, że na starość oboje znajdą się na bruku. Ale kobiety nie znają się na polityce.

On sam chciał sprzedać się możliwie najdrożej. Dlatego też starał się zawsze zorientować, skąd wieje wiatr, żeby móc stanąć po stronie tych, którzy kiedy wybije godzina triumfu, będą mogli wynagrodzić go hojną ręką. Niestety, pozbawiony czyichkolwiek wskazówek, pozostawiony sam sobie, posuwał się po omacku i czuł, że się błąka. Czekając, aż bieg wypadków wytyczy mu drogę, przybrał na razie pozę rozentuzjazmowanego republikanina, dzięki czemu pozostał w podprefekturze, a nawet podwyższono mu pensję. Ulegając pragnieniu odegrania jakiejś roli, namówił pewnego księgarza, konkurenta, Vuilleta, do założenia demokratycznego dziennika, którego został jednym z najbardziej cierpkich w tonie redaktorów. Niezależny, zgodnie z jego wskazówkami, wypowiedział nieubłaganą wojnę reakcji. Lecz prąd ten uniósł go wbrew jego woli dalej, niż to leżało w jego zamiarach; zaczął wkrótce pisać artykuły tak rewolucyjne, że kiedy je czytał, przechodziły go dreszcze. Mieszkańcy Plassans zwrócili szczególną uwagę na ataki syna przeciwko osobom przyjmowanym co wieczór przez jego ojca w słynnym żółtym salonie. Bogactwo Roudiera i Granoux do tego stopnia wyprowadzało Arystydesa z równowagi, że zapomniał o przezorności. Rozgoryczony i zazdrosny, uczynił sobie z mieszczaństwa nieprzejednanego wroga. Przyjazd Eugeniusza i jego zachowanie się w Plassans wywołały w nim konsternację. Uważał brata za człowieka zręcznego i przebiegłego. Jego zdaniem, ten tęgi, opasły mężczyzna był równie czujny jak kot na czatach. A oto tymczasem Eugeniusz spędzał całe wieczory w żółtym salonie i słuchał cierpliwie, co mówią te groteskowe, bezlitośnie przez niego wyszydzane postaci. Kiedy dowiedział się, że jego brat ściska dłoń Granoux i markiza, poczuł się ostatecznie zdezorientowany. Czyżby aż tak dalece pomylił się w swych rachunkach? Czyżby legitymiści i zwolennicy Orleanów mieli jakieś widoki powodzenia? Myśl o tym przejęła go zgrozą. Czuł, że traci grunt pod nogami, i - jak to często bywa w podobnych wypadkach - z tym większą furią rzucił się na konserwatystów, aby zemścić się na nich za swą omyłkę.

W przeddzień spotkania z Eugeniuszem na bulwarze Sauvaire opublikował w Niezależnym  niemiłosierny artykuł o knowaniach kleru w odpowiedzi na wzmiankę Vuilleta o tym, że republikanie zamierzają burzyć kościoły. Arystydes nie znosił Vuilleta. Nie było tygodnia, żeby ci dwaj dziennikarze nie obrzucili się nawzajem najgorszymi obelgami. Lecz na prowincji inwektywy ubiera się jeszcze w piękne szaty przenośni: Arystydes nazywał swego przeciwnika „bratem Judaszem" lub „sługą  świętego Antoniego", a Vuillet odwdzięczał mu się eleganckimi epitetami, mianując go „potworem opitym krwią spływającą spod noża gilotyny".

Arystydes nie chciał zdradzić się ze swym niepokojem, toteż pragnąc wybadać brata spytał go tylko:

- Czytałeś mój wczorajszy artykuł? Co o nim myślisz?

Eugeniusz wzruszył lekko ramionami.

- Myślę, że jesteś niemądry - odparł po prostu.

- Więc przyznajesz rację Vuilletowi? - wykrzyknął dziennikarz blednąc. - Wierzysz w triumf Vuilleta?

- Ja?!... Vuillet...

Miał już powiedzieć: „Vuillet jest takim samym głupcem jak ty", lecz kiedy dostrzegł grymas lęku na wyciągniętej ku niemu twarzy brata, ogarnęła go nagła nieufność. 

— Vuillet ma swoje dobre strony — dokończył spokojnie.

Rozstając się z bratem Arystydes czuł się jeszcze bardziej zdezorientowany niż przedtem. Eugeniusz musiał zażartować sobie z niego, bo trudno o drugą taką marną kreaturę, jak Vuillet. Postanowił zachować ostrożność i nie zacieśniać już bardziej więzów łączących go z republikanami, aby mieć wolna ręce na wypadek, gdyby przyszło mu pomagać jakiejś innej partii w dławieniu Republiki.

W dniu swego wyjazdu, na godzinę przed odejściem dyliżansu, Eugeniusz poprosił ojca do sypialni i odbył z nim długą rozmowę. Felicja, która została w salonie, na próżno nasłuchiwała przez ścianę. Obaj mężczyźni mówili tak cicho, jakby zależało im na tym, aby żadne z ich słów nie dotarło do obcych uszu. Kiedy wyszli wreszcie z pokoju, wydawali się obaj mocno poruszeni. Ucałowawszy ojca i matkę, Eugeniusz powiedział z niezwykłym jak na niego ożywieniem:

— Czy ojciec dobrze mnie zrozumiał? Tylko ta droga może zapewnić nam powodzenie. Musimy wytężyć w tym kierunku wszystkie nasze siły. Nie zawiedziemy się, za to ręczę.

— Będę  ściśle przestrzegał twych wskazówek — odparł Rougon. — Ale nie zapomnij, o co cię prosiłem, w nagrodę za moje wysiłki.

— Jeżeli uda nam się urzeczywistnić nasze plany, to przysięgam, że życzeniom ojca stanie się zadość. Zresztą, zgodnie z biegiem wypadków, będę udzielał ojcu listownych instrukcji. Tylko proszę pamiętać: bez paniki i bez uniesień, ślepe posłuszeństwo moim wskazaniom.

— Cóż to za spisek knujecie? — zapytała z ciekawością Felicja.

— Droga mamo — odparł Eugeniusz z uśmiechem — nigdy nie liczyła się mama ze mną, więc trudno mi dziś zwierzać się mamie z moich nadziei, opartych chwilowo jedynie na rachunku prawdopodobieństwa. Aby mnie zrozumieć, musiałaby mama wierzyć w to, w co ja wierzę. Zresztą, kiedy nadejdzie odpowiednia chwila, ojciec wyjaśni mamie wszystko.

A widząc urażoną minę Felicji, szepnął jej do ucha, całując ją raz jeszcze:

— Podobny jestem do ciebie, chociaż zawsze się mnie wypierałaś. Nadmiar inteligencji mógłby w tej chwili zaszkodzić naszej sprawie. Ale kiedy nadejdzie moment krytyczny, tobie ją powierzę.

Wyszedł, lecz wrócił się jeszcze i powiedział rozkazującym tonem:

— Pamiętajcie strzec się Arystydesa, bo gotów popsuć nam szyki. Znam go dobrze i wiem, że on zawsze da sobie radę. Więc nie litujcie się nad nim; jeżeli uda nam się zdobyć majątek, już on sam będzie umiał upomnieć się o swoją część.

Po wyjeździe Eugeniusza Felicja starała się odkryć jego tajemnicę. Znając męża nie pytała go o nic wprost, gdyż wiedziała, iż odpowiedziałby jej z gniewem, że ją to nic nie obchodzi. Lecz mądra taktyka, jaką zastosowała, również okazała się bezskuteczna. Eugeniusz umiał znaleźć sobie powiernika, jaki potrzebny mu był w tej fazie wydarzeń, kiedy całkowita dyskrecja stanowiła warunek ich pomyślnego rozwoju. Piotr, któremu pochlebiało zaufanie syna, aż do przesady podkreślał teraz swą ociężałą, pełną powagi bierność, która chroniła go jak tarcza. Zrozumiawszy, że nic się od niego nie dowie, Felicja dała mu wreszcie spokój. Jedno tylko nie przestawało jej dręczyć: Piotr przypominał Eugeniuszowi o jakiejś nagrodzie, którą sobie zastrzegł. Co to mogła być za nagroda? Stanowiło to główny przedmiot jej zainteresowania, gdyż sama polityka była jej zupełnie obojętna. Nie wątpiła, że mąż jej musiał zażądać wysokiej ceny, lecz pałała chęcią poznania samej natury tej transakcji. Pewnego wieczoru, kiedy leżeli już w łóżku, skorzystała z dobrego humoru Piotra i naprowadziła rozmowę na temat dręczącego ich niedostatku.

- Najwyższy czas, żeby się to już skończyło - powiedziała. - Od kiedy ci panowie przychodzą do nas, rujnujemy się na drzewo i oliwę. Kto zwróci nam te wydatki? Nikt.

Piotr dał się złapać w zastawioną pułapkę. Uśmiechnął się z wyrozumiałą wyższością.

- Cierpliwości - odparł.

A później dorzucił z przebiegłą miną, patrząc żonie prosto w oczy.

- A co byś tak powiedziała, gdyby twój mąż został poborcą podatków?

Twarz Felicji oblał gorący rumieniec radości. Poderwała się, zaczęła klaskać w dłonie jak dziecko.

- Naprawdę? - wyjąkała. - Tu, w Plassans? Piotr skinął potakująco głową, nic nie mówiąc.

Rozkoszował się zdziwieniem żony. Ją zaś dławiło wzruszenie.

- Ale to przecież wymaga olbrzymiej kaucji - podjęła wreszcie. - Mówiono mi kiedyś, że pan Peirotte musiał złożyć osiemdziesiąt tysięcy franków.

- Ech - odparł były handlarz oliwą  - to już nie moja sprawa. Eugeniusz obiecał zająć się wszystkim. Potrzebną sumę pożyczy dla mnie od jakiegoś paryskiego bankiera... Widzisz, chciałem wybrać sobie stanowisko, które przynosi duże zyski. Eugeniusz krzywił się z początku. Mówił, że takie stanowiska przeznaczone są, dla ludzi bogatych i wpływowych. Ale ja się uparłem i wtedy ustąpił. Na to, żeby być poborcą nie trzeba znać  łaciny ani greki; będę miał, tak jak pan Peirotte, pełnomocnika, który zrobi za mnie wszystko. Felicja słuchała go z zachwytem.

— Domyśliłem się  — ciągnął dalej — co niepokoi Eugeniusza w tej sprawie Nie jesteśmy tutaj lubiani. Ludzie wiedzą, że nie mamy pieniędzy, mogliby zacząć wygadywać jakieś głupstwa. Ale co tam! W chwilach przełomowych nie takie fortuny się zdobywa! Eugeniusz chciał uzyskać dla mnie nominację do innego miasta. Odmówiłem; chcę zostać w Plassans.

— Tak, tak — powiedziała żywo Felicja. — Tutaj cierpieliśmy, więc tutaj powinniśmy doczekać chwili triumfu. Ach! Już ja odpłacę pięknym za nadobne tym wszystkim elegantkom z ulicy du Mail, które z taką pogardą patrzą teraz na moje skromnie suknie!... Nie myślałam dotąd o stanowisku poborcy; sądziłam raczej, że chciałbyś zostać merem.

— Merem? Cóż za pomysł!... Przecież za to się nie bierze pieniędzy!... Eugeniusz też mi to proponował. Wiesz, co mu odpowiedziałem? „Zgoda, ale pod warunkiem, że zapewnisz mi piętnaście tysięcy franków renty!"

Felicja drżała z rozkosznego podniecenia słysząc, jak w rozmowie padają tak wysokie sumy Olśniewały ją one jak rakiety rozbłyskujące na niebie Wreszcie, uspokoiwszy się trochę, powiedziała przybierając nabożny wyraz twarzy:

— Zaczekaj, policzymy, ile ty będziesz zarabiał.

— No — odparł Piotr — pensja wynosi, zdaje się, trzy tysiące franków.

— Trzy tysiące — liczyła Felicja.

— Do tego dochodzą jeszcze procenty od wpływów, co w Plassans może dać jakieś dwanaście tysięcy.

— To razem piętnaście.

— Tak, około piętnastu tysięcy franków. Tyle zarabia Peirotte. Ale to jeszcze nie wszystko. Peirotte pożycza na własny rachunek pieniądze na procent. To jest dozwolone. Może. i ja odważę się na to, jak poczuję, że szczęście mi sprzyja.

— Więc, powiedzmy, dwadzieścia tysięcy... Dwadzieścia tysięcy franków renty! — powtórzyła Felicja z osłupieniem.

— Tak, ale trzeba będzie spłacać pożyczkę  — zwrócił jej uwagę Piotr.

— To nic nie szkodzi — odparła — I tak będziemy, bogatsi od wielu z tych panów... A czy markiz i reszta też ma coś skorzystać przy tej okazji?

— Nie, tylko my sami.

Lecz kiedy zaczęła domagać się bliższych wyjaśnień, Piotrowi wydało się, że chce mu wydrzeć jego tajemnicę. Zmarszczył brwi.

- Dosyć tego gadania - powiedział nagle. Późno już, czas spać. Lepiej nie obliczać nic naprzód, bo jeszcze nam to przyniesie nieszczęście. Jeszcze nie jestem poborcą. I pamiętaj, nie mów o tym nikomu.

Zgasili światło, ale Felicja nie mogła zasnąć. Leżała z zamkniętymi oczyma i marzyła. Przed nią w ciemności wirowało w jakimś diabelskim tańcu dwadzieścia tysięcy franków. Ona sama zajmowała wspaniały apartament w nowej dzielnicy miasta, urządzony z takim samym przepychem jak mieszkanie pana Peirotte'a, wydawała przyjęcia i olśniewała blaskiem swojej fortuny całe miasto. Najmilej jednak łechtała jej próżność myśl o stanowisku, jakie miał objąć jej mąż. To on właśnie będzie wypłacał renty panom Granoux, Roudier i wszystkim innym, którzy przychodzą dzisiaj do jej salonu jak do kawiarni, żeby móc się wygadać i zorientować w najświeższych wydarzeniach. Ich arogancki sposób bycia nie uszedł jej uwagi; patrzyła na nich teraz z niechęcią. Nawet markiz, ze swą ironiczną uprzejmością, zaczynał ją drażnić. Toteż syciła się wizją przyszłego niepodzielnego triumfu i zemsty, jaką wywrze wówczas na tych prostakach. Z pokornie odkrytą głową zjawiać się oni będą u pana poborcy Rougona, a ona zmiażdży ich swą pogardą. Całą noc spędziła na rozmyślaniach. Rano, kiedy odsunęła firanki, pierwsze jej spojrzenie pobiegło na drugą stronę ulicy, ku oknom pana Peirotte; z uśmiechem przyjrzała się wiszącym w nich grubym adamaszkowym zasłonom.

Chciwość Felicji wzmogła się jeszcze od czasu, kiedy jej nadzieje przybrały inne zabarwienie. Jak wszystkie kobiety, lubiła ona pewną tajemniczość. Ukryty cel, do którego dążył jej mąż, pasjonował ją bardziej jeszcze niż legitymistyczne knowania pana de Carnavant. Ponieważ Piotr twierdził, że ma możność uzyskać intratne stanowisko bez pomocy markiza, bez żalu wyrzekła się planów opartych na jego przewidywanych zwycięstwach. Umiała zresztą zachować godną podziwu ostrożność i dyskrecję.

Dręczyła ją jednak ciekawość, pełna ukrytego niepokoju; nie spuszczała oka z męża, usiłowała domyślić się, na czym polega jego gra. A jeżeli obrał błędną drogę? Jeżeli okaże się, że Eugeniusz wplątał go w jakieś karkołomne przedsięwzięcie, z którego w rezultacie wyjdą jeszcze biedniejsi, niż byli? Powoli jednak nabierała zaufania do Eugeniusza. Jego pewność siebie wzbudzała wiarę w powodzenie sprawy, której był rzecznikiem. Pociągało ją również ukryte w niej nieznane. Piotr wspominał jej czasem z tajemniczą miną o jakichś wysoko postawionych osobistościach w Paryżu, u których bywał ich najstarszy syn; ona sama nie wiedziała, co on tam robi. Nie mogła za to nie wiedzieć o skandalicznych wybrykach Arystydesa w Plassans. Bywalcy żółtego salonu, nie krępując się obecnością gospodyni, jak najostrzej potępiali demokratycznego dziennikarza. Granoux, zaciskając usta, nazywał go rozbójnikiem, a Roudier powtarzał Felicji dwa lub trzy razy na tydzień:

—  Śliczne rzeczy wypisuje ten pani syn! Nie dalej jak wczoraj zaatakował znowu z oburzającym cynizmem naszego przyjaciela Vuilleta.

Cały salon zgodnym chórem występował przeciwko Arystydesowi. Marjor Sicardot odgrażał się, że spoliczkuje zięcia. Piotr wyraźnie wypierał się syna. Biedna matka pochylała głowę, łykając łzy. Chwilami miała chęć wybuchnąć i krzyknąć w twarz Roudierowi, że mimo swych wad Arystydes więcej jest wart niż oni wszyscy razem. Nie mogła jednak pozwolić sobie na szczerość z obawy, aby nie narazić na szwank pozycji, którą z takim trudem udało im się zdobyć. Widząc, że całe miasto zwraca się przeciw Arystydesowi, uświadomiła sobie z rozpaczą, że jej syn sam się gubi. Dwukrotnie rozmawiała z nim po kryjomu, zaklinając go, żaby powrócił do nich i nie drażnił już więcej żółtego salonu. Odpowiedział jej, że nie orientuje się w sytuacji i że to ona popełnia błąd namawiając męża do posłuszeństwa markizowi. Musiała więc dać za wygraną, obiecując sobie jednak, że jeżeli Eugeniusz zwycięży, zmusi go, aby podzielił się  łupem z tym biednym chłopcem, który w dalszym ciągu był jej ulubieńcem.

Po wyjeździe najstarszego syna Piotr Rougon występował nadal jako zdecydowany reakcjonista. Żółty salon zdawał się pozostawać wierny swym przekonaniom. Co wieczór schodzili się w nim ci sami ludzie, aby uprawiać tę samą propagandę na rzecz monarchii, pan domu zaś przytakiwał im i pomagał równie gorliwie jak dawniej. Eugeniusz wyjechał z Plassans pierwszego maja. W kilka dni później żółty salon przeżył chwilę radosnego uniesienia. Komentowano w nim list prezydenta Republiki do generała Oudinot, w którym rozstrzygnięta została sprawa oblężenia Rzymu. List ten uważano za wspaniałe zwycięstwo odniesione dzięki zdecydowanej postawie partii reakcyjnej. Od roku 1848 izby dyskutowały nad kwestią rzymską; ale dopiero członkowi rodu Bonapartów przypadło w udziale powzięcie decyzji, którą "Francja wolna nigdy nie byłaby się splamiła: zdławienia młodziutkiej republiki rzymskiej. Markiz oświadczył, że nie można było lepiej przysłużyć się sprawie legitymizmu. Vuillet napisał wspaniały artykuł. Entuzjazm doszedł do szczytu, kiedy w mieniąc później major Sicadot wszedł pewnego wieczoru do salonu Rougonów i oznajmił zebranym, że armia francuska bije się pod murami Rzymu. Wiadomość tę przyjęto głośnymi okrzykami. Sicardot podszedł do Piotra i znacząco uścisnął mu rękę, po czym usiadł i wygłosił mowę na cześć prezydenta Republiki, który jego zdaniem był jedynym człowiekiem mogącym uratować Francję od anarchii.

- No, to niechże ją uratuje jak najprędzej - przerwał markiz - i niech zrozumie, że obowiązkiem jego jest oddać ją następnie w ręce prawowitych władców.

Twarz Piotra, kiedy słuchał tej pięknej wypowiedzi, wyrażała całkowitą aprobatę. Podkreśliwszy w ten sposób swe stanowisko rojalisty, ośmielił się dodać, iż w tej sprawie cała jego sympatia jest po stronie księcia Ludwika Bonaparte, a następnie wdał się w rozmowę z majorem. To, co mówili, robiło wrażenie z góry wyuczonej lekcji, której treścią była pochwała wzniosłych intencji prezydenta. Po raz pierwszy bonapartyzm wkroczył otwarcie do żółtego salonu. Zresztą, od czasu wyborów w dniu 10 grudnia, osobę księcia traktowano w nim z pewną  łagodnością. Reakcja zgodnie oddała na niego swe głosy, gdyż każdy wolał go po stokroć od Cavaignaca. Mimo to jednak uważano go raczej za narzuconego okolicznościami wspólnika niż za przyjaciela. Wspólnik ten nie cieszył się zaufaniem, zaczęto go nawet oskarżać o to, że chciałby przywłaszczyć sobie wszystkie wyciągnięte z ognia kasztany. Tego wieczoru jednak, dzięki wyprawie na Rzym, wysłuchano przychylnie mów pochwalnych Piotra i majora.

Grupa Granoux i Roudiera domagała się, aby prezydent kazał rozstrzelać wszystkich republikanów. Markiz, oparty o kominek, patrzył w zamyśleniu na dywan. Kiedy wreszcie podniósł głowę, Piotr, który śledził spod oka, jakie wrażenie robią na panu de Carnavant jego słowa, zamilkł nagle. Markiz uśmiechnął się tylko: z przebiegłym wyrazem twarzy spojrzał na Felicję. Żaden z gości znajdujących się w salonie nie zauważył tego nawet. Vuilłet powiedział kwaśno:

- Wolałbym widzieć Bonapartego w Londynie niż w Paryżu. Nasze sprawy szybciej posuwałyby się wtedy naprzód.

Były handlarz oliwą pobladł z lekka, zaniepokojony, czy nie posunął się za daleko.

- Wcale się nie upieram przy „moim" Bonaparte - rzekł dość stanowczo. - Sami wiecie, gdziebym go posłał, gdyby władza znajdowała się w moich rękach; twierdzę tylko, że wyprawa na Rzym jest rzeczą dobrą.

Felicja przysłuchiwała się rozmowie z pełnym ciekawości zdziwieniem. Nie zwróciła się jednak później do męża z prośbą o wyjaśnienia, co dowodziło, że scena ta stała się dla niej impulsem dla własnych dociekań. Uśmiech markiza, którego właściwego znaczenia nie mogła odgadnąć, dał jej Wiele do myślenia.

Począwszy od tego dnia Rougon, ilekroć nadarzała się okazja, wtrącał jakieś pochlebne słówko na rzecz prezydenta Republiki. W owym czasie major Sicardot występował w roli usłużnego partnera pana domu. W żółtym salonie królowały zresztą jeszcze niepodzielnie sympatie klerykalne. W rok później zbierająca się w nim grupa reakcjonistów zyskała sobie w mieście wpływ decydujący dzięki wstecznym kierunkom biorącym górą w Paryżu. Antyliberalne posunięcia, które nazwano wewnętrzną wyprawą na Rzym, zadecydowały o triumfie partii Rougona w Plassans. Ostatni spośród mieszczan zwolennicy Republiki, widząc jej agonię, pośpiesznie przyłączali się do konserwatystów. Godzina Rougonów nadeszła. W dniu, kiedy ścięto rosnące na placu przed podprefekturą drzewo Wolności, mieszkańcy nowej dzielnicy urządzili im niemal że owację. Drzewo to, młoda topolą, przesadzone znad Viorny, usychało powoli ku wielkiej rozpaczy robotników republikanów, którzy co niedziela stwierdzali postępy zła, lecz nie mogli zrozumieć przyczyn tej powolnej śmierci. Któregoś dnia terminator od kapelusznika oświadczył, że widział na własne oczy, jak z domu Rougonów wyszła jakaś kobieta i wylała u stóp drzewa kubeł dziwnego płynu. Okazało się, że to Felicja we własnej osobie wstawała co noc, żeby podlewać witriolem biedną topolę. Kiedy drzewo uschło, rada miejska orzekła, że godność Republiki nakazuje usunąć je. Ponieważ jednak obawiano się odruchów niezadowolenia ludności robotniczej, zrobiono to późnym wieczorem. Rentierzy z nowej dzielnicy dowiedzieli się o tej uroczystości i cała konserwatywna ludność zebrała się na placu przed podprefekturą, żeby asystować przy ścinaniu drzewa Wolności. Goście zgromadzeni w żółtym salonie podeszli do okien. Kiedy topola zatrzeszczała głucho i upadła w mrok z tragicznym bezwładem ugodzonego śmiertelnie bohatera, Felicja uznała za stosowne powiać białą chusteczką. W tłumie rozległy się oklaski; zebrani na placu odpowiedzieli na jej pozdrowienie, sami również machając chusteczkami. Grupa ich podeszła nawet pod okno krzycząc:

— Pogrzebiemy ją, pogrzebiemy ją!

Mieli na myśli Republikę. Felicja omal nie zemdlała ze wzruszenia. Był to piękny wieczór dla bywalców żółtego salonu.

Tymczasem markiz w dalszym ciągu uśmiechał się tajemniczo, ilekroć spojrzał na Felicję. Ten drobny staruszek był zbyt sprytny, żeby nie zorientować się, ku czemu zmierzała Francja. Jeden z pierwszych przeczuł on Cesarstwo. Widząc, że członkowie Zgromadzenia Prawodawczego tracą czas na próżne spory, a legitymiści i zwolennicy Orleanów godzą się skrycie z myślą o zamachu stanu, markiz zrozumiał, że pozycja, której bronił, jest stracona. On jeden zresztą uświadamiał sobie to jasno. Vuillet czuł wprawdzie, że sprawa Henryka V, której oddane było jego pismo, stawała się coraz bardziej niepopularna, ale dla niego nie miało to znaczenia; wystarczało mu, że otoczony jest opieką kleru i że jego różańce i święte obrazki cieszą się dużym popytem. Roudier i Granoux były to ślepe, wystraszone pionki, pozbawione własnego zdania: ich aspiracje polityczne ograniczały się do chęci zapewnienia sobie spokoju i dostatku. Mimo że musiał rozstać się ze swymi nadziejami, markiz w dalszym ciągu regularnie odwiedzał Rougonów. Towarzystwo zbierające się w żółtym salonie bawiło go. Wpadał w dobry humor obserwując ścieranie się poszczególnych ambicji, panoszenie się mieszczańskiej głupoty, Drżał przy tym na samą myśl, że miałby spędzać wieczory zamknięty w małym pokoiku, który zawdzięczał  łasce hrabiego de Valqueyras. Ze złośliwą radością ukrywał swą pewność, że sprawa Burbonów jest przegrana. Udawał zaślepienie, pozostał gorliwym sługą legitymizmu i nadal podporządkowywał się rozkazom kleru i arystokracji. Od razu jednak zorientował się w nowej taktyce Piotra i myślał, że Felicja jest jego wspólniczką.

Pewnego wieczoru przyszedł pierwszy i zastał ją samą w salonie.

- No, mała - zapytał z uśmiechniętą poufałością  - jak tam idą wasze sprawy?... Dlaczego, u diaska, kryjesz się z nimi przede mną?

- Ależ ja się z niczym nie kryję  - odparła Felicja, zaintrygowana.

- Patrzcie państwo, jej się wydaje, że wywiedzie w pole takiego starego lisa jak ja! Drogie dziecko, nie zapominaj, że jestem twoim przyjacielem, i bądź ze mną szczera. Wierz mi, że gotów jestem pomóc wam po cichu...

Felicja w lot przejrzała sytuację. Ona sama nie miała nic do powiedzenia, lecz zrozumiała, że będzie mogła dowiedzieć się wiele, jeżeli zachowa się umiejętnie. Milczała.

- Uśmiechasz się? - podjął pan de Carnavant. - To już początek wyznania. Nie myliłem się przypuszczając, że to ty kierujesz krokami męża! Piotr nie jest na tyle lotny, by mógł wpaść na pomysł tej ślicznej zdrady, jaką przygotowujecie... Doprawdy całym sercem pragnę, aby Bonapartowie dali wam wszystko to, o co prosiłbym dla ciebie Burbonów.

To proste zdanie utwierdziło Felicję w przekonaniu, że podejrzenia, jakie nasuwały jej się od pewnego czasu, są słuszne.

— Książę Ludwik ma wszystkie szanse zwycięstwa, prawda? — zapytała żywo.

— Nie zdradzisz mnie, jeżeli ci powiem, że jakie jest właśnie moje zdanie — odparł  śmiejąc się markiz. — Przebolałem już to, moja mała. Jestem starym człowiekiem, moje życie już się skończyło.

O ciebie zresztą chodziło mi, a nie o mnie, i dlatego, chociaż twoje zwycięstwo oznacza moją klęskę, szczęśliwy jestem widząc, że potrafiłaś obrać właściwą drogę. Ale nie kryj się już przede mną ze swymi planami i gdybyś miała jakieś kłopoty, przyjdź do mnie.

A po chwili dorzucił  ze sceptycznym uśmiechem zdeklasowanego arystokraty:

— Dlaczegóż nie miałbym i ja przyłożyć ręki do tej zdrady?

W tej chwili zjawił się klan byłych handlarzy oliwą i migdałami.

— Ach, nasi kochani reakcjoniści — szepnął pan de Carnavant. — Widzisz, moja mała, w polityce cała sztuka polega na tym, żeby mieć dobre oczy i umieć wykorzystać  ślepotę innych. Masz w tej chwili wszystkie atuty w swoim ręku.

Następnego dnia Felicja, podniecona rozmową z markizem, chciała upewnić się, że domysły jej są słuszne. Były to pierwsze dni 1851 roku. Od przeszło osiemnastu miesięcy Rougon otrzymywał regularnie co dwa tygodnie listy od Eugeniusza. Żeby je przeczytać, zamykał się w sypialni, a następnie chował je do starego sekretarzyka, od którego klucz nosił w kieszonce kamizelki. Na pytania żony odpowiadał tylko: „Eugeniusz pisze mi, że czuje się dobrze". Felicja od dawna już marzyła o tym, żeby dostać się do tych listów. Tego więc dnia rano, kiedy Piotr spał jeszcze, wstała i ostrożnie zamieniła klucze, biorąc z kieszonki od kamizelki klucz od sekretarzyka, a wkładając na jego miejsce tej samej wielkości klucz od komody. Następnie, skoro tylko mąż wyszedł, zamknęła się w sypialni, wyjęła listy z szuflady i zaczęła odczytywać je z gorączkową ciekawością.

Pan de Carnavant nie mylił się, a jej własne podejrzenia również zyskały potwierdzenie. Na podstawie czterdziestu paru listów Eugeniusza Felicja mogła odtworzyć sobie dokładnie rozwój wielkiego ruchu bonapartystycznego, który miał zakończyć się zamachem stanu. Listy te były pewnego rodzaju pamiętnikiem, w którym Eugeniusz omawiał wydarzenia, w miarę jak się one dokonywały, i wyciągał z każdego z nich odpowiednie wnioski praktyczne. Eugeniusz był pełen wiary. O księciu Ludwiku Bonaparte wyrażał się jako o człowieku opatrznościowym, zesłanym po to, aby rozwikłać sytuację, której nikt rozwikłać nie potrafił. Okazało się, że wierzył weń jeszcze przed jego powrotem do Francji, kiedy bonapartyzm uważano za śmieszną mrzonkę. Felicja zrozumiała, iż jej syn był od roku 1848 tajnym agentem, bardzo czynnym. Chociaż nie wyjaśniał on w swych listach dokładnie, czym właściwie zajmuje się w Paryżu, jasne było, że pracował dla Cesarstwa pod rozkazami osobistości, o których wyrażał się dość poufale. Donosił stale o pomyślnym rozwoju wypadków i przewidywał bliski triumf. Kończył zazwyczaj wskazówkami co do tego, jaką linię postępowania powinien obrać Piotr w Plassans. Felicja pojęła teraz sens niektórych niejasnych dla niej dotąd wystąpień. Piotr ślepo słuchał syna i stosował się do jego poleceń.

Skończywszy czytać, Felicja wiedziała już, co ma myśleć. Przejrzała zamierzenia syna. Eugeniusz liczył na to, że w chwili przewrotu politycznego uda mu się zrobić karierę, a jednocześnie zapłacić rodzicom za otrzymane wykształcenie, rzucając im jakiś ochłap przy podziale łupów. Ponieważ ojciec pomagał mu i starał się przysłużyć sprawie Cesarstwa, uzyskanie dla niego w odpowiednim momencie stanowiska poborcy nie wydawało się Eugeniuszowi trudne. Wiedział, że nie może spotkać się odmową; nie na darmo wykonywał najtajniejsze zlecenia. Swymi listami pragnął zabezpieczyć Rougonów przed jakimiś nieostrożnymi posunięciami. Felicja poczuła za to dla niego żywą wdzięczność. Odczytała powtórnie niektóre fragmenty listów, w których Eugeniusz wspominał coś niejasno o zbliżającym się przesileniu. Przesilenie to, którego charakteru ani doniosłości nie była w stanie się domyślić, wyobrażała sobie na podobieństwo końca świata: Bóg postawi wybranych po prawej, potępionych zaś po lewej stronie, a ona znajdzie się pośród wybranych.

Kiedy udało się jej następnej nocy wsunąć klucz od sekretarzyka do kieszonki kamizelki, postanowiła nadal postępować w ten sposób, aby móc czytać każdy nadchodzący list. Postanowiła również udawać, że o niczym nie wie. Obrana przez nią taktyka okazała się doskonała. Zaczęła pomagać mężowi tym skuteczniej, że w dalszym ciągu zachowywała pozory całkowitej nieświadomości. Piotrowi wydawało się, że on sam prowadzi grę, a tymczasem to ona właśnie skierowywała rozmowę na pożądane tematy i kaptowała współwyznawców. Nieufność Eugeniusza bolała ją. Chciała móc powiedzieć mu po zwycięstwie: „Wiedziałam o wszystkim i nie tylko nie zepsułam niczego, ale przyczyniłam się do odniesienia triumfu". Trudno było o partnera równie użytecznego i równie dyskretnego jak ona. Markiz, którego obrała sobie za powiernika, był nią zachwycony.

Niepokoił ją jednak nieustannie los jej ukochanego Arystydesa. Od kiedy zaczęła wyznawać wiarę swego najstarszego syna, ziejące wściekłością artykuły Niezależnego napełniały ją coraz większą  zgrozą,. Gorąco pragnęła nawrócić nieszczęsnego republikanina na ideę napoleońską, lecz nie wiedziała, w jaki sposób się do tego zabrać. Zdawała sobie sprawę, że musi być ostrożna, i pamiętała, z jakim naciskiem Eugeniusz nakazywał im wystrzegać się Arystydesa. Zapytała o zdanie markiza. Poparł on całkowicie stanowisko Eugeniusza.

— Moja mała — rzekł jej — w polityce trzeba umieć być egoistą. Jeśli nawróciłabyś swego syna i Niezależny zacząłby nagle bronić bonapartyzmu, byłby to ciężki cios dla partii. Sprawa Niezależnego jest już i tak przesądzona, sam tytuł wystarcza, żeby doprowadzić do pasji mieszczan Plassans. Pozwól, niech ten kochany Arystydes sam się z tego wygrzebie. Takie historie kształcą młodych ludzi. Nie wydaje mi się on zresztą stworzony do roli męczennika i na pewno da sobie radę.

W zapale nawracania swoich bliskich na dobrą drogę teraz, gdy zdawało się jej, że posiada prawdę, Felicja zapragnęła pouczyć o niej również i Pascala. Lekarz, pogrążony w swoich badaniach z egoizmem uczonego, bardzo mało zajmował się polityką. Kiedy przeprowadzał jakieś doświadczenia, mogły walić się trony — on i tak nie odwróciłby głowy. W krońcu jednak ustąpił wobec nalegań matki, która bardziej niż kiedykolwiek wytykała mu teraz jego odludny tryb życia.

— Gdybyś bywał w towarzystwie — mówiła mu —miałbyś pacjentów spośród wysoko postawionych osobistości. Przychodź przynajmniej wieczorami do naszego salonu. Poznasz tam panów Roudier, Granoux, Sicardot — ludzi dobrze sytuowanych, którzy będą mogli płacić ci za wizytę po cztery i po pięć franków. Na biednych się nie wzbogacisz.

Pragnienie, aby cała jej rodzina wzbogaciła się, przeszło u Felicji w manię, toteż Pascal, nie chcąc sprawiać jej przykrości, spędził kilka wieczorów w żółtym salonie. Nudził się tam mniej, niż się obawiał. Za pierwszym razem zdumiał go stopień głupoty, do jakiego może dojść normalny, zdrowy człowiek. Eks-handlarze oliwą i migdałami, a nawet major i markiz wydali mu się ciekawymi okazami zwierząt, których nie miał dotąd okazji obserwować. Z zainteresowaniem przyrodnika przyglądał się ich twarzom naznaczonym piętnem chciwości, przysłuchiwał się ich pustej gadaninie, jakby to było miauczenie kota lub szczekanie psa. W tym okresie zajmował się akurat biologią porównawczą, zastosowując do rasy ludzkiej obserwacje, które udało mu się przeprowadzić nad dziedzicznością u zwierząt. W żółtym salonie czuł się jak w menażerii i bawiło go to. Ustalał podobieństwa między każdą z tych groteskowych postaci a jakimś znanym sobie zwierzęciem. Markiz szczupłością postaci i małą, przebiegłą twarzą przypominał mu szarańczę. Vuillet, blady i lepki, wydał mu się podobny do ropuchy. Roudier zrobił na nim wrażenie tłustego barana, a major starego, bezzębnego doga. Niezwykły Granoux za każdym razem budził w nim uczucie zdziwienia. Spędził kiedyś cały wieczór na mierzeniu jego kąta twarzowego. Ilekroć słyszał go mruczącego pod nosem niewyraźne przekleństwa pod adresem „tych krwiopijców republikanów", oczekiwał, że zaryczy nagle jak wół, a ilekroć widział go wstającego z krzesła, przygotowany był, że Granoux wyjdzie z salonu na czworakach.

- Bądźże trochę bardziej rozmowny - szeptała mu matka. - Staraj się zdobyć sobie klientelę wśród tych panów.

- Nie jestem weterynarzem - odparł wreszcie, doprowadzony do ostateczności.

Pewnego wieczoru Felicja zaciągnęła go do kąta i usiłowała go nawrócie. Była szczęśliwa widząc, że przychodzi do niej dość regularnie. Zdawało jej się, że odzyskała go dla świata, nie przypuszczała bowiem ani przez chwilę, że znajdował przyjemność w odkrywaniu śmiesznostek ludzi bogatych. Projektowała skrycie, że zrobi go modnym lekarzem w Plassans. Wystarczyłoby, żeby zaczęli lansować go tacy ludzie, jak Granoux i Roudier. Przede wszystkim zaś pragnęła przepoić go zapatrywaniami politycznymi rodziny, w przekonaniu, że gdyby stanął po stronie formującej się władzy, otworzyłby sobie drogę do kariery.

- Mój drogi - rzekła - ponieważ wreszcie okazałeś trochę rozsądku, czas byłoby pomyśleć o przyszłości. Zarzucają ci poglądy republikańskie, ponieważ jesteś na tyle niemądry, że leczysz za darmo biedotę miejską. Ale mnie możesz powiedzieć szczerze: jakie są twoje prawdziwe przekonania?

Pascal spojrzał na matkę z naiwnym zdziwieniem, a potem odparł z uśmiechem:

- Moje prawdziwe przekonania? Sam nie wiem... Powiada mama, że oskarżają mnie o republikanizm? Cóż, wcale się nie czuję tym dotknięty... Jestem republikaninem, jeżeli przez to rozumie się człowieka, który pragnie, aby wszyscy byli szczęśliwi.

— W ten sposób do niczego nie dojdziesz — przerwała mu żywo Felicja — Każdy będzie cię wyzyskiwał. A spójrz tylko na swoich braci, jak umieją zakrzątnąć się koło swych spraw.

Pascal pojął, że nie jest zagrożony w swym egoizmie uczonego. Matka miała mu po prostu za złe, że nie spekulował na sytuacji politycznej. Zaśmiał się smutno i zmieni temat rozmowy. Felicji nie udało się wciągnąć go w rozgrywki partii politycznych ani też nakłonić, aby stanął po stronie tej, która zdawała się mieć największe widoki powodzenia Mimo to w dalszym ciągu odwiedzał od czasu do czasu żółty salon. Granoux interesował go jak jakiś przedpotopowy okaz.

Tymczasem wypadki toczyły się naprzód. Rok 1851 był dla polityków Plassans rokiem obaw i zamętu, co wyszło na korzyść sprawie popieranej tajemnie przez Rougonów. Z Paryża dochodziły najbardziej sprzeczne wiadomości; to zwycięstwo przechylało się na stronę republikanów, to znów konserwatyści miażdżyli Republikę. Echo sporów rozdzierających Zgromadzenie Prawodawcze docierało na prowincję bądź to wzmocnione, bądź też osłabione, tak że nawet najbardziej otwarte umysły nie potrafiły zorientować się w sytuacji. Wszyscy jednak byli zdania, że moment decydujący się zbliża.

Niemożność przewidzenia wyników tej rozgrywki przejmowała niepokojem całe to gniazdo tchórzliwych mieszczan. Pragnęli oni jak najprędzej skończyć z tym stanem napięcia. Chorzy z niepewności, gotowi byli rzucić się w ramiona choćby i sułtana tureckiego, gdyby sułtan turecki raczył zbawić Francję od anarchii.

Markiz uśmiechał się coraz bardziej zjadliwie. Wieczorem w żółtym salonie, kiedy pod wpływem strachu bełkot Granoux stawał się już zupełnie niezrozumiały, markiz zbliżał się do Felicji i mówił jej do ucha:

— No, mała, owoc dojrzał... Trzeba być gotowym do usług. .

Felicja w dalszym ciągu czytała listy Eugeniusza; wiedziała, że decydująca chwila mogła nadejść lada dzień, i zrozumiała konieczność owych „usług", zastanawiała się tylko, na czym mają one polegać. Wreszcie zapytała o to markiza.

— Wszystko zależy od tego, jak się potoczą wypadki — odparł staruszek.. — Jeżeli w departamencie nie dojdzie do żadnych rozruchów, jeżeli żadne zamieszki nie zakłócą spokoju Plassans, to trudno wam będzie wysunąć się na pierwszy plan i przysłużyć nowemu rządowi. W takim wypadku radziłbym wam siedzieć spokojnie w domu i czekać na owoce działań Eugeniusza. Lecz jeżeli lud powstanie, a nasi dzielni mieszczanie będą się czuli zagrożeni, można będzie odegrać piękną rolę... Twój mąż jest wprawdzie nieco ociężały...

- O - rzekła Felicja - już ja potrafię go rozruszać... Sądzi pan, że departament się zbuntuje?

- Moim zdaniem, tak samo Plassans nie ruszy się może, zbyt jest bowiem opanowane przez reakcję. Lecz w sąsiednich miastach, osiedlach, a zwłaszcza wioskach od dawna istnieją tajne stowarzyszenia o charakterze skrajnie republikańskim. Niech tylko nastąpi zamach stanu, a posłyszymy alarm w całej okolicy, od lasów Seille aż po wzgórza Sainte-Roure.

Felicja zastanowiła się chwilę.

- Więc pan myśli - podjęła -  że powstania jest konieczne dla ugruntowania naszej przyszłej pozycji?

- Takie jest moje zdanie - odparł pan de Carnavant.

I dodał z lekko ironicznym uśmiechem:

- Nowe dynastie powstają zawsze w walce. A krew to dobry nawóz. Pięknie to będzie, jeśli ród Rougonów, jak niektóre inne sławne rody, będzie się wywodził z jakiegoś dokonanego przez siebie pogromu.

Słysząc te słowa, którym towarzyszył starczy chichot, Felicja poczuła, że po plecach przebiega jej zimny dreszcz. Była jednak kobietą rozsądną, a widok pięknych firanek pana Peirotte, którym przyglądała się z nabożeństwem każdego ranka, podtrzymywał w niej odwagę. Kiedy czuła, że słabnie, stawała w oknie i wpatrywała się w dom poborcy. To były jej Tuilerie. Gotowa była popełnić najstraszliwsze czyny, byle wejść wreszcie do tej nowej dzielnicy, do tej ziemi obiecanej, na progu której spalała się w pragnieniach od tylu lat.

Rozmowa z markizem dostatecznie wyjaśniła jej sytuację. W kilka dni później udało jej się przeczytać list Eugeniusza, w którym ten przyszły współuczestnik zamachu stanu również wyrażał nadzieję, że wybuch povstania umożliwi ojcu odegranie pewnej roli w Plassans. Eugeniusz znał swój departament. Wszystkie jego dotychczasowe rady miały na celu zapewnienie reakcjonistom z żółtego salonu jak największych wpływów, aby w krytycznej chwili Rougonowie mieli Plassans w swym ręku. Tak jak sobie tego życzył, żółty salon okazał się w roku 1851 panem miasta. Roudier reprezentował bogate mieszczaństwo i można było liczyć na to, że w decydującym momencie wszyscy mieszkańcy nowej dzielnicy pójdą za jego przykładem. Granoux stanowił jeszcze cenniejszą zdobycz, miał bowiem za sobą całą radę miejską, której był najbardziej wpływowym członkiem, co daje pewne wyobrażenie o pozostałych. Wreszcie dzięki osobie majora Sicardot, dla którego udało się markizowi uzyskać nominację na dowódcę gwardii narodowej, żółty salon rozporządzał siłą zbrojną. Tak więc Rougonom, biedakom o fatalnej opinii, udało się zgromadzić wokół siebie narzędzia ich przyszłej fortuny. Każdy z bywalców żółtego salonu miał  — bądź to z głupoty, bądź też ze strachu — słuchać ich w przyszłości ślepo i przyczynić się do ich triumfu. Jedynym, czego się obawiali, były obce wpływy, które zmierzając do tego samego celu, mogłyby umniejszyć ich udział w zwycięstwie. Lękali się tego bardzo, gdyż pragnęli sami odegrać rolę zbawców. Wiedzieli, że duchowieństwo i arystokracja będą im raczej pomocą niż przeszkodą. Lecz gdyby podprefekt, mer i inni urzędnicy okazali inicjatywę i natychmiast stłumili powstanie, pokrzyżowałoby to całkowicie ich plany: nie mieliby wtedy ani czasu, ani możności zasłużyć się. Marzyli więc o całkowitej dezorientacji i panice wśród urzędników. Bezradność dotychczasowej władzy pozwoliłaby im zawładnąć losami Plassans i ugruntowałaby ich pozycję. Szczęściem dla nich, nikt spośród urzędników nie był na tyle przekonany o powodzeniu sprawy ani na tyle biedny, żeby ryzykować. Podprefekt był liberałem, którego władza wykonawcza tolerowała jakoś, mimo jego przekonań, zapewne dzięki dobrej opinii, jaką cieszyło się Plassans; nieśmiały z natury, niezdolny do nadużycia władzy, w chwili wybuchu powstania okazałby z pewnością wielkie zakłopotanie. Rougonowie ciekawi byli nawet, jak się zachowa; znając jego demokratyczne zapatrywania nie bali się, że ich ubiegnie. Zarząd miasta również nie nasuwał im większych obaw. Mer, pan Garconnet, był legitymistą, którego kandydaturę udało się przeforsować mieszkańcom dzielnicy Świętego Marka w 1849 roku; nienawidził republikanów i traktował ich z wielką pogardą, zbyt bliskie stosunki łączyły go jednak z niektórymi przedstawicielami kleru, aby mógł przyłożyć rękę do bonapartystycznego zamachu stanu. Reszta urzędników znajdowała się w tej samej sytuacji. Sędziowie pokoju, naczelnik poczty, nauczyciel oraz poborca Peirotte zawdzięczali swe stanowiska partii klerykalnej i nie mogli wobec tego zdradzić się z sympatiami dla Cesarstwa. Rougonowie nie wiedzieli jeszcze dokładnie, w jaki sposób pozbędą się tych ludzi, aby na siebie zwrócić całą uwagę, wiele jednak obiecywali sobie po przyszłości widząc, że nie ma nikogo, kto chciałby podzielić się z nimi rolą zbawców.

Zbliżała się chwila decydująca. W ostatnich dniach listopada, kiedy rozeszły się pogłoski o zamachu stanu i kiedy zaczęto oskarżać księcia prezydenta, że chce mianować się cesarzem, Granoux wykrzyknął:

- Mianujemy go, czym tylko będzie chciał, pod warunkiem, że zrobi porządek z tymi łajdakami republikanami!

Okrzyk sennego zawsze Granoux wywołał wielkie poruszenie. Markiz udał, że go nie słyszy, za to mieszczanie ruchem głowy przytaknęli byłemu sprzedawcy migdałów. Roudier, który nie obawiał się przyklasnąć mu głośno, ponieważ był bogaty, oświadczył nawet, zerkając przy tym na pana de Carnavant, że obecna sytuacja nie może trwać dłużej i że Francją musi jak najprędzej pokierować czyjaś  - obojętne czyja - silna ręka.

Markiz nadal zachował milczenie, wyrażając w ten sposób - w opinii zebranych - swoją zgodę. Klan konserwatystów, opuszczając szeregi legitymizmu, ośmielił się tedy sformułować swoje życzenia wobec Cesarstwa.

- Przyjaciele - rzekł podnosząc się ze swego miejsca major Sicardot - jedynie Napoleon może dzisiaj osłonić zagrożone osoby i majętności... Nie bójcie się, poczyniłem wszelkie kroki, aby zabezpieczyć Plassans przed zakłóceniem spokoju.

Istotnie, w porozumieniu z Rougonem major ukrył w pewnej starej stajni, niedaleko murów obronnych, zapas naboi i dość pokaźną ilość broni palnej; jednocześnie zaś zapewnił sobie pomoc gwardii narodowej, na którą zdawało mu się, że może liczyć. Słowa jego zrobiły bardzo dobre wrażenie. Rozstając się tego wieczoru, spokojni bywalcy żółtego salonu mówili o zmasakrowaniu „czerwonych", jeśli tylko odważą się ruszyć.

Pierwszego grudnia Piotr Rougon otrzymał list od Eugeniusza i zgodnie ze swym zwyczajem udał się do sypialni, żeby go przeczytać. Felicja zauważyła, że wyszedł stamtąd bardzo podniecony. Cały dzień krążyła koło sekretarzyka, aż wreszcie z nadejściem nocy nie miała już cierpliwości czekać dłużej. Skoro tylko mąż zasnął, wstała cichutko, wyciągnęła klucz z kieszonki kamizelki i dorwała się do listu. Eugeniusz w paru słowach uprzedzał ojca o mającym nastąpić przesileniu i radził mu wtajemniczyć we wszystko matkę. Nadeszła godzina, kiedy należało dopuścić ją do tajemnicy; rady jej mogły być przydatne.

Nazajutrz Felicja oczekiwała zwierzeń, które nie nastąpiły. Nie śmiała przyznać się mężowi, że czytała listy Eugeniusza, i w dalszym ciągu udawała, że o niczym nie wie, zżymając się w duchu na głupotę Piotra, który uważał widać, że jest słaba i gadatliwa jak wszystkie kobiety. Z właściwą mężom zarozumiałością Rougon wyobrażał sobie, iż rządzi teraz domem, i doszedł do przekonania, że to Felicja ponosi odpowiedzialność za wszystkie niepowodzenia, jakie spotykały ich niegdyś, i że od kiedy on ujął ster w swe ręce, wszystko szło pomyślnie.

Wbrew zaleceniom syna postanowił więc nie zwierzać się z niczym żonie i nie zasięgać jej rady.

Felicja poczuła się tym tak dotknięta, iż chętnie zaczęłaby rzucać mu kamienie pod nogi, gdyby nie to, że pragnęła triumfu równie gorąco jak Piotr. Pracowała więc dalej dla dobra sprawy, lecz jednocześnie obmyślała zemstę.

— Ach, żeby tak udało mi się napędzić mu porządnego stracha, — myślała. —  Żeby zrobił jakieś głupstwo!... Już ja bym mu wtedy dała nauczkę!

Niepokoiła ją myśl, że zwyciężywszy bez jej pomocy Piotr zacznie pozować na pana i władcę. Wybierając tego chłopskiego syna na męża obiecywała sobie, że będzie mogła kierować nim jak pajacem, którego pociąga się za sznurek. I oto nagle w decydującej chwili ten ociężały i ślepy pajac zapragnął poruszać się sam! Wrodzona przebiegłość i gorączkowa potrzeba działania Felicji buntowały się przeciw temu. Wiedziała, że Piotr zdolny jest do brutalnych decyzji, czego dowodem było nakłonienie matki do pokwitowania odbioru pięćdziesięciu tysięcy franków, których nie dostała; narzędzie było zatem dobre, wolne od skrupułów, lecz Felicję paliła potrzeba posługiwania się nim wedle woli, zwłaszcza w okolicznościach, które — jak na przykład udział w przewrocie politycznym — wymagały wielkiej zręczności.

Oficjalna wiadomość o zamachu stanu dotarła do Plassans dopiero trzeciego grudnia, w czwartek po południu. Punktualnie o siódmej żółty salon zapełnił się stałymi gośćmi. Chociaż wszyscy gorąco pragnęli przesilenia, na twarzach większości obecnych malował się pewien niepokój. W nie kończących się rozmowach komentowano zaszłe wypadki. Piotr, pobladły nieco jak i reszta zebranych, uważał, przez nadmiar ostrożności, za swój obowiązek usprawiedliwiać przed otaczającyrni go legitymistami i zwolennikami Orleanów posunięcia księcia Ludwika.

— Mówi się o jakiejś odezwie do narodu — powiedział. — Naród będzie mógł swobodnie wybrać rząd, jaki zechce... Prezydent jest człowiekiem tego typu, że ustąpi z pewnością wobec prawowitej władzy.

Jedynie markiz, który zachował zimną krew arystokraty, przyjął te słowa uśmiechem. Pozostali, ogarnięci gorączką obecnej chwili, nie zastanawiali się nad tym, co nastąpi później. Byli zdezorientowani. Roudier, zapominając o swych wspomnieniach byłego dostawcy Orleanów, gwałtownie przerwał Rougonowi. Wszyscy zaczęli wołać:

- Dosyć mędrkowania! Zastanówmy się raczej, jak utrzymać  ład w mieście.

Ci dzielni ludzie straszliwie bali się republikanów. Tymczasem miasto nie okazało na wieść o wypadkach paryskich zbyt wielkiego podniecenia. Przed plakatami rozlepionymi na drzwiach podprefektury gromadziły się grupki ludzi; rozeszła się pogłoska, że kilkuset robotników porzuciło pracę, aby zorganizować opór. To było wszystko. Nie zanosiło się na żadne poważniejsze wydarzenia. O wiele większy niepokój mogło budzić pytanie, jak zachowują się sąsiednie wsie i miasta, lecz nie wiedziano jeszcze, w jaki sposób przyjęły one wiadomość o zamachu stanu.

Około dziewiątej pojawił się zadyszany Granoux wracał prosto z nadzwyczajnego posiedzenia Rady Miejskiej. Głosem zdławionym przez wzruszenie oznajmił, że mer, pan Garconnet, dając do zrozumienia zebranym, że jest to wbrew jego przekonaniom, obiecał jednak utrzymać porządek w mieście, choćby nawet przy pomocy jak najbardziej energicznych środków. Nowiną, która wywołała największe poruszenie w żółtym salonie, była wieść o dymisji podprefekta; odmówił on stanowczo ogłaszania mieszkańcom Plassans treści depesz nadchodzących z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych; podobno opuścił miasto, a depesze podano do wiadomości publicznej dzięki staraniom mera. Był to jedyny może podprefekt we Francji, który nie bał się dać wyraz swym przekonaniom demokratycznym.

Zdecydowana postawa pana Garconnet zaniepokoiła Rougonów, toteż starali się pominąć ją milczeniem, skierowując rozmowę na temat ucieczki podprefekta, który pozostawiał im wolne pole do działania. Tego pamiętnego wieczoru postanowiono, że bywalcy żółtego salonu akceptują zamach stanu i otwarcie deklarują się po stronie faktów dokonanych. Vuilletowi polecono zredagować natychmiast w tym duchu artykuł, który miał ukazać się nazajutrz w Gazecie. Zarówno Vuillet, jak i markiz nie zgłosili żadnego sprzeciwu. Otrzymali zapewne odpowiednie instrukcje od swych tajemniczych rozkazodawców. Kler i arystokracja zdecydowały się więc udzielić pomocy zwycięzcom, aby razem z nimi zmiażdżyć wspólnego wroga, Republikę.

Tego wieczora, kiedy w żółtym salonie toczyły się obrady, Arystydes drżał z przerażenia. Żaden gracz stawiający ostatniego, Ludwika nie odczuwał podobnego lęku. Dymisja, jakiej udzielono jego przełożonemu, dała mu wiele do myślenia. Słyszał niejednokrotnie, jak tamten twierdził, że zamach stanu musi zakończyć się klęską. On sam wierzył w ostateczny triumf demokracji, nie był jednak na tyle uczciwy i nie miał dość odwagi, aby walczyć o ten triumf. Chcąc zasięgnąć dokładnych informacji, podsłuchiwał zazwyczaj pod drzwiami podprefektury; czuł, że błąka się po omacku, i dlatego chwytał się kurczowo wiadomości, jakie udało mu się wykraść władzom administracyjnym. Zdanie podprefekta miało dla niego dużą wagę, lecz mimo to wahał się. — Dlaczego wobec tego wyjechał stąd — myślał  — jeżeli jest pewny przegranej księcia prezydenta? — Niemniej jednak, zmuszony powziąć decyzję, postanowił pozostać w opozycji. Napisał ostry artykuł o zamachu stanu i zaniósł go wieczorem do redakcji, aby wydrukowano go w następnym numerze Niezależnego. Po zrobieniu korekty wracał prawie że spokojny do domu, kiedy przechodząc ulicą de la Banne machinalnie podniósł głowę i spojrzał w okna salonu Rougonów. Okna te były rzęsiście oświetlone.

— Co oni tam knują na górze? — pomyślał. z niespokojną ciekawością.

Ogarnęła go nagle szalona chęć dowiedzieć się, co sądzą o ostatnich wydarzeniach bywalcy żółtego salonu. Nie posądzał ich o zbytnią inteligencję, lecz czując, że na nowo ogarniają go wątpliwości, gotów był pytać o zdanie nawet czteroletnie dziecko. Po kampanii, jaką stoczył niegdyś przeciwko Granoux i reszcie towarzystwa, nie mógł pokazać się teraz w domu ojca. Wszedł jednak na schody myśląc o tym, w jak dziwnym położeniu się znajdzie, jeśli go tutaj ktoś zaskoczy. Doszedłszy do drzwi Rougonów usłyszał jedynie zmieszany gwar głosów.

— Dzieciak ze mnie strachu.— pomyślał. — Głupieję ze

Miał już zejść, kiedy usłyszał głos matki, która odprowadzała, kogoś do wyjścia. Ledwo zdążył uskoczyć na pogrążone w mroku schodki prowadzące na strych. Drzwi otworzyły się i ukazał się w nich markiz, a za nim Felicja. Pan de Carnavant wychodził zazwyczaj wcześniej niż rentierzy z nowej dzielnicy, zapewne dlatego, aby nie być zmuszonym ściskać im dłoni na ulicy.

— Ech, mała —rzekł już na schodach, ściszając głos — ci ludzie są jeszcze większymi tchórzami, niż przypuszczałem. Z takimi ludźmi Francja będzie zawsze należeć do tego, kto odważy się ją wziąć. I dodał  ż goryczą, jakby mówiąc do siebie:

— Monarchia jest zdecydowanie zbyt. uczciwą formą rządów na obecne czasy. Jej okres już się skończył.

- Eugeniusz uprzedził ojca o przewrocie - powiedziała Felicja. - Triumf księcia Ludwika wydaje mu się pewny.

- Och, możecie teraz iść  śmiało - odparł markiz schodząc z pierwszych stopni. - Za dwa lub trzy dni cały kraj będzie już w pętach. No, do jutra, mała.

Felicja zamknęła drzwi. Ukryty w ciemnościach Arystydes doznał nagłego olśnienia. Nie czekając, aż markiz zejdzie na dół, zbiegł po cztery stopnie ze schodów, wypadł na ulicę jak wariat i puścił się pędem do drukarni. Nawał myśli rozsadzał mu czaszkę. Był wściekły; oskarżał rodzinę, że go oszukała. Jak to! Więc Eugeniusz informował rodziców o sytuacji, a matka nigdy nie dała mu do przeczytania listów najstarszego brata, którego rad słuchałby przecież  ślepo! I dopiero teraz dowiadywał się przypadkiem, że ów najstarszy brat przekonany był o powodzeniu zamachu stanu! Potwierdzało to zresztą jego własne przeczucia, w których zachwiał go wyjazd tego idioty podprefekta. Zły był zwłaszcza na ojca, o którym myślał dotąd, że jest na tyle głupi, aby łączyć się z legitymistami, a który tymczasem okazał się  - w odpowiedniej chwili - bonapartystą.

- To mnie dopiero wpakowali tym swoim milczeniem - mruczał biegnąc. -  Ładnie teraz wyglądam! Jak ja się mogłem tak mylić! Granoux jest silniejszy ode mnie.

Wpadł jak burze do redakcji Niezależnego i zduszonym głosem zażądał swego artykułu. Był on już złożony. Kazał wyjąć kasztę i nie uspokoił się, dopóki osobiście nie zniszczył całego składu, z furią mieszając czcionki, jakby to były kości do gry w domino. Wydawca patrzył na niego ze zdumieniem, zadowolony w głębi duszy, gdyż artykuł wydawał mu się niebezpieczny. Brakowało mu jednak materiału.

- Da mi pan coś innego? - zapytał.

- Oczywiście - odparł Arystydes.

Usiadł przy stole i zaczął pisać płomienny panegiryk na cześć zamachu stanu. Zaraz w pierwszych jego słowach obwieścił, że książę Ludwik ocalił Republikę. Po napisaniu paru wierszy zatrzymał się jednak, jakby szukając w myśli dalszego ciągu. Jego podobna do pyszczka łasicy twarz wyrażała niepokój.

- Muszę iść do domu - rzekł wreszcie. - Zaraz panu to przyślę. W najgorszym razie numer wyjdzie z małym opóźnieniem.

Szedł wolno, pogrążony w rozmyślaniach. Znowu ogarniało go wahanie. Po co miałby się od razu deklarować? Eugeniusz jest inteligentnym chłopcem, ale matka mogła wyolbrzymić znaczenie jego słów. Lepiej zachować ostrożność.

W godzinę później zjawiła się w redakcji Aniela z miną bardzo przejętą.

— Mąż okropnie się skaleczył  — rzekła. — Przyciął sobie cztery palce w drzwiach. Mimo straszliwych cierpień podyktował mi tę oto małą notatkę i prosi o wydrukowanie jej w jutrzejszym numerze.

Nazajutrz Niezależny, złożony prawie całkowicie z drobnych wiadomości lokalnych, umieścił na pierwszej stronie te kilka wierszy:

  Pożałowania godny wypadek, jakiemu uległ nasz znakomity współpracownik pan Arystydes Rougan, pozbawi nas na przeciąg pewnego czasu jego artykułów. W obecnej sytuacji to przymusowe milczenie jest dla niego szczególnie bolesne. Ma on jednak nadzieję, że nasi czytelnicy zdają sobie sprawę, czego pragnąłby dla szczęścia Francji jego patriotyzm.

Ta wieloznaczna notatka stanowiła owoc długich rozmyślań. Ostatnie jej zdanie mogło być tłumaczone zgodnie z programem każdej bez wyjątku partii politycznej i zapewniało mu w ten sposób możność przywitania zwycięzcy triumfalnym panegirykiem i możność wstąpienia w szeregi jego zwolenników. Następnego dnia ukazał się na mieście z ręką na temblaku. Skoro przybiegła matka, przerażona notatką, nie chciał pokazać- jej skaleczonej ręki i rozmawiał z nią z taką goryczą, że Felicja wszystkiego się domyśliła.

— Nic ci nie będzie — rzekła na odchodnym z lekką drwiną w głosie. — Potrzebujesz tylko odpoczynku.

Dzięki rzekomemu wypadkowi oraz dzięki wyjazdowi podprefekta Niezależny nie doznał  żadnych przykrości, tak jak większość innych dzienników demokratycznych w departamencie.

Dzień czwartego grudnia minął w Plassans względnie spokojnie. Wieczorem ludność urządziła manifestację, ale wystarczył sam widok żandarmów, aby wszyscy się rozpierzchli. Grupa robotników przyszła do- pana Garconnet domagając się ujawnienia treści depesz, które otrzymał z Paryża; wobec wyniosłej odmowy mera robotnicy wycofali się wznosząc okrzyki: „Niech żyje Republika! Niech żyje konstytucja!" Po czym wszystko wróciło do zwykłego porządku. Te niewinne zajścia stały się tematem długich rozmów w żółtym salonie, który doszedł do wniosku, że sytuacja układa się jak najpomyślniej.

Lecz następne dni, piątego i szóstego grudnia, okazały się bardziej niepokojące. Dowiedziano się o powstaniu, które wybuchło w sąsiednich miasteczkach: cała południowa część departamentu

chwyciła za broń. Pierwsze powstały la Palud i Saint-Martin-de-Vaulx, pociągając za sobą wsie: Chavanos, Nazère, Poujols, Valqueyras i Vernoux. Żółty salon zaczęła ogarniać panika. Trwożyło go przede wszystkim to, że Plassans znajdowało się zupełnie osamotnione w samym środku rewolty. Grupy powstańców krążyły podobno po okolicy i przerwały wszelką komunikację. Granoux powtarzał z przerażoną miną, że mer nie otrzymuje żadnych wiadomości. Rozeszły się pogłoski, że w "Marsylii leje się krew i że w Paryżu wybuchła rewolucja. Major Sicardot, wściekły na tchórzostwo mieszczuchów, zapowiadał, że zginie na czele swych ludzi.

W niedzielę siódmego grudnia przerażenie doszło do szczytu. Od szóstej wieczór żółty salon, w którym urzędował rodzaj komitetu reakcyjnego, zapełnił się bladymi i drżącymi ludźmi, którzy rozmawiali szeptem, jak w pokoju zmarłego. W ciągu dnia rozeszła się wiadomość, że w Alboise, wiosce oddalonej od Plassans najwyżej o trzy mile, znajduje się oddział powstańców w sile około trzech tysięcy ludzi. Utrzymywano wprawdzie, że oddział ten miał skierować się do głównego miasta departamentu mijając Plassans, lecz plan kampanii mógł ulec zmianie, a poza tym tchórzliwym rentierom wystarczała sama świadomość, że powstańcy znajdują się w odległości kilku kilometrów, aby wyobrazić sobie, że twarde ręce robotników chwytają ich już za gardło. Tego ranka mieli przedsmak rewolucji: nieliczni republikanie Plassans widząc, że w mieście nie uda im się niczego dokonać, postanowili połączyć się ze współwyznawcami z la Palud i z Saint-Martin-de-Vaulx; pierwsza grupa wyszła około jedenastej przez Bramę Rzymską, śpiewając Marsyliankę i rozbijając po drodze kilka szyb, między innymi również i w mieszkaniu Granoux. Opowiadał o tym bełkocąc z przerażenia.

Żółty salon drżał z niepokoju. Major wysłał służącego, aby dowiedział się dokładnie, jaka była marszruta powstańców; oczekiwano jego powrotu gubiąc się w domysłach. Pośród zebranych nie brakowało nikogo. Roudier i Granoux, zagłębieni bezwładnie w fotelach, rzucali sobie żałosne spojrzenia, a za nimi pojękiwało kilku przerażonych rentierów. Vuillet, zachowując pozorny spokój, obmyślał  środki ostrożności celem zabezpieczenia swej osoby i swego sklepu; zastanawiał się, czy ukryje się na strychu, czy też w piwnicy, i skłaniał się raczej ku tej drugiej koncepcji. Piotr i major chodzili wzdłuż i wszerz po pokoju, wymieniając od czasu do czasu jakieś słówko. Były handlarz oliwą chwytał się kurczowo Sicardota, chcąc zaczerpnąć od niego nieco odwagi. On, który od tak dawna oczekiwał tego kryzysu, usiłował teraz zapanować nad sobą i nie zdradzić dławiącej go trwogi. Markiz, jeszcze bardziej ożywiony i uśmiechnięty niż zazwyczaj, rozmawiał w kącie z Felicją, która wydawała się bardzo wesoła.

Wreszcie rozległ się dzwonek. Panowie wzdrygnęli się, jakby usłyszeli wystrzał karabinowy. W salonie zapanowała śmiertelna cisza. Felicja skierowała się ku drzwiom, w stronę których zwrócone były wszystkie twarze, pobladłe z lęku. Na progu ukazał się służący majora, zdyszany

— Proszę pana, powstańcy będą tutaj za godzinę  — zawołał.

Słowa te spadły na zebranych jak grom. Porwali się z krzykiem na nogi, wznosząc ręce do nieba. Przez kilka minut panował zupełny zamęt. Otoczono gońca i zasypywano go pytaniami.

— Do pioruna! — krzyknął wreszcie major. — Przestaniecie hałasować czy nie? Spokój albo nie odpowiadam za nic!

Opadli na fotele, wzdychając ciężko. Major zaczął wypytywać gońca o szczegóły. Służący natknął się na powstańców koło Tulettes i pośpiesznie wrócił do miasta.

— Jest ich przynajmniej trzy tysiące — powiedział. — Maszerują oddziałami, jak żołnierze. Zdaje się, prowadzą ze sobą jeńców.

— Jeńców? — krzyknęli przerażeni mieszczanie.

— Bez wątpienia! — przerwał markiz cienkim głosikiem. — Mówiono mi, że powstańcy zatrzymują osoby znane z konserwatywnych przekonań.

Ta nowina wywołała w żółtym salonie ostateczną konsternację. Kilka osób wstało i wyśliznęło się cichaczem, chcąc poszukać sobie w porę bezpiecznego schronienia:

Wiadomość o aresztowaniach przeprowadzanych przez republikanów poruszyła Felicję. Odciągnęła na bok markiza i zapytała go:

— A co robią z tymi, których aresztują?

— Zabierają ich ze sobą jako zakładników — odrzekł pan de Carnavant.

— Ach tak! — odparła Felicja dziwnym głosem.

W zamyśleniu przyglądała się rozgorączkowanym twarzom. Salon opróżniał się powoli; zostali w nim tylko Vuillet i Roudier, w których bliskość niebezpieczeństwa wykrzesała odrobinę odwagi. Co do Granoux — to również pozostał w swoim kącie, gdyż nogi odmówiły mu posłuszeństwa.

— Słowo daję, wolę, że tak się stało — powiedział Sicardot widząc ucieczkę towarzyszy. — Ci tchórze doprowadzali mnie do rozpaczy. Od przeszło dwóch lat gadają o rozstrzeliwaniu wszystkich republikanów w okolicy, a jak przyszło co do czego, to nie odważyliby się nawet strzelić do nich z dziecinnej pukawki.

Chwycił kapelusz i skierował się ku drzwiom.

- Czas nagli... - dorzucił. - Chodźmy, Rougon.

Felicja jakby tylko czekała na tę chwilę. Rzuciła się w stronę męża, który zresztą bynajmniej nie okazywał chęci pójścia za straszliwym Sicardotem.

- Ja nie chcę, żebyś ty wychodził! - krzyknęła udając nagłą rozpacz. - Nie pozwolę ci odejść ode mnie! Te łajdaki mogłyby cię zabić!

Major zatrzymał się zdziwiony.

- Do stu diabłów - burknął  - jeszcze tylko babskich płaczów nam brakowało... No, chodźmy, Rougon!

- Nie, nie - podjęła Felicja udając rosnące przerażenie - on z panem nie pójdzie! Będę się czepiać jego ubrania, nie puszczę go!

Markiz, zaskoczony tą sceną, patrzył z zaciekawieniem na Felicję. Czyżby to była ta sama kobieta, która jeszcze przed chwilą rozmawiała tak wesoło? Co za komedię grała? Tymczasem Piotr, z chwilą gdy żona zaczęła go zatrzymywać, udawał, że za wszelką cenę chce wyjść.

- Mówię ci, że nie wyjdziesz - powtarzała Felicja uczepiona jego ramienia.

I odwracając się do majora dodała jeszcze:

- Jakże możecie marzyć o stawianiu oporu? Przecież ich jest trzy tysiące, a wy nie zbierzecie nawet i stu odważnych ludzi. Pójdziecie tylko na rzeź, i po co?

- To jest nasz obowiązek - rzucił zniecierpliwiony Sicardot.

Felicja wybuchnęła płaczem.

- Jeżeli mi go nie zabiją, to go wezmą do niewoli - mówiła wpatrując się w męża. - Mój Boże, cóż ja pocznę sama, w opuszczonym mieście?

- A czy pani myśli, że jeżeli pozwolimy powstańcom wtargnąć bez walki do naszych domów, to ominie nas aresztowanie? - zawołał major. - Ręczę pani, że w przeciągu godziny mer i wszyscy urzędnicy zostaną uwięzieni, nie licząc męża pani i wszystkich bywalców tego salonu.

Markizowi zdawało się, że dostrzegł cień uśmiechu na wargach Felicji, kiedy spytała przerażonym głosem:

- Tak pan sądzi?

- Na Boga! - podjął Sicardot - przecież ci republikanie nie są tacy głupi, żeby pozostawiać wrogów na tyłach. Jutro Plassans wymiecione będzie z urzędników i z dobrych obywateli.

Na te słowa, które udało jej się sprowokować, Felicja puściła ramię męża. Piotr nie udawał już, że chce wyjść. W jego głowie zarysował się pewien plan ł nie przypuszczał wcale, że to żona podsunęła mu go umiejętnie,

— Powinniśmy się dobrze zastanowić, zanim poweźmiemy decyzję  — rzekł do majora. —  Żona moja ma może rację zarzucając nam, że zapominamy o naszych obowiązkach względem rodziny.

— Tak, tak, pani Pougon ma rację! —zawołał Granoux, w którym przerażone okrzyki Felicji wzbudziły zachwyt.

Major wcisnął energicznym ruchem kapelusz na głowę i rzekł dobitnie:

— Ma rację czy nie ma racji — to dla mnie w tej chwili obojętne. Jestem dowódcą gwardii narodowej i powinienem być już w merostwie. Przyznajcie, że się boicie i że zostawiacie mnie samego. A więc — do widzenia.

Brał już za klamkę, kiedy Rougon zatrzymał go żywo:

— Niech pan posłucha, Sicardot — powiedział.

I widząc, że Vuillet nastawia swoje szerokie uszy, zaciągnął go do przeciwległego kąta. Tam wytłumaczył mu szeptem, że byłoby dobrym posunięciem zostawić na tyłach powstańców kilku energicznych ludzi, którzy potrafiliby potem przywrócić porządek w mieście. A ponieważ nastraszony major upierał się, że nie może opuścić posterunku, Rougon zaofiarował się stanąć na czele korpusu rezerwy.

— Niech mi pan da — rzekł  — klucz od szopy, gdzie się znajduje broń i amunicja, i niech pan każe uprzedzać około pięćdziesięciu naszych ludzi, żeby nie robili nic bez mego rozkazu.

Sicardot przystał wreszcie na te rozsądne plany. Oddał mu klucz od szopy, zdając sobie sprawę z bezcelowości stawiania oporu powstańcom, lecz pragnąc w dalszym ciągu odegrać rolę bohatera.

W czasie tej rozmowy markiz z przebiegłą miną szepnął kilka słów do ucha Felicji. Zapewne winszował jej udanej sceny. Felicja nie mogła powstrzymać, lekkiego uśmiechu. Ponieważ zaś Sicardot ściskał właśnie dłoń Rougona i zabierał się do. wyjścia, zapytała go, przybierając znowu zrozpaczoną minę:

— Więc naprawdę pan nas opuszcza?

— Dawny żołnierz Napoleona — odparł  — nigdy nie stchórzy przed motłochem.

Był już na schodach, kiedy Granoux pośpieszył za nim, wołając:

— Jeżeli pan idzie do merostwa, to niech pan opowie merowi najnowsze wiadomości. Ja biegną do domu uspokoić  żonę.

Teraz Felicja nachyliła się do ucha markiza i szepnęła z dyskretną radością:

— Daję słowo, rada jestem, że ten postrzelony major zostanie aresztowany. Okazuje nadmiar gorliwości.

Tymczasem Rougon sprowadził Granoux z powrotem do salonu. Roudier, który ze swego kąta śledził w milczeniu całą scenę, przytakując jedynie energicznie rozsądnym planom, przyłączył się do nich. Kiedy markiz i Vuillet podnieśli się również, Piotr rzekł:

— Teraz, kiedy zostaliśmy w ścisłym gronie ludzi, którzy nie uznają niepotrzebnej brawury, proponuję, by każdy z nas ukrył się gdzieś, aby uniknąć niechybnego aresztowania i aby zapewnić sobie swobodę działania w chwili, kiedy siła będzie znów po naszej stronie.

Granoux omal go nie ucałował; Roudier i Vuillet odetchnęli swobodniej.

— Niedługo będę was potrzebował, panowie — ciągnął dalej z ważną miną były handlarz oliwą. — To nam przypadnie w udziale zaszczyt przywrócenia porządku w Plassans.

— Może pan liczyć na nas! — zakrzyknął Vuillet z entuzjazmem, który zaniepokoił Felicję.

Czas naglił. Osobliwi obrońcy Plassans, którzy chowali się, aby bronić miasta, rozbiegli się pośpiesznie w poszukiwaniu bezpiecznych kryjówek. Pozostawszy sam na sam z żoną Piotr polecił jej, aby nie barykadowała przypadkiem drzwi i żeby powiedziała w razie czego, że mąż jej udał się w podróż. Ponieważ nadal udawała, że nic nie rozumie, i pytała go z wyrazem przestrachu, co się z nimi stanie, odpowiedział jej ostro:

— Już ty się o to nie martw. Słuchaj mnie tylko, a na pewno dobrze na tym wyjdziemy.

W kilka minut później przemykał pod murami kamienic ulicy de la Banne. Gdy dotarł do bulwaru Sauvaire, ujrzał wychodzącą ze starej dzielnicy grupę uzbrojonych robotników, którzy śpiewali Marsyliankę.

— Do diaska! — pomyślał. — Ledwo zdążyłem. W mieście wybucha powstanie.

Przyśpieszył kroku kierując się w stronę Bramy Rzymskiej. Powolne ruchy otwierającego mu strażnika doprowadziły go do rozpaczy. Znalazłszy się na drodze dojrzał na przeciwległym krańcu przedmieścia oddział powstańców, których karabiny połyskiwały w świetle księżyca. Biegiem wpadł w zaułek Świętego Mittry i dotarł do domu matki, w którym nie był już od długich lat.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej