Artur Oppman

PIEŚNI O BELWEDERSKIEM POWSTANIU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ZA WOLNOŚĆ LUDÓW.

STARA GITARA Z WSTĄŻKĄ RÓŻOWĄ...

NOC BELWEDERSKA (1)

GROCHÓW.

KRZYŻYK Z OLSZYNKI.

MARSZ SKRZYNECKIEGO.

ŚMIERĆ SOWIŃSKIEGO.

ROTMISTRZ JACEK CHOLEWA.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

IMIONNIK.

DESZCZ LISTOPADOWY.

PIEŚNI O BELWEDERSKIEM POWSTANIU

Artur Oppman

ZA WOLNOŚĆ LUDÓW.

Gdziekolwiek złota błysnęła zorza,
Wieszcząc miłości i prawdy dni,
Za cudze lądy, za obce morza
Tam oni dumnie na wyłom (1) szli.
Wznosząc zwycięski swobody śpiew,
Ofiarną strugą leli swą krew
Za wolność ludów!

Imię twe, Polsko, w bojowej nucie
Świętą nad nimi trzymało straż,
I na straconej stali reducie (2),
Z pogardą patrząc śmierci twarz w twarz!
Ha! kula krwawi serce lub skroń —
I zapadali w wieczności toń
Za wolność ludów!

Rozdartej Matki wygnańcze dzieci
Biegły rycersko w daleki świat,
A biały orzeł śladem ich leci
Skrzydły krwawemi od rdzawych krat;
Na Jutra wielki, ciernisty szlak
Wieje z chorągwi królewski ptak
Za wolność ludów!

O! ludy świata! zliczcie mogiły
Z prochem tułaczy ległych za was!
Niech krwią przesiąkłe ziemi tej bryły,
I niech grobowy zakrzyczy głaz!
Słyszycie z trumien pośmiertny ból
Tych, co zginęli pod gradem kul
Za wolność ludów!

Zagrały trąby i bębny biją,
Legjon (3) umarłych na apel (4) wstał,
Drogie postacie ze mgły się wiją,
Lecące cwałem na gromy dział —
I przebiegają bitewny łan
W krwawych orderach śmiertelnych ran
Za wolność ludów!

O Polsko! Polsko! błędny rycerzu,
Za ideału walczący cześć!
Z grobów puścizną stój ty w przymierzu:
Oni cię chcieli na szczyty wieść...
Daj łzę pamięci przeszłości tej,
A w sercu swojem godło to miej:
Za wolność ludów!

(1) Gdzie największe niebezpieczeństwo groziło.
(2) Mała warownia tymczasowa, opasana wałem i rowem.
(3) U Rzymian — oddział wojska, odpowiadający dzisiejszemu pułkowi, w nowszych czasach — wogóle oddział żołnierzy ochotników.
(4) Pobudka, zwoływanie żołnierzy.

STARA GITARA Z WSTĄŻKĄ RÓŻOWĄ...

Stara gitara (1) z wstążką różową,
Dawno wyblakłą, jak uschły kwiat,
Sennie podzwania piosnkę echową,
Cudną piosenkę trzydziestych lat;
Drzwi od przeszłości sercu odmyka,
A głupie serce, jak dziecko śni, —
Stara gitara akademika (2),
Co na paryskim cmentarzu śpi...

Ze strun porwanych tęsknotą wionie
I smutnym wdziękiem umarłych muz (3);
Brzęczy tak słodko pieśń o Filonie,
Żal za Justyną i gajem brzóz (4)...
Bieg srebrnej wody, dworek schylony,
Miesiąc, co z ciemnych wyziera chmur —
I takie lube gitary tony,
Jak cichy szelest anielskich piór...

Jeszcze za mgłami dzień krwawej sławy,
Jeszcze nie w burzy spokojna łódź...
Skromny salonik starej Warszawy,
Białe panienki, w mundurach młódź...
Ktoś o cesarzu (5) wspomniał wzruszony,
Ktoś z gwiazdą legji (6) łzy otarł z lic —
księcia Reichstadt (7) walc ulubiony
Przywołał Jenę (8) i Austerlitz (9)...

Stara gitara na ściany wieje,
Szarfą koloru powiędłych róż,
Akademika dziwne koleje
Szemrzą mi struny zagłuchłe już:
Świętsza od innych przyszła kochanka
W złotej purpurze ognistych łun —
I runął piorun! i Warszawianka (10)
Grzmiała z bijących, jak dzwony strun!

