Artur Oppman

PIEŚNI O LEGIONACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO FRANCYI NAPOLEOŃSKIEJ.

LEGIONIŚCI.

DUMA O SUŁKOWSKIM.

SOMO-SIERRA (1)

SARAGOSSA

MARKIETANKA

BEREZYNA

IDZIE ŻOŁNIERZ BOREM, LASEM...

BONAPARTE.

ŚWIĘTA HELENA

PIEŚNI O LEGIONACH I O KSIĘSTWIE WARSZAWSKIEM

Artur Oppman

DO FRANCYI NAPOLEOŃSKIEJ.

Francyo! W stu bitwach, gdyby grom, twe imię

Grzmiało na światy od brzega po brzeg;

We krwi kipiącej i w prochowym dymie

Jakieś się widma kłębiły olbrzymie,

Idący w zorzach patrzył na nie wiek.

Rycerskich Franków (1) długo kryte gniewy

Jak rozpętanych buchły fale mórz;

Wolności ludów rodzajne posiewy

Od wód i lądów budziły odzewy,

Wołając światu: "Stwórz się nowy, stwórz!"

On (2) wiódł je, boski duch Prometeusza (3),

Zaklęty w nowy, bohaterski myt (4)!

Szara kapota... trójróg kapelusza (5)...

I dusza! — bezkres wchłaniająca dusza,

By rwać się w słońcu na narodów szczyt.

Francyo! Nad każdym z synów twych korona,

Nad każdym w gloryi (6) wawrzyn wodza lśniał...

Ich krew, jak królów purpura czerwona,

A ponad nimi wzrok Napoleona

Stalowo-zimny — pod paszczami dział.

Francyo! Jak siostra, szłaś ty z nami razem

Przez szalejący piorunami szlak;

Nad armat bronzem i szabel żelazem,

Nad żywych sławą i poległych głazem

Złoty i srebrny kołysał się ptak.

Broń grenadyera z ułańskim pałaszem

Krwi związał ślubem smierć ziejący śpiż...

Żyjesz, cesarzu, pod polskiem poddaszem —

I, jak relikwia, wrył się w sercu naszem

Pięcioramienny twojej Legii krzyż (7)!...

Ucałowany siną wargą dziada,

Gdy go wytrąca z rąk wiarusa zgon,

Na wnuka krzyż ów puścizną przypada...

1 wnuk pamięta: biały koń, twarz blada,

U nóg chorągwie... Ach, to On! to On!

Francyo! gdy marły bohatery twoje,

I oni biegli na śmiertelny sztych;

Skruszone miecze i spękane zbroje

Oplotły razem pamięci powoje,

I nie wiesz sama, co twoje? co ich?

Świętej Heleny z fal stercząca skała

Na oceanie czerni się, jak grób (8)...

Trumna w łańcuchach, a w niej — skamieniała

Ta twarz z marmuru, przeraźliwie biała —

I złoty orzeł (9) u cezara (10) stóp.

I czuwa gwardya w nieruchomej grozie,

I marszałkowie szpad dobyli wraz;

Jak w ogniu bitew, na leżach, w obozie,

Jak w grobach wspólnych — tak w apoteozie (11)

I nasze orły macie tu — i nas.

Warknęły bębny, trąby apel (12) grają,

I wstaje dawny, zapomniany świat,

Całuny mogił z martwych ciał spadają,

Budzą się zmarli: niech wstają! niech wstają!

Francyo i Polsko, wy im sypcie kwiat!

Wy kwiat im sypcie, co ze wspomnień rośnie,

I pieśń, co kwitnie z wielkich tęsknot dusz;

Może, ku tamtej obrócone wiośnie,

Znów się sercami zwiążecie miłośnie,

Wołając światu: "Stwórz się nowy, stwórz!"

(1) Starożytna nazwa Francuzów.

(2) Cesarz Francuzów, Napoleon I.

(3) Według podania starogreckiego, Prometeusz wykradł z nieba ogień, którego jeszcze na ziemi nie znano, i udzielił go ludziom. Najwyższy bóg, Zeus, przykuł go za to do skały na Kaukazie, gdzie mu sępy wydzierały wątrobę.

(4) Wyraz grecki: podanie o bogach pogańskich, baśń.

(5) Ulubiona odzież wierzchnia Napoleona I.

(6) Dosłownie, z języka łacińskiego: chwała; przenośnie: koło promieniste.

(7) Order francuski, ustanowiony w roku 1802 pod nazwą znaku Legii honorowej, ma kształt gwiazdy biało emaliowanej z krzyżem, o pięciu promieniach.

(8) Napoleon I zmarł w r. 1821 na wysepce św. Heleny.

(9) Herb Cesarstwa Francuskiego.

(10) Imię sławnego wodza i naczelnika dawnego Państwa Rzymskiego, Juliusza Cezara, dało początek nazwie: cezar czyli cesarz.

(11) Uwielbienie, ubóstwienie.

(12) Pobudka wojskowa.

LEGIONIŚCI.

I.

Na biwaku (1) ogień płonie

W Apenińskich kędyś górach (2),

Wzeszedł księżyc w gwiazd koronie

I żegluje po lazurach (3).

Koń zaparska, szabla brzęknie,

Nawołuje straż oboźna, —

Ach, tak jasno i tak pięknie!

A w ojczyźnie zima mroźna!

A w ojczyźnie Boża Męka

Z śniegu sterczy nad zagony, —

I dlaczegóż serce pęka

Po tej ziemi oddalonej?

I dlaczegóż twarz surowa

Od bolesnej blednie troski

I jak pacierz płyną słowa:

"Marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej (4)!"

(1) Obóz wojska pod gołem niebem.

(2) Pasmo gór we Włoszech.

(3) Błękit nieba.

(4) Pieśń, napisana przez Józefa Wybickiego, legionistę, w r. 1799, do muzyki Michała Ogińskiego, jako marsz dla legionów polskich.

II.

Cudna Włoszka żołnierzowi

Całej siebie wziąć nie wzbrania, —

Ach, piosenka nie wypowie

Płomiennego jej kochania.

Krew szaloną kipi falą,

Pierś młodzieńcza drży rozkoszą,

Usta pieką, oczy palą,

A uściski w raj przenoszą!

Między laury (1) błądzi dwoje:

Nic im ludzie i nic światy!

"Wargi twoje!" — "Piersi twoje!"

Młodość! wiosna! miłość! kwiaty!

Skąd znajome dźwięki biegą?

Skąd rodzinnej widok wioski?

Ach! to woła serce jego:

"Marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej!"

(1) Drzewa wawrzynowe.

III.

Świszczą kule, grzmią armaty,

Od krwi ziemia, jak z koralu,

Na śmierć pewną idą chwaty,

Uśmiechnięci, jak na balu!

W kłębach dymu świat spowity,

Zda się, w niwecz bój go pognie;

Kędy spojrzeć: śpi zabity!

Kędy spojrzeć: krew i ognie!

Na swym siwku gna jenerał (1),

Z ócz zapału iskry biega,

I z uśmiechem ten umierał,

Kto przed skonem patrzył w niego,

Kto z westchnieniem, duszę ślącem

Do Panienki Częstochowskiej,

Szeptał głosem konającym:

Marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej!"

(1) Jenerał Jan Henryk Dąbrowski, ur. 1785, zm. 1818 roku.

IV.

W uroczystym dniu rocznicy (1),

Nieśmiertelnym zdobnej kwiatem,

Wkracza legia do stolicy,

Co rządziła niegdyś światem!

Lśnią piórami śnieżystem!

Srebrne orły w krwawem polu —

I rozkazy włoskiej ziemi

Daje Polak z Kapitolu (2)!

Bije bęben, trąbka dzwoni,

Wieczornego brzmi głos dzwonu,

Z Sobieskiego szablą w dłoni

Czyni przegląd wódz legionu.

Czy złudzenie, czy bo czary,

Czy ordynans z woli Boskiej? —

Szemrze Tyber (3), tchnie Rzym stary:

"Marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej!"

(1) Legia polski weszła do Rzymu d. 3 maja 1798 r. a więc w siódmą rocznicę ogłoszenia konstytucyi.

(2) Warowny zamek na wzgórzu w starożytnym Rzymie, ze świątynią i skarbcem narodowym.

(3) Rzeka pod Rzymem.

V.

Krew za cudzą przelać sprawę

Co to warte? co to warte?

Pcha do tronu swoją nawę

Pierwszy konsul Bonaparte (1)!

Tryumfalne orły srebrne (2)!

Czas osuszyć krwawe szpony...

Już wy dzisiaj niepotrzebne

W onym locie do korony.

Zniesie żołnierz mękę nędzy,

Za nic śmierć mu i mogiła!

Lecz nie targaj złotej przędzy,

Co świeciła i łudziła!

Niechże krwawy sen się prześni,

Dajcie w rękę kij dziadowski!

Wołaj, pieśni! przymuś, pieśni:

"Marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej!".

(1) Napoleon Bonaparte, nim ogłosił siebie cesarzem, rządził Francyą, od końca r. 1799 do 1804, jako pierwszy konsul czyli najwyższy urzędnik państwa.

(2) Białe orły polskie.

VI.

A na grzbiecie same łaty!

A na ciele same rany!

A po nocach śnią się chaty

I kochany kraj! kochany!!!

A po nocach do tapczana

Idzie ojciec, idzie macierz,

Łzami żalu twarz zalana,

A na ustach tęskny pacierz!

I jęk leci skroś krainy

I odnawia dawne blizny:

Wróćcie syny, wróćcie syny

Do straconej ojcowizny!

Bije głową chłop o mury

Mazowiecki i krakowski —

I jak burza mknie w lazury:

"Marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej".

DUMA O SUŁKOWSKIM.

I.

Twe poświęcenie, twoją śmierć i blizny

I bitew mnogich waleczne przygody

Śpiewać chcę, luby kochanku ojczyzny,

Sułkowski młody! (1)

Zadzwońcie struny złociste bardonu (2),

Do bohaterskich gdy wkraczamy włości,

Spłyń, chwało! Oto niezłomny do zgonu

Rycerz wolności!

Italio (3)! córo nieśmiertelnej sławy!

Siostrzana Francyo! Egipcie daleki!

I ty, o, Polsko! wspomnij grób, gdzie krwawy

Proch śpi na wieki!

Pogonie lotne, wy, orły podniebne,

Godła sztandaru od krwi czerwonego,

Grajcie na larum (4) i łzy rońcie srebrne:

Dank (5) cieniom jego!

(1) Józef Sułkowski, ur. ok. 1770, zm. 1798 r., w wojnie z Rosyą 1792 r. otrzymał stopień pułkownika, potem wstąpi do wojska Rzeczypospolitej Francuskiej, towarzyszył Napoleonowi Bonapartemu w wojnie włoskiej i wyprawie do Egiptu, gdzie śmierć poniósł. Wysoce zdolny i uczony, napisał kilka dzieł. Był gorącym republikaninem w przeciwieństwie do Napoleona, który już wtedy dążył do samowładztwa.

(2) Przyrząd muzyczny brzdąkany, lutnia.

(3) Nazwa łacińska Włoch.

(4) Z języka francuskiego: na trwogę.

(5) Z języka niemieckiego: dzięki, cześć, hołd.

II.

Runęły w gruzy spękane kolumny,

Pod zdradną nawa (1) grąży się mielizną,

Jak właśnie Chrystus, aby wskrzesnąć z trumny,

Ległaś, ojczyzno!

Niosą się echem Racławic rapsody (2),

Ale już w zgliszczach dymią Pragi szańce (3)...

Na kraje idą, na lądy, na wody

Polskie wygnance!...

Gromem: "Tak lud chce!" grzmią daleki szranki,

Prawa człowieka brną przez trupów łany,

Swobodę światu głoszą wolne Franki,

Republikany (4)!

Na wschód i zachód zaciągając wartę,

Depcą tyrany i ich najemniki,

A na ich czele ów Buonaparte,

Orzeł z Korsyki (5)!

(1) Po łacinie: łódź, okręt.

(2) Opowieści o bitwie pod Racławicami, stoczonej d. 10 października r. 1794, w której Tadeusz Kościuszko, ciężko ranny, dostał się do niewoli rosyjskiej.

(3) Po zdobyciu jej przez Rosyan, w d. 4 listopada r. 1794.

(4) Zgromadzenie narodowe francuskie w Paryżu, w r. 1789, uchwaliło "Prawa człowieka i obywatela", które zaprowadziły równość stanów i wolność przekonań i wyznań, tudzież orzekły, iż wszelka władza rządowa i całe prawodawstwo powinny wypływać z woli narodu. Te zasady wielkiej rewolucyi francuskiej podboje napoleońskie zaszczepiły w całej Europie.

(5) Napoleon I urodził się w r. 1769 na wyspie Korsyce, położonej u brzegów włoskich, ale należącej do Francyi, z rodziny włoskiej, nazwiskiem Buonaparte (Dobra Część). Zostawszy wodzem Francuzów, nagiął swoje miano do wymowy francuskiej, pisząc je: Bonaparte.

III.

Na morzu głuchną pożegnalne dzwony,

Woda — i nieba sklep nieogarnięty...

Tam — do piramid legendowej strony (1)

Płyną okręty...

Orli z pokładu ślą wzrok dwaj młodzieńce,

Morze jak harfa śpiewa im eolska (2),

jednemu śnią się Aleksandra wieńce (3),

Drugiemu: Polska!...

Już na szafirach (4) gwiazda Wschodu płonie (5),

Nad palcem Bożym naznaczoną głową, —

A tyś wzniósł ku niej, o, Napoleonie,

Twarz marmurową...

Komuż to ona jako znak migota,

Skrząc tryumfalnie wśród świateł wieczora?

A w jej płomieniach, ach! korona złota

Imperatora (6)

(1) Egipt, w którym wznoszą się olbrzymie pomniki, czworoboczne w podstawie, zwężające się ku wierzchołkowi, zwane piramidami, zbudowane, jako grobowce królów tamecznych, na dwa tysiące lat przed narodzeniem Chrystusa.

(2) Harfa — przyrząd muzyczny szczypany, trójkątny. Eol — bóg wiatrów u starożytnych Greków. Harfa eolska — wystawiona na działanie wiatru, wydająca dźwięki bez pomocy ręki ludzkiej.

(3) Bonaparte marzył o podbiciu świata na wzór króla macedońskiego, Aleksandra Wielkiego, który w IV wieku przed Chrystusem zawojował całą Grecyę, część Azyi i Egipt.

(4) Błękit nieba.

(5) Planeta Wenus (Wenera), gwiazda zaranna i wieczorna.

(6) Wyraz łaciński, dosłownie: rozkazodawca, nazwa wodzów, a później cesarzów rzymskich i innych.

IV.

Oczyma wieków patrzą piramidy,

Ginie w bezkresie pustynia paląca,

Turków bułaty, mameluków dzidy (1)

Górą od słońca.

Konnica giaurów (2) nagłym lotem ptaka

Poigrać z śmiercią cwałuje w zawody —

I zrywa laury nazwisku Polaka

Sułkowski młody!

Jest jako piorun, grzmiący z nieb pożogi,

Gdy gna z żelazem nad głową wzniesionem —

I mówią o nim pierzchające wrogi:

"On gardzi zgonem!"

A gdy, jak drogie dyamenty chalifów (3),

Gwiazdy w błękitach noc rozsypie blada,

On duchem mędrca tajnie hieroglifów (4)

Grobom odkrada...

(1) Z jeńców i niewolników, czyli po arabsku mameluków, sułtanowie Egiptu utworzyli pułki, które stanowiły ich straż przyboczną, jak jańczarowie w Turcji.

(2) Mahometanie nazywają chrześcijan giaurami, t. j. niewiernymi.

(3) Sułtanowie arabscy, do których również należał Egipt, nazywali się chalifami czyli dziedzicami duchownej i świeckiej władzy założyciela swojej religii, proroka Mahometa. Teraz nosi ten tytuł sułtan turecki.

(4) Starożytne pismo Egipcyan, składające się z rysunków ludzi, zwierząt, roślin i różnych przedmiotów, liczące ogółem około 2000 znaków. Sułkowski nauczył się odczytywać hieroglify i poczynił ważne odkrycia.

V.

W namiocie wodza, w godzinę północną,

Buonaparte i Sułkowski społem

Wiodą rozmowę milczącą a mocną

Z dziejów aniołem...

Ozwą się w ciszy obozowe straże,

Zatętni konia galop oddalony,

Czas się dopełnia na wieków zegarze

I rok sądzony (1)!

Jakby jęk struny zadźwięczał zerwanej

I błyskawica głąb nocy przelśniła:

Tobie — świat cały do podboju dany!

Tobie — mogiła!...

Komuż to, komu gwiazda Wschodu płonie?

Komuż na tron to, komuż w zaświat droga?

I podniósł anioł zadumane skronie

Do niebios proga...

(1) Rok, urok, wyrok w starej polszczyźnie znaczył również przeznaczenie.

VI.

Białym Sułkowski arabczykiem toczy,

Kwiat pomarańczy sypią drzewa gaju,

A takie smutne, takie smutne oczy

Gonią — do kraju!...

"Kto nie zna trwogi w bitew krwi i dymie,

Ten — wódz zawoła — da mi wieść od wroga!"

"Ja!" — "Ty, Sułkowski?" — "Na Polaka imię

I w imię Boga!"

"Idź!" I bohater w konia wbił ostrogi

(A tam szaleje Kair zbuntowany!)(1),

Skoczył!... Krwią znaczą ślad przebytej drogi

Nieoschłe rany!

Jeszcze go widać... jeszcze koń podskokiem

Wzbił tuman piasku pod niebo otwarte...

Nieodgadnionem patrzy za nim okiem

Buonaparte!...

(1) Stolica Egiptu nad rzeką Nilem.

VII.

Zbieszonych Maurów (1) kłębi się gromada,

Dzikie fellachy (2) z krętych ulic biegą,

A między tłuszczą spokojna a blada

Twarz Sułkowskiego!

Świszczą bułaty, jatagany (3) sieką,

Krew z ran wytryska królewska, czerwona...

"O, Polsko moja! Jakże mi daleko

Do twego łona!"

Jeszcze cię, Polsko, widzi wzrok przymknięty,

Jeszcze do ciebie rwą się dłonie mężne...

A ciało pada w krwi purpurze świętej

W pole orężne...

Zdumione słońce aureolę (4) złotą

Na umarłego kładzie bohatera, —

Tak z niewygasłą wolności tęsknotą

Polak umiera!...

(1) Naród, zamieszkujący Afrykę Północną, powstały ze skrzyżowania ludu miejscowego, Berberów, ze zdobywcami, Arabami.

(2) Wieśniacy, potomkowie starożytnych Egipcyan.

(3) Krzywa szabla wschodnia z klingą po jednej stronie wyostrzoną zowie się bułatem, z obu stron wyostrzoną jak sztylet — jataganem.

(4) Obwódka promienna w okrąg głowy.

VIII.

Jest grób samotny w krainie dalekiej,

A na nim napis, ryty w złote głoski...

Ku Polsce patrząc, tutaj śpi na wieki

Józef Sułkowski!...

Napoleona był on adjutantem,

Jak lew za życia mężny — i przy zgonie,

A imię jego pali się brylantem

W polskiej koronie.

Republikanin z cnotami rzymskiemi (1),

Bił się w ojczyźnie, we Włoszech, w Egipcie, —

Ptaki herbowe! wy kwiat z jego ziemi

Na grób mu sypcie!

Po długich bojów męczeńskiej krwawiźnie

Zwycięskie orły w snach mu się niech marzą,

I niech, o wielkiej dumając ojczyźnie,

Śpi pod ich strażą! — — —

(1) Dzieje starożytnego Rzymu dostarczają wielu przykładów męstwa odwagi i stałości, skutkiem czego cnota ta rzymska (virtus romana) weszła w przysłowie.

