Franciszek II Rakoczy

PAMIĘTNIKI Z WOJNY WĘGIERSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1703

1704

1705

1706

1707

1708

1709

1710

1711

PAMIĘTNIKI Z WOJNY WĘGIERSKIEJ

OD 1703 ROKU AŻ DO JEJ KOŃCA (1703-1711)

Franciszek II Rakoczy

1703

Moim zamysłem nie jest tu spisanie historii narodu węgierskiego czy też wyszczególnienie, co z nim uczyniono od chwili, gdy, pozbawiony wolności zagwarantowanej mu prawami, został podporządkowany panowaniu obcego narodu. Jego grzechy ściągnęły nań żelazną lagę obcych władców, którą tak mocno został uderzony przez boską sprawiedliwość, że ciosy jej odczuły wszystkie stany królestwa. Żądza władzy nie znającej prawa rozpleniła się wszędzie.

Ja sam dotąd niewiele doświadczyłem tych niedoli, przeciw którym walczył naród, młodość bowiem spędziłem za granicą: najpierw przez pięć lat studiując w Czechach, później przez kilka lat — we Włoszech, wreszcie dalsze lata strawiłem na dworze wiedeńskim, na płochych rozrywkach młodego wieku.

Kiedy jednak na nowo osiadłem w ojczyźnie, zniewagi osobiste, a jeszcze bardziej publiczne, sprawiły, iż jarzmo, pod którym jęczał naród, stało się dla mnie bardzo dotkliwe. Jako że opowiedziałem już o tym szczegółowo w pierwszej księdze moich Wyznań, nie chcę powtarzać wszystkiego raz jeszcze. Jest to przyczyna, dla której nie będę już więcej opisywać tego, co się ze mną działo przed moim uwięzieniem, w trakcie niewoli i po ucieczce — jako faktów związanych w większości z osobą prywatną, obywatelem miłującym wolność — aby przejść do opowieści o tym, co uczyniłem jako osoba publiczna podczas owej wojny.

Nie obawiam się szczerze Ci wyznać, Odwieczna Prawdo, której poświęciłem te Pamiętniki, że jedynie umiłowanie wolności i pragnienie wyzwolenia ojczyzny spod obcego jarzma było celem wszystkich moich poczynań. Nie kierowało mną ani pragnienie zemsty, ani pragnienie zdobycia korony czy księstwa, ani też żądza władzy. Jedynie próżna chwała płynąca z wypełnienia obowiązku względem ojczyzny i ziemskie poczucie godności, które miało swe źródła w naturalnej wielkoduszności, pobudzały mnie do działań występnych w stosunku do Ciebie, mój Boże!, albowiem wszystkie te pobudki wypływały ze mnie i na mnie się kończyły. Dlatego też od chwili, gdy wyszedłem z więzienia i znalazłem w osobie hrabiego Bercsényiego wiernego towarzysza mej doli, wszystkie nasze rozmowy zmierzały do wykorzystania dla naszej ojczyzny okoliczności wielkiej wojny, jaka zagrażała Europie. Hrabia jednak, zawiedziony w nadziejach, jakie pokładał w królu polskim Auguście, pozbawiony był pomocy i rady. Nie pozostawało mi nic innego, jak liczyć na opiekę i pomoc króla Francji na mocy traktatów zawartych niegdyś z moim pradziadem, Jerzym I. które rozciągając się również na spadkobierców gwarantowały poparcie mojego rodu w księstwie Siedmiogrodu w razie elekcji. Nie będąc jednak w posiadaniu autentycznego dokumentu stwierdzającego zawarcie sojuszu z Francją oraz podobnego sojuszu ze Szwecją, łudziłem się, że będę mógł się powołać na pamięć o tych dokumentach i że pomoże mi w tym aktualny stan rzeczy.

Opierając się na takim rozumowaniu, wyjawiłem swe projekty markizowi du Héron, podówczas ambasadorowi króla Francji przy dworze polskim. Przed moim uwolnieniem z więzienia i przybyciem do Polski hrabia Bercsényi wyjaśnił królowi polskiemu oraz rzeczonemu ministrowi, jakie udogodnienia i korzyści wynikłyby z wywołania wojny na Węgrzech. Toteż ów ambasador był przychylnie usposobiony do naszego projektu.

Tymczasem, ze względu na to, iż wojna już rozpoczęta we Włoszech w imieniu króla Hiszpanii z dość niefortunnego poduszczenia, jak się potem okazało, nie została jeszcze oficjalnie wypowiedziana przez Arcychrześcijańskiego Monarchę, ambasador oświadczył mi, że jego władca z tego powodu nie może wziąć mnie jawnie pod swą opiekę, lecz że zrobi wszystko, co tylko będzie konieczne, aby zagwarantować bezpieczeństwo mojej osoby. W tej sytuacji, w oczekiwaniu na wybuch wojny między Francją a cesarzem, musiałem pozostawać w ukryciu pod przyjacielską opieką kilku polskich panów. Takie postawienie sprawy przez króla francuskiego uświadomiło mi od samego początku, że nie mogę liczyć na pamięć o rzeczonym sojuszu.

Zważywszy wszelako, że król polski i większa część wielmożów należeli do stronnictwa cesarza, żyłem ciągle w wielkim niebezpieczeństwie. Musiałem więc pójść za radą ambasadora, który strzegąc mojej osoby z wielkim oddaniem, czujnością i żarliwością, nie widział nikogo wśród polskich magnatów wiernych interesom Francji, komu mógłby z większym zaufaniem powierzyć opiekę nad moją osobą niż wojewodzinie bełskiej, która podczas ostatniej elekcji była niezwykle oddana stronnictwu księcia Contiego. Dama ta odznaczała się siłą ducha, męską odwagą i wielkodusznością niezwykłą dla osób jej płci. Ponieważ jednak przebywała w Karlsbadzie w Czechach, ustaliliśmy, że będziemy oczekiwać jej powrotu w dobrach starosty — kapitana Męcińskiego, który darzył wielką przyjaźnią i sympatią hrabiego Bercsényiego. Mieszkaliśmy więc w zamku w Mińsku prawie miesiąc, aż do przyjazdu wojewodziny, po czym udaliśmy się do Warszawy, nikomu nie znani.

Zostałem przejęty przez ową damę w sposób świadczący o wielkiej i szlachetnej przyjaźni. Odesłano nas do jej męża, pana ze znakomitego rodu Sieniawskich, z którym łączyło mnie dalekie pokrewieństwo poprzez Batorych i Kostków. Pozostawaliśmy pod jego troskliwą opieką i całkowicie na jego utrzymaniu, narażeni na wiele śmiertelnych niebezpieczeństw; pisałem o nich po trosze w innym moim dziele, kończąc na roku, którego wydarzenia będę teraz relacjonował.

W ciągu tych dwóch lat markiz du Héron, mój ogromnie oddany przyjaciel, został nagle zatrzymany w Warszawie i odesłany do Francji z rozkazu króla polskiego, który podejrzewał go o potajemną korespondencję z królem szwedzkim. Następcą du Hérona na tym urzędzie został markiz de Bonnac, który rezydował w Gdańsku. Otrzymał on rozkaz od swego władcy opiekowania się nami i wypłacania nam rocznej pensji w wysokości dwunastu tysięcy liwrów dla mnie oraz ośmiu tysięcy liwrów dla hrabiego Bercsényiego. Jednakże w sprawie zasadniczej, czyli w tym, co dotyczyło rozpoczęcia wojny na Węgrzech, wszystko posuwało się bardzo powoli, zważywszy, że miałem pertraktować z ministrem, którego nie znałem, dwór zaś francuski nie stwarzał nawet jakichkolwiek nadziei na zadośćuczynienie moim prośbom. Moje zaś propozycje zawierały się w następujących punktach:

I. Niechaj w Gdańsku będą przygotowane pieniądze, jako niezbędny motor działań wojennych, niech czekają oficerowie i wszelkie rodzaje uzbrojenia.

II. Niechaj polscy magnaci zostaną nakłonieni do wystawienia 4000 konnych i tyluż piechoty, abym mógł z nimi wkroczyć na Węgry; w królestwie tym bowiem nie było wówczas oddziałów cesarskich, garnizony były źle zaopatrzone, fortece zaś i umocnienia — źle strzeżone. Łacno więc mogłem przypuszczać, że poruszy się lud i szlachta i że przy ich pomocy zawładnę fortecami; miałem nadzieję połączyć moje siły z siłami elektora bawarskiego i wynieść tego księcia, za zgodą całego królestwa, na tron Węgier. Do owej chwili zawładnął on już Linzem i Passau, miastami w Górnej Austrii. Wszelako projekty te, choć była podkreślana i łatwość ich wykonania, i wszelkie korzyści z nich płynące, zostały ledwie rozpatrzone przez posła i dwór, który zupełnie nie orientował się w sprawach węgierskich, i uznane za niemożliwe do spełnienia. I chociaż całkowicie ich nie odrzucono, sądzono raczej, że zrodziły się z rozpaczy i zamiaru odwołania się do ostateczności. Uważałem, że dla ułatwienia ich wykonania byłoby wskazane, aby król francuski jakimkolwiek sposobem namówił Turków do udzielenia pomocy Thökölyemu. Tak oto na powolnym roztrząsaniu podobnych projektów minęły dwa lata mego wygnania w Polsce.

Tymczasem lud węgierski był nadal gnębiony wszelkiego rodzaju haraczami i nieznośnym podwyższaniem podatków. Rozkazano, aby komitaty wystawiły po dwanaście tysięcy ludzi, którzy mieli być wysłani do Włoch lub cesarstwa. Cena soli, której złoża są w królestwie bardzo bogate, została tak podniesiona przez narzucenie opłat celnych, że biedny lud zmuszony był jeść cbleb bez soli. Wszystkie te ciężary łączyły się jeszcze z wieloma nadużyciami i wszelkiego typu szalbierstwem w urzędach i przy pobieraniu podatków. Podwojono straże celne, a te uciekały się do takich okrucieństw, że wszyscy, którzy naruszyli rozporządzenie, zgnębieni i zastraszeni groźbą kary i tortur, straciwszy jakąkolwiek nadzieję na przebaczenie, zmuszeni byli ukrywać się po lasach i w górach. Znaleźli się wśród nich również moi poddani z księstwa Munkacz.

Z początkiem wiosny tego roku oni to pierwsi wysłali do Polski wspomnianego László Bige wraz z pewnym ruskim księdzem, aby upewnić się, czy jeszcze żyję. Błąkali się długo przy granicy i wreszcie dzięki nie sprawdzonej pogłosce dowiedzieli się, że w Brzeżanach mieszka kilku Węgrów. Skierowali więc tam swoje kroki i po długich poszukiwaniach odnaleźli mnie. Przedstawili mi skrajną niedolę ludu i rozpacz, która popychała ich do pochwycenia broni, jeśliby tylko uzyskali ode mnie obietnicę pomqcy. Oznajmili mi, ze w kraju poza garnizonami jest bardzo mało oddziałów cesarskich, że nawet regiment Montecuccolego otrzymał już rozkaz wymarszu do Włoch. Toteż, jeśli nadeszłaby choćby skromna pomoc, łatwo byłoby skłonić lud do walki zbrojnej, szlachta zaś z pewnością przyłączyłaby się do niej wraz z oddziałami wystawionymi przez komitaty, aktualnie rozproszonymi po kraju, albowiem były one zmuszone do zaciągu, czyli do opuszczenia ojczyzny i rodzin. Należało wreszcie dać im nadzieję na jak najszybszą pomoc z obawy, żeby ci, którzy byli zdolni do noszenia broni, nie zostali zmuszeni do opuszczenia kraju.

Takie były propozycje ludu, niezbyt przemyślane, i byłoby nieroztropnie godzić się na nie. Nie należało ich wszelako całkiem zlekceważyć. Dlatego też po naradzie z hrabią Bercsényim postanowiliśmy wysłać naszego posłańca, aby przekonać się o prawdziwości owych doniesień, a zwłaszcza, aby z całą pewnością przekonać się o nastrojach i sekretnych poczynaniach ludu znad Cisy. Dla spełnienia tej misji wybraliśmy stajennego hrabiego, młodzieńca z natury pojętnego i szczerze nam oddanego. Miał on zapewnić mych poddanych, że jestem cały i zdrów, że mieszkam w pobliżu i że gotów jestem ich wspomóc, jeśli tylko będę mógł liczyć na ich gotowość, posłuszeństwo, oddanie i chęć walki. Człowiek ten w ciągu dwóch dni objechał większą część moich włości oraz kraj zacisański, lud zaś dał mu za towarzysza drogi powrotnej Mihálya Papa. Wszędzie spotykał ludzi zapalonych i gotowych do walki, wystarczyło więc wydać rozkazy i posłać sztandary, żeby ten tłum bez przywódcy ukonstytuował się w jeden organizm, którego część, nie mogąca już znieść swej niedoli i odwlekania chwili wybuchu powstania, schroniła się w górach, by tam czekać na moje rozkazy. Skoro sprawy zaszły tak daleko, a nastawienie ludności było tak pomyślne, sądziliśmy, iż należy skorzystać z owej gorączki, w jakiej znalazły się wszystkie umysły, i nakazaliśmy sporządzenie sztandarów i chorągwi. Rychło były one gotowe, wysłaliśmy więc emisariuszy, zaopatrzonych w listy podpisane przeze mnie i hrabiego Bercsényiego, w których obiecywaliśmy naszą pomoc. Surowo przykazaliśmy, żeby nie rozwijano tych sztandarów aż do wydania następnych rozkazów oraz żeby nie grabiono szlachty. Nadto zalecaliśmy spróbować jakiegoś wojennego fortelu, zająć tym sposobem kilka twierdz strzeżonych przez Austriaków.

Wysławszy emisariuszy pojechaliśmy zobaczyć się z przyjaciółmi, księciem Wiśniowieckim i Potockim, wojewodą kijowskim. Chcieliśmy prosić ich o wystawienie pewnej liczby oddziałów wojskowych, w zastaw proponując nasze majątki. Po powrocie z tej podróży, która uwieńczona została powodzeniem, uważałem za słuszne, żeby hrabia Bercsényi udał się do Warszawy, a stamtąd, jeśli okazałoby się konieczne, pojechał aż do Gdańska w celu przeprowadzenia negocjacji z markizem de Bonnac. Hrabia miał mu donieść o wszystkich poczynionych już krokach oraz błagać o materialne poparcie tego tak ważnego przedsięwzięcia, które mogło w przyszłości mieć bardzo doniosłe następstwa. W oczekiwaniu na rezultaty jego podróży postanowiłem zatrzymać się w Oleszycach, u wojewodziny bełskiej, żeby być w pobliżu i móc tajnymi drogami kierować rozpoczętymi sprawami na Węgrzech oraz aby podtrzymywać kipiący zapał ludu nadzieją rychłej pomocy.

Mniej więcej w dwa tygodnie po wyjeździe hrabiego Bercsényi-ego pojechałem ze wspomnianą wojewodziną do jej dóbr w Drozdowicach, gdzie przebywał wojewoda podolski, Kątski, generał artylerii i nasz serdeczny przyjaciel. Z listów przywiezionych do wojewodziny dowiedziałem się, że wielu węgierskich szlachciców przybyło do Lwowa. Z obawy, żeby nie została rozgłoszona przyczyna ich przyjazdu, kazałem ich wezwać do Drozdowic.

Doniesiono mi, że w chwili przyjazdu naszych emisariuszy na widok sztandarów lud ożywiony nadzieją mego przywództwa nie mógł powstrzymać się od chwycenia za broń i rozpoczęcia wspólnej walki o wyzwolenie ojczyzny spod obcego jarzma. Na ich czele stał István Majos. który właśnie do nas przyjechał wraz z Mihályem Papem. Był to szlachcic mężny, lecz ubogi. Powiadomił nas, że kilka tysięcy osób z ludu chwyciwszy za broń oczekuje na granicy mego przybycia i że w ich imieniu prosi mnie, bym nie opuszczał tak wielkiej rzeszy, która przybyła w te strony wiedziona nadzieją, zaufaniem oraz wiarą w moją pomoc. Dodał też, iż nie brakuje im ani serca, ani odwagi do ścisłego wykonania rozkazów, lecz potrzebny im jest przywódca umiejący wykorzystać zapał i nienawiść tego ludu, którego liczba zwiększała się z każdym dniem i który nie umiał pozostawać w bezczynności. Dlatego też przysłano go tu wraz z komilitonami, licząc na to, że wrócą ze mną lub przynajmniej z moimi nowymi rozkazami.

Oto, z czym przybywało poselstwo tego zbuntowanego ludu, który od pewnego czasu grasował na rubieżach komitatów Máramaros, Ugocsa i Szatmár, grabił szlachtę, plądrował kościoły i młyny, rozwinąwszy sztandary wbrew moim zamiarom i rozkazom, które im posłałem. Wzburzyło to tak szlachtę owych komitatów, że pochwyciła za broń, ów zaś złodziejski oddział czując się w potrzasku schronił się na granicy z Polską.

Komendantem Koszyc był wówczas markiz Nigrelli, cesarski generał artylerii, rodem z Włoch. Zdawał on sobie sprawę z sytuacji Węgier i nastawienia ludności, toteż z braku regularnych oddziałów nakazał w imieniu cesarza wyruszyć szlachcie swoich komitatów z banem na czele, aby ścigali łupieżców. Generał ten powziął szczególne podejrzenie co do wierności hrabiego Károlyiego i od chwili wybuchu buntu, wywołanego przez niejakiego Tokajiego, ze specjalną uwagą obserwował jego zachowanie. Tamten, chcąc za wszelką cenę rozproszyć owe podejrzenia, był jeszcze aktywniejszy niż inni i sam zmuszał szlachtę, żeby ścigała ów lud, który pod mymi sztandarami dokonywał grabieży. Po wypędzeniu zaś ich z granic swego komitatu postanowił ścigać i rozbijać ich wszędzie, dokądkolwiek by się udali.

Kiedy przybył Majos, nic o tym wszystkim nie wiedziałem, nie mogłem jednak zaaprobować tego burzliwego przedsięwzięcia, podjętego wbrew mym rozkazom. Posiłki obiecane przez polskich wielmożów ciągle jeszcze nie nadchodziły. Potrzebowałem pieniędzy, a nie wierzyłem zbytnio w obietnice czynione mi przez francuskiego posła. Dlatego też trudności, które w tej mierze narastały ze wszystkich stron, oraz niepewność, w jakiej się znalazłem, skłaniały mnie do odłożenia wyjazdu. Wszelako to, co mi doniesiono o nastrojach ludu, uświadomiło mi niebezpieczeństwo, jakie mogło wyniknąć z dalszej zwłoki.

Zdawałem sobie sprawę, że zapał ludu nie może trwać zbyt długo i że po wygaśnięciu pierwszego płomienia, drugi nie jest już nigdy tak silny. Pomyślałem, że gdyby to wojsko ludowe, tak podniesione na duchu wiarą w moje nadejście z odsieczą, zostało pobite, wówczas powszechna opinia przypisywałaby klęskę mojej nieobecności, chociaż owe oddziały podjęły walkę wbrew moim rozkazom. Ludzie ci nie oskarżaliby siebie samych o brak przezorności, lecz obróciwszy się przeciwko mnie wierzyliby święcie, że opuściłem ich w potrzebie.

Naradziłem się  w tej tak ważnej sprawie z wojewodą, u którego mieszkałem, a który był moim przyjacielem i człowiekiem wielce rozważnym. Atoli po dokładnym przebadaniu wszystkich argumentów tak z jednej, jak i z drugiej strony uznał, że nie jest w stanie udzielić mi rady w tak delikatnej materii. Decyzję podsunęła mi wreszcie moja własna pycha, miłość do ojczyzny, a także pragnienie uczynienia wszystkiego, co było w mojej mocy, aby później nie mieć sobie nic do zarzucenia. Wierząc tedy w słuszność mojej sprawy i zdając się na pomoc Boga, pożegnałem się z przyjaciółmi i pośród wielu czułych łez wyjechałem pod wieczór pewnego bardzo deszczowego dnia, w asyście zaledwie małej garstki żołnierzy z przybocznej gwardii wojewody.

Przebyłem już pół drogi i byłem właśnie w Drohobyczu, oddalonym zaledwie o jeden dzień drogi od granicy Węgier, kiedy nadjechali kurierzy z wieścią, iż owe uzbrojone masy, bez dowódców ni straży, zamroczone winem i pogrążone we śnie, zostały rozbite przez Károlyiego w miejscowości Dolha (Dovgoe) w komitacie Máramaros, że utracono sztandary, a uciekinierzy błąkający się po okolicach wycofali się w góry, oczekując na me rozkazy.

Taki nieszczęsny początek miała owa wojna węgierska, którą podjąłem — przyznaję — wbrew wszelkim regułom rozsądku, pobudzony gorączką młodości i miłością do ojczyzny. Mogłem się jeszcze z niej wycofać i miałbym po temu wszelkie racje, wszelako pokrzepiony jedynym pragnieniem zasłużenia sobie na zaufanie i miłość ludu oraz przekonany o słuszności wyznaczonego celu, wysłałem Istvána Kálnánsyego do księcia Wiśniowieckiego i wojewody kijowskiego Potockiego, aby przyspieszyć nadejście obiecanych posiłków. Postanowiłem więc jechać dalej z zamiarem zebrania rozproszonych oddziałów i ukrycia ich w pobliżu polskiej granicy aż do chwili przybycia posiłków, aby nie dopuścić do wystygnięcia zapału, jaki rozpalił się w sercach ludu. Doniesiono mi, że z łatwością zbiorę rozproszone wojsko i że tylko w moim księstwie Munkaczu gotowych jest pięć tysięcy piechurów i pięciuset konnych.

Nazajutrz dotarłem do miasteczka Skole w Polsce, w asyście — jak już wspomniałem — żołnierzy wojewody podolskiego, wysłanych pod pretekstem odzyskania reszty zaległych pieniędzy należnych artylerii; tymczasem mieszkańcy tej miejscowości zagrodzili mi drogę. Kiedy jednak podczas kłótni zostałem rozpoznany przez jakiegoś Żyda, spór natychmiast ustąpił miejsca powszechnym oznakom radości. Na wieść o moim przybyciu pewien poczciwy starzec — był to Petroniusz Kamieński, wówczas przełożony znajdującego się w tych okolicach klasztoru ruskich mnichów, który niegdyś kołysał mnie jako dziecko w swoich ramionach — rozczulił się wielce na mój widok i aby dostatecznie się mną nacieszyć, odprowadził mnie aż do samej granicy. W następnych latach oddał mi wiele cennych usług, a służąc jako poseł przy pertraktacjach z moskiewskim carem, otrzymał biskupstwo obrządku ruskiego w Munkaczu. Po tak spędzonym dniu wieczorem znaleźliśmy się w górach, zagubieni na przełęczy. Ponieważ zaś nazajutrz rano nie udało nam się dotrzeć do wyznaczonego miejsca, zatrzymaliśmy się w miasteczku Klimiec (Klimec), położonym u stóp Beskidów, oddzielających Polskę od Węgier. Było to, o ile dobrze sobie przypominam, 16 czerwca 1703 r.

Dla większej pewności rozkazałem, żeby przyprowadzono mi oddziały znajdujące się po drugiej stronie gór. Przybyły około południa, uzbrojone w kije i kosy, ale zamiast pięciu tysięcy ludzi przybyło zaledwie pięćdziesięciu konnych oraz dwustu pieszych ze zwyczajnymi chłopskimi fuzjami. Ich dowódcami byli wieśniak, Tamás Esze, mój poddany z miejscowości Tarpa, i Albert Kiss, złoczyńca i złodziej, wygnany za popełnione przestępstwa. Wśród tych, którzy dowodzili tą zbieraniną, zaledwie Móricza i Horvatha można było nazwać żołnierzami. Pierwszy z nich był kiedyś zwykłym żołnierzem w twierdzy munkaczewskiej, drugi — służył niegdyś jako sierżant w wojsku austriackim. Co do reszty, były to szumowiny, których rzemiosła wojennego nauczył rozbój. Majos, który przybył wraz ze mną, pragnął nimi dowodzić z racji swego szlachectwa, ale będąc młodzieńcem skłonnym do kieliszka, pyszałkiem i zadziorą, niezbyt nadawał się do tej roli. Owa tłuszcza nie chciała zaś być pod jego rozkazami z powodu naturalnej nienawiści między ludem a szlachtą węgierską. Mihály Pap, brodaty starzec i tęgi pijak, przedstawiciel chłopów, chciał dowodzić konnicą. Faktycznie, wszyscy oni byli ignorantami, skłóconymi między sobą i niezdolnymi do spełniania nawet zadań kaprala. Jednakże poważał ich lud i nie sposób było odebrać im owych stanowisk ani też znaleźć lepszych na ich miejsce.

Ujrzawszy mnie zatem, ta garstka wieśniaków, opanowując wybuchy radości i zaprzestawszy strzelaniny, wysłuchała mej powitalnej oracji nie skąpiącej pochlebstw. Jedni rozpoznawali mnie po sposobie mówienia, inni zaś wątpili, czy to naprawdę jestem ja we własnej osobie. Na koniec pierzchły wszelkie wątpliwości, kiedy z całą żarliwością wyraziłem mą miłość do ojczyzny i szczere przywiązanie do nich samych; wówczas radośnie i z całą gorliwością zaprzysięgli mi wierność. Musiałem sam odpowiednio uszeregować cały ten motłoch, składający się ze zwykłych band. Wyznaczyłem straże, a gdy robiłem nocny obchód, ukradkiem słuchałem poufnych rozmów, żeby lepiej poznać ich nastawienie do mojej osoby i do dowódców. Prowiant dzielono w mojej obecności, baczyłem przy tym pilnie, aby tej niezdyscyplinowanej tłuszczy nie rozdawano wina ani wódki. Kazałem publicznie ogłosić moje zarządzenia i wyznaczyłem sędziego dla utrzymania dyscypliny; dając tedy od samego początku przykłady sprawiedliwości i surowości przeciwko przeniewiercom, starałem się utrzymać w karności te ludowe szeregi pod groźbą kary.

Dwa dni upłynęły mi na podobnych zajęciach, kiedy to wieść o moim przybyciu rozeszła się szerokim echem po księstwie Munkacz i aż trudno mi było uwierzyć w radość i gorliwość ludu, z jaką nadciągał ze wszystkich stron. Przychodzili całymi grupami, przynosząc ze sobą chleb, mięso i inne niezbędne rzeczy. Ludzie ci przybywali wraz z żonami i dziećmi, a widząc mnie z daleka klękali i żegnali się na modłę Rusinów, płacząc ze wzruszenia, co i mnie samemu wyciskało z oczu łzy. O zapale i uczuciach tego ludu nie tylko świadczyły przyniesione prowianty; odesławszy do domu żony i dzieci włączali się do szeregów mego wojska uzbrojeni zaledwie w szable, widły i kosy, przysięgając mi wierność na śmierć i życie.

W niedługim czasie liczebność moich oddziałów wzrosła aż do trzech tysięcy ludzi; zapał wieśniaków, przewyższający znacznie ich rzeczywiste siły, wzmagał się z dnia na dzień. Korzystając więc z dobrej woli moich poddanych, udało mi się namówić ich do oddania koni pociągowych, aby zwiększyć liczbę kawalerzystów. Dzięki temu moja konnica, uzbrojona w chłopskie strzelby, szybko osiągnęła liczbę trzystu ludzi, wieść zaś gminna, zawsze wszystko wyolbrzymiająca, głosiła już o tysiącu.

Podczas gdy wszystko to działo się na granicy, Károlyi, dumny z udanej wyprawy do Dolhy, zawiózł na dwór wiedeński pięć sztandarów, które przyjęte zostały jako zadatek jego wierności i faktyczne świadectwo rozgromienia buntowników. Zwycięstwo Károlyiego nie zostawiało dworowi wiedeńskiemu żadnej wątpliwości, że rozruchy, wywołane czy to przeze mnie, czy też przez rozpaczliwą sytuację, w jakiej znalazł się lud, zostały całkowicie zdławione. Spowodowało to wydanie rozkazu regimentowi Montecuccolego, jedynemu stacjonującemu na Węgrzech poza obsadą twierdz, przyspieszenia wymarszu w kierunku Italii.

Jak już powiedziałem, powiększyła się znacznie liczba moich oddziałów i wzrósł jeszcze ich zapał, a więc przeszedłem granicę Węgier niczym Cezar Rubikon, by dłużej nie być ciężarem dla Polaków. Nie mogłem wszakże długo popasać w górach, albowiem ziemia tutaj rodziła jedynie owies, a chleb owsiany nie smakuje tym, którzy doń nie nawykli. Dlatego też, rozesławszy małe partie na zwiady i wywiedziawszy się, że nie ma wokół żadnych wrogich sił, postanowiłem zejść na munkaczewskie niziny i osiąść w samym mieście Munkacz, oddalonym od zamku na odległość armatniego wystrzału. Nie miałem już bowiem żadnej nadziei na powiększenie oddziałów ani na zdobycie prowiantu w tych górach. W wojsku węgierskim panował zaś taki nastrój jak i u wszystkich mieszkańców nizin, mających wstręt do przebywania w górach.

Zostałem nakłoniony przez tajnych posłów całej ludności zacisańskiego kraju, przez tak zwane miasta hajduków, przez Jazygów i Kumanów, do zejścia na niziny. Garnizon zamkowy, liczący zaledwie pięciuset piechurów austriackich, nie był dla mnie przeszkodą, część bowiem z nich przygnieciona była już starością, młodsi zaś — pożeniwszy się w okolicznych wioskach, byli zwolennikami mojej sprawy. Było w tym garnizonie wielu oficerów szczerze mi oddanych, przy których pomocy mogłem liczyć na opanowanie twierdzy. Zaiste wszelkie przyczyny nagliły mnie do opuszczenia gór i zejścia na niziny. Zorganizowawszy tedy, jak mogłem najlepiej, ów ludowy korpus piechoty i kawalerii, przybyłem do Munkacza po trzech dniach marszu. Dla wyćwiczenia żołnierzy i koni przeprowadziłem kilka bitewnych potyczek pod twierdzą, na modłę węgierską, rozlokowałem piechotę w mieście, zabrałem ze sobą harcowników i wystawiwszy warty zatrzymałem się tam.

Zaledwie jednak spędziłem kilka godzin na odpoczynku, gdy z miasta zaczęły do mnie dobiegać odgłosy kłótni przemieszane z wystrzałami karabinowymi. Skoro tylko bowiem żołnierze znaleźli w piwnicach wino, nikt nie mógł się oprzeć pokusie. Oficerowie zaś, ulepieni z tej samej gliny co i prości żołnierze, wraz z nimi oddali się hulankom, a podochoceni winem, zarówno jedni, jak i drudzy, skorzy byli do kłótni i burd. Ja jeden, trzeźwy i opanowany, musiałem powstrzymać tę rozbisurmanioną hałastrę, posunąwszy się aż do przedziurawienia beczek, żeby zlikwidować jakąkolwiek okazję do pijaństwa.

Pośród tego rozgardiaszu zamroczonego tłumu straże doniosły mi o przybyciu kalwińskiego posła, nazwiskiem Thuri, wysłannika z twierdzy. Życzył on sobie ze mną rozmawiać, żeby przedłożyć mi prośby mieszkańców miasta, którzy schronili się w zamku. Przyjąłem go życzliwie, a ponieważ wypytywałem o sprawy twierdzy i całego królestwa, przekazał mi między innymi wieść o tym, że hrabia Ausberg, komendant fortecy, skądinąd doskonale mi znany, otrzymał właśnie całkowicie pewne wiadomości o regimencie Montecuccolego. Otóż regiment ów, przemierzając kraj Jazygów, w drodze do Pesztu wpadł w zasadzkę i został całkowicie pobity przez tamtejszą ludność. Wiadomość ta wydawała mi się tym bardziej wiarygodna, iż niedawno przyjmowałem u siebie posłów od Jazygów i Kumanów, którzy chcąc przyłączyć się do mego stronnictwa zapewniali mnie o swej wierności i gotowości do buntu.

Wszelako nowiny te, tak pomyślne dla moich spraw, następnego już dnia zostały przytłumione ciężarem innych, całkiem przeciwnych. Albowiem oddziały wysłane na wojnę donosiły, że do zamku Szerednye, odległego o dwie mile, przybył szwadron austriackiej kawalerii, eskortując wozy naładowane prochem. Na wieść o moim pojawieniu się w okolicy Austriacy postanowili się zatrzymać w rzeczonym zamku, aby nie narażać amunicji na niebezpieczeństwo. Dobrze znałem położenie tego zamku, ze wszech stron otoczonego murami i głęboką fosą, co dawało wojskom austriackim całkowitą przewagę nad moimi źle uzbrojonymi oddziałami.

Postanowiłem tedy, że sięgnę również do argumentów pieniężnych i rozesłałem ludzi, by podłożyli ogień w oborach i owczarniach przyległych do muru, żeby tym sposobem przenieść pożar w stronę zewnętrznego podwórza zamku, na którym stały owe wozy. Nadto uformowałem oddział wyborowych strzelców, którzy mieli się ukryć w przydrożnych chaszczach oraz moczarach i zaatakować wroga w razie, gdyby nie powiódł się plan wzniecenia pożaru i nieprzyjaciel wyruszył nazajutrz w drogę. Wszelako ów motłoch, pozbawiony jakiegokolwiek wojennego doświadczenia, spędziwszy cały dzień na gościńcach, wycofał się, pozostawiając wroga w spokoju.

Kiedy pochłonięty byłem tym wszystkim, moja mała armia rosła z dnia na dzień, szlachta zaś z okolicznych komitatów, zaczynająca mi wyraźnie sprzyjać, wysyłała najbiedniejszych szlachciców, aby upewnili się co do mych sił i zamiarów. Jedni donosili mi o niebezpieczeństwie, na jakie byłem narażony, gdyż Austriacy wysłali morderców, aby mnie zabić, inni głosili, że regiment Montecuccolego przybył już do Ungvśru. Ta wiadomość potwierdzona została przez pewnego szlachcica niedawno tu przybyłego, który przez kilka dni maszerował wraz z owym regimentem. Nie mogłem więc mieć najmniejszych wątpliwości co do wiarygodności owej nowiny. Wydawało mi się wszakże, że miałoby to bardzo poważne konsekwencje, gdybym na pierwszą pogłoskę o nadejściu jednego zaledwie regimentu wycofał się nagle z całą armią, którą oceniano już na dziesięć tysięcy ludzi. Takie trwożliwe posunięcie mogłoby zniechęcić zarówno ludność, jak i żołnierzy, choć uważałem, że znacznie większym błędem byłoby czekać w miejscu ze wszech stron odsłoniętym, gdzie domy były drewniane i kryte słomą, mając faktycznie trzy tysiące pieszych i około pięciuset konnych uzbrojonych częściowo w chłopskie strzelby — to znaczy czekać w tak niekorzystnych warunkach na wsparcie oddziału liczącego około tysiąca dwustu kirasjerów. Tym sposobem naraziłbym na skrajne niebezpieczeństwo zarówno moją osobę, jak i interesy mojej ojczyzny.

Zatem bardzo potrzebowałem rady, w jaki sposób podtrzymać zapał żołnierzy oraz wiarę w ich wielką siłę, a jednocześnie uniknąć zbliżającego się niebezpieczeństwa. Tej zbawczej rady mogłem oczekiwać jedynie od siebie samego. Rozesławszy więc czym prędzej podjazdy i zwiadowców do okolicznych wiosek i skrzętnie ukrywając wiadomość o zbliżaniu się Austriaków, wysłałem nocą garstkę nieuzbrojonej ludności w góry do zamku w Szentmiklós, odległego od miasta o dwie mile. Poleciłem im obejść zamek od strony lasu i powrócić z drugiej strony twierdzy, tak aby mieszkańcy fortecy sądzili, iż przybywają nowe oddziały. Prawdziwym powodem tego kroku było to, żeby poprzez oddalenie od siebie większej części mych oddziałów, całkowicie pozbawionej broni, mieć w razie uzyskania wiadomości o zbliżaniu się Austriaków pretekst do wycofania się w celu dołączenia do reszty wojska. Nie chciałem bowiem, aby w opinii ludu mój marsz dla połączenia się z resztą oddziałów został uznany za ucieczkę spowodowaną strachem. Zatrzymałem przy sobie najlepiej uzbrojonych żołnierzy i odpoczywałem.

Nazajutrz, kiedy wczesnym rankiem straż dzienna gotując się do zmiany warty nocnej na wyspie na rzece Latorca, oblewającej miasto, przeprawiała się przez wodę, aby zająć swoje stanowiska i rozstawić czujki na wzgórzach, została znienacka zaatakowana przez nieprzyjacielski szwadron. Ubierałem się właśnie w mojej kwaterze, osłoniętej zaledwie żywopłotem, kiedy się to zdarzyło. Przez okno zobaczyłem moich jeźdźców, czujnych jak zawsze, galopujących w pośpiechu przez plac przed domem na odsiecz straży. Niewielka liczba pieszych, jaka ze mną pozostała, znajdowała się na podwórzu. Miałem zaledwie czas na ustawienie jednego szeregu wzdłuż płotu, drugiego zaś — naprzeciwko, na placu, między znajdującymi się tam składami.

Jak już powiedziałem, czasu miałem bardzo mało, powracała bowiem właśnie moja kawaleria zaatakowana przez duży szwadron. Przejechali koło bramy mojego domu i rozpierzchli się. Nieprzyjaciel został wzięty w krzyżowy ogień z obu flank, ja sam stałem na koniu przy bramie wraz z Majosem i kilku jeźdźcami, jacy mi jeszcze pozostali. Brama była otwarta i kiedy tylko przejechał przez nią szwadron, moi jeźdźcy błyskawicznie ją zatrzasnęli. Majos rzucił się na kapitana, który w przeddzień chełpił się, że przyniesie moje serce nadziane na swą szpadę, i zabił go. W sumie zabitych zostało trzydziestu ludzi. Zbity z tropu szwadron zatrzymał się dopiero na cmentarzu znajdującym się na końcu miasta.

W tej przykrej sytuacji nie miałem czasu do stracenia. Należało zadecydować, czy będziemy się bronić w domu położonym pośród innych pokrytych słomą i otoczonym jedynie żywopłotem, czy też ruszymy do odwrotu, co wcale nie było bardziej bezpieczne, gdyż nie posiadaliśmy żadnej broni zdolnej zatrzymać ścigających nas jeźdźców. Wielu skłonnych było się bronić, lecz nawet jeśliby dom był otoczony murami, z zamku strzelano by z armaty, żeby nas zmusić do wycofania się. Podjąłem tedy decyzję odwrotu.

Dodawałem moim otuchy, kazałem im się ścieśnić w kolumnie marszowej bez zbytniego ich ustawiania; nie byliby bowiem zdolni do utrzymania szeregu. Austriacy podłożyli ogień pod domy, które znajdowały się powyżej mojego. Wiatr zasłonił nas dymem, z czego skwapliwie skorzystałem. Kiedy jednak znalazłem się na środku placu, tył mojej kolumny zaczął falować: chciano zawrócić. Zatrzymałem czoło, podniosłem żołnierzy na duchu i ruszyliśmy prosto do przodu na oczach szwadronu wroga, który się nie ruszył z miejsca, licząc prawdopodobnie na to, iż natrze na nas od tyłu, kiedy zostaniemy zaatakowani od czoła.

Byłem w środku kolumny wraz z około piętnastoma jeźdźcami gotowymi do starcia z każdym, kto stanąłby naprzeciw nas. Jeden z prostych żołnierzy podszedł do mnie i poradził mi zboczyć w stronę rzeki, twierdził, że zna bród, gdzie piechota mogłaby łatwo się przeprawić, żeby dotrzeć do opłotków wsi Oroszvég, znajdującej się naprzeciwko, a stamtąd do winnic i wysokich gór pokrytych lasami. Nie wahałem się ani chwili przy podjęciu decyzji. Wróg otoczył miasto, zamiarem jego było nas spalić, i co więcej, czekał na piechotę z zamku. Mocno się zatem skonfundowano, kiedy zobaczono, jak przechodzimy przez rzekę. Kilka szwadronów ruszyło w naszą stronę, my jednak byliśmy już za płotami, skąd bez przeszkód dotarliśmy na pokryte winnicami wzgórza. Tam zarządziłem postój i wtedy dostrzegliśmy piechotę wyruszającą z zamku z działami polowymi oraz regiment Montecuccolego rozstawiony szwadronami na drogach wychodzących na pole. Tak więc niewidzialna ręka boska ocaliła mnie z tego niebezpieczeństwa. Przy tej okazji straciłem najniezbędniejsze dla mnie rzeczy. Wszystko było spakowane w dwie sakwy, lecz mój giermek, który nagle zachorował, zapomniał je załadować na konia.

Pierwszym moim posunięciem było wysłanie rozkazów do tych oddziałów mego wojska, które nie mając broni stały przy sąsiednim zamku w Szentmiklós. Tymczasem o mojej fatalnej przygodzie opowiedzieli uciekinierzy; co więcej, rozpowiadali, iż zostałem w mieście otoczony i zabity. Biedni, przerażeni ludzie zalewając się łzami zaczęli głośno lamentować na ruską modłę, a głosy ich rozlegały się po górach i dolinach. Manifestowanie powszechnej żałoby i przywiązania wyda się niewiarygodne tym, którzy to teraz czytają. Owe krzyki docierały do mych uszu, podczas gdy szliśmy okrężnymi drogami po szczytach gór i wśród lasów. Z obawy, żeby nie odcięli mi drogi czy to Austriacy, czy też szlachta z sąsiedniego komitatu Máramaros, przyspieszyłem marsz, chcąc dostać się do granic Polski przez jedną z trzech dolin: Latorca, Kispinnye lub Nagypinnye. Po dwóch dniach szczęśliwie znalazłem się w Zawadce, wiosce należącej do mnie, która położona była na rubieżach graniczących z Polską. W kilka dni później wieść o moim przybyciu ukoiła smutek mego ludu, który przerodził się w powszechną radość. Nieszczęśnicy owi zaczęli tłumnie gromadzić się wokół mnie.

Austriacy, dumni z odniesionego zwycięstwa, obozowali wokół pod ochroną dział fortecznych, nie uważając za właściwe ściganie mnie w górach. W końcu czerwca, gdy miały miejsce te przykre wydarzenia, pewnego dnia nadjechali ku mnie dobrze uzbrojeni jeźdźcy węgierscy, nie przejmując się tym, iż musieli przejechać obok zamku oraz regimentu Montecuccolego. Oddział ów składał się z dobrze wyszkolonych żołnierzy, objuczonych łupami zdobytymi już dawniej na mieszkańcach wsi położonych z drugiej strony Cisy oraz w domach szlacheckich; wszelako narażeni na pościg ze strony banderii tamtejszych komitatów, nie mogąc dłużej stawiać oporu na nizinie, schronili się u mnie. Po jakimś czasie znaczna część tego oddziału przezwyciężyła w sobie złodziejską żyłkę, zaczęła przejawiać bardziej ludzkie uczucia, stała się bardziej okrzesana, zasługując na wojskowe godności i urzędy.

W niedługi czas potem hrabia Bercsényi, załatwiwszy pomyślnie sprawy w Warszawie, dołączył do mnie , przyprowadzając ze sobą dwie kompanie Wołochów wojewody kijowskiego, dwie kompanie dragonów i dwie inne należące do księcia Wiśniowieckiego. Lud został bardzo podniesiony na duchu widząc te posiłki, skądinąd tak niewielkie. Siły te, choć tak skromne, dodały ludziom odwagi oraz krzepiły nadzieją otrzymania większej pomocy, albowiem hrabia przywiózł również i pieniądze. Poseł francuski zapewnił mnie, iż wkrótce przekaże nam pięć tysięcy cekinów. Kazałem rozdać żołnierzom miesięczny żołd, żeby móc ich lepiej utrzymać w posłuszeństwie i zatrzymać pod moimi sztandarami. Wspomniani kawalerzyści węgierscy oznajmili mi, że cała ludność oczekuje z niecierpliwością mego zejścia na równiny i prosi mnie, abym za wszelką cenę spróbował przejść Cisę. Zdając sobie sprawę, że nie powiększę liczby kawalerii przebywając w górach, uznałem ową propozycję za całkiem rozsądną. Jednakże, ze względu na regiment Montecuccolego, roztasowany na tyłach, zejście z gór z około czterystu konnymi oraz dwoma tysiącami pieszych bardzo źle uzbrojonych, którzy mi pozostali po zasadzce w mieście, było niesłychanie trudnym przedsięwzięciem. Wody w rzekach Borsova, Cisa i Szamos wezbrały i zalały wsie, lasy i pola błotem i mułem, czyniąc ich koryta niemożliwymi do przebycia. Trudności te zostały jednak pokonane dzięki odwadze żołnierzy oraz z powodu konieczności wymarszu; nie można bowiem było dłużej trzymać na granicy wojsk, które przybyły z Polski.

W końcu lipca otrzymałem z wiarygodnych źródeł wiadomość, że szlachta z komitatów Bereg i Ugocsa wraz ze stu piechurami z garnizonu szatmarskiego i tyloma jeźdźcami z regimentu Montecuccolego zajęła stanowisko we wsi Tiszabecs pod komendą Istvana Csáky, żupana owych dwóch komitatów, z zamiarem uniemożliwienia mi przejścia przez rzekę, reszta zaś tego oddziału zakwaterowała się w moim mieście Beregszász (Beregovo) po tej stronie rzeki. Postanowiłem tedy zaatakować ich, posuwając się bardzo szybko i w wielkiej tajemnicy, drogami ukrytymi pośród gór i okolicznych lasów, aby po wprowadzeniu zamętu w szeregach owego wojska zabrać ich łodzie, gotowe do przeprawy.

Ruszyliśmy w drogę bardzo wczesnym rankiem i po kilkugodzinnym zaledwie odpoczynku wraz z mą kawalerią dotarłem w ciągu następnej, bardzo dżdżystej nocy w okolice Beregszászu, gdzie dowiedziałem się, iż jest tu zaledwie dwudziestu pięciu konnych austriackich i tyluż węgierskich, reszta zaś pozostała na drugim brzegu z zamiarem obserwowania mnie, plotka bowiem nieprawdopodobnie wyolbrzymiała stan liczebny mego wojska. Aby owi żołnierze nie wymknęli mi się z rąk, postanowiłem opanować miejsce przeprawy strzeżone przez piętnastu austriackich piechurów ukrytych za szańcami.

Moja piechota nie mogła jeszcze do mnie dołączyć z powodu ciężkich do przebycia dróg, pokrytych błotem, lecz moi węgierscy jeźdźcy zdołali sami sforsować ów szaniec. Tymczasem zbliżał się oddział powracających Austriaków i Węgrów, nieświadomy tego, co tutaj zaszło. Postawiłem na czatach oddziały, żeby ich otoczyć. Kiedy jednak spostrzegli, że widać ich jak na dłoni i że nie mają szansy ucieczki, wycofali się w zakole rzeki, gdzie znaleźli się nie tylko pod osłoną ogniową kawalerii i piechoty zarówno austriackiej, jak i tej z komitatów, zajmującej stanowiska na drugim brzegu rzeki, lecz otrzymali jeszcze dodatkowe posiłki, które korzystając z osłony brzegu strzelały w poczuciu pełnego bezpieczeństwa. Jeźdźcy węgierscy, o których wspomniałem, iż przyłączyli się do mnie w Zawadce, zaatakowali ich z wielkim męstwem, lecz obawiając się stracić najdzielniejszych żołnierzy, postanowiłem przerwać atak aż do nadejścia piechoty. Tymczasem jeźdźcy owi, napierając na wroga zwartymi szeregami, odepchnęli go i rozgromili: część pokonanych rzuciła się do Cisy i ugrzęzła w błocie i mule; inni, którzy szukali ratunku w ucieczce, zostali pojmani lub zabici.

Była to pierwsza, niewielkiej zresztą wagi, potyczka, lecz męstwo węgierskich jedźdźców było podziwiane nawet przez samych Austriaków. Podczas tej akcji pewien austriacki trębacz, pojmany na równinach nadcisańskich, skorzystał z zamieszania i uciekł, przyprawiając mnie o wielkie zmartwienie. Obawiałem się bowiem, że odkrywszy, jak małe posiłki przyprowadził hrabia Bercsényi, a których liczbę wieść gminna niepomiernie wyolbrzymiała, może donieść o tym wrogowi, co dałoby mu okazję do połączenia sił garnizonów z regimentu Montecuccolego, stacjonującego w Munkaczu, natarcia na mnie i wtłoczenia mnie między dwie rzeki, u zbiegu których się wówczas znajdowałem. Toteż z nadejściem wieczoru wycofałem się do sąsiedniego miasta Vary (Vari) z zamiarem znalezienia osłony w postaci brzegu rzeki Borsova, która przepływała przez to miasto, i opanowania mostu. Zaledwie zmęczeni jeźdźcy i znużona błotnistymi drogami piechota udali się na spoczynek, gdy uciekinierzy z niewielkiego miasteczka znajdującego się w pobliżu Beregszászu donieśli mi, iż przybył tam regiment Montecuccolego. Słysząc to kazałem wysadzić most, rozmieściłem straże i zastanawiałem się, co dalej przedsięwziąć. Aczkolwiek Borsova osłaniała nas przed regimentem Montecuccolego, to jednak pokonany przez nas nieprzyjaciel był na naszych tyłach i w każdej chwili mógł przejść Cisę.

Hrabia Bercsényi uważał, że należy wycofać się w góry. Rada z pewnością była dobra, jednakże animusz kawalerzystów spragnionych widoku nadcisańskich równin był znaczną przeszkodą w realizacji tego planu. Opinia powszechna oraz rozgłos o sile moich wojsk, które były z tego bardzo dumne, stanowiły kolejną przeszkodę w ucieczce w góry. Obawialiśmy się również, że demonstrując wrogowi naszą słabość, możemy go zachęcić do pościgu. Inni znowu byli zdania, że należy za wszelką cenę przejść Cisę. Owa rada wydawała się zuchwała, albowiem nie mieliśmy łodzi, a droga, którą mieliśmy do przebycia, prowadziła przez tak wąskie lądowe przesmyki wśród zlewiska rzek Szamos, Cisy i Borsovej, że w wypadku niepowodzenia przy przeprawie nie mielibyśmy już odwrotu ani też żadnych możliwości wycofania się w góry. Mimo to przychyliłem się do tej właśnie opinii, nie dlatego, żebym nie przewidywał niebezpieczeństw, lecz dlatego, iż doszedłem do wniosku, że łatwo jest zapewnić sobie bezpieczeństwo wycofując się w góry, nie służyłoby to jednak w żadnym razie wspólnej sprawie, jaką przedsięwzięliśmy. Wiedziałem, iż przeprawa przez Cisę jest wielkim ryzykiem; równocześnie jednak zdawałem sobie sprawę, że urzeczywistnienie tego zamierzenia przyniesie ogromny pożytek dla dobra publicznego. Toteż bez wahania dałem słowo moim kawalerzystom, do których miałem najwięcej zaufania, że gdyby piechota i Polacy postanowili się wycofać, ja sam spróbuję z nimi przeprawy przez rzekę.

Kiedy tak radziliśmy, pełni wahań i niepewności, zagrożeni dwoma atakami w obliczu zapadającej nocy, straże doniosły, że z drugiej strony Cisy hrabia Csáky wraz z Austriakami oraz ludźmi ze swego komitatu zbijają most: słyszano bowiem odgłosy ciesielki. Wszelako ci, których wysłaliśmy do Beregszászu na rekonesans, stwierdzili, iż słychać było jedynie kompanię kawalerii, która nadjechała, żeby wybadać, co się dzieje nad Cisą, jednak dowiedziawszy się o naszym przybyciu, jeźdźcy wycofali się. Toteż noc spędziliśmy w całkowitym spokoju, a o świcie spostrzegliśmy, iż oddziały komitackie, po zniszczeniu swych łodzi, również powróciły do Szatmár z jakiejś nie znanej nam przyczyny, szlachta zaś z owych komitatów rozpierzchnąwszy się na wszystkie strony, powróciła do swych domów. Wkrótce dowiedziałem się, iż powodem owego popłochu był zbiegły trębacz, który przyszedł z wieścią, iż czterdzieści tysięcy Szwedów i Polaków ruszyło prosto do Máramaros, ciągnąc ze sobą działo, żeby przystąpić do szturmu twierdzy w Szatmár. Była to pogłoska ukuta przez lud, dający upust swym pragnieniom, a trębacz w nią święcie uwierzył.

Owe pomyślne okoliczności sprawiły, że wszyscy jednogłośnie opowiedzieli się za przekroczeniem Cisy. Wysłałem więc przodem Tamása Esze wraz z regimentem zebranym we wsiach położnych po obu stronach rzeki, my zaś poszliśmy za nim w kierunku miasteczka Nemény drogami tak bardzo pokrytymi błotem i mułem, że piechurzy byli zmuszeni brodzić prawie cały dzień w wodzie sięgającej im aż do ud. Wszelako czyż istnieją trudności, których odwaga nie umiałaby uczynić lżejszymi temu, kto ma dobre chęci? Lud ów, nieuzbrojony, półnagi, porzucając domy i dzieci, nadciągał ze swymi sztandarami ze wszystkich stron. Kiedy już przeprawiliśmy się przez Cisę, w czym bardzo pomocne były nam młyny i ukryte przy brzegu łodzie — a zajęło nam to półtora dnia — dołączyła do nas tak wielka liczba pieszych i konnych, że w ciągu kilku dni wojsko nasze liczyło osiem tysięcy ludzi.

Tak nagłe i żywiołowe powstanie chłopskie zaskoczyło szlachtę, która wycofała się do swych domów i zamków, położonych w bezpiecznych okolicach. Chłopi zaś, wiedzeni wewnętrzną wrogością do swych panów, zabierali im stada bydła pod pretekstem, że sprzyjają Austriakom. Tak więc szlachta z komitatów, niezdecydowana, po czyjej stanąć stronie, bojąc się zarówno Austriaków, jak i ludu, ukryła się w warowniach magnackich. Wszelako niewielu z nich schroniło się w miejscach strzeżonych przez Austriaków.

Nadciągający lud wybierał swych dowódców; jedni oddawali się pod komendę świniarza, inni szli za wolarzem, cyrulikiem czy krawcem, w zależności od tego, co sądzili o ich męstwie. Oto więc nadciągali hurmą lub grupami. Byłoby niebezpieczne, a nawet niemożliwe usunięcie takich oficerów, z powodu niemożności znalezienia lepszych na ich miejsce. Jak już wspominałem, akcja pod Tiszabecs wzbudziła wielki podziw szlachty. Szlachcice z komitatów Bereg i Ugocsa podzielili się na dwa stronnictwa, a najbiedniejsi zaczęli nadciągać do mego obozu. Spośród znaczniejszych zjawili się jedynie Illosvayowie, którzy darzyli mnie szczególnym afektem oraz bardzo byli przywiązani do mego domu. Jeden z członków tej rodziny schronił się w zamku Huszt (Khoust) w komitacie Máramaros, mając zamiar wymusić na garnizonie, aby się poddał; inni przybyli do mego obozu.

Szlachta z komitatu Szabolcs zamknęła się w zamku Kisvarda, otoczonym ze wszystkich stron bagnami. Okrążyliśmy ich w nadziei, że podporządkują się naszym rozkazom, jednakże lud, ożywiony nadzieją łupów, chciał ułożyć na bagnach deski oraz wiklinę, żeby utorować sobie przejście i spróbować sforsować mury i bardzo wysokie wieże. Szlachta nie chciała jednak słuchać ani naszych propozycji, ani gróźb, przyrzekła wszelako nie podejmować żadnych wrogich działań przeciwko nam.

Tymczasem mieszkańcy okolic Waradynu na wieść o naszym przemarszu schwycili za broń pod wodzą Andrása Bóné. Ich konnica liczyła blisko cztery tysiące ludzi, piechota zaś — trzy tysiące. Zgromadzili się w Diószeg (Diosig). lecz w kilka dni później serbscy mieszkańcy miasta Olaszi (Oradea), graniczącego z fortecą waradyńską, znienacka napadli na ich obóz, rozbili ich w puch i zmusili do bezładnej ucieczki. Ich dowódca Bóné wzywał pomocy; kiedy dowiedziałem się, że owa klęska wynikała z ich błędu, nie była zaś spowodowana przeważającą siłą przeciwnika, uważałem, że należy spiesznie posłać im w sukurs hrabiego Bercsényiego, wraz z pododdziałem kawalerii, żeby dodać im otuchy, postawić garnizon w Diószeg i sprowadzić kawalerię Bónégo do mego obozu.

Co się tyczy mojej osoby, to udałem, że podążam z całym wojskiem za hrabią Bercsényim, sam zaś wycofałem się na opustoszałe pola Verebsar w oczekiwaniu na ich powrót. Wyprawa jego nie trwała dłużej jak kilka dni. Przyprowadził mi około trzech tysięcy jeźdźców, którzy bardziej niż wszyscy inni zasługiwali na miano żołnierzy, większość z nich bowiem brała udział w wojnach z Turkami. Na różne sposoby usiłowałem namówić miasta hajduckie do porwania za broń, niestety bez żadnego skutku. Stawiano mi warunek opanowania Kálló, gdzie straże trzymało jedynie czterdziestu Austriaków, nie licząc mieszkańców tego grodu. Należało więc popróbować owego przedsięwzięcia i okrążyć raczej niż szturmować tę twierdzę o czterech bastionach. Nie mając wszelako zamiarów utracić sprzyjających okazji w innych komitatach, wysłałem do Máramaros Bálinta Illosvaya z dwiema lub trzema chorągwiami z komitatu Bereg.

Rozłożyłem się już obozem pod Kálló pod osłoną piaskowych wzgórz i zbadałem, czy umocnienia pozwolą mi na przypuszczenie szturmu. Tymczasem oddziały z Diószeg zaatakowały z furią bramę twierdzy, usiłując ją rozwalić uderzeniami siekiery; oczywiście nie dało to żadnych rezultatów. Nie dysponowałem żadnymi środkami niezbędnymi do szturmu, a nie widząc żadnej nadziei na zdobycie twierdzy, postanowiłem uciec się do płonących strzał, chcąc tym sposobem podpalić domy i stajnie przylegające do baszty. Przyrzekłszy więc Polakom i Wołochom specjalne nagrody, znalazłem takich, którzy się owego zadania podjęli. Rzeczywiście podpalono jeden z domów, lecz ogień został szybko ugaszony. Jednakże pożar ów dał okazję mieszkańcom zamku do wywarcia odpowiedniej presji na dowodzącym poruczniku i oficer ten poddał się wraz z czterdziestoma ludźmi, z których składał się garnizon. W twierdzy znalazłem cztery małe działka i kilka kwintali prochu; oto, jak wyglądała moja artyleria.

W czasie gdy w Kálló rozgrywały się owe wydarzenia w Máramaros dobrze sprawili się bracia Illosvayowie. Austriaccy żołnierze z zamku Huszt, od wielu lat nie opłacani, byli bardzo niezadowoleni ze swego dowódcy. Imre Illosvay, który się tam udał, obiecał im skórę tego oficera. Żołnierze go zabili, oddali nam zamek i zgłosili się do mnie na służbę. Od chwili, gdy komitat został wyzwolony od tego zamku, który trzymał go ciągle w kleszczach, cała szlachta złożyła mi przysięgę na wierność i przysłała delegatów po moje rozkazy.

Wieść o tak szybkich sukcesach obiegła już całe królestwo. Rabutin, który z ramienia cesarza był dowódcą w Siedmiogrodzie, został o tym powiadomiony. Był on oczywiście w stanie wprowadzić do akcji cztery tysiące doświadczonych w bojach kawalerzystów z dawnego korpusu, nie licząc załóg w twierdzach. Tymczasem, ograniczając się jedynie do obrony powierzonego mu księstwa, wysłał na granicę generała Glöckelsperga wraz z pięciuset konnymi, żeby mnie obserwował. Oficer ten, z prostego żołnierza o nazwisku Dietrich, został dzięki swej odwadze wyniesiony aż do szarży generała oraz do godności barona.

Zajął on stanowisko w starym na wpół zrujnowanym zamku w miasteczku Somlyó (Simleul Silvaniei) między Waradynem i Szatmár, aby móc w razie potrzeby nieść pomoc zarówno jednej jak i drugiej twierdzy.

Serbowie z Waradynu, których rozpierała duma po udanym ataku na miasto Diószeg, o czym wyżej wspomniałem, grozili zniszczeniem wiosek stojących pod bronią pod komendą Bóné. Wioski te przeraziła niezmiernie owa groźba, ja zaś przewidując, iż poza obroną tej okolicy nie będę potrzebował od nich żadnej innej przysługi, postanowiłem maszerować dniem i nocą, aby zaskoczyć znienacka miasto Olaszi, siedzibę Serbów, graniczącą, jak mówiłem, z fortecą waradyńską. W tym celu wydałem pewne rozkazy miastom hajduckim, których wojsko rozwinęło swe sztandary wkrótce po zdobyciu Kálló. Kazałem im mianowicie dostarczyć kilkaset lekkich wozów zaprzęgniętych w trzy konie, które miały być wymienione w Debreczynie. Kiedy zostało to niezwłocznie wykonane, kazałem siadać na wozy po sześciu lub ośmiu piechurów i przybyliśmy do Diószeg w czasie o wiele krótszym od oczekiwanego. Po odpoczynku oddziałów i częściowej ich wymianie przez wojska z Diószeg oddelegowałem do tej wyprawy hrabiego Bercsényiego, sam zaś pozostałem w mieście, stwarzając pozory wielkiej siły mego obozu. Czyniłem tak, by w razie niepowodzenia wyprawy móc podtrzymać ducha w narodzie pogłoską o potędze wojska, jakie przy mnie pozostało.

Hrabia, wyruszywszy w drogę z wieczora, dotarł do wyznaczonego miejsca o świcie, a kiedy pokazała się jutrzenka, dał sygnał i znienacka zaatakował miasto otoczone jedynie palikami oplecionymi wikliną i umocnionymi ziemią. Zawładnąwszy miastem z łatwością, o jakiej nawet nie marzyliśmy, kazał tam podłożyć ogień i nie oszczędzać Serbów, wśród których zginął również sam ich dowódca, Balázs Kiss. Owa wyprawa miała ważne następstwa dzięki jej szczęśliwemu zakończeniu. Piechota austriacka z garnizonu w Waradynie zamknęła się w swoich murach, dla okolicznych zaś nizin Serbowie przestali już być groźni. Do tych pożytków dochodziła jeszcze sława mojej armii, której część zaledwie wystarczyła, żeby zdobyć miasto zamieszkałe przez kilka tysięcy Serbów i Węgrów, i wedle powszechnej opinii dobrze przygotowane do obrony.

Ledwie hrabia Bercsényi przyprowadził oddziały radujące się z odniesionego zwycięstwa oraz gotowe do podjęcia dalszych akcji, przyszło mi do głowy, żeby z równym pośpiechem zaatakować generała Glöckelsperga w Somlyó. Do urzeczywistnienia tego planu wyznaczyłem starego węgierskiego pułkownika Jánosa Szócsa, cieszącego się niegdyś wielką sławą. Jednakże na krótko przed jego przybyciem rzeczony generał wycofał się wraz ze swoją kawalerią do Szatmár, pozostawiwszy w starym zamku trzydziestu spieszonych jeźdźców. Wojska moje ruszyły za nim w pościg, lecz Glöckelsperg, dotarłszy do wyspy utworzonej przez rzeki Krasznę i Szamos, spalił most na pierwszej z tych rzek i dzięki temu zdołał dotrzeć do Szatmár. W tym czasie piechota pozostawiona w Somlyó z wielką zaciekłością sforsowała stare mury zamku, otoczyła go i zmusiła starych kawalerzystów do poddania się. Wszyscy oni wstąpili do mojej służby.

Wszystkie te wydarzenia były niewątpliwie niezwykle pomyślne. Rozważywszy jednak stan moich oddziałów, mając na względzie zasady sztuki wojennej, a także wziąwszy pod uwagę wycofanie się do Szatmár pięciuset konnych wraz z generałem o dużym doświadczeniu, można było przewidywać jak najgorsze rzeczy. Albowiem, jeśliby pułk Montecuccolego, który ciągle obozował w Munkaczu, połączył się z generałem Glöckelspergiem, wtedy — przekraczając Cisę i mając osłonę w rzece Szamos — mógłby łatwo rozbić moje bezbronne oddziały błąkające się to tu, to tam, i dowodzone przez oficerów nie znających się zupełnie na rzemiośle wojennym. Toteż wydało mi się równie nieostrożne i niebezpieczne tracenie czasu na nizinie sąsiadującej z Szatmár bez żadnej nadziei na opanowanie dobrze uzbrojonej i dobrze przygotowanej do obrony twierdzy, co pozostawienie tego nieprzyjacielskiego garnizonu w środku komitatów, którymi zawładnąłem, i nieangażowanie się w inne przedsięwzięcia.

Zważywszy więc wszystkie te racje, zdecydowałem się podejść do Szatmár, żeby móc przeszkodzić ewentualnemu połączeniu się nieprzyjacielskich wojsk oraz aby obronić nizinę przed najazdem generała Glöckelsperga. Przy okazji moglibyśmy zająć zamek w Károly (Carei), w którym przebywała żona tamtejszego żupana, hrabiego Károlyiego, wraz z załogą liczącą czterdziestu Austriaków. Sam hrabia, który udał się do Wiednia, żeby zawieźć sztandary zdobyte pod Dolhą, nie zdążył jeszcze powrócić. Taki plan przekraczał jednak moje możliwości, zamek bowiem miał cztery murowane bastiony oraz bardzo dobrze umocnione fosą wypełnioną wodą; nadto był doskonale wyposażony w artylerię i proch. Jednakże po wstępnych obietnicach, jakie uczynił hrabia Bercsényi żonie Károlyiego, stwarzając pozory, że chcemy przystąpić do oblężenia, i grożąc podłożeniem ognia, w ciągu kilku dni przekonaliśmy Austriaków, żeby się poddali, gwarantując tym. którzy zechcą się schronić w garnizonie w Szatmár, że zostaną tam bezpiecznie doprowadzeni.

Poza obozem bardzo zwiększyła się liczba tych, którzy godni byli raczej miana rabusiów niźli wojowników. Wyrządzali oni wielkie szkody w dobrach szlachty i podszywając się pod moich żołnierzy odcinali i otaczali zamki, których nie mogli opanować. Szlachta z komitatu Szabolcs, która zamknęła się w zamku Kisvarda, zdecydowała się na przybycie z rozwiniętymi sztandarami do Diószeg. Komitat Máramaros powiększył moje oddziały o około czterech tysięcy pieszych i ośmiuset konnych. Baron István Sennyei, odcięty w swoim zamku w Köröstárkány, (Tărcaia), znużony walką, skapitulował i przybył do mego obozu. Ten żarliwy patriota pierwsze lata swego życia spędził na wojnie z Turkami i znał się na wojnie lepiej niż ktokolwiek inny. Toteż odkomenderowałem go do hrabiego Bercsényiego, chociaż on, trawiony podagrą, nie zawsze był w stanie wykonywać zadania wojskowe.

W tym samym czasie dowiedziałem się, iż pułk Montecuccolego wycofał się z Munkacza, żeby stanąć obozem w Tokaju. Fakt, że mogłem poradzić się kilku wybitnych osób, przyniosło mi pewną ulgę. Zwołałem więc naradę, żeby wspólnie się zastanowić nad powzięciem decyzji w sprawie twierdzy szatmarskiej. Hrabia Bercsényi, który powrócił do zdrowia, znów był w obozie. Doszliśmy do wniosku, że powinien on udać się z dużym oddziałem do

Tokaju: jego zadaniem byłoby obserwowanie Montecuccolego, uniemożliwienie mu przejścia przez Cisę i obrona kraju przed jego najazdami. Wszelako wróg, zaskoczony siłą mojej armii i tak rychłym powstaniem ludu, stracił całkiem głowę.

Nigrelli, główny dowódca austriacki w Górnych Węgrzech, uważając, że utrzymanie tego kraju zależy od posiadania Koszyc, odwołał Montecuccolego z Tokaju, zanim przybył tam hrabia Bercsényi. Dzięki jego odwrotowi miasta hajduckie położone na równinach Harangód, jak również mieszkańcy miasteczek położonych u stóp gór, które je osłaniały, pochwycili za broń i stworzyli pokaźny korpus wojskowy, którego część wyszła naprzeciw Bercsényiemu, pozostali zaś oczekiwali go na drodze przemarszu.

Nader przykre było dla mnie pozostawanie w bezczynności pod Szatmár, zwłaszcza że nie miałem żadnej nadziei na zdobycie twierdzy. Wszelako nie uznałem za stosowne opuszczenia komitatów, które przeszły na moją stronę. Albowiem chociaż liczba mojego wojska zwiększyła się do tego stopnia, iż było w stanie z łatwością okrążyć twierdzę, to jednak zaledwie czwarta część armii była uzbrojona, a wszędzie dominowała kompletna nieznajomość zasad prowadzenia wojny. Toteż postanowiłem nie odchodzić z tych okolic, dopóki nie zdobędę przynajmniej miasta graniczącego z fortecą i obficie zaopatrzonego w prowiant. Większa część tutejszych mieszkańców była do nas przychylnie usposobiona, jednakże mieszczanie, choć liczniejsi od Austriaków, bali się ogromnie załogi twierdzy. Odbywałem właśnie naradę z baronem Sennyeiem, gdy wartownicy przyprowadzili dwóch mieszczan, którzy donieśli mi, iż pokaźna część mieszkańców, znużona widokiem odciętego i okrążonego miasta, prosi mnie o przystąpienie do szturmu w tych miejscach, których bronią mieszczanie:

Doniesiono mi również, że są oni wszyscy gotowi przyczynić się do powodzenia przedsięwzięcia i że wysłano ich jako przewodników dla wskazania brodów na rzece, które piechota z łatwością mogłaby przejść dzięki letniej suszy oraz dzięki grobli zbudowanej w Pálfalva (Volovita). Wreszcie oznajmiono mi, że należy pośpieszyć się ze szturmem, aby wszystko odbyło się w największej tajemnicy oraz żeby zdążyć z przeprawą przez rzekę, zanim przybiorą jej wody w związku z nasilającymi się deszczami.

Projekt ów nie wydawał się bardzo skomplikowany, lecz ponieważ wiedziałem, jak trudno jest memu wojsku wykonać dokładnie jakiekolwiek zadanie, musiałem przystąpić do owego przedsięwzięcia z jak największą ostrożnością. Postanowiłem więc poszukać jakiegoś sposobu, żeby sprowokować wyjście jazdy poza granice miasta. Posłuchałem rady barona Sennyeia, znającego się dobrze na wojennych fortelach, i nocą rozstawiłem oddziały piechoty w chaszczach nad rzeką, w miejscach znajdujących się naprzeciwko obwarowań wskazanych przez przewodników, z rozkazem zaatakowania murów na sygnał dymny. Jednocześnie ukryłem moją jazdę w sadach położonych nie opodal bram miasta.

Rano, gdy bramy otworzono, wysłałem trzy czy cztery kompanie, żeby zaatakowały straże. Sądziłem, iż kawaleria wyjdzie poza obręb murów, tak jak to się stało w Palfalva; ja tymczasem mógłbym odciąć jej drogę odwrotu. Napadnięto strażników, lecz wróg nie miał zamiaru wyjść. Tymczasem w niedługi czas potem zauważyliśmy tumany kurzu w krzakach przy drodze wiodącej do Nagybánya (Baia Mare). Wysłałem te same kompanie na rekonesans i dowiedziałem się, że była to konnica nieprzyjaciela, która wyszedłszy nocą z miasta wracała z furażem. Moje zamaskowane oddziały, nie czekając nawet na komendę, ruszyły w nieładzie do przodu, a Austriacy, widząc kłęby pyłu, przeszli do galopu i dotarli do bram miasta przed moją konnicą. Tymczasem piechota szczęśliwie dopadła murów i gdyby nie rozproszyła się w celu grabieży, mogłaby łatwo odciąć Austriakom drogę do twierdzy, podkładając ogień w różnych punktach miasta. Zdobyte miasto obrócone zostało w perzynę. Wszelako ocalono jego mieszkańców. Korzystając z zamętu panującego wśród wrogów, wysunąłem projekt szturmu twierdzy, która była jedynie otoczona palisadą i murawą. Niektóre z chorągwi dotarły na same szczyty murów obronnych. Nie mając jednak odpowiedniej pomocy, nie odniosły zwycięstwa. Zresztą twierdza, pozbawiona oparcia miasta, znalazła się w sytuacji bez wyjścia. Uważałem więc, że mogę spokojnie opuścić te okolice i zająć się przygotowaniem innych przedsięwzięć.

Generał Rabutin, dowodzący w Siedmiogrodzie, zaniepokojony wieścią o zdobyciu Olaszi oraz miasteczka Somlyó, chociaż mógł, jak już wspomniałem, rzucić do walki cztery tysiące jeźdźców z dawnych oddziałów, postanowił bronić tej prowincji powierzonej jego pieczy i żadną miarą nie wkraczać na Węgry. Pod pretekstem narad zwołał do Szeben (Sibiu), czyli Hermanstadtu, wszystkich wielmożów i ważniejszych szlachciców mając zamiar zamknąć ich w mieście i uniemożliwić im przejście na moją stronę oraz pociągnięcie za sobą ludu swoim przykładem. Zwiedziony powszechną, lecz fałszywą pogłoską, że Thököly zbliża się z trzonem swych wojsk, generał ów rozstawił swą kawalerię na granicy z Turcją. Tymczasem Samuelowi Bethlenowi, który wraz z Szeklerami i szlachtą z komitatów obozował pod Zsibó (Jibou), kazał ruszyć na granicę węgierską blisko Szatmár dla obserwowania moich poczynań. Dowiedziawszy się z pewnych źródeł, że dzielą nas od Bethlena zaledwie dwa dni marszu, wysłałem Imre Illosvaya z oddziałem liczącym około dwóch tysięcy jeźdźców, żeby zbadał sytuację i zdał mi sprawę z rozmiarów owego wojska, o którym wieść niosła, że liczy sześć tysięcy ludzi, a nawet więcej.

Podejmowanie wrogich akcji w Siedmiogrodzie nie było moim zamiarem, aczkolwiek nie wydałem żołnierzom specjalnego zakazu ataku na Bethlena. Uważałem to za zbyteczne, gdyż siły przeciwnika były o wiele większe niż te, które posłałem na zwiad. Moi maszerowali wykazując wiele zapału, a dowiedziawszy się od mieszkańców o położeniu obozu i korzystając ze sprzyjającej gęstej mgły porannej, zaatakowali wroga z taką brawurą, że bez wielkiego trudu spowodowali popłoch w jego szeregach, a następnie zmusili go do ucieczki. Odnieśli więc zwycięstwo, jakiego się w ogóle nie spodziewałem, a którego dowodem było wiele sztandarów i tarabanów, jakie mi przynieśli.

Zabierając ze sobą dwa tysiące pieszych i tyleż jeźdźców ruszyłem w stronę Tokaju. U brzegów Cisy spotkałem się z hrabią Bercsényim, który przybył tu przede mną wraz z hrabią Károlyim. Káirolyi kilka dni wcześniej pod wyimaginowanym pretekstem opuścił Koszyce, żeby porzucić stronnictwo austriackie i przyłączyć się do mojego. Wielmoża ów nie był mi znany przed moim uwięzieniem, znał go jednak Bercsényi i z jego to rekomendacji oraz dzięki zaufaniu, jakim się cieszył w komitatach zacisańskich, w kilka dni po moim przybyciu dałem mu stopień generała i wysłałem na niziny Kecskemétu. Miał tam objąć komendę nad Jazygami i Kumanami oraz żołnierzami, którzy stali już pod bronią od strony Dunaju. Miał również zadanie przyciągnąć na moją stronę Serbów z Bács lub też zatrzymać ich pochód.

Po moim wycofaniu się z obozu w Szatmár, zanim jeszcze dotarłem nad Cisę, otrzymałem meldunek, dostarczony mi przez umyślnego posłańca, że pułkownik Ferenc Deák, wspomagany przez mieszkańców miast hajduckich, położonych nad rzekami Hernád i Sajó, należących do mnie z dziedzicznego prawa, wziął szturmem fortecę w Szolnoku, bronioną przez austriacką załogę, oraz że pokonał słynnego kapitana Serbów — Kibę, stojącego na czele trzech tysięcy ludzi przybyłych z odsieczą. Dzięki powodzeniu tej akcji kraj między Dunajem i Cisą został wyzwolony od groźby najazdu przez Serbów.

Wizytując obóz pod Tokajem, stwierdziłem, że przygotowania do zamierzonego oblężenia są wręcz zadziwiające. Małe polowe armatki, rozstawione w baterii umocowanej na szczycie góry, nie mogły w żaden sposób zaszkodzić fortecy. Ci, którzy byli w środku fortecy, otoczyli się od strony miasta szańcem w kształcie półksiężyca, strzeżonym przez trzydziestu żołnierzy. Robiąc stamtąd wypady, wypłaszali z miasta niczym barany oddziały bez doświadczenia i prawie bezbronne. Prócz tego mieli oni wolną drogę od strony lądu w kierunku wyspy na rzece Bodrog, tędy przyprowadzono bydło ze wsi oddalonych o jedną czy dwie mile; nie były one ani otoczone, ani odcięte. Toteż w niedługim czasie po moim przybyciu kazałem przerzucić mosty przez Bodrog i Cisę. Rozlokowałem moje oddziały pod fortecą, na przeciwległym brzegu rzek. Widząc to wróg wycofał straże z półksiężycowego szańca.

Na całych Węgrzech lud chwytał za broń. Szlachta, którą lud bez mojej wiedzy unieruchomił w domostwach i zamkach, jęła tłumnie przybywać do mego obozu. Laszló Ocskay, który wraz z Balázsem Borbélyem i plądrującymi jeźdźcami przybył do polskiej granicy, z własnego popędu wyruszył do komitatu Nyitra (Nitra), swej ziemi rodzinnej, gdzie zebrał kilka tysięcy jeźdźców. A potem wieść o potędze mojej armii zaniósł aż nad Wag.

Dwór wiedeński, zaskoczony ruchem tak niespodzianym i nagłym, a jeszcze bardziej zwiększającą się liczbą ludu wśród tego wojska, ze wszystkich stron atakowany i pozbawiony wszelkiej rady, nie wiedział, jaką podjąć decyzję. Elektor bawarski, wspomagany przez siły francuskie, jak już zdaje się mówiłem, po zdobyciu Passau i Linzu w Górnej Austrii zagrażał Wiedniowi. Cesarz nie mógł sprowadzić wojska z cesarstwa ani też zaufać garstce węgierskich żupanów i wielmożów, spośród których jedynie hrabia Simon Forgách, generał i zastępca komendanta w Győr, dawał dworowi nadzieję podjęcia walki z moją armią. Generał Schlick, pokonany przez elektora Bawarii, sprowadziwszy około dwóch tysięcy jazdy, otrzymał rozkaz, aby z pozostałymi dwoma tysiącami zahamował moją ofensywę, z pomocą hrabiego Forgácha i Węgrów, których można było zebrać w komitacie Pozsony.

Wszystko to działo się w październiku i listopadzie. W tym samym czasie kardynał Radziejowski, prymas królestwa polskiego, przysłał w tajemnicy zaufaną osobę, żeby mnie uwiadomić, iż z racji swego urzędu ogłosił interregnum i sprawy królestwa polskiego zmierzają ku elekcji nowego króla. Nadto donosił mi ów dostojnik, iż on sam oraz hetman wielki koronny, Lubomirski, nie napotykając żadnego sprzeciwu ze strony króla Szwecji, zamierzają zaproponować moją kandydaturę, jeślibym tylko wyraził na to zgodę. Wszelako, rozpocząwszy wojnę na rzecz wolności mej ojczyzny i widząc wszystkie stany królestwa w tak wielkim poruszeniu i wzburzeniu, uważałem, że nie godzi się porzucać interesów mej ojczyzny dla obcej korony i osobistych korzyści i tym samym narazić na ostateczną zgubę i austriackie jarzmo ten cień wolności, który jeszcze nam pozostał. Wysłałem więc Pála Rádaya, mojego ówczesnego sekretarza, i Mihálya Okolicsányiego do rzeczonego prymasa oraz króla Szwecji, żeby wyjaśnić pierwszemu powody, jakie skłaniały mnie do nieprzyjmowania korony polskiej, oraz żeby przypomnieć królowi szwedzkiemu treść sojuszu zawartego między naszymi dziadami. Traktat ów postanawiał, iż jeśliby ktokolwiek pozbawił gwałtem następców mego przodka księstwa Siedmiogrodu, wówczas korona szwedzka udzieli im pomocy zbrojnej oraz wypłaci czterdzieści tysięcy talarów, a także umożliwi im wzięcie na swój żołd sześciu tysięcy Szwedów. Król polski August również przysłał do mnie pewnego oficera pod pretekstem odesłania mu saskich dezerterów. Władca ów zapewniał mnie o swojej przyjaźni i obiecywał nie udzielać żadnej pomocy cesarzowi przeciwko mnie.

Podczas gdy oblegałem Tokaj, wojska moje, powiększając się z dnia na dzień, wybierały swych dowódców. Jeden z korpusów zajął Lewoczę, drugi — Kieżmark. Oba te miasta były miastami królewskimi. Fala wojsk zalewająca kraj niczym wezbrane wody potoku wprawiła w osłupienie austriackie garnizony, które poddawały się jeden po drugim, bardziej ze strachu niźli z konieczności. Pośród tych wszystkich wydarzeń na szczególną uwagę zasługuje czyn Mátyása Trencsényi, sługi hrabiego Mihálya Csáky. Hafciarz artystyczny z zawodu, zamknięty wraz ze swoim panem w zamku na Spiszu, bronionym przez austriacki garnizon, ani z ducha, ani z profesji, ani nawet z wyglądu nie był żołnierzem. Dowiedziawszy się wszelako, że całe królestwo chwyta za broń, pobudzony takim przykładem, zaczął przemyśliwać, w jaki sposób mógłby zmusić komendanta twierdzy, nawet za cenę swego życia, do poddania się wojskom oblegającym zamek. Nie ważył się zdradzić swych planów przed towarzyszami, nie miał też żadnych możliwości przekupienia Austriaków.

Postanowił więc zabić komendanta lub go poważnie zranić, tak aby pozbawiony chirurga mogącego opatrzyć jego rany, był zmuszony się poddać. Zdecydował się na to przedsięwzięcie, a że zamek położony był na stromej skale, z góry upatrzył sobie miejsce stosowne do ucieczki i zaopatrzył się w liny, żeby spuścić się po nich po wykonaniu swego planu. Oznaczonego przez siebie dnia poszedł zobaczyć się z komendantem, mając jak zwykle szablę u boku i niosąc w dłoni sól, żeby mu ją rzucić prosto w oczy. Uczyniwszy to dobył szabli i zadał komendantowi wiele ran. Słysząc hałas nadbiegła żona komendanta i wszyscy rzucili się w pościg w różnych kierunkach. Jednakże Trencsényi zdążył dobiec do miejsca, w którym uprzednio zamocował linę i spuścił się po niej, żeby dołączyć do oddziałów oblegających zamek. Ów zuchwały plan całkowicie się powiódł, poraniony komendant bowiem, nie mając opieki lekarskiej, w kilka dni później oddał twierdzę pod warunkiem zapewnienia mu swobodnego odwrotu wraz z wojskiem.

Takie były najważniejsze wydarzenia roku 1703, pod koniec którego niezbyt ostra zima nie pokryła jeszcze lodem Cisy i Bodrogu. Nie było wszelako innych nadziei na opanowanie zamku w Tokaju jak wzięcie go szturmem. Część zamku usytuowaną od strony wyspy na rzece Bodrog broniła jedynie palisada i rów forteczny. Od strony zlewiska rzek zamek był otoczony umocnieniami ziemnymi i niskim murem. Prócz tego dostępu z zewnątrz bronił masywny budynek z wieżami na flankach. Jako że cały żywy inwentarz oraz większą część żywności trzymano między tymi zewnętrznymi fortyfikacjami, mogliśmy żywić nadzieję, że spaliwszy je zmusimy twierdzę do kapitulacji.

1704

Z jednej strony pragnąłem ostrej zimy, ale z drugiej łagodna aura pozwalała lepiej znosić wszelkie trudy, jakich doznawałem w cienkim namiocie, ledwie tylko chroniącym mnie przed zwykłymi chłodami. Zmiana fazy księżyca w styczniu 1704 r. przyniosła mrozy, które jednej tylko nocy zatrzymały bieg rzek. Noc zaś następna w takim stopniu umocniła lodową pokrywę, że stanąłem na czele piechoty, by poprowadzić ją do szturmu. Zamysłem moim było zaatakowanie zamku od strony lądu przy jednoczesnym otoczeniu go ze wszystkich stron dla upozorowania fałszywych ataków zupełnie gdzie indziej. Wyznaczyłem oficerom ich stanowiska, dałem im przewodników.

Wojsko zachowało się bardzo walecznie; wbrew moim rozkazom zaatakowano ziemny szaniec. Wielu żołnierzy nawet go przeszło, lecz z żałosnym dla nich skutkiem: zostali rozniesieni doszczętnie przez Austriaków. W tej sytuacji większość wycofała się zaprzestając pozorowanego ataku. Przyczyniło się to do niepowodzenia rzeczywistego szturmu, garnizon bowiem był wystarczająco liczny, żeby skutecznie się obronić. To prawda, że wpierw moje oddziały zachowały się bardzo walecznie i miałem powody sądzić, że gdyby nie zaniechano fałszywego ataku, udałoby się opanować i spalić zewnętrzne obwarowania. A jednak chociaż operacja została tak źle przeprowadzona, wróg zyskał wysokie mniemanie o dzielności moich żołnierzy, i wobec zagrożenia ponownym szturmem, przystąpił do układów. Twierdza ta, która należała do mnie dziedzicznym prawem i którą kazałem zburzyć, poddała się około Święta Nawrócenia św. Pawła. Pozwoliłem straży wycofać się do Pesztu. W fortecy znaleziono sporą liczbę armat i moździerzy, które przyszłej wiosny posłużyły mi do szturmu na zamek w Egerze.

Zdobycie Tokaju stanowiło początek operacji roku 1704 i zanim o nich zacznę mówić, sądzę, że nie od rzeczy będzie nadmienienie paru szczegółów o stanie królestwa oraz moich oddziałów.

Wiem, iż miłość ojczyzny, naturalna każdemu, podejrzanymi czyni pochwały, jakimi obdarza się swój własny kraj i naród. Zdaję sobie sprawę, że naród węgierski, począwszy od chwili, kiedy królestwo to utraciło swego króla w fatalnej bitwie pod Mohaczem i od kiedy możni podzielili się na różne stronnictwa, królem zaś wybrano Ferdynanda I, jest tak oczerniany we wszystkich historiach obcych narodów jako buntowniczy, rebeliancki i niesforny, że wszystko, co mógłbym powiedzieć w jego obronie, wyda się podejrzane. Skoro jednak poświęciłem te pamiętniki Wiekuistej Prawdzie, winienem gardzić sądami ludzi i słuchać jedynie własnego sumienia. Nawet najbardziej oszczercze epitety nadawane narodowi węgierskiemu odsłaniają jego waleczność i szlachetność, która nie potrafi ścierpieć niewoli. Skoro więc tyle razy naród ten znalazł w swych władcach pasterzy, którzy dla obcych przeznaczali wełnę i mięso z ich owiec, nic dziwnego, że powstał do walki dla swej obrony przed owymi monarchami gwałcącymi prawo.

Nie zamierzam tutaj bronić słuszności wszystkich rokoszy wymierzonych przeciwko dawnym królom, ale ten, kto bada historię, z łatwością potrafi dokonać rozróżnienia pomiędzy zwykłą rebelią a słuszną i zgodną z prawem obroną powszechnej wolności, dla której cała ludność komitatów samorzutnie chwytała za broń. W innych bowiem wypadkach jedynie wasale możnych podżegali rozruchy. Toteż porozumienie komitatów uznało owo pogwałcenie praw i swobód za nieszczęście narodowe. Natomiast wszelkie bunty na tle prywatnej ambicji kończyły się zazwyczaj rokoszami podtrzymywanymi tylko przez poddanych owych buntowników. Pierwsze z nich winny być nazywane wojnami narodowymi, prowadzonymi w obronie prawa, rozruchy zaś wywołane przez poszczególne jednostki zasługują jedynie na miano zbrodni obrazy majestatu oraz rebelii.

Jeślibym podjął się apologii mego narodu, uczyniłbym tu również wzmiankę o świętości tego, który ustanowił nasze dawne swobody. Jako przykład dla potwierdzenia moich słów ukazałbym postać świętego Władysława, który dla utrzymania prawa chwycił za broń przeciwko monarsze, rządzącemu przy pomocy cudzoziemskiej rady, i pozbawił go tronu. Stawiając za wzór tego świętego, kanonizowanego głosem całego Kościoła, obwieściłbym, iż to właśnie ci, którzy pogwałcili prawa oraz przysięgi, zasługują na ohydne epitety, którymi od blisko dwóch wieków obdarza się obrońców słusznej sprawy.

Czytając u Bonfiniego opis wojen domowych na Węgrzech, toczących się przed nastaniem dynastii austriackiej, łatwo byłoby wykazać, że w większości wypadków rozruchy owe wzbudzali ambitni magnaci, komitaty zaś stawały do walki bardzo rzadko, i to zawsze przeciwko monarchom nie dotrzymującym przysięgi i gwałcącym prawa. Tymczasem, studiując historię najnowszą, równie łatwo można by dowieść, że wszystkie wojny w obronie przywilejów, jakie toczyły się za panowania Austriaków, były prowadzone pod sztandarami komitatów. Stąd też uważny czytelnik mógłby wysnuć wniosek, że nastąpił jednak wielki postęp, o ile bowiem za pierwszych królów rozruchy wywoływane były często przez rebeliantów i buntowników, o tyle za ostatnich władców naród okazał tak wielkie męstwo, że nie tylko nie dał się podbić, lecz nie ugiął się nawet wobec największych cierpień i jarzma niewoli.

Oszczercze języki nazywają Węgrów krzywoprzysiężcami. Przemilczają wszelako — i to ileż razy, niestety, ileż razy! — że przysięgi, które ciemieżyciele wymusili na nich, tak mocno godziły w ich prawa i swobody, iż dotrzymanie ich byłoby zbrodnią wobec potomności i obrazą miłosierdzia Bożego. Jeśli zaś takim zachowaniem obraziliśmy Boga, niech klątwa spadnie na tych, którzy owe przysięgi na nas wymogli.

Kontury, jakimi austriacki pędzel maluje Węgrów, są zbyt grube, a barwy — czarne, rylec zaś żłobiący ich historyczne pomniki — nazbyt wyostrzony. Raz gani się Węgrów za grubiańskie obyczaje, nieokrzesanie i barbarzyństwo, to znów przypisuje się im nieznajomość nauki i sztuki, a także rozpustę, lenistwo i skąpstwo.

Niestety! To. co wydarzyło się podczas ośmioletniej wojny, i o czym piszę w tym dziele, nie przekona Austriaków o fałszywości ich osądu. Bowiem to. o czym piszę, jest jedynie widomym znakiem i gorzkim owocem ojcowskich rządów austriackiej dynastii, które rozwinęły w narodzie cechy źle wychowanego dziecka, a za to nie dzieci należy winić, lecz ojca. Który bowiem władca austriacki założył kolegium, gdzie młodzieży wpajano by lepsze obyczaje, który wzniósł akademie, żeby kształcić naród w naukach i sztukach pięknych? Któż zatrudnił Węgrów w funkcjach dworskich lub w rzemiośle wojennym, aby wyrwać ich rozpuście? Który z królów upowszechnił wśród ludu przemysł oraz handel, żeby wyciągnąć go z lenistwa? A wreszcie, czy choć jeden z władców nie był tyranem i nie zmuszał Węgrów do gromadzenia dóbr oraz ograniczenia się do własnych jedynie potrzeb, przez co nauczono ich skąpstwa?

Odrzucam oszczerstwa i wyjawiam prawdę, wszelako nie ludziom przypisuję nieszczęścia mego narodu, przyznaję jedynie, iż rządy ojczymów zesłanych nam z wyroku Boga na niebiesiech, który sprawiedliwie nas karze, były dla naszego narodu niczym żelazna laga. Bóg posłużył się moją niegodną osobą jako narzędziem do obudzenia w sercach Węgrów owego umiłowania wolności, które wydawało się już wygasłe u nawykłych do nieszczęść. Musimy też zważyć na cudowną przychylność Boga dla tego narodu już od samego początku austriackiego panowania.

Jeśli bowiem przeanalizujemy historię od czasu Ferdynanda I i Jana Zapolyi, zauważymy cudowny splot dzieł Opatrzności, zwłaszcza w tym, iż dała ona królowi Janowi — Węgrowi, Siedmiogród oraz części królestwa doń przyłączone jako odrębne państwo, w którym zachował się wzorzec wolności danej narodowi przez prawa. Ów wzorzec obowiązywał podczas rządów wszystkich książąt siedmiogrodzkich. Księstwo to uznane za panowania Rudolfa przez Stany Królestwa Węgier, jako wolne i niepodległe, żywiło umiłowanie wolności i rozpalało od czasu do czasu tęsknotę w sercach Węgrów. Żeby więc księstwo to, faktycznie oddzielone od dominacji austriackiej, przetrwało, w naszych czasach powtórzyło się to, co zdarzyło się pod koniec panowania Batorych.

Na początku ubiegłego wieku Austriacy przywłaszczyli sobie księstwo Siedmiogrodu z tytułu darowizny Zygmunta Batorego, który wbrew prawu i konstytucji wymienił je z Rudolfem na księstwa Opawy i Raciborza na Śląsku. Później wszakże pożałował tej zamiany, wrócił potajemnie do kraju i będąc ponownie uznany przez stany Siedmiogrodu, wypędził austriackie oddziały. Wiedziony jednakże niestałością swego umysłu, oddał tę ziemię stryjecznemu bratu — kardynałowi Andrzejowi Batoremu. Austriacki ród cesarski podburzył przeciw niemu Michała, księcia Mołdawii, ten zaś pokonał kardynała, którego zabito podczas ucieczki. Wówczas to armia austriacka korzystając z zamętu zawładnęła księstwem Siedmiogrodu — gdzie bowiem dwóch się bije, tam trzeci korzysta.

Annały siedmiogrodzkie, wśród których najwierniejsze zdają się być księgi pisane przez Farkasa Bethlena, nic nie wspominają o następnej przytoczonej tu anegdocie, jednakże zagłębiwszy się w poszukiwaniach tematów związanych z tym księstwem, z godnych wiary podań przekazywanych przez starców dowiedziałem się historii o Bocskaiu.

Po obaleniu Batorych władzę w tym kraju sprawował w imieniu cesarza generał Basta, znienawidzony przez wszystkich mieszkańców Siedmiogrodu. Kilku możnych, pamiętających jeszcze czasy wolności, uważało, iż najlepiej stawi mu czoło Bocskai, wywodzący się z najznamienitszej szlachty, obdarzony wieloma pięknymi cechami charakteru i w szczególności cieszący się wielkim poważaniem w komitacie Bihar oraz w tzw. miastach hajduckich. Wiedząc jednak, że Bocskai, wychowany pośród Austriaków, jest im bardzo przychylny, orędownicy wolności wahali się, czy mogą mu wyjawić otwarcie swe zamiary. Naradziwszy się więc, w jaki sposób mogą odwrócić od Austriaków sympatię Bocskaia, postanowili, iż sporządzą fałszywy list podpisany jego imieniem, dzięki któremu Bocskai mógłby się wydać podejrzany generałowi Baście. List ów dostarczyła generałowi nieznana osoba. Podstęp całkowicie się udał i generał, uniesiony gniewem, powziął przeciw Bocskaiowi odpowiednie kroki, o których dowiedzieli się twórcy spisku, zresztą przyjaciele Bocskaia. Ostrzegli go, że Basta nie tylko go podejrzewa, lecz że wyznaczył już dzień jego aresztowania i że w tym celu przyśle doń kompanię kirasjerów. Bocskai, mając czyste sumienie, nie chciał początkowo dać wiary tym wieściom. Nie mógł jednak całkowicie zlekceważyć ostrzeżeń otrzymanych od przyjaciół godnych zaufania. Toteż w wieczór poprzedzający mające nastąpić aresztowanie opuścił swój dom pod pozorem polowania, w rzeczywistości jednak udał się na sąsiednie wzgórze, by móc stamtąd obserwować, co się będzie działo. O świcie zobaczył kompanię Austriaków otaczającą jego zamek i dowiedział się. że przeszukano dokładnie najskrytsze zakamarki domostwa. Urażony niegodnym zachowaniem Basty. po naradzie z przyjaciółmi, podburzył do powstania miasta hajduckie. Wygnał Austriaków z Siedmiogrodu, podjął sprawę wolności węgierskiej, która od czasów panowania Ferdynanda została mocno zachwiana, zwoławszy zaś w Szerencs Konfederację Komitatów Górnych Węgier, poprowadził zwycięską wojnę przeciwko dynastii austriackiej, zakończoną pokojem wiedeńskim oraz jego śmiercią.

Po nim sprawę niepodległości podniósł Gábor Bethlen. Mój pradziad Jerzy I był jego następcą zarówno na tronie książęcym, jak też i w działaniach na rzecz wolności, zakończonych pokojem w Nagyszombat. W wiele lat później sprawa wolności została podjęta przez Mihálya Apafiego pod auspicjami króla Francji. Kontynuatorem walk wolnościowych aż do końca ubiegłego roku był Thököly, i wreszcie w trzecim roku obecnego stulecia Opatrzność boska moją to osobę przeznaczyła do podjęcia dzieła rozpoczętego przed stu laty przez Bocskaia.

Przytaczając wszystkie te fakty, chcę dowieść, że przyczyną owych wojen było pragnienie odzyskania pogwałconych swobód, nie zaś pobudki religijne związane z szerzeniem się wówczas herezji. Wszelako, wszystko bierze początek od samego Boga, który kieruje uczynkami ludzkimi — zarówno dobrymi, jak i złymi — dla zadośćuczynienia jego słusznym i sprawiedliwym, nieodwołalnym wyrokom. Przypominam tu pięć wojen podejmowanych w tym samym stuleciu w tak Cudownie zgranych odstępach czasu, iż zważywszy na wiek i pamięć ludzką można powiedzieć, jakoby jedna wojna następowała po drugiej. Najstarsi bowiem, dobrze pamiętając czasy przeszłości, byli zawsze gotowi podsycać w sercach młodzieży pragnienie wolności, opowiadając im dawne dzieje. Bóg, twórca pokoju i sprawiedliwości, bez wątpienia chciał poprzez te zawieruchy przekonać władców z dynastii austriackiej, iż nie można rządzić narodem węgierskim utrzymując go w strachu, że naród ten może jedynie pogodzić się z jarzmem miłości ojcowskiej.

Rada Wiedeńska zachowywała jeszcze pewien umiar w stosunku do Węgrów do czasu, gdy nieudane oblężenie Wiednia, bitwa pod Parkanami oraz odzyskanie Budy złamały potęgę turecką. Gdy jednak dom austriacki pęczniał z pychy po tak wielkim sukcesie tej wojny, chciwość jego przełamała wszelkie granice; jego zaś dawno powzięte w stosunku do Węgier zamiary uwidoczniły się już w listach rozesłanych dla zwołania sejmu w Pozsony, w których to cesarz Leopold nie zaproponował kandydatury na elekta swego najstarszego syna według praktykowanych dotychczas zasad, natomiast oznajmił, iż chciałby go koronować na dziedzicznego króla. Posępna arena w Eperjes wzniesiona z inicjatywy generała Caraffy, na której stracono przeszło siedemdziesięciu szlachciców, każe nam pamiętać, w jaki sposób uchwalono tę ustawę i jaka ilość krwi ją scementowała. Pamięć o tym wyryta jest krwawymi literami nie tylko na marmurowych pomnikach, lecz i na żywych tabliczkach wszystkich serc. Zachowało się również zupełnie świeże wspomnienie o sposobie, jakiego się chwycono, żeby pozbawić Siedmiogród narodowego księcia.

Kiedy więc Rada Wiedeńska tym oto sposobem podważyła kamienie węgielne węgierskiej wolności i zawarła słynny pokój z Turkami w Karłowicach, dwór wiedeński sądził, iż siły Węgrów zostały tak osłabione, a ich odwaga złamana, iż nie będzie żadnych sprzeciwów wobec oczywistego pogwałcenia praw Złotej Bulli króla Andrzeja Jerozolimskiego przez koronację Józefa. Sądził też. że w jego ręku znajduje się bicz, którym może swobodnie uderzać, aby bezkarnie rozciągnąć potęgę Austriaków na wszystkie stany królestwa.

W tym miejscu należałoby wspomnieć o propozycjach, jakie uczyniono w Wiedniu na zgromadzeniu wszystkich komitatów po zawarciu pokoju z Turkami, oraz o tym, co uczyniono ze mną oraz z moimi towarzyszami niedoli. Zważywszy jednak, że pisałem o tym już obszernie gdzie indziej , wystarczy, bym nadmienił teraz tylko o tych wydarzeniach niejako tytułem wstępu do przedstawienia wyraźnego obrazu stanu królestwa i nastrojów jego mieszkańców.

Powszechnie wiadomo, że naród węgierski prawnie jest podzielony na cztery stany; albowiem lud nadużywszy za czasów króla Władysława bulli głoszącej krucjatę i zbuntowawszy się przeciw szlachcie został pokonany i poddany tak ścisłej niewoli, szlachta zaś otrzymała tak rozległe prawa nad poddanymi, iż według prawa chłop nie posiadał niczego więcej prócz swej duszy. Część ludu złożona ze Słowian i Rusinów znosi to jarzmo z dość dużą cierpliwością; wszelako poddani węgierscy są tak wrogo nastawieni do swych panów i do całej szlachty, iż ciągle jeszcze wydają się dyszeć żądzą zemsty za utraconą wolność. Kondycja tych spośród ludu, których zowią wyzwoleńcami, jest nieco lepsza od losu chłopów, lecz bynajmniej nie równa się z sytuacją, w jakiej znajduje się stan szlachecki. Są to mieszkańcy miast hajduckich, niegdyś graniczących z ziemiami tureckimi. Za króla Jana otrzymali oni przywileje od książąt siedmiogrodzkich w komitatach przyłączonych do tego księstwa pod nazwą Partium, aby nie będąc nikomu podległymi byli zawsze gotowi w razie wojny. Aby zaś rosły szeregi owego wojska, królestwo potwierdziło ich przywileje i dało gwarancję, iż żaden szlachcic nie będzie mógł wydostać swego poddanego, jeśli ten ucieknie do któregokolwiek z owych miast. Jeśliby intencje założycieli miast hajduckich przyświecały i w czasie późniejszym oraz gdyby ich mieszkańcy utrzymywani byli w ścisłej wojskowej dyscyplinie, z łatwością uniknięto by kłopotów spowodowanych przez tych wyzwoleńców, którzy rozprzestrzenieni po całym królestwie z biegiem czasu wtopili się w szeregi szlacheckie. Nie oszukiwaliby oni szlachty ani państwa ciągle zmieniając miejsce pobytu, aby nie płacić podatków panom,.których ziemie uprawiali.

Pierwszym spośród stanów królestwa jest kler; zapłakać wszelako trzeba widząc, w jaki sposób pobożna intencja św. Stefana oraz innych królów została wypaczona od czasu nastania rządów austriackich. Kapituły całkiem przestały kształcić młodzież od chwili, gdy owo zadanie przejęli jezuici. Dwór wiedeński znakomicie wykorzystał tę okazję, jezuici węgierscy bowiem, będąc pod kuratelą austriackich zwierzchników, przede wszystkim starali się wpoić młodzieży wielką nienawiść do wyznawców Kalwina i Lutra. W rezultacie ci młodzi ludzie, którzy przesyceni byli uprzedzeniami i fanatyzmem, kierowani byli do stanu duchownego, a ci, którzy szczególnie wyróżniali się w nauce, zostawali w szeregach jezuitów. Węgrzy z natury żywią ogromny szacunek dla księży, nietrudno więc było wpoić ową skrajną nadgorliwość również i świeckim katolikom. Najlepsi spośród kleru sądzili, iż zachowanie prawowiernej religii zależy od rządów austriackich i że zbrojne wystąpienie przeciwko Austriakom grozi zniszczeniem katolików i narażeniem się ipso facto na ekskomunikę. Wszystko to spowodowało, iż z początkiem wojny moi właśni proboszczowie i inni księża tak ode mnie stronili, iż przez dłuższy czas nie miałem przy sobie duchownych (uznano mnie bowiem za stronnika heretyków i ekskomunikowano mnie), aż do momentu gdy opanowaliśmy miasto Olaszi, wtedy bowiem sprowadzono do mego obozu przełożonego kapituły w Waradynie, wraz z kilkoma zakonnikami. Cesarz Leopold zwykł przydzielać biskupstwa jedynie tym poddanym, których polecili jezuici. Ci zaś obsadzali urzędy kościelne duchownymi wywodzącymi się z najdrobniejszej szlachty, a nawet plebsu, którzy wyróżniali się nie tyle czystością obyczajów, znajomością doktryny czy cnotą miłosierdzia, ile żądzą korzystania z przywilejów płynących ze świętych godności. Zważywszy, że lud oraz większa część szlachty wyznawała wiarę heretycką, księża z braku słuchaczy nie zadawali sobie trudu wygłaszania kazań ani też nauczania młodzieży; niemniej jednak surowo egzekwowali dziesięciny i inne należności. Pieniądze gromadzili dla swoich plebejskich krewnych, kościoły zaś pozostawały w połowie ogołocone z szat liturgicznych i ledwie troszczono się o utrzymanie świątyń w czystości.

Jako że tak przedstawiał się stan duchowny, uważałem za sprawę ogromnej wagi przekonanie biskupa Egeru, którego diecezja obejmuje trzynaście komitatów, żeby nie opuszczał swych owieczek. Ów prałat pochodził ze znamienitej szlacheckiej rodziny Telekessych. Był to bardzo poczciwy starzec, obdarzony wszelkimi cnotami przynależnymi biskupowi; miał w sobie zwłaszcza ową świętą prostotę i miłosierdzie, a ponieważ od młodości pielęgnował ideę odzyskania wolności narodowej, bynajmniej nie był uczuciowo związany z jezuitami i nie cierpiał rządów austriackich. Toteż bardzo się z nim zaprzyjaźniłem i uważałem go za swego ojca, a on wzajemnie traktował mnie jak syna. Jego przykład pociągnął za sobą nieliczną garstkę kleru przeciwną opinii jezuitów. Całe moje wojsko, z wyjątkiem może jednej dziesiątej, było złożone z kalwinów i wszelkie uchybienia, jakie popełniali oni w stosunku do naszych księży, miały w sobie posmak prześladowania Kościoła, nawet w oczach wielmożów, którzy stanęli po mojej stronie. Wszelako wystąpiwszy zbrojnie w imię odzyskania wolności należało dokładnie przestrzegać tego, co nakazywało prawo, to zaś, co z nim nie było zgodne, uregulować w sposób kompromisowy. Owóż, jeśli w takich wypadkach, brzydząc się wszelką przemocą w sprawach ludzkiego sumienia, nie interweniowałem zbyt gwałtownie, oskarżano mnie, iż faworyzuję stronnictwo anty katolickie, a moja wiara jest nieszczera i powierzchowna.

Drugim stanem są magnaci, których nastawienie nie odbiegało zbytnio od postawy kleru. Są wśród nich tacy, którzy pochodzą z Dolnych Węgier bądź z jedenastu komitatów leżących nad Wagiem, wreszcie z trzynastu komitatów Górnych Węgier. Spośród pierwszych, jak i drugich wielu poślubiło kobiety z Austrii i Styrii, inni zaś, wychowani w Wiedniu, posiadali swoje dziedziczne majątki na rubieżach Styrii, Austrii lub Moraw. To było przyczyną, iż sprzyjali oni Austriakom, nie chcąc wystawiać na szwank swoich posiadłości i majątku. Nierzadko też, nie mając zbytniego uznania dla osoby Bercsényiego i jego rodu, nie chcieli przystąpić do mego stronnictwa, obawiając się, iż otrzymają niższą od niego rangę. Pewne jest bowiem, iż żaden z nich nie był wrogo nastawiony do sprawy, której obrona była moim celem. Sam palatyn, Pál Eszterházy, głowa wszystkich magnatów węgierskich, bardzo pochwalał owo przedsięwzięcie, nie wypełnił jednak należycie swych obowiązków palatyna. Jeśliby bowiem od początku wojny wykorzystał odpowiednio swój autorytet i spełnił godnie misję mediatora wraz z innymi wielmożami związanymi z cesarzem — ma się rozumieć, na ile było to w ludzkiej mocy — wówczas wojna węgierska mogłaby zakończyć się sukcesem.

Spisując te pamiętniki wobec Wiekuistej Prawdy i odłożywszy na bok wszelkie ludzkie afekty, muszę przyznać, iż osoba hrabiego Bercsényiego, a w większym jeszcze stopniu jego charakter, skłonności i obyczaje stanowiły wielką przeszkodę w pozyskaniu przychylności panów węgierskich. Jego znali wszyscy, ja zaś znany byłem jedynie garstce spośród nich, która biorąc pod uwagę mój młody wiek, uważała, iż jestem niezdolny do jakichkolwiek decyzji w sprawach wojskowych i politycznych i wszelkie me poczynania przypisywała hrabiemu. Wielu z nich nie chciało mieć z nim nic wspólnego, a tym bardziej podporządkować się jego władzy. Tak więc charakter Bercsényiego. który nie mógł ścierpieć równości, wydawał się jego podwładnym ciężki nie do zniesienia.

Bercsényi był zjadliwy i kpiący w poufnych stosunkach z ludźmi, lekkomyślny w sprawach poważnych, twardy i pogardliwy przy udzielaniu reprymendy; uparcie obstając przy swoim zdaniu, zazwyczaj pogardzał opinią innych; lubił dużo mówić, wahał się zaś w czynach; pogrążony w wątpliwościach, nie umiał podjąć jednoznacznej decyzji, a niepowodzenia przypisywał zawsze innym. Był on ze mną mocno związany zarówno afektem, jak z konieczności, toteż ze względu na przyjaźń i wzajemne uczucie znosiłem od niego niejedno, w wielu zaś przypadkach wybaczałem mu jego nieokiełznaną naturę. Zresztą, nie widząc w nim żadnej umyślnej złośliwości, nie mogłem skarcić tego, co było nieumyślne, i sprawiedliwie go ukarać. To sprawiło, iż często po cichu zarzucano mi słabość. Opinia powszechna oskarżała Bercsényiego o chciwość i żądzę zysków, do czego był on całkowicie niezdolny. Uważano, że jest oschły, nie troszcząc się bowiem o pozyskanie przyjaźni innych uważał, że ja całkowicie mu wystarczę. Toteż, prócz mnie nie miał na Węgrzech ani jednego przyjaciela.

Wielekroć jednak i ja dawałem mu okazję do niezadowolenia, gdyż kierując się poczuciem sprawiedliwości, nie zawsze mogłem spełnić jego życzenia. Co więcej, sam mając, jak już wspomniałem, bardzo otwarty umysł, łatwo pojmował bieg spraw, jednakże nie potrafił docenić talentu i zdolności innych. Podjąwszy sprawę wolności, chętnie obdarzyłem go wszelkimi faworami, jak to jest w zwyczaju w Polsce w stosunkach między królem a magnatami, co, jak sądzę, było również zgodne z naszym prawodawstwem. Stało się to przyczyną wielu oszczerstw; sądzono bowiem, iż hrabia uważał się za równego mi tak pod względem rangi, jak i zakresu władzy. Wszelako ja nigdy nie mogłem mu zarzucić braku szacunku i posłuszeństwa. Trudno mi było utemperować naturę mego przyjaciela, którego szczerze kochałem i którego dopuściłem do wszystkich moich tajemnic. Był on wiernym druhem mego wygnania i towarzyszem wszelkiej niedoli. Niełatwo mu było dojść do porozumienia z innymi wielmożami, którzy wstąpili do mego stronnictwa; mieli bowiem zupełnie inne usposobienia, tak że żaden z nich nie był wobec hrabiego szczery, a nawet i sobie nawzajem nie okazywali zaufania. Wszelako zdawali się chętnie okazywać Bercsényiemu należny respekt z racji estymy, w jakiej ja go miałem, oraz z racji piastowanej przez niego godności. Jeden drugim pogardzał i w mojej obecności obmawiał, a nawet rzucał nań kalumnie, a przedtem, wspólnie, do woli krytykowali moją osobę i działalność.

Wszystko to, co powiedziałem o Bercsényim, mógłbym powiedzieć również i o innych wielmożach, lecz tylko jego cechowała wielka bystrość umysłu, dojrzałość sądów, a także trwałość uczucia przyjaźni i wierność w stosunku do mnie. Pośród tych, którzy piastowali godności wojskowe, nie było ani jednego, który nie zasługiwałby na surowe, lecz sprawiedliwe kary za niewykonanie moich rozkazów. I z pewnością by je otrzymali, gdyby nie usprawiedliwiała ich nieumiejętność właściwego postępowania czy też inne ułomności. Zresztą z braku dostatecznej liczby zdolnych ludzi mianowanie innych doradców na miejsce owych nieudolnych w niczym nie poprawiłoby sytuacji. Co do reszty stanu magnackiego, to od chwili, gdy lud został zubożony poprzez austriackie haracze, dochody magnatów niezwykle zmalały, majątki zostały spustoszone, nie mogli też utrzymywać już tak wielkich domów i tak licznej świty szlacheckiej, do jakiej przyzwyczajeni byli ich rodzice. Z tego tytułu stracili w oczach szlachty autorytet i zaufanie, dzięki czemu nie byli już w stanie mi zaszkodzić.

Trzeci stan, czyli szlachta, a więc główny trzon mego wojska, okazywał mi szacunek, posłuszeństwo i przywiązanie; jedynie o to mieli do mnie żal, iż nie zawsze wymierzałem surowe kary magnatom i generałom za niedotrzymanie dyscypliny, a działo się tak dlatego, iż skargi wnoszono bardzo nierozważnie i bez okazania wystarczających dowodów. Opinia publiczna bowiem nie zawsze brała pod uwagę wszystkie okoliczności pewnych niefortunnych zdarzeń oraz klęsk, które mogły być spowodowane pośpiechem, nieprzemyślanym sposobem działania, wreszcie nieodpowiednim i niezgodnym z prawem postępowaniem. A przecież jakże niegodne byłoby w naszym wspólnym dziele podjętym dla odzyskania wolności postępowanie z wielmożami i dowódcami w sposób równie despotyczny, jak to było w zwyczaju Austriaków. Prawo zabraniało skazywania kogokolwiek bez wysłuchania go i należytego upewnienia się o jego winie. Toteż, jeśli z góry widziałem, że skargi, choć nawet słuszne, najprawdopodobniej nie zostałyby pod względem prawnym należycie umotywowane (można się bowiem było spodziewać, że zabraknie świadków, zdjętych strachem lub też przekupionych), wówczas nie uważałem za stosowne wszczęcie kroków prawnych; wszelako nigdy nie omieszkałem udzielić surowej i dotkliwej nagany w cztery oczy.

Poszanowanie prawdy zmusza mnie do mówienia o tym wszystkim, choć nie sądzę, aby którykolwiek z wielmożów działał umyślnie na moją szkodę. Wszelkie te obmowy i oszczerstwa, jakie wymieniali na mój temat w rozmowach między sobą, wynikały raczej z rywalizacji z hrabią Bercsényim, by nie powiedzieć z zawiści w stosunku do niego; owo zaś złe przyzwyczajenie tak weszło im w krew, że przerodziło się w drugą naturę. Stan szlachecki okazywał mi zawsze wierne i stałe uczucie. Prawdziwy syn ojczyzny nie może patrzeć bez bólu na tę część narodu, tak ważną w państwie, która pod panowaniem austriackim została zupełnie zaniedbana pod względem wykształcenia i zmieszała się z pospólstwem. Przepych magnatów oraz ich liczne dwory miały być może swoje złe strony, lecz ich brak przyczynił się do zupełnego zaniedbania edukacji szlacheckiej. Zaledwie młody szlachcic nauczył się u jezuitów łaciny i ukończył szkołę, a już się żenił i osiadał na gospodarce lub też obierał karierę sądowniczą. Toteż adwokaci, przewodniczący trybunałów, prokuratorzy oraz podlegli im sędziowie otaczali się szlachecką młodzieżą i zatrudniali ją w tak niecnych procederach, iż. posiadłszy wiedzę prawniczą, plamiła swój honor, a jakże często niestety zapominała zupełnie o swym szlachetnym urodzeniu. Większa część młodzieży z owego stanu, związana z sektą luterańską lub kalwińską, nie uczęszczała już do kolegiów jezuickich, coraz bardziej bowiem wzrastała nienawiść wobec jezuitów z powodu ich ślepej nadgorliwości. Młodzież ta, nie przyjmowana na naukę przez przewodniczących trybunałów, w większości kreatur jezuickich, była jeszcze bardziej zaniedbana w edukacji i nabywała coraz bardziej grubiańskich obyczajów. Szlachta, która zaszyła się w swoich majątkach, w domowych pieleszach, wiodła życie próżniacze oddając się pijaństwu i bardziej zajęta była płodzeniem potomstwa niż dbałością o jego wychowanie. Wielu z nich zatrudniało swe dzieci w niegodnych dla szlachty zajęciach, w handlu czy w rzemiośle, i byli szczęśliwi, jeśli mogli uczynić adwokatami czy prokuratorami tych, którzy byli najzdolniejsi. Owi juryści wzniecali między magnatami procesy, które napełniały kiesę adwokatów i sędziów. To, że prawa narodowe przewidywały równy podział dóbr dziedzicznych między dzieci obu płci stwarzało okazję do częstych procesów. Toteż niejednokrotnie nawet zawarcie małżeństwa stawało się podatnym gruntem do głębokich podziałów w rodzinie. Adwokaci i sędziowie, podjudzając i wzniecając owe podziały, starali się naprowadzić przeciwne strony na pojednanie i transakcje polubowne, żeby odnieść korzyści od obu stron. Wszelako po upływie pewnego czasu ci z jurystów, którzy czuli się obrażeni na jedną lub drugą stronę, rozniecali umorzony proces poprzez kontrakty pełne dwuznaczności. Dzięki ciągłemu stosowaniu takich kruczków przewodniczący trybunałów gromadzili ogromne fortuny, a odkupując od wielmożów zamki i majątki za gotówkę, stawali w rzędzie pierwszych dostojników w kraju, wyniesieni do godności baronów.

Biorąc to wszystko pod uwagę, choć mówię o tym w kilku zaledwie słowach, nikogo chyba nie zdziwi, iż maniery Węgrów nie były zbyt wyszukane. Nikt też nie będzie nimi pogardzać, widząc, jak wśród szlachty króluje brak wykształcenia oraz nieznajomość sztuki wojskowej, jak wygasają uczucia wpajane im od urodzenia i jak przestają ubiegać się o wojenną chwałę, do której zawsze skłaniała Węgrów ich naturalna inklinacja. Jednakże niewłaściwe wychowanie niejednokrotnie naprowadzało ich na złudne omamy honoru i cnoty, w których sieci często niestety wpadali. Ponura tragedia w Eperjes zabrała tych spośród szlachty, którzy wyróżniali się bogactwem oraz wielkimi zaletami osobistymi. Ci, którzy podczas wojen tureckich zahartowali się w kresowych twierdzach, pomarli lub postarzeli się. Tedy w owej ostatniej wojnie podjętej dla odzyskania wolności jedynie stanowczość i odwaga Węgrów, pozbawionych jakiegokolwiek doświadczenia — cóż mówię? nie mających nawet pojęcia o wojnie — jedynie ich dobra wola i posłuszeństwo oraz szlachetność, której nie mogły podważyć nawet największe nieszczęścia, podtrzymywały tę wojnę i mimo tylu niepowodzeń sprawiły, iż wojska nasze potrafiły zaciekle walczyć z narodem mającym dobrze wyszkolone wojsko, wyćwiczone, wojownicze i hojnie wyposażone we wszelki sprzęt wojskowy. A chociaż Węgrzy przeważali nad wrogiem liczebnie, to byli jednak o wiele słabsi pod względem stanu kadry oficerskiej, uzbrojenia oraz wyposażenia w konie.

Nie umiałbym wprost wyrazić wszystkich przejawów uczucia, wierności, stałości i oddania, jakimi darzyła mnie szlachta i wojsko. Jeśliby mieli mistrzów w sztuce wojennej, to na pewno chcieliby być im posłuszni, kształcić się i mężnie walczyć.

Czwarty stan królestwa, to znaczy miasta królewskie, stanowił również podobny pomnik austriackiej dominacji, uwidoczniając poprzez ubóstwo, niewielką liczebność mieszczan, nieznajomość rzemiosł oraz brak manufaktur, iż królestwo zostało osierocone, a dobra sieroce roztrwonione przez ojczyma. Nie brakowało mi afektu i wierności obywateli, lecz z racji ich ubóstwa mogli stanowić dla mnie jedynie mizerną pomoc; oni bowiem sami byli jedynie pośrednikami kupców z Gdańska i Wrocławia i żyli z wysługiwania się im.

Opatrzność boska zaprowadziła mnie na ten pustynny obszar mej ojczyzny niczym głos nawołujący do broni i do walki o wolność. Sprawiła, iż krzyk ten usłyszeli wszyscy mieszkańcy. Szlachetne serca żywiej zabiły na apel wolności, ściągano ze wszystkich stron i pochwycono za broń dla jej odzyskania, lecz głos ów nie był w stanie dać żołnierzom ani żołdu, ani broni, ani przyodziewku czy koni. W tym celu musieliśmy odwołać się do ludu. A przecież właśnie ów lud stanowił trzon wojska; tak więc trzeba mu było narzucać podatki, zobowiązywać do dostarczania żywności, do stałej uprawy ziemi i znoszenia jednocześnie trudów wojny. Królestwo to, które jak mogę śmiało powiedzieć, przewyższało wszystkie inne państwa w Europie pod względem skarbów naturalnych i żyzności ziem, traciło bezpowrotnie wszelkie pieniądze, jakie mogło uzyskać od Polski z dostawy win oraz od Niemiec ze sprzedaży bydła. Austriacy łupili kraj podatkami, a pieniądze z podatków odprowadzanych do Wiednia podczas wojny tureckiej zostały zużytkowane na towary dla Austrii z przeznaczeniem na wyposażenie wojsk cesarskich.

Ów wielki niedostatek srebrnej monety zmusił mnie zatem od samego początku wojny do wprowadzenia w obieg monety miedzianej, abym nie musiał żądać pieniędzy od ludu, który oddawał własne konie i broń oraz z własnej nieprzymuszonej woli dostarczał żywności. Dochody królewskie z opłat celnych stanowiły jedynie niewielką pomoc, zysk z nich był bardzo pomniejszony przez wojnę. Wiele z owych opłat celnych należało znieść, narzucone bowiem zostały przez Austriaków wewnątrz kraju i obciążały naszych obywateli. Kopalnie złota i srebra, które eksploatowano w nadziei odnalezienia bogatych złóż.starczyły zaledwie na pokrycie bieżących wydatków; jedynie z kopalni miedzi można było spodziewać się większych zysków. Jeśliby jednak moneta miedziana była bita wedle swej istotnej wartości, nie mogłaby ona ani sprostać koniecznym potrzebom, ani wejść w powszechne użycie z powodu nadmiernego ciężaru. Zatem poprosiłem o zgodę wszystkie komitaty i miasta królewskie, a uzyskawszy ją kazałem bić monetę miedzianą z godłem powszechnej wolności, nie zaś z moim herbem.

Tak więc, jeśli w dalszym toku tej narracji czytelnik spostrzeże, iż nikogo specjalnie nie chwalę, wielu zaś ganię, będzie mógł to położyć na karb tego wszystkiego, co tu zostało wcześniej powiedziane; to znaczy, że brakowało mistrzów, nie zaś uczniów, do których i ja powinienem się zaliczyć. Miałem wówczas dwadzieścia sześć lat, nie rozporządzałem żadnym doświadczeniem wojskowym i byłem dosyć powierzchownie wykształcony w dziedzinie polityki i historii. Umiałem dostrzec błędy i niedociągnięcia, być może, nie umiałem ich naprawić.

Wyznam więc, iż byłem ślepcem prowadzącym równie ślepych. Ktoś, kto z tego punktu widzenia będzie oceniał sprawy węgierskie, przypisze szczęśliwe rozpoczęcie wojny zbyt wielkiej ostrożności wroga w jego postępowaniu. Osiągane postępy przypisze złemu zaopatrzeniu garnizonów i fortec i jeszcze gorszej ich obronie. Wreszcie nieszczęsny koniec złoży na karb niewiedzy i niedoświadczenia narodu, braku pieniędzy i broni, które są nerwem każdej wojny, oraz epidemii dżumy i niedostatecznej pomocy, jaką otrzymaliśmy od francuskiego dworu. Wszelako uzna to wszystko za zrządzenie boskiej Opatrzności, zawsze dobrej, mądrej i miłosiernej.

Jak już wspomniałem, zdobycie mojego dziedzicznego zamku w Tokaju stanowiło początek wojskowych operacji w tym roku. Po opanowaniu tej twierdzy, rozłożywszy oddziały na kwaterach zimowych, sam ulokowałem się w Miskolcu, położonym pośród fortec w Koszycach, Egerze i Szendrő, gdzie stacjonowały garnizony austriackie. Tymczasem zmarł generał Nigrelli, natomiast połowa regimentu Montecuccolego została w Koszycach, druga zaś — w Eperjes. Choć pułk ten, znacznie osłabiony, nie był w stanie zbytnio nam zaszkodzić, angażował jednak wiele naszych oddziałów do ochrony okolic przed jego podjazdami. Powstrzymała go dopiero wieść o liczebności moich wojsk i zaniechał tego, czego przecież łatwo mógł dokonać. Zważywszy bowiem na uszczuplony stan moich oddziałów, atak wroga byłby raczej z jego strony dowodem przezorności aniżeli brakiem rozwagi. Tak więc przewidywanie zuchwałych poczynań nieprzyjaciela było główną przyczyną mego pobytu w Miskolcu. Zresztą zima, mimo całej surowości, nie przeszkadzała w ciągłym posuwaniu się naprzód żołnierzom, choć półnagim, lecz płonącym wewnętrznym ogniem, podsycanym żądzą łupów i rabunku. Oddział dowodzony przez Samuela Bethlena został pobity na granicy z Siedmiogrodem, co spowodowało, że liczba mego wojska wzrosła również we wszystkich częściach tego księstwa.

Generał Schlick — jak już wspomniałem — został odparty, oddziały austriackie wycofały się do Pozsony, a moje wojsko zajęło kraj naddunajski z wyjątkiem fortec. Nadto, wkrótce po tym, jak Károlyi na rozkaz Bercsényiego wraz z oddziałem zacisańskim przekroczył Dunaj w Somorji, chwyciły za broń wszystkie komitaty Dolnych Węgier, złożywszy mi przysięgę wierności. Owóż zanim Schlick przybył na Węgry, został on wraz z generałem Styrumem pobity przez elektora Bawarii.

Tymczasem moje oddziały zapuszczały się aż pod bramy Wiednia i cesarz Leopold, znalazłszy się w sytuacji bez wyjścia, obawiał się, abyśmy pospołu z elektorem bawarskim nie doprowadzili do oblężenia stolicy. Zmuszony tedy do szukania ratunku w pertraktacjach pokojowych, poprosił, aby poseł stanów generalnych Holandii, Hamel-Bruyninx, napisał do hrabiego Bercsényiego. przebywającego wówczas na kwaterze zimowej w Galgóc, blisko Wagu, oferując mu rozpoczęcie negocjacji pokojowych i prosząc o wydanie glejtów, tak aby można było debatować w jak najdogodniejszych warunkach nad możliwościami osiągnięcia pokoju.

Hrabia uważał, mając w tym względzie moje poparcie, że wroga trzeba powstrzymywać raczej renomą niż siłą moich wojsk. W tym czasie dwa tysiące wrogiej jazdy odpartej wraz ze Schlickiem pozostawało w Pozsony pod wodzą księcia Eugeniusza Sabaudzkiego. Hrabia Bercsényi, obawiając się, by zwłoka w odpowiedzi nie ośmieliła wroga, kazał natychmiast wysłać glejty posłowi, po czym wyjaśnił mi przyczyny, jakie skłoniły go do takiego działania. Aczkolwiek poparłem to posunięcie, wzbudziło ono jednak wiele podejrzeń co do wierności Bercsényiego u wszystkich przywódców, jacy przy mnie byli.

Naciskano na mnie, abym z uwagą czuwał nad sprawami królestwa oraz moimi własnymi, z obawy, iżby Bercsényi po zawarciu swej odrębnej ugody z dworem wiedeńskim nie zaniedbał dobra wspólnej sprawy. Nie miałem co do hrabiego najmniejszych podejrzeń, był on bowiem ze mną związany szczerą przyjaźnią; wszelako w tych okolicznościach zarówno okazywanie mu zbyt wielkiego zaufania, jak i najmniejszej nieufności wydawało się równie niebezpieczne.

W pierwszym bowiem przypadku dawałbym dowód umysłu bez żadnej przenikliwości, słabego, ślepo idącego za wskazówkami Bercsényiego. Działając zaś zgoła odmiennie mogłem się obawiać, iż podważywszy zaufanie bliskiego i wiernego przyjaciela, sam mógłbym mu dać powody do troszczenia się jedynie o jego własne interesy. Toteż w liście do hrabiego szczerze wyjawiłem mu niemal powszechną nieufność, na jaką się naraził, nie zasięgając wprzód mej rady przy pertraktacjach w kwestiach publicznych, jednocześnie zapewniając go o moim szczególnym zaufaniu. Oświadczyłem mu również, iż aby zadośćuczynić formalnościom, list mój napisałem umyślnie po łacinie, tak iżby mógł go pokazać posłowi i przekonać go, iż sprawa pokoju nie zależy od samego Bercsényiego, lecz od całego narodu, który chwycił za broń nie dla partykularnych interesów, lecz dla odzyskania powszechnej wolności.

Nie znałem wówczas jeszcze Károlyiego. którego obserwowałem jedynie przez kilka dni pod Tokajem, a który uważał mnie za niezdolnego do kierowania sprawami powstania i sądził, że działam jedynie pod dyktando Bercsényiego. Po przeprawieniu się przez Dunaj po lodowej krze Károlyi z powodzeniem posuwał się w głąb kraju po drugiej stronie rzeki, gdzie znajdował w wielkiej obfitości żołnierza nawykłego do wojny i na swój sposób wyszkolonego podczas wojen z Turkami czy też z Francuzami nad Renem. Jeśli Károlyi umiałby to odpowiednio wykorzystać, mógłby przywieść Austriaków do sytuacji bez wyjścia.

Pragnąc wykorzystać wyjątkowo surową zimę i pokrywę lodową na Dunaju, wyprawiłem pułkowników Ferenca Deáka i Imre Illosvaya do Dunaföldváru, aby stanęli tam do walki z Serbami zamieszkującymi nad brzegami Dunaju lub żeby ich zmusili do przyłączenia się do mego stronnictwa. Oficerowie ci po przeprawieniu się przez Dunaj stoczyli udaną bitwę z generałem-majorem Kreutzem, zwierzchnikiem gwardii naddunajskiej wraz z garnizonami w Budzie i innych twierdz oraz wojsk serbskich. Generała pochwycono żywcem i jako więźnia przyprowadzono do Miskolca.

Wieść o moich zwycięstwach dotarła już do granic cesarstwa tureckiego. Thökölyego relegowano do Nikomedii (Izmit), żołnierze zaś węgierscy, ciągle jeszcze mu wierni, którzy założyli swą kolonię daleko od granic, zgodnie z pokojem karłowickim, zaczynali powracać do ojczyzny. Kilku oficerów spośród nich, którzy cieszyli się dobrą sławą, przyłączyło się do Károlyiego, zyskując jego przychylność i zaufanie dzięki swym chwalebnym czynom w przeszłości. Károlyi, który nigdy nie służył w wojsku, czuł się wobec nich niedoświadczony i uważając ich za wiernych i wytrawnych żołnierzy, wolał się podporządkować ich radom, zdając się tym samym na taktykę Thökölyego w sprawach służby wojskowej oraz operacji militarnych. Wysławiano przed nim niezwykłą przenikliwość tego dowódcy, umiejącego zręcznie unikać pułapek zastawionych przez Austriaków. Opowiadano mu o podejmowanych przez Thökölyego środkach ostrożności, pełnych przemyślanej nieufności. Spowodowało to w efekcie, iż Károlyi, który powziął podejrzenia co do szlachty i wojska z Dolnych Węgier, chcąc unikać rzekomej zdrady, roztasował ich po różnych oddziałach.

Przed klęską generała Kreutza Serbowie zamieszkujący wybrzeża Dunaju wysłali do Károlyiego posłów z oznajmieniem zamiaru poddania się, o czym niestety ja nic nie wiedziałem.

Posłowie powrócili do siebie czując się już całkiem bezpieczni, tymczasem moje oddziały, które pokonały wspomnianego generała, nic nie wiedząc o tym posunięciu, poczęły traktować ich jak wrogów. Serbowie oburzeni, iż nie dotrzymano danego im słowa, tak silnie związali się ze stronnictwem wroga, iż przyciągnięcie ich na naszą stronę stało się niemożliwe.

Dwór wiedeński, wielce zaniepokojony wyprawą Károlyiego oraz jego wypadami aż do bram stolicy, wezwał dla swej obrony wszystkie oddziały z Pozsony. Pośpiesznie też wysłano rozkazy do Pala Széchenyiego, arcybiskupa Kalocsy, nakazując mu pertraktacje z Bercsényim oraz podjęcie prób nakłonienia tak Bercsényiego, jak i Károlyiego do rokowań pokojowych. Prałat ów poprosił o spotkanie, które Bercsényi po otrzymaniu mojej zgody wyznaczył mu w oddalonym o dziesięć mil od Wiednia zamku Lébényszentmiklós w komitacie Moson, a następnie w mieście Ruszt (Rust). Sam zaś, odebrawszy w moim imieniu przysięgę wierności od możnych i komitatów, pozostawił dowództwo Károlyiemu i powrócił nad Wag.

Wszystko znakomicie powiodło się Károlyiemu w wyprawie, która zaprowadziła go aż pod bramy Wiednia. Oficerowie Thökölyego, którzy zyskali sobie u Károlyiego wielką estymę dzięki swej odwadze, oraz szlachta zacisańska, która się do nich przyłączyła, pospołu kierowali jego decyzjami. Wszelako zbyt wielkie fawory, jakimi byli obdarzeni, ich grubiańskie obyczaje, rozpusta i żądza rabowania zniechęcały do Károlyiego najlepszych oficerów, którzy spędziwszy całą młodość na wojaczce lepiej od nich znali się na wojennym rzemiośle, a że w piersiach ich biły prawdziwie węgierskie serca, chwycili za broń z umiłowania wolności, nie zaś z żądzy łupów. Ani ja, ani Bercsényi nic o tym nie wiedzieliśmy, tymczasem problem ten stał się powszechny we wszystkich oddziałach z Dolnych Węgier. Raporty Károlyiego, pełne oszałamiających sukcesów, nie pozwalały nam się nawet domyślać podobnych nastrojów, motywy bowiem działania przez niego przedstawiane, wydawały się nam słuszne i rozważne. A to dlatego, iż nie znaliśmy wówczas jeszcze źródła zła, jakie wyszło na jaw następnej wiosny, niosąc ze sobą przykre i nieoczekiwane skutki.

Po wysłuchaniu w mieście Ruszt propozycji arcybiskupa Kalocsy hrabia Bercsényi doradził prałatowi, iżby poprosił o glejt na spotkanie ze mną w celu pertraktacji nad sprawą zawarcia pokoju; wyraziłem na to zgodę, wyznaczając na miejsce obrad miasto Gyöngyös. Przygotowywałem się do szturmu zamku w Egerze, więc sprowadziwszy z Tokaju armaty i moździerze, w marcu opuściłem zimową kwaterę w Miskolcu. Zamek ów był obwarowany w dawnym stylu — stare wieże od strony miasta oraz bardzo wysoki mur obronny w kształcie dwóch rogów zwierzęcych od strony winnic, który Austriacy zburzyli już przed wojną. Pozostał więc jedynie trzon twierdzy, zbudowany z solidnych murów. Dowodził tam hrabia Zinzendorf , miejscowy zaś garnizon był dosyć słaby.

Do Miskolca przybyło z Polski kilku oficerów i inżynierów francuskich wraz z pewnym szlachcicem, wysłannikiem króla Francji, nazwiskiem Fierville, wyposażonym w listy uwierzytelniające, tak aby mógł przebywać jako stały poseł przy mnie z ramienia Francji. Z początku oblężenia zamknięci w twierdzy Serbowie wraz z nieliczną garstką Węgrów czynili dość śmiałe wycieczki aż do moich okopów, lecz wobec zaciekłego oporu, z jakim się spotykali, oraz po stracie najwaleczniejszych żołnierzy zaniechali tych wypadów i spokojnie siedzieli za murami. Moja armata, dość poślednia, nie była zdolna wyrządzić starym murom specjalnej szkody; dowiedziałem się jednak od dezerterów z zamku, że od wstrząsów spowodowanych bombami popękały cysterny i zaczęły przeciekać, w związku z czym brakowało wody. Toteż miałem wszelkie powody, żeby przypuszczać, iż garnizon wkrótce będzie zmuszony skapitulować. Z końcem marca odjechałem do Gyöngös, w asyście jedynie mej osobistej straży, na rozmowy z arcybiskupem. Poleciłem również udać się tam Bercsényiemu oraz głównym osobistościom komitatów Górnych Węgier. Hrabia Bercsényi wiele razy wychwalał przede mną zalety prałata oraz jego żarliwość dla sprawy wolności ojczyzny. Z tego tytułu był on nawet podejrzany w oczach dworu wiedeńskiego przed moim uwięzieniem. Toteż wybierając na posła osobę znaną ze swego oddania sprawie i wolności, cesarz Leopold chciał przekonać naród, że i on pragnie szczerze ją przywrócić. Z tego samego powodu do świty prałata włączono również Istvana Szirmaya, przewodniczącego trybunału, niegdyś mego więziennego towarzysza, oraz Pala Okolicsányiego, słynnego adwokata, również oskarżonego o zmowę z nami.

Działając w porozumieniu z Bercsényim, najwierniejszym z moich przyjaciół oraz jedynym powiernikiem mych sekretów, miałem zamiar doprowadzić do zawarcia pokoju umocnionego gwarancjami kilku potęg zagranicznych, aby w razie usiłowań dworu wiedeńskiego zmierzających do pogwałcenia go wedle swego zwyczaju, gwaranci owi mieli prawne podstawy do przyjścia nam z pomocą. Z łatwością odkryliśmy, jak daleki był dwór wiedeński od takiego pokoju. Pierwsze obrady trwały zaledwie kilka dni. W czasie ich trwania ministrowie cesarza, pragnąc poznać przyczynę tak wielkich rozruchów, przyrzekali pobłażliwość, przychylność i szczerość oraz niezwykłą wielkoduszność w przywróceniu wszelkich swobód. Tymczasem ja w odpowiedzi ograniczyłem się jedynie do zarzutów: wyrzucałem im tylokrotne łamanie królewskiego słowa, tyle oszukańczych traktatów, tyle szalbierstw, wreszcie powszechne łamanie prawa. Zażądałem również specjalnych rezolucji dla naprawienia krzywd, jakie zostały przedstawione w opublikowanym w moim imieniu manifeście.

W kilka dni po moim powrocie do Egeru przybył do mnie hrabia Simon Forgách, żupan komitatu Borsod oraz generał-major w służbie cesarza. Magnata tego znałem od najwcześniejszej młodości. Był on jednym z niewielu wielmożów węgierskich, z jakimi utrzymywałem stosunki. Po złożeniu przysięgi wierności opowiedział mi o prześladowaniach, jakie go spotkały ze strony dworu wiedeńskiego z powodu składanych fałszywych doniesień, oraz o tym, iż wobec powziętych wobec niego podejrzeń miano go właśnie aresztować, czego uniknął dzięki ucieczce.

Jednakże po zakończeniu owej wojny, i to dopiero w Turcji, wyznał mi, iż przystąpił do mego stronnictwa za zgodą Józefa, wówczas króla rzymskiego, który polecił mu wszelkimi środkami odwieść naród od przystąpienia do elekcji nowego króla oraz skłonić Węgrów, aby zażądali od cesarza Leopolda, jego ojca, przekazania za życia korony synowi. Jeśliby Forgách odkrył mi wówczas swój zamiar, znalazłby we mnie tak jak i w narodzie duże poparcie dla tego przedsięwzięcia.

Károlyi osiadł w zamku w Kismarton (Eisenstadt) i z powodu podejrzeń, o których wcześniej już wspomniałem, rozproszywszy oddziały z Dolnych Węgier po części na granicy z Chorwacją, po części z Serbią, we wszystkim słuchał osób ze stronnictwa Thökölyego, którzy byli raczej złodziejami niż oficerami. Generał ów, zaniedbując wystawianie wart oraz nie przestrzegając dyscypliny wojskowej, spędzał czas na hulankach, czym sprowokował do ataku Austriaków kwaterujących w małych miasteczkach nad Litawą. Cesarz przekazał komendę nad nielicznymi oddziałami, jakie jeszcze posiadał, marszałkowi polnemu, hrabiemu Siegfriedowi Heisterbwi, który dowiedziawszy się od szpiegów o zachowaniu się Károlyiego, postanowił zaatakować go w jego kwaterze w Kismarton na czele dwu tysięcy konnych. Było to małe warowne miasto, w którym Károlyi miał przy sobie sporą liczbę piechoty.

Tymczasem przedsięwzięcie generała Heistera całkowicie się powiodło, kawaleria bowiem, oddająca się pijaństwu i rozpuście, już na pierwszą wieść o zbliżaniu się Austriaków popadła w popłoch i panikę, wszyscy zaś faworyci i pochlebcy Károlyiego, oskarżając miejscowe oddziały o zdradę, z łatwością namówili dowódcę do ucieczki. Toteż w ogromnym pośpiechu wycofywano się z tych okolic, przeprawiając się wpław przez rzeki przy pomocy ogromnych wiązek trzciny, przez Dunaj zaś przeprawiano się na małych łódeczkach na wysokości miejscowości Dunafóldvar. Tak to uciekali, chociaż nikt ich nie ścigał. Wróg, zachęcony tym nieoczekiwanym sukcesem, po ucieczce Károlyiego posuwał się coraz dalej do przodu, reszta bowiem wojsk, pozbawiona dowódcy i rozkazów, łatwo dała się pokonać. Ogniem i mieczem niszczono miasteczka i wsie. Heister sądził, iż pozwalając na masakrę dzieci i folgując okrucieństwu żołnierza, będzie mógł zaszczepić w sercach ludu uczucie strachu, który odwiedzie ich na przyszłość od sięgania po broń.

Kiedy to się wydarzyło, ciągle jeszcze oblegałem Eger, nie odnosząc wszakże większych sukcesów, ale już wkrótce dowiedziałem się o wszystkim od samego Károlyiego, którego jednak zbyt mało znałem, żeby powziąć właściwy sąd co do prawdziwych przyczyn jego klęski. Kierując się jego raportem, nieszczęsne to wydarzenie kładłem raczej na karb niedoświadczenia oddziałów niźli upatrywałem winy w nim samym. Dlatego też bardziej go pocieszałem i dodawałem otuchy, niż upominałem, po czym wysłałem go na tereny zacisańskie, żeby po zebraniu swoich oddziałów i powiększeniu ich przez nowy pobór mógł jak najprędzej do mnie dołączyć. Nietrudno bowiem było mi przewidzieć iż Heister, zachęcony łatwym zdobyciem ziem zadunajskich, uderzy teraz na Bercsényiego, który swymi podjazdami nękał Morawy.

W osobie hrabiego Forgácha zyskałem sobie generała dość biegłego w sztuce wojennej, zwłaszcza w dowodzeniu kawalerią oraz w sposobie postępowania z Austriakami, lecz zadufanego w sobie, gwałtownego i porywczego, przeciwnego Bercsényiemu, do którego żywił niezrozumiałą dla mnie wręcz antypatię. Widząc, iż wobec braku amunicji pozostawała mi zaledwie nikła nadzieja na opanowanie obleganej przeze mnie twierdzy, poleciłem Forgachowi spotkać się kilkakrotnie z komendantem i namówić go do poddania się. Plan ów został z powodzeniem wykonany i uzgodniono, że garnizon pozostanie w zamku jeszcze przez cztery miesiące, ale że zaniecha jakichkolwiek aktów wrogości i będzie zaopatrywać się w żywność na miejskim targowisku, a jeśli w tym okresie nie zostanie wzmocniony posiłkami armii austriackiej, wówczas opuści twierdzę.

Kapitulację komendanta zamku w Egerze uznałem za wielce korzystną, postanowiłem bowiem przeprawić się przez Dunaj, aby zachęcić ludność pokonaną przez Heistera i opuszczoną w tak fatalnej chwili do ponownego chwycenia za broń. Dość daleko posunąłem się już w mojej wyprawie, kiedy doszła mnie wiadomość, iż generał ów przekroczył Dunaj pod Komarom.

Tymczasem Bercsényi mocno nalegał, żebym przybył nad Wag.

Ja jednak, przewidując, iż posunięcie to może uwikłać mnie w bitwę, nie uważałem za słuszne podejmowanie takiego ryzyka z oddziałami wykazującymi co prawda wiele dobrych chęci, lecz licho uzbrojonymi, i na pomoc Bercsényiemu wysłałem generała Károlyiego wraz z czterema regimentami kawalerii, co czyniło w sumie cztery tysiące ludzi. Dotarłszy do Imsós, gdzie Dunaj jest bardzo wąski, umieściłem na kilku łódkach siadła i przeprowadziłem wpław konie wraz z czterema tysiącami wyborowych jeźdźców, nad którymi komendę powierzyłem hrabiemu Forgáchowi.

Prócz mej świty miałem do dyspozycji jedynie wojsko złożone z mieszkańców kraju między Cisą a Dunajem. Sądziłem, iż być może niechętnie przeprawiliby się przez Dunaj, gdyż oddaliliby się tym samym od swych domostw: toteż, gdy na moje polecenie rozpoczęto budowę niewielkich umocnień w Sólt dla osłony mostu, która to praca trwała dość długo z braku materiałów, zająłem się wybadaniem nastrojów przez zaufanych ludzi.

Obawy moje nie były płonne: jeślibym przekroczył Dunaj, żołnierze gotowi byli się rozproszyć ze strachu przed Serbami zamieszkującymi wybrzeże Dunaju i Cisy. Naród ów, naturalny wróg Węgrów, siedział spokojnie, kiedy w okolicy przebywał którykolwiek z moich oddziałów, lecz kiedy tylko wojsko się oddalało, Serbowie zaraz wyruszali gromadnie, żeby uderzyć na miasteczka i wsie, w których zostawały jedynie kobiety z dziećmi i starcy, i tam dopuszczali się aktów barbarzyństwa, masakrując bezbronnych oraz puszczając wszystko z dymem. Nastroje panujące wśród wojska odwiodły mnie od pierwotnych zamiarów, wszelako postanowiłem wykorzystać moje oddziały i uderzyć na Serbów, żeby zmusić ich do ucieczki z tych okolic.

Hrabia Forgách, dzięki swej popularności oraz autorytetowi, jakim się cieszył w kraju, doprowadził do uporządkowania sprawy zaraz po swym przybyciu. Hrabia Antal Eszterházy, podpułkownik węgierskiego regimentu w służbie cesarskiej, z rozkazu Heistera pozostawał wraz z czterystu ludźmi w Pápa. w dziedzicznym swym zamku. Dołączył on do hrabiego Forgácha, złożywszy mi uprzednio hołd. Z racji jego urodzenia uczyniłem go generałem. Forgách, mając ze wszech stron posiłki, przeprawił się przez Rabę, przeszedł wybrzeże Mury, oddzielające Chorwację od Węgier, i zebrał oddziały kawalerii i piechoty o wiele znaczniejsze niż poprzednio. Generał Heister, naciskający na armię dowodzoną przez hrabiego Bercsényiego, znajdował się właśnie na wysokości Ersekújváru, kiedy otrzymał rozkaz odwrotu w celu osłony Austrii oraz okolic Wiednia; toteż w Komarom ponownie przekroczył Dunaj. Generał ów, aż do podeszłego wieku służący zawsze w piechocie, nie znał się zupełnie na dowodzeniu konnicą. Zmylony przez fałszywe pogłoski, w forsownych marszach zapuścił się aż w okolice Székesfehérváru, żeby wydać bitwę generałowi Forgáchowi, który w tym czasie znajdował się daleko stamtąd. Ten ostatni, dowiedziawszy się o posunięciu wroga, rozlokował się w Koroncó, by przeciąć mu połączenie z fortecą w Győr.

Konnica Heistera była wycieńczona upałami i intensywnymi marszami. Otoczony i nie mający żadnej możliwości odwrotu, Heister nie ośmielił się na żadne ryzykowne przedsięwzięcie. Obie armie obozowały bardzo blisko siebie, co dało okazję hrabiemu Forgáchowi do skomunikowania się poprzez strażników z generałem wojsk cesarskich Viardem. Nazajutrz Forgách w bardzo niestosownej chwili opuścił swój posterunek, nie umiejąc dać po temu żadnych rozsądnych powodów.

Oficerowie oraz całe wojsko, zdziwieni tym posunięciem, zaczęli podejrzewać hrabiego o konszachty z wrogiem i całkowicie stracili doń zaufanie. Heister nie omieszkał zająć opuszczonego obozowiska, a zapewniwszy sobie przez to samo dostęp do twierdz w Győr, ruszył na spotkanie z Forgáchem. Generał István Andrássy, podkomendny Forgácha, wyraźnie dał mu do zrozumienia, że oficerowie i żołnierze powzięli w stosunku do niego pewne podejrzenia w związku z jego rozmowami z generałem Viardem, ale on zlekceważył ostrzeżenia. Ustawił oddziały w szyku bitewnym, lecz oficerowie nie znający dobrze swego rzemiosła dokonali posunięć bardzo nieroztropnych, i im to Forgách przypisywał niepowodzenie akcji. Konnica wycofała się z nieznacznymi stratami, ponieważ jednak bitwa rozegrała się na równinie, piechota wyginęła niemal doszczętnie. Były to najlepsze oddziały, jakie posiadałem, zaprawione w wojnach tureckich i najlepiej uzbrojone.

Podczas gdy Heister odstąpił od natarcia na szeregi hrabiego Bercsényiego, generał Ritschan z oddziałami austriackimi, wspomaganymi przez kilka batalionów i szwadronów, sposobił się do przejścia przez Białą Górę, żeby bronić Wagu. Na wieść o tej ekspedycji Bercsényi wysłał mu naprzeciw Károlyiego z oddziałem, który przydzieliłem mu z mojej własnej armii, i sam podążył za nim na czele swoich wojsk. Tymczasem, w chwili gdy Károlyi dotarł do wylotu gór, pułkownik Ocskay wraz z mieszkańcami tych okolic, ludźmi zwinnymi i odważnymi, spadł znienacka na tylne straże Austriaków: tym sposobem Ritschan znalazł się w potrzasku, nie mając możliwości odwrotu ani w jedną, ani w drugą stronę. Austriacy wpadli w popłoch, generał zaś schronił się w pobliskim zameczku, szybko jednak otoczonym, i po utracie taboru oraz artylerii został wzięty do niewoli. W chwili tego zwycięstwa Forgách, odciąwszy Heistera od fortecy w Győr, poprosił o pomoc hrabiego Bercsényiego, który zaraz po tym posunął się w głąb wyspy Csallóköz, a Károlyiemu rozkazał przeprawić się przez Dunaj w Somorji, sam zaś pozostał u wybrzeży.

Nieliczni tylko zdawali sobie sprawę ze stanu naszych oddziałów, ich ducha oraz sposobu dowodzenia, jakiego wymagały. Toteż wiele osób ganiło Bercsényiego. To, że nie ruszył na odsiecz Forgáchowi, przypisywano waśniom między nimi, a ściślej mówiąc, pewnej organicznej animozji, jaką do siebie żywili już od dawna.

Faktem jest, że zwłaszcza w początkach wojny po każdej akcji zbrojnej oddziały szły w rozsypkę i żadna siła nie mogła ich przed tym powstrzymać. Jeśli akcja się powiodła, powracali do swych domów, żeby złożyć łupy, jeśli zaś ponieśli porażkę, również szli do siebie, żeby pocieszyć się na łonie rodziny. Tak więc Bercsényi miał przy sobie nieliczne tylko oddziały, które niezbędne były do pilnowania miejsca przeprawy. Károlyi nie chciał współdziałać z Forgáchem, nie mając doń najmniejszego zaufania. Oficerowie, którzy wywierali największy wpływ na jego sądy, byli całkowicie przeciwni wydawaniu regularnych bitew; zamiast więc połączyć się z Forgáchem urządzili oni wyprawę łupieską aż pod sam Wiedeń, po ich powrocie było już po bitwie i Károlyiemu nie pozostało nic innego, jak zbieranie uciekinierów. Na Węgrzech Zachodnich pozostawało więc jedynie trzech generałów, a mianowicie Forgách, Károlyi oraz Antal Eszterházy, zupełnie się ze sobą nie zgadzających z powodu odmienności charakterów i zasad prowadzenia wojny.

Heister, po odniesieniu zwycięstwa nad Forgáchem, podjął jeszcze jedną wyprawę na Kiliti, tam gdzie znajduje się ujście Balatonu, żeby zaskoczyć oddziały Károlyiego. Odniósł nad nimi zwycięstwo nie napotykając żadnego z ich strony oporu, Károlyi bowiem kierował się zawsze zdaniem oficerów, którzy służyli pod Thökölym, a ich zasadą było obozować jak najdalej od nieprzyjaciela, straży nie wystawiać, dużo pić i spać, a kiedy konie i ludzie dobrze sobie już wypoczną, w dwa-trzy dni dosięgnąć wroga i napaść na niego znienacka. Jeśli rzuci się do ucieczki — ścigać, a jeśli tego nie zrobi, samemu szybko się wycofać.

Taka zasada wojny rozpowszechniona była w całym narodzie. Garstka żołnierzy pamiętających wszystko, co wydarzyło się po bitwie pod Szentgotthárd w 1664 r. i krwawym rozejmie, jaki potem nastąpił, mówiła tylko o zwycięstwach odniesionych nad Turkami dzięki podjazdom, nagłym atakom i zasadzkom. Ci, którzy nosili broń już za czasów Thökölyego, przytaczali fakty jedynie z tamtej epoki.

Otóż w początkach ludowego powstania pod moją komendą prym wiedli właśnie ci żołnierze; mieli oni posłuch i poważanie, dzięki czemu mianowano ich oficerami. Służba w piechocie ustawicznie była pogardzana przez szlachtę, która uważała tę formację za mało przydatną do wojennych przedsięwzięć i wstydziła się w niej służyć. Powszechnie krążyło powiedzenie, iż poruszanie się pieszo jest dobre dla psa, człowiek zaś powinien posługiwać się zwierzętami, żeby go przenosiły z miejsca na miejsce. Nie korzystano więc na ogół z oddziałów piechoty poza używaniem jej do trzymania straży przy bramach zamków oraz palanek, jak nazywano kresowe twierdze postawione dla obrony przed Turkami.

Prace fortyfikacyjne moich wojsk polegały na ustawieniu ogrodzenia z pali, najdłuższych, jakie można było tylko znaleźć, osadzonych w odległości dwóch do trzech stóp jeden od drugiego, oplecionych wikliną i pokrytych gliną zmieszaną ze słomianą sieczką. Kwadratowe klatki, zbudowane z ponacinanych belek i wysunięte poza palisadę, służyły jako baszty. Wszystkie te umocnienia dość dobrze spełniały swoją rolę, podług bowiem warunków rozejmu nie wolno było posługiwać się armatami, tak więc obie strony uważały je za nie do zdobycia.

Owe rubieże roiły się od szlachty, która nie mogła pozostać w swoich wiejskich domostwach; wszyscy oni wyprawiali się na sąsiadujących z nimi Turków, żeby wziąć jeńców i wzbogacić się biorąc za nich sowity okup. Jeśli decydowano się na użycie piechoty, to żeby móc ją ukryć w ogrodach sąsiadujących z miejscem, w którym zamierzano się pojawić, bądź też aby mieć osłonę w razie odwrotu przez lasy czy wąwozy — wówczas żołnierzy wsadzano po czterech na małe lekkie wozy. Jeśli powzięto zamiar jakiegoś dalekiego przedsięwzięcia w miejscach położonych nad Dunajem, wówczas piechota posługiwała się łódkami zwanymi czajkami i w ten sposób dostawała się w głąb terenów tureckich dokonując czynów pełnych waleczności. Nigdy jednak owa służba nie przypadła do gustu szlachcie, piechota była pogardzana, a to z braku znajomości sztuki wojennej.

Podczas wojny prowadzonej przez Thökölyego nie było prawie okazji do wykorzystania oddziałów piechoty; toteż miał on ich bardzo niewiele. Magnaci sami strzegli swoich zamków. Twierdzę w Koszycach opanowała garstka piechoty, samo zaś miasto oblegane było przez Turków. Wszystko to przyczyniło się do totalnej niewiedzy w dziedzinie sztuki wojennej wśród głównych uczestników wojny węgierskiego narodu.

Jeślibym podczas ostatniej wojny mógł sobie wybierać żołnierzy wedle ich przydatności, o wiele łatwiej byłoby mi ją poprowadzić. Wszelako spora liczba twierdz znajdowała się w rękach Austriaków i wymagała oblężenia przez oddziały trzykrotnie liczniejsze niż osadzony w nich garnizon. Trzeba było również wysłać w pole wiele oddziałów przeciwko Serbom, którzy mieli cały łańcuch swoich kolonii od Siedmiogrodu po Chorwację. Wrogami byli Chorwaci, jak również Styria, Austria, Śląsk i Morawy; tym sposobem jedynie granice Polski mogły pozostać bez osłony.

Tymczasem królestwo nie było zbytnio zaludnione, w związku z czym należało wykorzystać dobrą wolę ludu. Aby zaprowadzić pewną dyscyplinę, trzeba było usunąć pierwotnie mianowanych oficerów, nieokrzesanych wieśniaków, tęgo popijających zuchwalców, pod którymi szlachta służyć nie chciała, a ponadto należało przekonać szlachtę, żeby zaciągała się do piechoty. Ci, którzy nawykli do noszenia broni, nie znali wojennego rzemiosła z powodów, o których już mówiłem; ludzie zaś młodzi, wychowani w szkołach i urzędach, mieli dobrą wolę i warunki po temu, żeby się wyszkolić na dobrych żołnierzy, lecz sam patent nie dawał im jeszcze wystarczających umiejętności.

Wszelako trudno było uczyć się i zarazem nabywać doświadczenia. Jako że nie mogłem tak od razu zwolnić chłopskich pułkowników, począwszy od drugiej kompanii zacząłem mianować brygadierów, aby nadać szlachcicom rangę wyższą, niż mieli ich poddani. Zabieg ten, mający na celu zaprowadzenie w wojsku większej dyscypliny, nie przyniósł jednak żadnego pożytku dla codziennych akcji, brygadierzy owi bowiem nie potrafili dowodzić; tym sposobem zaprowadzony przeze mnie ład przyniósł ze sobą jedynie bezład w podejmowaniu decyzji. To jeszcze wszakże nie wszystko, bo nawet jeśli brygadierzy okazaliby się na miarę moich pragnień, to i tak brakowało podstawowego trzonu każdego wojska, a mianowicie niższych oficerów. Ci, których tytułowano sierżantami czy kapralami, byli druhami prostych żołnierzy i nie potrafili zyskać sobie u nich żadnego autorytetu; pochodzili przecież z tej samej wsi, wspólnie też opuszczali szeregi, żeby uprawić pole czy winnice, a później zająć się zbiorami.

Było to nieuniknionym źródłem tylu naszych nieszczęśliwych przedsięwzięć oraz przyczyną powodzenia najbardziej nawet niedorzecznych posunięć wroga. Później udało mi się uformować regularne regimenty, a nawet otrzymywać codziennie dokładny wykaz rzeczywistej liczby żołnierzy zdolnych do służby; wszelako byłem zawsze w kłopocie, czy mam ją ujawnić czy też zataić, nawet przed tymi osobami, z którymi układałem wojenne plany i którym powierzałem przeprowadzenie jakiejś operacji.

Naród nasz bowiem, podobnie jak wszystkie te nacje, które nie znają się na sztuce wojennej, był zawsze gotów podjąć każdą akcję z całą zaciekłością. Łatwo jednak dawał za wygraną, kiedy rzeczywistość nie odpowiadała jego nadziejom, a nadzieje nie zostały zaspokojone sukcesem. Kiedy widziano przestrzeń, na której wojsko obozowało lub posuwało się w marszu, ludzie dyszeli żądzą walki, całkowicie ufając w swoją przewagę. Żołnierze dezerterowali z pogardy dla dowódcy, jeśli nie kierowano ich do walki z wrogiem lub gdy szykując zasadzkę dawano rozkaz do udawanego odwrotu. Z pewnością jednak inaczej myślano by o liczbie wojska, gdyby znano wspomniane wykazy. Najlepiej uzbrojeni poza szablą mieli zaledwie karabin lub muszkiet, liczba ich zaś była o wiele niższa od sił nieprzyjacielskich. Można ich było uzbroić w piki. lecz w jaki sposób należało przekonać tych żołnierzy z ludu do owej broni i jak nauczyć ich posługiwania się nią? Najlepiej uzbrojony jeździec posiadał karabin długości dwóch stóp. z otworem lufy w kształcie lejka, szablę ze źle hartowanej stali, źle odżywionego konia i niewygodne siodło: do tego jeszcze nawet i połowa regimentu nie była tak dobrze wyposażona. Wystąpienie z wielką armią było niezbędne dla zastraszenia nieprzyjaciela. Kiedy jednak ją pokonywano, odwaga wroga wzrastała, a narodu malała.

W ciągu całego marszu, jaki podjąłem wzdłuż Dunaju aż do Titel (Dunavska Banavina) i wzdłuż Cisy aż do Segedynu, nie widzieliśmy wroga: wszyscy Serbowie schronili się do kraju Turków. Wojsko moje zdobyło wielkie łupy w postaci wszelkiego gatunku zwierząt; cierpieli jednak bardzo z powodu kanikuły, wycieńczeni ośmio- i dwunastogodzinnymi marszami po parzącym piachu i spragnieni wody, nie zawsze bowiem mogliśmy posuwać się wzdłuż Dunaju.

Wreszcie dotarłem do Segedynu i po wydaniu rozkazu oblężenia zachorowałem na uporczywą żółtaczkę. Do ciężkiego stanu doprowadziło mnie wyczerpanie związane z wysiłkiem, jaki wkładałem w szkolenie moich oddziałów. Musiałem nauczyć żołnierzy maszerowania, ustawiania się w szyku bitewnym, a także sposobu rozbijania obozu. W szczególności wycieńczało mnie rozstawianie straży po dotarciu do miejsca obozowania oraz sprawdzanie ich przed północą. Byłem chory już wówczas, gdy dawałem rozkaz szturmu miasta sąsiadującego z zamkiem segedyńskim, który stanowił jedną z najpewniejszych kryjówek Serbów zamieszkujących nad Cisą. Zamek ten za jednym zamachem został zdobyty, splądrowany i spalony. Było to wszystko, na co mogłem liczyć. Artyleria moja spóźniła się o kilka dni, a tymczasem choroba coraz bardziej dawała mi się we znaki.

Cały mój ekwipunek składał się z małego namiotu bez markizy, przez który z łatwością przenikały promienie słoneczne. Łóżkiem moim był siennik wypełniony zwiędłym zielskiem, rozłożony na gołej ziemi. Co prawda od początku wojny nie miałem nigdy innego posłania i spałem zawsze w ubraniu, teraz jednak trawiła mnie choroba, dręczyło bezustanne pragnienie, a ugasić je mogłem jedynie wodą z Cisy, czarną i mętną, cuchnącą błotem i rybami, które tak obficie tam występowały, że było prawie niemożliwością zaczerpnięcie jej bez ryb.

Prócz tych wszystkich trudów, jakie trzeba było znosić, dochodziła jeszcze jedna zmora; w tamtejszych okolicach grasował pająk, którego ukąszenie było tak jadowite, że powodowało opuchnięcie ciała oraz niezwykle ostre bóle. Jeden z moich artylerzystów umarł na skutek połknięcia takiego pająka. Byłem pozbawiony lekarza, wysłałem bowiem mojego francuskiego chirurga do Temesvaru w charakterze tłumacza dla pewnego szlachcica, który z mego polecenia miał się stawić u paszy owych okolic z prośbą o udzielenie Turkom pozwolenia na dostarczenie żywności do obozu, a także o skuteczne przepędzenie znad granicy Serbów, którzy tam się schronili.

Musiałem więc czekać na przybycie medyka niemieckiego, po którego posłano do górskich miejscowości, odległych o sześć lub siedem dni drogi. Kiedy przybył, wszyscy moi najbliżsi przyjaciele, obawiając się trucizny, błagali mnie. żebym nie przyjmował od niego żadnych leków. Skoro jednak organizm mój toczyła wystarczająca dawka trucizny do uśmiercenia mnie, miałem przeto dosyć przytomności umysłu, żeby nad pewne zło przedłożyć o wiele mniejsze, tym bardziej że ten luterański medyk od dawna już osiadł w naszym kraju i że przed wojną bardzo dobrze go znałem. Był to lekarz z dużym doświadczeniem, który wyleczył mnie o wiele szybciej, niż ktokolwiek mógł się tego spodziewać. Gdy tylko wyzdrowiałem, otrzymałem od hrabiego Bercsényiego list, wraz z załączoną korespondencją od arcybiskupa Kalocsy, który prosił o ponowne spotkanie w celu rozważenia nowych propozycji ze strony cesarza Leopolda. Było mi bardzo na rękę skorzystanie z tej okazji, żeby odstąpić od bombardowania zamku otoczonego murami obronnymi, solidnymi wieżami i fosami; komendant bowiem twierdzy, zamknięty tam z czterystu Austriakami, nie wydawał mi się skory do kapitulacji na odgłos łoskotu pięćdziesiątki bomb pośledniego gatunku, jakie mogliśmy wystrzelić.

Wyjeżdżając z obozu otrzymałem dwie zgoła odmienne wiadomości. Kurier z Siedmiogrodu przywiózł wiadomość o moim wyborze na księcia, którego dokonano w Gyulafehervar (Alba Julia), siedzibie książęcej, jednogłośnie i z zachowaniem wszelkich formalności. Pisałem, że wysłałem Pekriego do Bercsényiego, ponieważ ci, co go znali, mieli o nim bardzo złe zdanie. Inni zaś z rzeczonych wielmożów podążali za mną i byli na moim dworze traktowani z całym szacunkiem należnym cudzoziemcom. Po klęsce generała Ritschana Pekri dzięki wstawiennictwu Bercsényiego uzyskał zgodę na powrót do mnie. Kiedy przybył do Sólt, zacząłem się nim posługiwać, w młodości bowiem dobrze władał bronią i znał się na wojnie. Był to intrygant, człowiek dwulicowy, a ponieważ miał najwięcej sprytu ze wszystkich siedmiogrodzkich wielmożów, toteż żeby się wyróżnić, uradził wraz z nimi, że należy przedstawić mi memoriał o stanie, w jakim się znajduje ojczyzna, o panującym wielkim zamieszaniu z powodu grasujących oddziałów, utrzymujących, że są pod moją komendą. Doszli oni tedy do wniosku, iż poproszą mnie o zwołanie Zgromadzenia Stanów celem elekcji księcia, gdyż wiadomo było powszechnie, że Apafi zdradził interesy księstwa, zrzekając się swych praw na rzecz cesarza.

Odpowiedziałem, zgodnie zresztą z prawdą, że nie dowodzę żadnymi oddziałami w Siedmiogrodzie, że to ludzie z Siedmiogrodu pustoszą ten kraj, a ja nad nimi nie mam żadnej władzy i wcale nie zamierzam uzurpować sobie praw do zwoływania Zgromadzenia Stanów Księstwa. Dodałem również, że dla zapobieżenia owym nieporządkom najlepiej będzie, jeśli udadzą się do kraju, gdzie uczynią to, co będzie się im wydawało najbardziej odpowiednie. Na co oświadczyli mi, że jeśli wrócą do Siedmiogrodu bez moich rozkazów, zamiast posunąć sprawy naprzód narażą się jedynie na prześladowania ze strony wędrujących po kraju oddziałów, które chociaż są rdzennie siedmiogrodzkie, powołują się na złożoną mi przysięgę wierności. Jeśliby więc wielmoże owi chcieli działać tylko w swoim własnym imieniu, mogliby zostać napadnięci przez te oddziały, a wraz z nimi i wszyscy ci, którzy by się z nimi sprzymierzyli. Toteż nalegali stanowczo, żebym ogłosił deklarację w formie dekretu wyrażającego mą zgodę na ich prośbę zwołania takiego to a takiego dnia Zgromadzenia Stanów Księstwa w Gyulafehervar, siedzibie książęcej. Twierdzili oni, że wtedy nikt, kto złoży mi hołd, nie będzie śmiał żadną miarą niepokoić udających się na zgromadzenie deputowanych z komitatów ani też posłów szeklerskich czy saskich. Dla większego jeszcze bezpieczeństwa poprosili o przydzielenie upoważnionej przeze mnie osoby, która by osłaniała ich zgromadzenie.

Spełnienie tej ostatniej prośby stanowiło dla mnie nie lada trudność, pragnąłem bowiem, żeby wszystko odbyło się w warunkach całkowitej swobody, tak aby nikt nie mógł rzucić na mnie najmniejszego podejrzenia, że zrobiłem choćby najmniejszy krok dla spowodowania mego wyboru: w końcu jednak uległem i przydzieliłem im luterańskiego szlachcica, niejakiego Radvan-skiego, którego polecił mi Pekri. Wysyłając go, przykazałem mu przede wszystkim pod żadnym pozorem nie brać udziału w Zgromadzeniu Stanów.

Hrabia Pekri wywnioskował z mojego postępowania, iż sprawa mej elekcji na księcia Siedmiogrodu jest mi całkiem obojętna. Toteż byłem absolutnie przekonany, iż chciał mną wstrząsnąć, mówiąc mi w najgłębszej tajemnicy przed swoim odjazdem o rzekomych knowaniach Bercsényiego. Twierdził, jakoby hrabia sam miał ochotę na ów tron i że usilnie go prosił o podjęcie wszelkich działań na rzecz wyboru jego własnej osoby. Powiedziałem mu wówczas bardzo chłodno, że nie będę się sprzeciwiać temu, co uczynią stany dla dobra swych interesów. Pewne jest, że gdybym zamierzał podjąć jakieś starania na rzecz mojego wyboru, nie wysłałbym Radvanskiego, którego ojciec skazany został przez Austriaków na śmierć z powodu ogromnego przywiązania do Thökölyego. Do mojego wyboru przyczyniły się poprzez swoich deputowanych wszystkie komitaty, a także wszystkie okręgi szeklerskie i cztery okręgi saskie. Ich zarządca, zwany saskim żupanem, był więziony w Szeben. Okręg ten, jak również okręgi Szászsebes (Sebesu) oraz Brassó (Braşov) nie mogły przysłać posłów z powodu stacjonujących tam austriackich garnizonów. Oto, co zdarzyło się w Siedmiogrodzie i czego dowiedziałem się od kuriera.

Inny zaś kurier przyjechał z fatalną wieścią o przegranej bitwie pod Höchstädt. Wydarzenie to kazało mi utracić wszelką nadzieję na połączenie się z elektorem bawarskim. Była to jedyna racjonalna przesłanka mojego przystąpienia do wojny, której wszelkie trudy doskonale przewidziałem. Hrabia Forgách dołączył do mnie na kilka dni przed moim wyjazdem z Segedynu. Jego wojskowy manewr, o którym już opowiadałem, zasługiwał na przeprowadzenie gruntownego śledztwa. Sądziłem jednak wówczas, że nie mam jeszcze dostatecznego autorytetu, bym mógł wszcząć przeciw Forgáchowi postępowanie karne.

Ponownie więc udałem się do Gyöngyös na rozmowy. Tym razem przyjąłem jako naczelną zasadę uważne wysłuchanie wszystkich propozycji zmierzających do zawarcia pokoju, tym bowiem sposobem zmuszałem do cierpliwości umysły najbardziej lękliwe i obawiające się przyszłości. Nadto, wychodząc z założenia, iż w rządach nad wolnym narodem nie ma nic gorszego jak utrzymywanie tajemnic, rodzących wiele podejrzeń i obaw, pozostawiłem całkowitą swobodę emisariuszom wiedeńskiego dworu.

Skorzystałem na tym jeszcze bardziej, niż przewidywałem w mojej polityce, gdyż ich propozycje ciągle wywoływały oburzenie i polegały jedynie na niejasnych obietnicach, które miały być ostatecznie zatwierdzone przez sejm o wątpliwej niezawisłości. Co więcej, negocjacje i rozmowy pokojowe usposabiały przychylnie do nas sprzymierzeńców cesarza. Stanowiło to również okazję do przedstawienia im krzywd narodu i przekonania ich, że nie podjęliśmy wojny z poduszczenia Francji oraz w jej interesie, jak to głosił dwór wiedeński. Również w Niemczech znaleźli się książęta, którzy odmówili wysłania swoich wojsk przeciwko nam. Z wydarzeń w Gyöngyös opowiem jedynie to, co nie jest znane szerszemu ogółowi.

Główną propozycją arcybiskupa Kalocsy był rozejm. Z łatwością można było się domyślić, iż rozejm ten był dworowi wiedeńskiemu potrzebny jedynie w celu uzupełnienia oddziałów kawalerii, którą Heister całkowicie zniszczył w ciągłych podjazdach. Generał ów służył w wojsku już w czasie wojen Thökölyego. Z operacji wojskowych Schultza — oficera, który odniósł wiele sukcesów i był jednym z najlepszych wówczas strategów w zakresie prowadzenia wojny podjazdowej — Heister wysnuł wniosek, że Węgrzy napadnięci znienacka, są zawsze pokonani. Toteż przemierzał całe królestwo od jednego krańca do drugiego. Wszelako wciąż wywodzono go w pole: gdy on przemierzał Węgry Zachodnie, wówczas pustoszono Morawy, a kiedy dotarł tam, żeby stawić czoło najeźdźcom, wtedy plądrowano już Styrię i część Austrii.

Często myślałem o nałożeniu kontrybucji na dziedziczne kraje cesarskie, jednakże w rozgardiaszu pierwszych wojennych kampanii oraz w wyniku nieoczekiwanych powstań ludności zamieszkującej tereny przygraniczne natychmiast puszczano z dymem tamtejsze sadyby, zanim w ogóle zdołałem się dowiedzieć, że miałem w tamtych stronach swoje oddziały. Toteż wieśniacy z Austrii i Moraw chronili się w miejscach obwarowanych murami lub w kryjówkach wykopanych w ziemi, skąd bronili się przed moimi żołnierzami, ja zaś nie miałem wojska na tyle zorganizowanego, żeby się tam umocnić. Moje oddziały uciekały z pola bitwy zadowalając się najmniejszym łupem. Jeśli więc cesarscy potrzebowali wypoczynku, to ja potrzebowałem go jeszcze bardziej.

Byłem rekonwalescentem i lekarz zalecił mi wody w Vihnye. Trzech generałów, o których już mówiłem, uczyniło wiele zamętu w mym wojsku bardzo komplikując sprawy na Węgrzech Zachodnich. Wreszcie należało poczynić przygotowania do przedsięwzięć o wiele skuteczniejszych. Wysłałem hrabiego Forgácha dla zorganizowania blokady Koszyc i Eperjes. Osobiście znałem oficerów dowodzących tymi miastami. Bardzo byli zaniepokojeni, gdyż sądzili, że są otoczeni o wiele mocniejszym pierścieniem, niż to było w rzeczywistości. Forgách również znał ich słabe strony — miał on prawdziwy talent pozyskiwania zaufania — lecz żeby wszystkie plany się powiodły, potrzebny był czas i wypoczynek. Tak więc niczego po sobie nie pokazując, z wyraźną radością przyjąłem propozycję rozejmu, który zawarliśmy dopiero po kilku miesiącach, tak aby nam nie przeszkodził w zdobyciu rzeczonych miast.

Za wielkie szczęście uznałem okoliczność, iż udało mi się uniknąć pułapki zastawionej na mnie przez dwór wiedeński na owej konferencji. Wydaje się, iż przygotowywano ją już od wiosny, kiedy to po raz pierwszy rozmawiałem w tym samym miejscu z arcybiskupem. A oto fakty.

Protestanci, pokrzywdzeni w swoich przywilejach przyznanych im przez prawo, a zwłaszcza na mocy pokoju Nagyszombat zawartego przez mojego pradziada, Jerzego I, od samego początku wojny czynili próby, żeby odzyskać kościoły zabrane im przemocą wbrew owemu paktowi; zdawałem sobie jednak sprawę, jak straszne konsekwencje mogłyby mieć dla nas tego rodzaju działania, więc przekonałem kilku najbardziej rozsądnych przedstawicieli Kościoła reformowanego, że owa restytucja powinna zostać zatwierdzona na uroczystym Zgromadzeniu Narodowym. Zważywszy bowiem, że mój autorytet nie jest jeszcze dostatecznie ugruntowany w narodzie, to, co mógłbym uczynić sam, miałoby niewielkie znaczenie, a tylko niechybnie wywołałoby wśród nas wiele zamieszania. Pojąwszy słuszność moich racji, sami zwrócili kościoły, które uprzednio zajęli.

Od tej pory mniemałem, że roszczenia ich zostały zaspokojone, i w istocie tak było w trzynastu komitatach Dolnych Węgier. Tymczasem Okolicsányi, jeden z posłów cesarskich i zagorzały luteranin, odpowiednio nastawił swoich współwyznawców z jedenastu komitatów położonych nad Wagiem, żeby umocnili swoje prawa do tych zdobyczy akceptując gwarancje dane im przez cesarza, skoro ja im tego odmawiałem. Komitaty te, w tajemnicy przede mną, wysłały do Gyöngyös swoich przedstawicieli i kiedy ci w pełnym składzie poprosili mnie o udzielenie im audiencji, byłem bardzo zaskoczony ich żądaniami, a jeszcze bardziej zaciekłym uporem, jaki okazywali w tej sprawie mimo wszystkich przedłożonych im wyjaśnień i obietnic popartych najświętszymi przysięgami.

Obiecałem, że zwołam Zgromadzenie Narodowe tak szybko, jak to tylko będzie możliwe, i że całkowicie podporządkuję się jego decyzjom w tej sprawie, obecnie bowiem nie cieszę się dostatecznym autorytetem, żeby zadośćuczynić ich żądaniom.

Nie posuwałem się jednak ani na krok w owych pertraktacjach. W tych przykrych okolicznościach wezwałem marszałka mego dworu, barona Vaya, kalwina, oraz Ottlyka, luteranina, wielkiego ochmistrza. Zarówno jeden, jak i drugi byli bardzo mądrzy i wielce poważani przez swoich współwyznawców. Przedstawiłem im niebezpieczeństwo, na jakie posłowie z rzeczonych komitatów narażali wspólną sprawę.

Pokazałem im list od markiza de Bonnac, wysłany z Francji do Polski, który na szczęście do mnie dotarł, a w którym Bonnac donosił mi, iż jego Najjaśniejszy Pan otrzymał brewe od papieża Klemensa XI wraz z wykazem przesłanych przez cesarza do Jego Świątobliwości warunków zawarcia pokoju, podyktowanych przez powstańców węgierskich. Warunki te całkowicie były sprzeczne z religią katolicką i wręcz zawierały żądania całkowitego jej wyplenienia, toteż papież wyrażał przekonanie, iż musiano króla najzwyczajniej omamić, kiedy zapewniał Węgrom swój protektorat. W związku z tym listem markiz de Bonnac otrzymał polecenie zakomunikowania mi, iż w żadnym wypadku jego władca nie ma zamiaru pomagać mi w zgubnych knowaniach wymierzonych przeciwko naszej świętej religii.

Owe warunki ukuto w Wiedniu, opierając się prawdopodobnie na punktach, jakie Okolicsányi przekazał mi ze strony arcybiskupa jako skargi, które spowodowały wojnę. Jeślibym więc uległ wówczas żądaniom posłów, potwierdziłbym tym samym fałszywe i oszczercze wywody dworu wiedeńskiego. Na koniec oświadczyłem, iż jeśli posłowie nie zadowolą się danymi przeze mnie obietnicami, opublikuję przeciw nim proklamację, aby upewnić papieża oraz króla Francji co do moich rzeczywistych przekonań. Nadto dodałem, że jestem pewien, iż posłowie trzynastu komitatów zrozumieją motywy mego postępowania, gdyż w przeciwnym razie może dojść do wojny bratobójczej. Vay i Ottlyk, przerażeni tym niebezpieczeństwem i przekonawszy się o pułapce, jaką zastawił na mnie dwór wiedeński, stali się w jakimś sensie poręczycielami moich słów wobec swoich współwyznawców. Posłowie komitaccy powrócili do siebie zadowoleni i bardziej niż kiedykolwiek czułem ich poparcie dla mojej osoby. Od tej pory też sprawy religijne już nie mąciły naszego spokoju.

Po zakończeniu rozmów w Gyöngyös bardzo wolno posuwałem się z moją armią w stronę vihneńskich wód, które zamierzałem popijać dla odzyskania zdrowia. Kilka dni spędziłem w Sag, gdzie przyjąłem hrabiego Veterani. Przyjechał on z prośbą o ratyfikację aktu kapitulacyjnego Koszyc. Uroczysta deputacja stanów Siedmiogrodu przybyła również do Sag przywożąc mi dokument mojego obioru, jej zadaniem było uzyskanie mojej zgody i skłonienie mnie do przyjazdu do Siedmiogrodu dla objęcia steru rządów. Deputacja składała się z przedstawicieli trzech narodowości, a mianowicie Węgrów, Szeklerów i Sasów, oraz czterech religii zagwarantowanych prawem, czyli katolicyzmu, kalwinizmu, luteranizmu i socynianizmu. Na czele deputacji stał hrabia Mikes.

Nie śpieszyłem się wcale z przyjęciem ich propozycji, gdyż po przegranej bitwie pod Höchstädt nie miałem podstawy sądzić iż wejdę w posiadanie Siedmiogrodu drogą pokojową. Moim zamiarem było kierowanie tym księstwem bez przybierania tytułów.

Posłowie spostrzegli to i poza Sasem, który był luteraninem, przyszli do mnie, żeby przedstawić mi pewne szczególne okoliczności.

Otóż, choć obrano mnie księciem jednogłośnie, wszelako hrabia Pekri, krewny Thökölyego poprzez Petrőczyego, którego siostrę wziął za żonę, zaczynał snuć przypuszczenia, iż nie zaakceptuję mojego wyboru i że moim zamiarem jest rządzić księstwem poprzez Węgrów, którzy dla tamtejszej ludności są całkowicie obcy. Toteż Pekri starał się sugerować, że los Siedmiogrodzian nie będzie w tej sytuacji wcale lepszy niż pod rządami Austriaków. Twierdził też, że potrzebny jest w Siedmiogrodzie książę, który osiadłby tam na zawsze, i że ja nigdy nie zechcę opuścić Węgier, żeby całkowicie poświęcić się rządom w ich kraju. Toteż, jeśli potwierdziłbym przypuszczenia Pekriego odmawiając przyjęcia tytułu książęcego lub też zbytnio zwlekając z wyrażeniem zgody na mój wybór, wówczas można było się obawiać, iż Pekri zwróci się do Sasów oraz kilku swoich przyjaciół, żeby nakłonili Thökölyego do przybycia do Siedmiogrodu, co wyszłoby niewątpliwie na szkodę państwu, a zwłaszcza religii katolickiej. Takiego argumentu użył Mikes, niezłomny katolik.

Rozważyłem z wielką uwagą wszystkie te argumenty i idea wspólnej sprawy obu narodów skłoniła mnie do przyjęcia proponowanego tytułu mimo wszystkich złych przeczuć, które w istocie się sprawdziły. Hrabia Bercsényi, z którym łączyły mnie więzy szczerej przyjaźni, wydawał mi się obruszony tym, iż podjąłem ową decyzję bez jego wiedzy. Wszelako odpowiedziałem mu naiwnie, że znając na wylot jego zastrzeżenia tyczące się owej sprawy, nie chciałem być nękanym przez nadmierne wątpliwości, gdyż co do jednego przekonany byłem całkowicie: otóż z pewnością nie leżało w interesie obu narodów, węgierskiego i siedmiogrodzkiego, a zwłaszcza w interesie religii katolickiej, aby państwo to miało się dostać pod rządy Thökölyego, który zaczął tymczasem prowadzić ożywioną korespondencję z dawnymi przyjaciółmi luterańskimi w jedenastu komitatach, gdzie znajdowały się zwrócone mu majątki.

Aczkolwiek miało się już ku zimie, pogoda była zbyt piękna na powrót do zimowych kwater. Był to najkorzystniejszy okres w roku na utrzymanie wojska w karności, wszystko bowiem już zebrano z pól i naród pod bronią gromadził się pod sztandarami w nadziei łupów. Nie bacząc na to, że moje wielkie działo nie dotarło jeszcze z Koszyc, wyruszyłem na oblężenie twierdzy w Lipótvarze (Mestečko), zbudowanej niegdyś przez cesarza Leopolda dla obrony przed turecką załogą w Ersekújvárze. Twierdza ta położona była między Wagiem oraz jego odnogą o nazwie Dudwag, której nurty powiększone są jeszcze o wodę ze źródeł. Jako że teren między górami Galgóc, zwanymi przez Austriaków Freystadt, oraz zboczem równiny Nagyszombat jest bardzo płaski, powodzie tworzą tam kanały i bagna wypełnione mulistym osadem, a strumyk, który tam płynie, jest obrzeżony gęstymi krzewami. Twierdza miała kształt regularnego sześcioboku, otoczonego dość głęboką fosą; prowadząca doń ukryta droga była raczej w dość złym stanie.

Owo przedsięwzięcie przekraczało moje możliwości wziąwszy pod uwagę, że zarówno piechota, jak i artyleria były słabo zaopatrzone w proch. Jednakże załoga twierdzy była słaba, a nieprzyjaciel tak zaskoczony szybkością mojego manewru, iż uważałem za konieczne skorzystać z przychylności losu. Skoro dotarłem do mostu w Szered (Sered), wysłałem hrabiego Bercsényiego wraz z całą moją konnicą na granice Moraw, poza górę zwaną Białą, która wraz z przyległym do niej łańcuchem przecina równinę rozciągającą się między Dunajem a Wagiem, równolegle do rzeki Morawy, oddzielającej od Węgier prowincję o tej samej nazwie. Kraina ta obfituje w paszę, a Bercsényi usadowił się w Szakolce (Skalica), mieście opasanym murem nieobwałowanym ziemią oraz wieżami. Stamtąd robił dość dalekie wypady do kraju nieprzyjacielskiego, a jednocześnie nie był zbyt daleko ode mnie.

Ponieważ Wag i Dudwag w okolicach Lipótvaru płyną dość blisko siebie, ten właśnie teren zająłem wraz z moją piechotą. Kazałem spalić trzy mosty zbudowane w celu połączenia fortecy z równiną. Sam zaś usadowiłem się w Galgóc, mieście znajdującym się dokładnie naprzeciwko fortecy. Kwaterując w zamku hrabiego Forgacha, właściciela tych okolic, widziałem wszystko, co rozgrywało się u moich stóp: w obozie, w okolicach, w bateriach i niemal to, co się działo w fortecy. Tęsknie wyczekiwałem na wielkie działo. Tymczasem kazałem strzelać z kilku armat dwunasto- i szesnastofuntowych, osiągając sukcesy o wiele większe, niż można się było spodziewać, zaprawa bowiem w tych murach była bardzo kiepska, nasiąknięta wilgocią, co powodowało obsuwanie się baszt i murów.

Czas naglił, a tymczasem wszystko przyczyniało się do opóźnienia oblężenia. Koszyce, skąd miała nadejść artyleria, a w szczególności proch, oddalone były o prawie dwanaście dni marszu. Jako że Austriacy w zupełności zaniedbali tamtejszą twierdzę i jej arsenał, lawety były w złym stanie i nie miały przednich kół. Wozy chłopskie były zbyt słabe i małe, żeby pociągnąć za sobą tabor oraz kule, należało ponadto zwiększyć ich liczbę, znajdujące się zaś po drodze wsie, rozmieszczone zbyt rzadko, uniemożliwiały zmianę koni w odpowiednim czasie. Oficerowie prowincjonalni już to z powodu ignorancji, już to z braku energii nie wykazali dostatecznej zapobiegliwości, aby dostarczyć zaprzęgów. Mosty na ogół są w złym stanie w tym kraju, toteż działo było zatrzymywane na każdym kroku, woźnice zaś nie mieli pojęcia, jak temu zaradzić. Tym sposobem ostatni wóz z prochem dotarł na miejsce zaledwie trzy dni przed moim atakiem na wroga. Jedyną nadzieję podsycali we mnie uciekinierzy, którzy donosili, iż słabość garnizonu pomnażała jego zmęczenie i niezadowolenie i że tylko fosy wypełnione wodą zapobiegały masowej ucieczce. Była to dla mnie jedyna nadzieja na powodzenie.

Tak przedstawiał się stan owego oblężenia, w chwili gdy generał Bercsényi zawiadomił mnie, iż Heister, wsparty solidnymi posiłkami, przybył z Bawarii i ma zamiar przekroczyć Dunaj w Deveny (Devin), zamku położonym u ujścia Morawy do Dunaju. W tej sytuacji Bercsényi uważał za najwłaściwsze nękać go podjazdami kawalerii oraz zachęcić mieszkańców Białej Góry do czynienia tego samego w wąwozach. Proponował, bym wysunął się przed wroga, za najwłaściwsze zaś miejsce do połączenia się całej armii uznał Farkasfaivę (Farka§ovce), wioskę położoną w odległości dwóch mil od mego obozu, jako że w tym zagłębieniu będę mógł swobodnie obozować, gdyż nieprzyjaciel ani z bliska, ani z daleka nie rozpozna wielkości mojej armii.

Zaaprobowałem jego projekt i podzieliłem piechotę na dwie części: jedna miała zostać na miejscu oblężenia pod dowództwem pułkownika La Mothe, druga zaś miała pomaszerować pod komendą Antala Eszterházyego. Ja tymczasem oczekiwałem wiadomości o ruchach wojsk nieprzyjacielskich, które to otrzymałem w wigilię Bożego Narodzenia. Generał Bercsényi donosił mi, iż nie mógł w całości wykonać swego planu; że po prawdzie wieśniacy z gór przystąpili do paru ataków i złupili kilka taborów wroga, lecz nie chciał on zbytnio wdawać się w starcie, gdyż najmniejsze niepowodzenie dałoby kawalerii pretekst do pierzchnięcia. Donosił mi, że wróg po przejściu gór posuwał się w stronę Nagyszombat, on zaś pozostawił w tyle brygady Ocskaya i Ebeckiego, aby szły obok nieprzyjaciela przez równinę, niepokoiły go w czasie przemarszów i wyprzedziły przed zbliżeniem się do miasta.

Hrabia tymczasem miał się stawić wieczorem na spotkanie z resztą kawalerii, gdzie i ja również się udałem. Czując się nowicjuszem w rzemiośle wojennym, pragnąłem zasięgnąć rady tych, którzy uważali się za znawców. Szybko jednak dostrzegłem, że i oni są w tym względzie niekompetentni. Wszyscy zgodni byli co do tego, że aby wydać bitwę nieprzyjacielowi, należy wyszukać odsłoniętą równinę, i że koniecznie trzeba zająć Nagyszombat.

Z pewną odrazą myślałem o tym, że mam poprowadzić do walki oddziały tak źle uzbrojone. Nie widziałem jednak żadnego środka zaradczego, wycofując się bowiem i odstępując od oblężenia, całkowicie zniechęciłbym ludzi, wróg zmusiłby mnie — tak jak to stało się na początku kampani w wypadku hrabiego Bercsényiego — do szybkiego odwrotu, a wtedy moje oddziały całkiem by się rozproszyły.

Zgodziłem się więc na ów projekt i jąłem przygotowywać armię do bitwy wedle powziętego przeze mnie planu, lecz wiele trudności sprawiło mi wykonanie go przed zapadnięciem nocy. Byłem zdecydowany zwinąć obóz po północy, żeby o świcie dotrzeć do Nagyszombat. Wszyscy byli w gotowości, już bito na alarm, gdy na wieść o posunięciach wroga, hrabia Bercsényi oznajmił mi, iż wziąwszy pod uwagę wszelkie trudy, jakich wymagało ustawienie wojska w szyku bitewnym, doszedł do wniosku, że marsz nocą spowoduje wiele zamętu. Należało bowiem przedostać się przez wąwóz znajdujący się na wprost obozowiska, a następnie wejść na skarpę zamykającą całą równinę. Zważywszy jednak, że nieprzyjaciel posuwa się dość opieszale, równie dobrze można było, zdaniem hrabiego, zwinąć obóz dopiero o świcie i wtedy bez trudu wyprzedzić wroga maszerując przez równinę porządnie uszeregowanymi brygadami.

Opinia ta wydała mi się rozsądna. Posłuchałem jej, lecz szybko tego pożałowałem, nie miałem bowiem dostatecznie dużo czasu do rozpoznania i wyboru pola bitwy. Noc Bożego Narodzenia była jasna i mroźna, dzień zaczął się przy takiej samej pogodzie.

Przybyliśmy do Nagyszombat i z daleka dostrzegliśmy oddziały wroga. Maszerowały w czterech kolumnach, tabor posuwał się między nimi pośrodku i stanowił piątą kolumnę. Brygady, które Bercsényi pozostawił za sobą, szły po jego prawej i lewej stronie w równoległych z nim kolumnach, niczego jednak nie przedsięwzięły.

Miasto Nagyszombat otoczone jest słabymi murami i wieżami, bez żadnej fosy; dokładnie biorąc, jest położone na grzbiecie stromej skarpy, przecinającej całą równinę. U stóp zbocza płynie bardzo głęboki strumyk, dostarczający wodę do młyna. Jest to ujście sporego stawu, znajdującego się ponad miastem u stóp zbocza. Na dwóch końcach miasta biegną w głębokim parowie dwie drogi, którymi można było się do niego dostać. Owo położenie, nie znane mi przedtem, wywołało spór między nami.

Bercsényi oraz wielu innych oficerów, z których każdy sądził, iż jest bardziej kompetentny ode mnie, chcieli, żeby się ustawić na grzbiecie zbocza, otaczając miasto oddziałami piechoty. Zapytałem ich więc, czy wróg nie może pójść wzdłuż zbocza, żeby zająć opuszczone przez nas obozowisko, a stamtąd ruszyć prosto do oblężenia. Odpowiedzieli, że w istocie będzie mógł to uczynić, wszelako my możemy go wyprzedzić, jako że nasze oddziały są zwinniejsze.

Z łatwością przekonałem ich o niebezpieczeństwie, na jakie byśmy się narazili, będąc zmuszeni do wydania bitwy na bardzo małym froncie, między Wagiem i Dudwagiem, nasza jazda bowiem nie miałaby miejsca, żeby rozciągnąć się i zaatakować wroga z flanki; a jeśli czekalibyśmy na niego na grzbiecie zbocza, mielibyśmy słabe szanse obrony, gdyż ogień nieprzyjacielski, o wiele silniejszy od naszego i dużo lepiej wyregulowany, z pewnością by nas pokonał. Toteż zadecydowałem, że należy zejść ze zbocza.

Rozkazałem generałowi Eszterházyemu podążyć głębokim parowem wraz z lewym skrzydłem jazdy, za którą miała iść piechota, i ustawiać je w szyki bitewne w miarę ich nadejścia. Bercsényi wyruszył wraz z prawym skrzydłem jazdy parowem leżącym po prawej stronie miasta. Miałem do dyspozycji tylko tych dwóch generałów. W piechocie znajdowało się bardzo mało rozsądnych oficerów, w większości byli to najwięksi zabijacy wiejscy, którzy pociągnęli za sobą lud. Konieczna była moja obecność, żeby maruderzy nie sforsowali bram i nie weszli do miasta. Bardzo chciałem zobaczyć pole bitwy; nikt nie powiedział mi o płynącym tam strumyku. Często odbywałem tę drogę dyliżansem pocztowym, wszelako siedząc w karecie szybko przejeżdżałem przez mostek, nie zwracając uwagi na strumyk o zarośniętych brzegach. Zresztą nie badałem tego terenu oczyma wojskowego. Dobrodusznie uwierzyłem, że na dole teren jest jednolity, jak mnie zapewniano. Powiadałem sobie, że generałowie rozwiną skrzydła, podczas gdy ja dopilnuję marszu piechoty, po skierowaniu zaś części kolumny do parowu będę miał czas na okrążenie miasta w wielkim galopie, żeby zdążyć na czas. Już od godziny pogoda zaczęła się psuć, jednakże w chwili gdy opuszczałem piechotę, żeby objechać miasto, zaczął padać gęsty śnieg, a silny wiatr tak zacinał nam w twarz, że absolutnie niczego nie widzieliśmy.

Miałem przy sobie tylko garstkę ludzi, a moi przewodnicy byli zupełnie zagubieni. Toteż aby moje przedsięwzięcie nie spełzło na niczym, zawróciłem z drogi i ruszyłem w ślad za piechotą.

Byłem jeszcze na zboczu, kiedy zaczęto strzelać z armaty. Hałas wystrzałów rozproszył chmury i zobaczyliśmy przed sobą wroga ustawionego do bitwy z naszej strony strumyka.

Eszterházy, znajdując się po lewej stronie, nie przestrzegał zasad bitwy, uformowawszy jedną zaledwie linię. Rozwijał on właśnie lewe skrzydło do natarcia, kiedy Bercsényi przysłał mi adiutanta, Lotaryńczyka nazwiskiem Noirval, żeby dał mi znać, iż nieprzyjaciel posuwa się wzdłuż strumyka, tak jakby miał zamiar uniknąć bitwy.

Bercsényi uważał, iż powinniśmy mu pozwolić na kontynuowanie marszu. Przyznaję, iż byłem zdziwiony błędnym rozumowaniem tego generała. Nawet bowiem, gdyby wróg tak właśnie myślał, musiał wiedzieć przecie, iż było to niewykonalne z powodu stawu, który blokował przejście aż do wyjścia z wąwozu. Powiedziałem mu tedy, że nie przyszliśmy tutaj na łupanie orzechów i żeby ani chwili nie zwlekał z zaatakowaniem wroga z flanki. Kiedy Bercsényi otrzymał mój rozkaz, wróg znajdował się już na wysokości jego skrzydła. Aby go więc odeprzeć, skierował brygadę Ebeckiego w prawo, sam zaś ruszył, żeby przyśpieszyć marsz piechoty.

Oficerowie, nieświadomi celu tego manewru, widząc marsz brygady, sądzili, iż powinni za nią podążyć, i w ten sposób jazda oddaliła się od piechoty. Ebeczky uderzył na flankę nieprzyjaciela, przełamał ją i napadł na wozy taboru, który znajdował się między dwiema liniami wroga. Żołnierze, nie powstrzymani przez niższych oficerów, rozpoczęli grabież. Ten niefortunny krok mojej jazdy dał okazję dwóm szwadronom austriackim do zaskoczenia jej z boku dzięki próżni, jaka wytworzyła się między kawalerią a piechotą. Kiedy się tylko zbliżyli, batalion austriackich dezerterów pod komendą Scharudiego, ich dawnego podoficera, wyniesionego z braku lepszych do rangi kapitana, zwrócił się przeciwko mojej piechocie, ruszył za nią z całym impetem i uderzywszy z boku wywołał w niej kompletny zamęt.

Posunięcie austriackiej jazdy obserwowałem z dosyć bliskiej odległości, znajdując się na czele moich strzelców. Ruszyłem do przodu i dałem rozkaz, żeby wojsko poszło za mną. Wszelako mój marszałek dworu przez swą niebaczną gorliwość kazał przed bitwą przysiąc kilku szlachcicom z mojej świty, że nie pozwolą mi zbliżyć się do miejsca walki. Toteż otoczyli mnie, złapali za uzdę konia i odwiedli na bok niczym jeńca. Widząc to moi strzelcy nie ruszyli się z miejsca. Żołnierze lewego skrzydła trzymali się jeszcze jako tako, dokonując prawdziwych cudów, jednakże dotarłszy do taboru, również poczęli grabić. Środek piechoty przerwał pierwszą linię wroga, lecz jej prawe skrzydło zostało wprowadzone w rozgardiasz przez dezerterów, kawaleria zaś, jak już wspomniałem, została zaatakowana od tyłu, co wywołało absolutne rozprzężenie, najbardziej żałosne, jak tylko można sobie wyobrazić.

Ponieważ w tej nieszczęsnej sytuacji zaprzepaściliśmy moment, w którym można było jeszcze naprawić zło, rozkazałem moim karabinierom pójść za mną, dotarłem na wzgórze i zatrzymałem się tam, żeby uszeregować uciekinierów. Tu przyłączył się do mnie hrabia Bercsényi, ja zaś ustawiłem szyki bojowe i pomału wycofałem się z kawalerią, która poniosła niewielki uszczerbek. Sądziłem, że Austriacy pójdą za mną, i chcąc ich odwieść od zamiaru oblegania zamku, ruszyłem do Vecse, gdzie znajdował się postawiony przeze mnie most na Wagu, wydawszy wcześniej rozkaz pułkownikowi La Mothe wycofania się do zamku w Nyitrze, który zbombardował i zdobył Bercsényi. Piechota wyginęłaby doszczętnie przemierzając gołą równinę, gdyby popłoch i zamęt, w jaki wpadli Austriacy, nie uniemożliwił im pościgu moich oddziałów. Jedna z kompanii piechoty ze środkowego skrzydła, składająca się z górali zamieszkujących Miskolc, przeszła przez obie linie wroga, przeprawiła się przez strumień i dotarła do mnie.

W owym nieszczęsnym położeniu chodziło o to, żeby zapobiec rozbiciu oddziałów i nie dopuścić do powrotu żołnierzy do domów. Mając to na względzie, Bercsényi zaproponował, że nie będzie się przeprawiał przez Wag, lecz zejdzie o dwie mile niżej do leżącego na uboczu miasteczka Sellye (Sala), gdzie mieliśmy kierować uciekinierów, którzy niechybnie będę chcieli przejść przez most. W istocie dobrze znał on ducha panującego w oddziałach. Wystarczyło bowiem uszeregować żołnierzy w szyki, żeby dodać im odwagi. Nigdy nie byli aż tak zniechęceni po poniesieniu klęski, żeby odmówić marszu na wroga. Uznałem jego projekt za dobry i rzeczywiście przyniósł on dobre efekty. W dwa bowiem dni później Bercsényi przyprowadził liczne oddziały, ja tymczasem zebrałem piechotę, z której uciekinierzy przybyli na miejsce oblężenia miasta Kistápolcsány.

Podczas gdy działo się to wszystko, przybył generał Károlyi ze swoją jazdą liczącą około sześciu tysięcy konnych. Według mojego planu powinien był on wziąć udział w bitwie i chociaż przedstawił przekonywające powody swojego spóźnienia, pewien byłem, iż główną przyczyną była zasada jego doradców, aby nigdy nie wdawać się w generalną bitwę z Austriakami. Jego wojsko składało się z oddziałów zacisańskich, dobrych żołnierzy, dość walecznych, lecz rabusiów nie potrafiących wdrożyć się do żadnej dyscypliny. Owo wzmocnienie pozwoliło mi opanować sytuację, a po tym wszystkim, co się wydarzyło, byłem nawet zadowolony ze spóźnienia Károlyiego.

Zewsząd dobiegały nas wieści o poważnych stratach, jakie Austriacy odnieśli w piechocie na prawym skrzydle, gdzie moja kawaleria tak mocno wtargnęła, iż całe bataliony zostały wycięte w pień. Wojsko austriackie było uformowane w długi czworobok z flanką osłoniętą i bez żadnej przerwy, tabor zaś znajdował się między dwiema liniami. W ten sposób druga linia nie mogła osłaniać pierwszej i gdyby generał lub oficerowie uderzyli na tył pierwszej linii rozerwanej w wielu miejscach, zapewne by bitwę wygrali. Kiedy jednak zrobił się wyłom, wszyscy już tylko myśleli o wozach, które chcieli co prędzej złupić. Tak fatalne postępowanie wynikało również i z winy podoficerów, którzy ani nie mieli pojęcia o swych obowiązkach, ani doświadczenia, ani też odpowiedniego autorytetu, żeby powstrzymać żołnierzy od grabienia. Ta pierwsza bitwa była dla mnie dowodem, iż żaden z nas nie zna się dobrze na taktyce. Wojsko miało jak najlepsze chęci, jednakże było źle uzbrojone, oficerowie nie umieli poprowadzić żołnierzy. Wreszcie przekonałem się, że należy podjąć wszelkie środki ostrożności przeciwko dezerterom austriackim.

Oto, jak skończyła się na Węgrzech kampania 1704 roku.

Dość szczęśliwie przebiegała ona w Siedmiogrodzie, gdzie posłałem jako dowódcę Forgácha, po tym jak zmusił do kapitulacji Glöckelsberga, który oddał mu Szatmár, dzięki czemu całe Górne Węgry zostały wyzwolone aż po Siedmiogród. Ten austriacki generał został wyniesiony do owej godności dzięki swoim zasługom; był to człowiek wojny, znający wszelkie słabości mego narodu. Przyprowadził on do Pesztu około czterystu jeźdźców i kilkuset strzelców. Hrabiowie Pekri i Teleki dokonywali żałosnych posunięć w owym księstwie. Generał Bussy de Rabutin, dowodzący w imieniu cesarza, podzielił resztę swojej jazdy na szwadrony, korzystając z otoczonych murami miast, których mieszkańcy na początku bardzo sprzyjali Austriakom. Jako że jednak żołnierze byli zmuszeni opuszczać swe siedziby w poszukiwaniu paszy, dało to okazję do całkowitego wyniszczenia czterech starych regimentów kawalerii, jakie cesarz miał w Siedmiogrodzie na początku wojny.

Cała nizina należała do mnie: wojsko przemierzało ją i grabiło. Siedmiogrodzianie nie zgadzali się między sobą, trzeba im było dowódcy, który by ich zjednoczył. Forgách nie nadawał się do tej roli, nie dość, że usposobienie miał nader impulsywne, lubił zaglądać do kieliszka, a podpiwszy sobie zachowywał się bardzo agresywnie. Tak więc był dla mnie ciężarem i z bliska, i z daleka. Znał się na wojnie regularnej, nieźle umiał poprowadzić wojsko złożone z czterech czy pięciu tysięcy konnych, nie miał jednak pojęcia o piechocie, zupełnie też nie znał się na ludziach, których oceniał tylko z wyglądu. Spodziewałem się jego utarczek z Siedmiogrodzianami, wszelako konieczność zmusiła mnie, żeby go tam właśnie wysłać.

Koniec wersji demonstracyjnej.

1705

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1706

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1707

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1708

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1709

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1710

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1711

Niedostępny w wersji demonstracyjnej