Echa od Francji... Noc pełna grozy...
Ze starych mogił strząśnięta pleśń — — —
Słońcem nadziei tchnące obozy...
Żołnierskim rytmem idąca pieśń...
Gitaro! dokończ drugą połowę!
Gitaro! akord ostatni twój!...
Ktoś woła: "dziewczę! bywaj mi zdrowe!... "
Ktoś jęknął: "Żegnaj, o kraju mój!... "

Wlecze się droga cudza, nieznana,
Cierń okrwawionych czepia się stóp...
Jakaś tam w sercu wieczysta rana,
Jakiejś tam wiary ogromny grób...
Dłoń mi widmowa oczy przymyka,
Jak szmer westchnienia piosenka brzmi:
Stara gitara akademika,
Co na paryskim cmentarzu śpi...

(1) Przyrząd muzyczny o 6 strunach, brzdąkany; przygrywano na nim do śpiewu i do tańca.
(2) Szkoły wyższe zwano dawniej akademjami, więc i studentów pierwszego uniwersytytu warszawskiego, który istniał od r. 1817 do 1831 — akademikami.
(3) Według starożytnych greków i rzymian, poezją, naukami i sztukami pięknemi opiekowało się dziewięć bogiń, córek najwyższego boga; zwano je muzami.
(4) Imiona kochanków z poezji
Franciszka Karpińskiego, z końca wieku XVIII.
(5) Napoleon I, urodzony 1769, zmarły 1821 r., cesarz francuzów od
r. 1804 do złożenia z tronu w r. 1815.
(6) Jedyny order francuski ma nazwę znaku Legji honorowej.
(7) Syn Napoleona I i Marji Ludwiki austrjaczki, ur. 1811, zm. 1832 r., po uwięzieniu ojca trzymany na dworze austrjackim pod nazwiskiem księcia Reichstadtu.
(8) Miasto w Niemczech, pod którem Napoleon I w r. 1806 zwyciężył prusaków.
(9) Miasto na Morawach, po czesku Sławków, pod którem Napoleon I w r. 1805 zwyciężył austrjaków i rosjan.
(10) Pieśń, napisana po francusku przez Karola Delavigne'a z powodu wybuchu powstania w Warszawie, w r. 1830, spolszczona przez Karola Sienkiewicza. Zaczyna się od słów:
"Oto dziś dzień krwi i chwały".

NOC BELWEDERSKA (1)

Ktoidzie? Brat!... Brońszczękła... mignęły dwa cienie...
Hasło... Odzew... i głuche zapadło milczenie...
Jak widety (2), czernieją słupy drzew nad drogą...
Baczność! zblizka liść suchy zachrzęściał pod nogą:
Cień trzeci... czwarty... piąty... Zmrok listopadowy
Wysrebrzył się gwiazdami... szept krótkiej rozmowy,
Trzask odwodzonych kurków... Z poza chmur ciemnicy
Odblask na młode lica padł: Akademicy!

Cisza... a w tej dławiącej, jakby zmora ciszy
Błąka się tajemnica... czujny duch ją słyszy...
Wzdryga się z niepokoju, chce rozerwać ciemnie,
Twarzą w twarz chce jej spojrzeć: Ktoś ty jest?... daremnie!

Krok tylko słychać lekki, jakby po tej ziemi
Stąpało przeznaczenie stopami krwawemi,
Co kiedyś płomienistym wykrzyczy językiem
O tej garstce młodzieńców pod króla pomnikiem (3)

Milcz! Wybił zegar świata! W otchłań nocy czarnej
Ogniem lunęło z chmury od łuny pożarnej.
W dali coś drga! — coś kipi! — coś grzmi! — To Warszawa!

Na niebie, jakby rzeka rozlała się krwawa,
We krwi park, we krwi gwiazdy lśniące w podobłoczach,

Sobieski — nieznajomi z piorunami w oczach
I to widmo, co obok krwawą nogą krąży:
browar na Solcu zażegł Podchorąży (4)!...

I znów ciemno: zgasł pożar... ale tam... bez szmeru —
 Patrz! — pomyka mar szereg w stronę Belwederu (5)...
Już pod pomnikiem pusto... już króla oblicze
Wytęża wzrok za nimi w gęstwie tajemnicze.
Idą... cicho jak wizja... nagie drzew szkielety
Zadygocą od grozy... na mgnienie bagnety
Iskrą błysną miesięczną... I los się dokonał!
I nagle wrzask ogromny wybuchnął — i skonał...