SOMO-SIERRA (1)

(OPOWIADANIE SZWOLEŻERA).

Szwadron (2) nasz przy cesarzu w służbie był od świtu...

Nieprzyjaciel zasłonił drogę do Madrytu

I wstrzymał armią całą, osiadłszy się w skałach...

Kanoniery hiszpańskie przy dymiących działach

Nie spoczęły na chwilę, z osobna lub razem

Ziejąc na awangardę (3) płomiennem żelazem,

A krzyżowym nas ogniem z wyżyn Somo-Sierry

Prażyły rozsypane celne tyraliery.

Dzień był zimny. Mgła gruba, jak to zwykle w górach,

Spowiła okolicę w swych wilgotnych chmurach,

Słońce jeszcze nie wzeszło. Jak krwawe iskierki

Mknął skroś mgły błysk wystrzałów. Ten i ów z manierk (4)

Pociągnął łyk gorzałki — albo szedł dokoła

Bukłak (5) z winem hiszpańskiem, czarnem gdyby smoła

I cierpkiem; tego trunku pies nie pozazdrości!

Nas i konie chłód ranny przenikał do kości...

Wszystkie drogi na góry zalała piechota;

Gościńcem szły armaty, lśniące, jak ze złota,

A za niemi, w dwu światach zwycięstwami dumne,

Kawalerye gwardyjskie, ściśnięte w kolumnę.

Z konnicą był sam cesarz. Z orderową wstęgą

Pod swą szarą kapotą, na białym "Marengo" (6),

Stał i patrzył spokojnie: snać pozycyą badał,

Bo co moment lunetę do oczu przykładał.

Hiszpan trzymał się krzepko. Z obronnych załomów

Grzmiały gardziele armat kanonadą gromów:

Jak ćma ptaków piekielnych na powietrzu mglistem,

Kule gradem śmiertelnym leciały ze świstem.

Raz wraz w pułki cesarskie, gdyby w żywe morze,

Wpada bomba sycząca, głębie jego porze,

Szkarłatną (7) falą pryska, wali trupów rzędy —

I począł żołnierz mruczeć: "Nie przejdziemy tędy!"

Nagle cesarz nadjechał do szosy wylotu...

(Widziałem: stał, jak posąg, wśród kartaczów grzmotu;

Pękające granaty ryły granit twardy —

On, jak orzeł, wzrok puścił płomienny i hardy

W wąwóz, zkąd dział szesnaście śmiercią nań bluzgało.

Potem zwrócił do sztabu twarz jak całun, białą,

Skinął, chwilę na siodle nieruchomy siedział —

I któremuś ze świty kilka słów powiedział...

Myśmy stali na froncie z cesarza rozkazu,

Kozietulski (8) gryzł wąsa i klął raz po razu,

Zły jak dyabeł. Szeregi ciche, gdyby trumna,

Czasem tylko kto syknął! "Psia krew! Do pioruna!"

Albo szkapę narowną kropnął w bok ostrogą.

Nawet zaćmić na kuraż zakazano srogo!

A tu coraz siarczyściej raziły nas ścierwy

I "Szlusuj" (9) oficerów jęło brzmieć bez przerwy.

Wtem szwadron przebiegł płomień — kurzawą okryty

Nadleciał major Segur od cesarskiej świty

Major Segur, chwat Francuz! Dusza, jak skra, dziarska.

"Kapitanie! zakrzyknął — komenda cesarska:

Wskok szarżować na wąwóz i wziąć działobitnie (10)!

Oto szansa: zwyciężyć lub umrzeć zaszczytnie

W jego oczach! Ja z wami! Hej, na łeb! na szyję!

Niech żyje cesarz!"... Myśmy ryknęli: "Niech żyje!"

Miałem szkapę, jak siarka, ojcowego chowu,

Ścigłą, jak wiatr, krwi wschodniej, bez wad, bez narowu,

Gniadą, w pończoszkach białych na przednich pęcinach;

Więc, gdy kapitan po nas spojrzał, jak po synach,

I sformował kolumnę czwórkami z prawego, —

Cugiem puścił swobodnie na grzywę gniadego,

A on, ledwo posłyszał: "Marsz! marsz!" jak nie skoczy! —

I zaraz mgła mi krwawa przesłoniła oczy!

Jezus, Marya! Gdy wspomnę, wprost nie mogę wierzyć,

Jak on mógł to rozkazać, a my tak uderzyć!

Waryatem lub półbogiem trza być! Kawaleryą

Brać wąwóz, gdzie baterya stoi za bateryą!

Ale wtedy z nas żaden nie pomyślał o tem:

Rwaliśmy z krzykiem: "Cesarz!", z brzękiem i łoskotem

Gotowi do ostatniej wylać krew kropelki...,

Jak on nas znał do szpiku! jak nas znał ten "wielki!"

Jęk! Wrzask! Dym! Krew! Płomienie! Ciemna kurzu chmura!

Ludziom — pióra i koniom wystrzeliły pióra!

Wpadliśmy w wąwóz... gnamy... Rąbiem jak szatany...

Z przed kopyt ogłupiałe zmykają Hiszpany.

Grzmią działa, karabiny! We krwi pół szwadronu

Leci z siodeł! Trzask kości! Straszny charkot zgonu!

Tu przepaść! tam harmaty! — "Wskok! wskok!! wskok!!! do czarta!!!"

Baterya jedna!... druga!... trzecia!... i czwarta!...

Zdobyte!...

Kozietulski w najpierwszym momencie

Stracił konia i runął na wąwozu skręcie...

Nie zginął! — wstał i pieszo pobiegł do ataku.

Dziewanowski z Rowickim zostali na szlaku;

Rudowski na armacie legł, przez siebie wziętej;.

Krzyżanowski zabity... Krasiński pocięty...

A przy czwartej bateryi, posoką zbryzganej,

Mdlał dzielny Niegolewski z jedenastu rany...

Jam się ocknął, w krwi cały, na ostatniem dziale...

Złote słońce na niebie gorzało wspaniale,

Nadjeżdżał właśnie cesarz. Patrzę: a on z głowy

Zdjął kapelusz trzyrożny; z twarzy marmurowej.

Biły blaski promienne... I spojrzał na harmaty,.

Na trupy szwoleżerów, jak wiośniane kwiaty

Ścięte kosą... I nagle ściągnął brwi sokole

I wołał: "Cześć walecznym!"...

I wstyd miał na czole....

(1) Wąwóz w górach Guadarrama, w Hiszpanii środkowej, na północ od stolicy jej, Madrytu. Podczas wojny hiszpańsko-francuskiej broniło go 14 000 Hiszpanów. Napoleon I, pragnąc jak najprędzej dostać się do Madrytu, aczkolwiek wojsko jego dążyło już tam drogami okólnemi, postanowił ów wąwóz zdobyć. Kiedy piechota francuska nie zdołała tego dokonać, zlecił to szwadronowi szwoleżerów czyli pułku lekkokonnego, złożonego z Polaków. Było to d.30 listopada r. 1808.

(2) Oddział jazdy, liczący od 100 do 120 żołnierzy.

(3) Straż przednia.

(4) Naczynie, zwykle blaszane, kieszonkowe.

(5) Wór skórzany, najczęściej kozi albo barani, do przewożenia płynów.

(6) Koń, na którym Napoleon w r. 1800 odniósł zwycięstwo nad Austryakami pod wsią Marengo, we Włoszech północnych.

(7) Czerwoną.

(8) Jan Leon Kozietulski, ur. 1781, zm. 1821 r., dowódca szwadronu szwoleżerów, następnie pułkownik ułanów.

(9) Ściskaj, zwieraj szeregi przerzedzone.

(10) Polska nazwa bateryi artyleryi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SARAGOSSA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARKIETANKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BEREZYNANiedostępny w wersji demonstracyjnej

IDZIE ŻOŁNIERZ BOREM, LASEM...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BONAPARTE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIĘTA HELENA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej