Honore de Balzac

PIOTR GRASSOU

Konwersja: Nexto Digital Services

PIOTR GRASSOU

Honore de Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

Za każdym razem, kiedy wam się zdarzyło wybrać na wystawę rzeźby i malarstwa taką, jaka istnieje od rewolucji w roku 1830, czyż nie ogarniało was uczucie niepokoju, nudy, smutku na widok długich, przepełnionych galerii? Od roku 1830 Salon już nie istnieje. Po raz drugi Luwr został wzięty szturmem przez lud artystów, który się w nim utrzymał. Dając niegdyś elitę dzieł sztuki, Salon był największym zaszczytem dla prac, które tam wystawiono. Wśród dwustu wybranych, publiczność wybierała jeszcze: wieniec dawały arcydziełu nieznajome ręce. Wszczynały się namiętne dyskusje z powodu jednego płótna. Zniewagi, jakie wycierpieli Delacroix lub Ingres, nie mniej przyczyniły się do ich rozgłosu niż pochwały i fanatyzm stronników. Dzisiaj ani tłum, ani krytyka nie pasjonują się produktami tego bazaru. Zmuszone czynić wybór, którego dokonywało dawniej jury, wyczerpują swoją uwagę na tę pracę; a kiedy jest ukończona, wystawę się zamyka. Przed 1817 przyjęte obrazy nie przekraczały nigdy dwóch pierwszych kolumn długiej galerii, w której znajdują się dzieła starych mistrzów; w tym zaś roku wypełniły, ku wielkiemu zdziwieniu publiczności, całą tę przestrzeń. Obrazy historyczne, malarstwo tak zwane rodzajowe, malarstwo sztalugowe, pejzaż, kwiaty, zwierzęta, akwarela, tych siedem specjalności nie może wydać więcej niż dwadzieścia obrazów godnych wzroku publiczności, która nie może użyczyć uwagi większej ilości dzieł. Im bardziej liczba artystów rosła, tym bardziej jury powinno było okazać się wymagające. Wszystko przepadło z chwilą, gdy Salon rozlał się w galerii. Salon powinien był pozostać miejscem określonym, ograniczonym, o niewzruszonych wymiarach, gdzie każdy rodzaj wystawiłby swoje arcydzieła. Dziesięcioletnie doświadczenie dowiodło dobroci dawnej instytucji. W miejsce turnieju macie tumult; w miejsce zaszczytnej wystawy macie hałaśliwy bazar; w miejsce wyboru macie wszystko.

Co z tego wynika? Wielki artysta traci na tym. Kawiarnia turecka, Dzieci przy źródle i Józef  Descampsa więcej przyczyniłyby się do jego sławy wszystkie trzy w wielkim Salonie, wystawione wraz ze stoma dobrymi obrazami z tego roku, nie jego dwadzieścia płócien zgubionych wśród trzech tysięcy dzieł, zmieszanych w sześciu galeriach. Przez osobliwy kaprys, od czasu gdy otwarto bramy wszystkim, wiele mówi się o zapoznanych geniuszach. Kiedy dwanaście lat wprzódy Kurtyzana Ingres'a i takaż Cagalona, Meduza Gérieaulta, Rzeź w Scio Delacroix, Chrzest Henryka IV Eugeniusza Devéria, dopuszczone przez sławy pomawiane o zazdrość, objawiły światu, mimo wzdragań się krytyki, istnienie młodych i bujnych twórców, nie podnosiły się żadne skargi. Obecnie, kiedy najmizerniejszy knociarz może posłać swoje dzieło, słyszy się wciąż o ludziach niezrozumianych. Tam, gdzie nie ma jużsądu, nie ma i rzeczy osądzonej. Co bądź by czynili artyści, wrócą do oceny zalecającej ich dzieła podziwowi tłumu, dla którego pracują. Bez wyboru Akademii nie będzie już Salonu, a bez Salonu sztuka może zginąć.

Od czasu jak katalog stał sie m grubą książką, mieści się tam wiele nazwisk, które pozostają w cieniu, mimo listy dziesięciu lub dwunastu obrazów, która im towarzyszy. Wśród tych nazwisk najbardziej nieznane może jest nazwisko artysty Piotra Grassou, przybyłego z Fougères i zwanego po prostu w świecie artystycznym Fougères. Malarz ten zajmuje dziś sporo miejsca i on to nasuwa gorzkie refleksje, którymi zaczyna się szkic jego życia, mający zastosowanie i do innych osobników z plemienia artystów. W roku 1832 Fougères mieszkał przy ulicy de Navarin, na czwartym piętrze jednego z owych wysokich i wąskich domów, które podobne są do luksorskiego obelisku. Domy te mają sień, wąskie, ciemne schody o niebezpiecznych zakrętach, mieszczą nie więcej niż trzy okna na każdym piętrze, wewnątrz zaś znajduje się dziedziniec lub, aby rzec ściślej, kwadratowa studnia. Nad trzema czy czterema pokojami mieszkania zajmowanego przez pana Grassou de Fougères rozciągała się jego pracownia z widokiem na Montmartre. Pracownia pomalowana na kolor ceglasty, podłoga starannie pociągnięta na brązowo ł wywoskowana, każde krzesło opatrzone dywanikiem z obszewką, kanapa, prosta zresztą, ale schludna jak kanapa w sypialni kupcowej, wszystko zdradzało mizerne życie małego człowieczka oraz zapobiegliwość biedaka. Była tam komoda na chowanie przyborów malarskich, stół do śniadania, kredens, sekretarzyk, wreszcie utensylia malarskie, utrzymane we wzorowym porządku. Piec odznaczał się holenderską schludnością, tym widoczniejszą, iż białe i jednostajne północne światło napełniało swoim ostrym i zimnym blaskiem ten olbrzymi pokój. Fougères, prosty malarz rodzajowy, nie potrzebuje owych olbrzymich machin, które rujnują malarzy historycznych; nigdy nie czuł w sobie dość talentu, aby się porywać na wielkie kompozycje; trzymał się jeszcze stalugi. Z początkiem grudnia tego roku, w epoce, w której mieszczuchy paryskie periodycznie poczynają ucieszny pomysł uwiecznienia swojej fizys, dość już natrętnej bez tego, Piotr Grassou, wstawszy wcześnie rano, przyrządzał paletę, zapalał w piecu, jadł bułkę zmoczoną w mleku i czekał z rozpoczęciem pracy, aż odtajałe szyby przepuszczą  światło. Było sucho i ładnie. W tej chwili artysta, który jadł z ową cierpliwą i zrezygnowaną miną wyrażającą tyle rzeczy, poznał krok człowieka, który miał na jego życie wpływ, jaki tego rodzaju ludzie mają na życie prawie wszystkich artystów. Był to Eliasz Magus, handlarz obrazów, lichwiarz płócien. W istocie, Eliasz Magus zaszedł malarza w tej czyściutkiej pracowni w chwili, gdy miał się wziąć do roboty.

— Co słychać, stary hultaju? — rzekł malarz.

Fougères dostał krzyż legii, Eliasz kupował od niego obrazy po dwieście lub trzysta franków, toteż malarz przybierał tony wielce artystyczne.

— Handel idzie źle — odparł Eliasz. — Macie wszyscy terazwielkie pretensje, zaraz śpiewacie dwieście franków, skoroście wyłożyli farby za sześć groszy... Ale panjest dzielny chłopak, pan jest człowiek stateczny, toteż przychodzę do pana z dobrym interesem.

—  Timeo Danaos et dona ferentes — rzekł Fougères. — Rozumiesz pan po łacinie?

— Nie.

— Więc to znaczy, że Grecy nie proponują dobrych interesów Trojanombez tego, żeby na tym czegoś nie zarobić. Dawniej oni mówili: „weź mego konia!" Dzisiaj my mówimy: „weźmoją ciotkę!“

Czegoż chcesz, Ulissesie Eliaszu Magusie?

Te słowa dają miarę umiarkowania i dowcipu, z jakimi Fougères posługiwał się tym, co malarze nazywająkawałami.

- Któż to wie, czy mi pan nie zrobi dwóch obrazów gratis.

- Och! Och!

- Zostawiam panu swobodę, nie  żądam ich. Pan jest uczciwym artystą.

- Do rzeczy!

- A więc przyprowadzam ojca, matkę i córkę jedynaczkę.

- Wszystko jedynacy!

- Dalibóg, tak!... których portrety są do zrobienia. Mieszczuchy te, szalejące za sztuką, nigdy nie odważyły się zapuścić do pracowni. Córka ma sto tysięcy franków posagu. Może pan wymalować tychludzi. To będą może dla pana portrety rodzinne.

Ten stary kościany dziadek, uchodzący za człowieka i nazywający się Eliasz Magus, przerwałsobie suchym śmiechem, którego dźwięk przestraszył malarza. Miał wrażenie, że słyszy Mefista.

- Portrety będą płatne po pięćset franków sztuka, może mi pan zrobićtrzy obrazy.

- Owszem, owszem - rzekł wesoło Fougères.

Koniec wersji demonstracyjnej.