A Warszawę czuć buntem: skroś nocne odmęty
Słychać suchy grzmot strzałów, rumaków tętenty,
Warkot bębnów na alarm, jęk ponury dzwonów,
Ostry dźwięk trąbki z koszar zerwanych szwadronów,

Palbę ręczną, jak odgłos gradowego szumu,
Niezrozumiały pomruk dalekiego tłumu
I grom, co raczej w sercu, niźli w uchu dzwoni:
"Rewolucja! Do broni! do broni! do broni!"

A tamci z Belwederu lecą. Nito ptaka
Skrzyała czarne, opończa wieje Nabielaka (6),
Jak wtór żywy swej mściwej bojowej piosence
Biegnie Goszczyński (7), z krwawym karabinem w ręce;

Już most! już widzą: trupy na stosach listowia,
Skrawe światła kagańców... kłąb ludzkiego mrowia...
Jakieś wielkie westchnienia, lecące na gwiazdy,
"Ura!" — "Niech żyje Polska!" Salwa (8), galop jazdy:
Kirasjery!...

Tam — obacz! Podchorążych maszeruje szkoła...
Wysocki (9) z szablą nagą u kolumny czoła,
Tak broń podniósł ku niebu, kiedy przed momentem
Młode lwięta Ojczyzny zaklął sakramentem
I wołał, płomień święty w każdej czując żyle:
"Z piersi naszych uczyńmy wrogom Termopile (10)!"

Teraz idzie natchniony, jakby od modlitwy,
Jest wodzem Polski! Polskę prowadzi do bitwy!

Trąbka. Jazda naciera. Oddział otoczony,
Jakby na Saskim placu (11) łamie się w plutony (12),
Sprawnie, na głos komendy i szabli błyśnienie,
Rozsypuje się w łańcuch, wsiąka w groźne cienie
Z za drzew, z za płotów, z pustki pali w tyraljerce (13)
Czarne siecze powietrze iskra po iskierce,
Klątwy, dziki kwik koni, pierzchających wrzawa
I wielki krzyk tryjumfu: "Formuj się (14)!" Warszawa

Miasto śpi. Wyludnione sinieją ulice,
Pozatrzaskane furty, zgłuchłe kamienice,
Okna gmachów, jak martwe wielkoludów oczy,
Z pogaszonych latarni swąd i dym się toczy,
Bojaźń — Zdrada — Niepewność przyległy pod dachem,
Domy, jak groby, mroźnym zalatują strachem,
Z tysiąca strun życiowych nie drgnie żadna struna,
Jakby miasto wymarło od ciosu pioruna.

Podchorążowie idą... Widzisz w mdłej poświacie
Twarze w prochowej sadzy, junackie postacie,
Granat mundurów, płaszcze, orły na kaszkietach,
Krew czarnemi plamami schnącą na bagnetach.
Podchorążowie idą... Zew grzmi... Bęben warczy,
Od murów się odbija, jako miecz od tarczy,
Za broń! za broń, kto Polak! za wolność! za prawo!
Podchorążowie idą! A ty śpisz, Warszawo!

Stój! Jenerał Trębicki (15) z szablą, jak do cięcia,
Leci do Belwederu, do Wielkiego Księcia (16).
" Generale! Pod białym opowiedz się ptakiem!
Prowadź nas! kraj cię woła! Pomnij, żeś Polakiem!"
I wstrzymują rumaka i wznoszą ramiona.
Trębicki z dumną twarzą słucha: raczej skona,
Niźli złączy się z buntem! Grożą! a on hardo
Smierć — żołnierz nieugięty! — wyzywa z pogardą.

Z pianą gniewu na ustach, ze szpadami w dłoniach
Rwą Hauke (17) z Meciszewskim (18) na dyszących koniach,

Despotyzmu narzędzia, tyranom powolne,
Napowrót chcą w obroże zakuć szyje wolne.
"Jakobiny (19)! do koszar! Precz! zegnijcie grzbietu!"
I huknął w podchorążych wystrzał z pistoletu.
O, swobodo! krew zlała twe graniczne słupy.
Trębicki — Meciszewski — Hauke: krwawe trupy!
Naprzód! Leć, orle biały, w pęd do przyszłych losów!

Od Arsenału (20) bije gwałt zmieszanych głosów.
Ciężki tupot piechoty, która kłusem bieży,
Łoskot dział zataczanych rękami żołnierzy,
W dźwierze kute żelaznych drągów dźwięczne razy
Górujące nad wrzaskiem dowódców rozkazy,
Rozlana od Nalewek skrzy się łuny smuga...
Biegiem! Wylot Bielańskiej! jeszcze moment! Długa!
Arsenał!...

Nim wzniesie sztandar buntu, jak wielki chorąży,
W pozornym się letargu Stare Miasto grąży,
Od pełni (21) biorąc barwy zielono-błękitne,
Jak na warcie czuwają domy starożytne.
Rynek pusty, lecz z okien, przymkniętych napoły,
Patrzą oblicza groźne, jak zemsty anioły,
Bo tu każdy głaz w bruku, każdy mur pamięta
Zmartwychwstalne podwójnie Wielkanocne święta (22)!

Z za węgłów ktoś się czai, w głębiach mrocznych sieni
Drżą słowa od jarzących gorętsze płomieni,
Czuć, że siła potężna trzyma je na smyczy,
Gdy puści, pierś rozdęta, jak bawół, zaryczy,
Gdy puści, nic nie zdzierży tej ćmi, co lawiną
Runie w miasta ulice: których spotka — zginą!
I będzie, jakby wiódł ją duch Kilińskich blady,
Stawiać zdrajcom szafoty (23) i grzmieć z barykady (24)!

Mrok pełza po zaułkach, jak potworne macki,
Z mroku wątła się postać wynurza: Mochnacki (25)!
Wątła, ale piorunna tą godziną cudu,
Ciskający gromami Jowisz (26)! trybun ludu (27)!
Krzykną!: "Polska!" i bramy, jak Sezam, rozpękły (28),
Krzyknął: "Do broni!" serca, jako dzwon, oddźwiękły,
Sypie się tłum roboczy z suteryn, z poddaszy,
Wołają: "Karabinów dajcie nam! pałaszy!"

W krwawych światłach pochodni wichrzą się, jak fale,
Ślusarze, krawcy, szewcy, stolarze, kowale.
Prosty lud, z tych, co wznoszą i co burzą trony,
Zapałem nieprzytomny, ofiarą szalony,
Pamiętny Kołłątaja, Kościuszki, Racławic,
Z dłońmi czarnemi, z okiem w płomieniach błyskawic,
Dobywa starych krucic (29), nóż o mur nastala
I krzyczy Mochnackiemu: "Prowadź na Moskala!"

Pstry widok: gołowąsy i srebrzyste dziady,
Ten z siekierą, ten dumny z rdzawej szwedzkiej szpady (30),
Ów z halabardą (31), inny z tureckim bułatem (32),
Broń ze skrytek wyjęta pali się szkarłatem,
Czamary (33), kurty, fraki, kapoty, kontusze (34),
Rogatywki, kołpaki, czapki, kapelusze,
Ten z czasów Stanisława, ten z pruskich, ten z Księstwa (35),
A z ust wszystkich "Do broni!" grzmi, jak pieśń zwycięstwa.

Do broni! głosów tysiąc powtarza to hasło.
Do broni! z okien, z sieni, z wnętrz domów zawrzasło.
Do broni! Jak piosenkę śpiewają dziewczęta.
Do broni! woła przeszłość z mogiły odklęta.
Do broni! zbiór kamienic modli się prastaty.
Do broni! od zbudzonej odhuknęło fary (36),
Do broni! na wiślane gdzieś topiele goni.
Do broni! lud warszawski łańcuch rwie,.. do broni.

Poszli!...

Pod Arsenałem ciżba kłębi się i miota
Walczą moskiewska gwardja i polska piechota,
Czwartakom, pomawianym o łaski książęce,
Do utarczki drżą serca i palą się ręce.
Skoczyli! bagnet kąsa zjadliwy, jak żmija,
Żołnierz kurczy się, pręży, uderza, zabija,
A śród furji bojowej, dyszącej z bagneta,
Humor dziecka ulicy strzela, jak rakieta.

(1) Z d. 29 na 30 listopada r. 1830.
(2) Straże, czaty.
(3) Jana III Sobieskiego w Łazienkach Królewskich.
(4) W pobliżu Łazienek, przy ul. Pięknej i Górnej, istniała szkoła podchorążych piechoty, założona w r. 1815 celem kształcenia oficerów.
(5) Na miejscu kościołka drewnianego i starego pałacu, zwanego po włosku Belvedere czyli Piękny widok, w r. 1822 wzniesiono nowy pałacyk. Mieszkał w nim cesarzewicz rosyjski, wielki książę Konstanty Pawłowicz, od r. 1814 do wybuchu powstania wódz naczelny wojska polskiego.
(6) Ludwik Nabielak, ur. 1805, zm. 1883 r., poeta i literat.
(7) Seweryn Goszczyński, ur. 1803, zm. 1876 r., poeta, autor "Zamku Kaniowskiego".
(8) Gromadny wystrzał na cześć czyją.
(9) Piotr Wysocki, ur. 1799 r., w r. 1830 podporucznik, jeden z twórców powstania, posunięty wkrótce na dowódcę pułku podczas szturmu Warszawy r. 1831, wpadłdo niewoli i zmarł 1877 r. na Syberji.
(10) Wąwóz w górach Grecji, w którym na 480 lat przed narodzeniem Chrystusa, król spartan Leonidas z 300 wojownikami bronił przejścia całemu wojsku perskiemu, dopóki sam ze wszystkimi towaszami nie poległ.
(11) Zwykle miejsce mustr i parad wojskowych za Królestwa kongresowego.
(12) Mały oddział żołnierzy.
(13) Szereg czyli łańcuch oddzielnie posuwających się czyli rozsypywanych strzelców; zowie się tyraljerami.
(14) Komenda wojskowa: Stawaj do szeregu! Bierz za broń!
(15) Generał Stanisław Trębicki. adjutant ks. Konstantego, na krótko przed wybuchem powstania mianowany dowódcą szkoły podchorążych.
(16) Konstantego.
(17) General Maurycy hr. Haube, minister wojny.
(18) Pułkownik Filip Meciszewski, naczelnik sztabu artylerji i inżenierji.
(19) Nazwa najzagorzalszych demokratów i republikan francuskich z czasów wielkiej rewolucji, nadana z powodu, że zgromadzali się w klasztorze św. Jakóba w Paryżu.
(20) Zbrojownia u zbiegu ulic Długiej, Bielańskiej i Nalewek, wzniesiona w r. 1643 przez króla Władysława IV, teraz więzienie.
(21) Księżyca.
(22) Powstanie Kościuszkowskie w Warszawie wybuchło w Wielki czwartek, dn. 17 kwietnia r. 1794.
(23) Pomost drewniany, na którym kat wymierzał karę skazańcom.
(24) Przegroda utworzona na prędce z byle czego wpoprzek ulicy gwoli powstrzymania napastnika i osłonie własnej.
(25) Maurycy Mochnacki, ur. 1803, zm. 1835 r., literat i polityk, podczas powstania został podporucznikiem, był pod Ostrołęką raniony.
(26) Bóg najwyższy u starożytnych rzymian, władca piorunów.
(27) Urzędnik w starożytnym Rzymie do obrony praw i popierania żądań ludu.
(28) Zaklęta brama do skarbca w baśniach wschodnich.
(29) Krótki, kieszonkowy pistolet.
(30) Przechowanej od czasu najazdów szwedzkich na Polskę.
(31) Siekiera z grotem osadzona na długiem drzewcu.
(32) Szabla z przedniej stali.
(33) Odzież w kształcie długiego surduta, zapięta pod szyją, fałdowana z tyłu, oszyta na piersiach sznurkami.
(34) Krótka suknia odświętna, wdziewana nawierzch żupana, z wykrojem na piersiach i rozciętymi rękawami czyli wylotami.
(35) Z czasów panowania ostatniego króla Stanisława Augusta, od r. 1764 do 1795, z czasów panowania w Warszawie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I-go i Fryderyka Wilhelma III, od r. 1796 do 1806, i z czasow Księstwa Warszawskiego od r. 1807 do 1819.
(36) Kościoły parafjalne zwano farami; tu mowa o Kościele św. Jana.

Koniec wersji demonstracyjnej.

GROCHÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRZYŻYK Z OLSZYNKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARSZ SKRZYNECKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚMIERĆ SOWIŃSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROTMISTRZ JACEK CHOLEWA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IMIONNIK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DESZCZ LISTOPADOWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej