Miklós Jósika

OSTATNI BATORY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

SŁOWO WSTĘPNE OD AUTORA.

Część pierwsza.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

Część druga.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

OSTATNI BATORY

powieść historyczna uwieńczona przez Akademię nauk w Peszcie

Tom I.

Jósika Miklós

z węgierskiego przełożył: Antoni Lange

PRZEDMOWA.

Szybki wzrost literatury węgierskiej od r. 1825 przejawił się zrazu prawie wyłącznie w utworach poetyckich, zarówno opisowych, jak i lirycznych; proza była w zupełnem zaniedbaniu. Wówczas, gdy na zachodzie Europy literatura powieściowa dosięgła swego rozkwitu, Węgrzy stawiali na tem polu dopiero pierwsze kroki, bardzo jeszcze słabe i nieudolne. Przyczyną tego objawu było przedewszystkiem zepchnięcie języka węgierskiego w szkołach na plan ostatni, a potem namiętne upodobanie sfer inteligentnych w romansach i powieściach niemieckich, francuskich i angielskich. Poezya zagraniczną nie miała tego uroku, Węgier owej doby przekładał własną nad obcą, ale zato powieść cudzoziemska wszechwładnie królowała w całym kraju. Dopiero, gdy język ojczysty zapanował w szkole i zyskał prawo obywatelstwa śród warstw inteligentnych, belletrystyczne piśmiennictwo węgierskie, zdobywając coraz świeże zastępy czytelników, rozwinęło się bujniej.

Jakoż na niwie powieściopisarstwa oj czystego występują kolejno czterej pisarze z talentem niepospolitym, którzy, rozbudziwszy w społeczeństwie swojem zapał do literatury narodowej, wykorzenili manię chorobliwą lubowania się wyłącznego w płodach literatury zagranicznej. Rzecz szczególna, że trzej z tych pisarzów: Jósika, Eötvös i Kemeny, jako baronowie, należeli do klasy magnatów, która dotychczas przodowała w krzewieniu cudzoziemczyzny, a tylko czwarty Jokai wyszedł z klas średnich.

Pierwszy z tej czwórki, baron Mikołaj Jósika, zwany "Walter Scottem" węgierskim, jest właściwym twórcą węgierskiego romansu historycznego. Pisarz ten urodził się w Torda, w Siedmiogrodzie, r. 1794. Jako potomek rodziny magnackiej, spędził młodość śród tych kół, które nierównie więcej w języku, obyczajach i stosunkch towarzyskich zachowały wspomnień dawnego bytu narodowego, aniżeli właściwa arystokracya węgierska, w zupełności do nowych warunków dopasowana. Po ukończeniu studyów prawnych, Jósika wstąpił do wojska w r. 1811 i najprzód jako oficer kawaleryi odbył kampanię włoską, a następnie, jako pułkownik piechoty, walczył z Francyą roku 1815. W trzy lata później, porzuciwszy służbę wojskową, której zawdzięczał poznanie wielu krajów i ludzi, ożenił się z Elżbietą Kallay, dziedziczką bardzo bogatą. Małżeństwo to, wkrótce rozwiązane, było dla Jósiki źródłem wielu zgryzot i udręczeń, które nie pozostały bez wpływu na późniejszą jego twórczość literacką. Osiadłszy w majątku swoim na wsi, Jósika oddał się całą duszą studyom historycznym, a obok tego brał coraz żywszy udział w życiu politycznem swego kraju.

W r. 1836 ukazał się pierwszy jego romans historyczny p. t. "Abaft, " którym rozbudził zachwyt niebywały śród Węgrów i zniewolił krytyków do wyrzeczenia, że "na tem polu jest to utwór pierwszy i najlepszy od czasu, jak rozbrzmiewa język węgierski. " Treść do tego romansu zaczerpnął autor z czasów burzliwych Zygmunta Batorego, t. j. z epoki, gdy Turcy, Austryacy i Węgrzy intrygowali i walczyli o posiadanie Siedmiogrodu. Batory, z całą swoją potężną indywidualnością, wojownicy tureccy, baszowie i lud — oto tło osobiste dla bohatera powieści Olivera Abafi, który od rozpusty i bezprawia wznosi się do wyżyn poświęcenia.

W r. 1840 Jósika, pełen już sławy, wyjechał na stały pobyt do Pesztu, gdzie, oddając się coraz gorliwiej polityce, przez lat kilka walczył w opozycyi, a w r. 1848/9 skończył na kierunku radykalnym. Po klęsce pod Villagos (1849) Jósika, skazany na śmierć za udział w rewolucyi, śród przygód awanturniczych, zdołał przedostać się za granicę i tam, częścią w Brukselli, częścią w Dreznie, pisał bez wytchnienia romanse historyczne. Jeszcze w r. 1847 ożenił się Jósika powtórnie z wielkiej miłości z baronówną Julią Podmanitzką i w tym związku znalazł szczęście zupełne. "Dopiero od chwili tego ożenienia — pisał Jósika — liczę swój żywot. Czem ona jest dla mnie — tego opisać nie zdołam; Bóg mnie obiema rękami pobłogosławił. " Julia, obdarzona również zdolnościami literackiemi i wykształceniem niepospolitem, tłómaczyła powieści męża na język niemiecki, pisała artykuły do gazet, drobne nowelki, szkice z podróży, a także jeden dwutomowy romans p. t. "Ewa. " W pierwszych dniach niedoli ciężkiej na wygnaniu, chcąc mężowi swemu przyjść z pomocą, założyła w Brukselli sklepik z koronkami, który z czasem znaczne przynosił dochody. Jósika, pisząc do ostatniej chwili swego życia, umarł w Dreznie, r. 1864.

Był to pisarz nadzwyczaj płodny, prawie wszystkie jednak romanse jego z czasów wygnania noszą na sobie widoczne piętno pośpiechu, a zarazem i wpływu sensacyjnej literatury francuskiej.

Do najlepszych romansów Jósiki z przed rewolucyi należą: "Zólyomi, " "Ostatni Batory, " za który to romans otrzymał autor od Akademii Węgierskiej 200 dukatów i puhar srebrny; "Czesi na Węgrzech, " "Poeta Zrinyi, " "Stefan Jósika, i inne. Pierwszy zbiór utworów tego pisarza, obejmujący 35 tomów zawiera także i kilka prac dramatycznych,

Na wygnaniu pisał Jósika i po niemiecku, ale wnet powrócił do języka ojczystego. Oto wybitniejsze jego utwory z tej epoki: "Ester, " "Sędzia Hermansztadzki, " "Czarownice z Szegiedynu, " "Franciszek Rakoczy II" i inne. Wydanie niemieckie dzieł Jósiki, napisanych w r. 1849, wyszło w r. 1859 w 18 tomach. Zostawił także Jósika "Pamiętniki, " wydane w Peszcie w 4-ch tomach r. 1865.

Pisarz ten zasłużył niewątpliwie na miam "Walter Scota, " gdyż on to pierwszym był twórcą romansu historycznego w swoim kraju. Jak pisarz angielski odtworzył życie szkockich zamków i dworów, tak Jósika odzwierciedlił to życie w zamkach i dworach siedmiogrodzkich, ze wszystkiemi jego tajemnicami i wspomnieniami. Słusznie jednak Emil Reich ("Hungaria Literature", London, 1898, str. 144) zaznaczył kardynalną różnicę w twórczości tych dwu pisarzów. Scot, pisząc swoje utwory, nie miał żadnych celów politycznych na widoku, Anglia bowiem w owej epoce stała na wyżynach swojej karyery tryumfalnej. Utwory jego były romantic pure and simple. Tymczasem Węgry, w czasach Jósiki, jęczały pod ciężkim obuchem germanizmu; utwory więc tego pisarza musiały uledz zabarwieniu politycznemu, którego śladu w romansach Scota nie spotykamy. Pragnąc przez odtworzenie świetnych obrazów przeszłości Węgier podnieść i ożywić obumarłą ich teraźniejszość, Jósika nie troszczył się; bardzo o psychologię swoich charakterów historycznych. Posiadając inwencyę i fantazyę niepospolitą, przykuwa! do siebie czytelnika więcej może bajką i umiejętnem powikłaniem wypadków, niż ich przedstawieniem artystycznem. Bohaterki stoją u niego nierównie wyżej od bohaterów, "rodzaj silny jest jego słabością" a raczej słaby — siłą. "

Dodatnie postacie kobiece przeważają u Jósiki nad ujemnemi, a opromieniane są zwykle wyjątkowym czarem i urokiem. Romanse historyczne tego pisarza potężną falą patryotyzmu orzeźwiły naród. węgierski, który w bogatych wspomnieniach świetnej przeszłości czerpał otuchę do walki o byt narodowy.

J A. Święcicki.

SŁOWO WSTĘPNE OD AUTORA.

Czasy Gabryela Batorego stanowią w rocznikach węgierskich epokę pełną wrzawy wojennej. Duch awanturniczy znajduje wśród ciągłych przewrotów politycznych szerokie pola działania. Miłość przybiera cechy gwałtownych namiętności, ambicya zdobywa potęgę. W gruncie rzeczy działo się tam może to samo, co i dziś się dzieje, ale charakter epoki kolorował to wszystko pełnemi romantyzmu barwami. Bieg wypadków nie był to cichy, po równinie z łagodnym szumem płynący strumień; warunki owoczesnego bytu pchały jego fale ku szczytom wyniosłych gór, tam on pasował się z przeszkodami, tam szalał, tam się stroił w perły i złota odblaski. Czy kto jest szlachetny, czy nikczemny, podniosły, czy nędzny — wszystko z głębi jego piersi wypływa. Szatan wstępuje w serce zazdrosne, gnuśność gnieździ się w obojętnem; śmiałość — jeżeli pozbawiona stanowczości, tworzy szydercę, boska potęga i siła poświęcenia żyje w sercu szlachetnem. Ten to świat wewnętrzny uczuć — cierpień i miłości odzwierciedla się w powieści niniejszej, nie przez ułudne obrazy wymyślonych położeń, ale w niekłamanej prawdzie zdarzeń życiowych, tak jak się rozwijały w rzeczywistości, i ukazuje, jak to człowiek szlachetny, mimo klęsk i rozczarowań, szlachetnym pozostaje, jak mimo ponęty wdzięków, mimo otaczających go ze wszech stron ułud i pokus, zwycięża pod tarczą swego anioła i ideał swój osiąga.

Powieść ta dalej dowodzi, jak najszlachetniejsze, najwybitniejsze zdolności marnieją pod wpływem złego kierunku, jak drugostronnie miłość ziemi swojej i cnota, z siłą ducha złączona, może dokonać cudów, jak wreszcie prawdziwie cnotliwy mąż góruje nad wypadkami i próbami losu, nie zniżając się nigdy przed dziką i nieszlachetną naturą człowieka, który tylko materyalną, cielesną moc ma za sobą.

Czy powieść niniejsza okazała to wszystko, czy wierną pozostała charakterowi opisywanej epoki, czy ściśle historycznie przedstawiła działające postacie, o ile to w powieści jest możebnem — o tem autorowi sądzić nie wolno. To tylko wolno mu powiedzieć, że nie zbywało mu ani na dobrych chęciach, ani na dobrych celach.

* * *

Część pierwsza.

ROZDZIAŁ I.

TOGA I SZNUR.

Byłem dziki, dzikszy niźli potok górski
I wolny — lecz niestety tylko pożądliwy!
Vörösmarty (1).

W końcu czerwca 1609 r. mąż szanownej postaci wstępował zwolna po wązkich schodach, wiodących wgłąb ciemnego korytarza gmachu szkolnego w Koloswarze (Klausenburgu). Postać ta, zawróciwszy na lewo, mechanicznie kieruje się ku zamazanym drzwiom, które widnieją w słabem oświetleniu, jakiego udziela niewielkie okno w końcu korytarza. Mąż, który ku nim dąży, okryty jest w długi, do kostek dochodzący płaszcz, brodę ma rzadką, a na głowie jakąś szczególną mieszaninę czapki i kapelusza bez ronda; to wszystko przykrywa szeroka kapa. Jakkolwiek postać ta dziwną nam się wydaje, lecz w epoce naszego opowiadania każdy obywatel Kolosvaru, każdy mieszczanin i wszyscy żacy zdalekaby poznali czcigodnego pana Demetera Kapornai, lub, jak się sam zazwyczaj ówczesną modą podpisywał: Dewmewtewra Kapornai.

Kiedy ten pracowity i punktualny nauczyciel szkoły koloswarskiej o godzinie drugiej po południu wstępował na schody, wiodące do sali szkolnej, dziwny hałas doszedł jego uszu. Słyszał dzikie świsty i głośny śmiech, krzyk i gwar, jak na jarmarku, wśród którego nie można było zrozumieć ani słowa.

Pan profesor stanął, głowę pochylił i twarz jego to żółkła, to czerwieniała naprzemian.

— Tak! tak! — mruczał do siebie — to głos Dimona.

Gdy dalej parę kroków postąpił, ucichł nagle gwar, i słyszeć się dało, jakgdyby ktoś wygłaszał lekcye, to głos podnosząc, to go zniżając.

Wtedy to p. Kapornai nagłem poruszeniem klamki drzwi otworzył, wołając:

— O, male feriati, pueri! — spłoszył całą gromadę chłopców, otaczających katedrę.

W oka mgnieniu tłum małoletnich synów Muz zasiadł na drewnianych ławach, uciekłszy od katedry, tylko ten, którego Kapornai nazwał Dimonem, inicyator wszelkich nieporządków w szkole, stał na tem szanownem miejscu, z którego zazwyczaj Kapornai wykładał humaniora.

Należy wiedzieć, że imci pan Kapornai obok innych chwalebnych przymiotów, posiadał ten jeszcze, że był bardzo dobrym gospodarzem i bardzo oszczędnym człowiekiem. Pozostawił więc w szkole starą swą długą opończę, czyli togę, poplamioną i połataną, którą zazwyczaj kładł przed lekcyą na siebie i w tem odzieniu ukazywał się przed zebraną klasą.

Tę to czcigodną suknię włożył na siebie nie szanujący nic świętego Dimon, i w tej, o łokieć za długiej dla siebie szacie, miał przemowę do otaczających go towarzyszów.

— Ruszaj ztąd, niedobry chłopaku! — były to pierwsze słowa, które w gniewnem oburzeniu mógł wyrzec czcigodny Kapornai.

Chłopcy, przestraszeni tym wspaniałym głosem, stali się naraz rzeszą tak cichą, jak żaby w stawie ukryte pod kamieniem; czy się nie wykrzywiali za plecami pana profesora, to już było wiadomem im i Bogu. Tylko nieszczęsny Dimon, znajdujący się wprost groźnego wzroku szanownego p. Kapornai, został za karę odesłany na trzecią, albo, inaczej mówiąc, oślą ławkę.

Teraz p. profesor zdawał się nad czemś namyślać. Wreszcie, surowo spoglądając na uczniów, zajął miejsce na katedrze i rzekł głosem pełnym godności:

— O male feriatae coripheae! Dimonie, nie ujmę ja z twego powodu poświęconego nauce czasu, ale wiedz o tem, że po ukończeniu lekcyi pójdziesz do karceresu!

— Nie dam sobie nic złego uczynić — odparł Dimon wyniośle.

Dimon był sierotą i najlepszym uczniem w całej klasje, ale zarazem najniesforniejszym, najśmielszym i najobrotniejszym. Nikt tak chytrze, jak on, nie potrafił się z rozmaitych przygód wykręcać. Był to chłopak zawadyaka, zuchwałymi ryzykowny, i mimo, że się uczył bardzo dobrze, uważać go było można za prawdziwą zarazę szkoły. Miał już lat 17, co w owym czasie w wyższych klasach nie stanowiło, rzadkości.

Pochodzenie jego było nieznane. Kapornai wiedział tylko, że kilka lat temu przybyła do Koloswaru jego matka, piękna, lecz schorowana kobieta, i oddała mu syna do szkoły. Po kilku tygodniach umarła, Kapornai przyjął chłopca do siebie na wikt i mieszkanie i zaopatrywał jego potrzeby, czerpiąc z małej schedy, jaka Dimonowi po matce została. Należy nadto pamiętać, że był on właśnie w tym wieku, kiedy wszystkie zdolności najsilniej się przejawiają, najsilniej wybijają się na wierzch. Między innemi jego zaletami mieściło się i to, że prześlicznie pisał, ozdabiając ówczesną modą pismo swoje kolorowemi rysunkami i złoconemi floresami. Drugą jego umiejętnością była. zdolność naśladowania ruchów, głosu i fizyognomii znanych mu osób, czem umiał pobudzać ludzi do śmiechu, lecz ośmieszonych drażniło to niepomiernie, gdy się ujrzeli przedstawionymi w karykaturze. W piersi jego młodej biło przytem wiele niedobrych uczuć, był zuchwały, lubił szkodzić innym i zemstę krył w sercu głęboko, maskując ją szyderstwem.

W tej chwili obraził on wielce opiekuna i nauczyciela swego.

— Taceas asine! — odrzekł Kapornai na zuchwałą odpowiedź Dimona i spojrzawszy na listę uczniów zawołał gromko:

— Łukasz Pap!

Na to wezwanie wstał z ostatniej już ławki wysoki, blady Wołoch, w czarnem ubraniu i otworzywszy książkę, położył ją przed sobą, aby chwytać od czasu do czasu jaki ustęp, i czekał na pytanie.

— Co wiesz o Andrzeju Batorym? — zapytał pan Kapornai.

— Andrzej Batory — szybko zaczai mówić Łukasz Pap — potomek sławnego Oposa Batorego, który już w XI wieku za króla Salomona i Gezy szczęśliwie wojował z królem czeskim, Wratysławem, byłsynem...

— Czyim synem? — przerwał nauczyciel.

— Synem Andrzeja Batorego, bratem znakomitego króla polskiego, Stefana — recytował chłopak, lecz profesor przerwał mu nagle i wskazując na obok siedzącego malca, rzekł:

— Dalej...

W ten sposób chłopcy wyrecytowali przed nauczycielem swoim całą historyę prześwietnego rodu książąt siedmiogrodzkich, historyę Batorych, przyczem w miarę, jak udawało się młodemu mówcy wydawać tę lekcye historyi ojczystej bez jąkań i przestanków, lub gdy patrzył na profesora przelęknionemi oczyma, bąkając coś pod nosem, Kapornai odzywał się z powagą:

— Bene! praestanter... — lub gromił przelękłego historyka od osłów i hebesów.

Gniew jego wzrastał wtedy szczególniej, gdy Dimon, podnosząc się nagle ze swej oślej ławki, stawał wyprostowany i dźwięcznym, śmiałym głosem, bez zająknięcia i błędu wypowiadał jakąś część lekcyi, której kolega jego wykrztusić nie mógł.

Kapornai wydał mu nieraz surowy rozkaz, aby siedział cicho, ale Dimon nie lubił biernej roli, na jaką został skazany, i jeżeli nie mówił głośno, to cicho podpowiadał kolegom, lub nagle z piekielną ironią w spojrzeniu zwracał się do szanownego Kapornai z zapytaniem, kryjącem w głębi taką zuchwałą krytykę jakiegoś historycznego faktu, lub dostojnej osoby, -że nauczyciel, o czem on naprzód wiedział, nie mógł mu jak się należy odpowiedzieć. Zdawało się, że czuł osobliwą przyjemność w drażnieniu swego starego opiekuna, który nieraz aż pąsowiał z gniewu i nakoniec stracił cały zapas posiadanej cierpliwości,

— Zbyt wiele pozwalasz sobie, zuchwalcze! — krzyknął na niespokojnego chłopca. — Będziesz też zato ukarany tak, jak jeszcze nigdy.

Dimon nie poprosił o przebaczenie i tak szyderczym wzrokiem spoglądał na gromiącego go nauczyciela, że inni chłopcy, wszyscy młodsi od niego, drżeli nad losem, jaki go spotkać musiał i zarazem podziwiali męztwo i odwagę Dimona, który wyrastał im w oczach na bohatera. Kapornai czuł, że tak jest, i wściekły gniew burzył mu się w sercu.

— Poczekaj ty nicponiu... — mówił w duszy, przyrzekając sobie, że słabym nie będzie i po końcu lekcyi ukarze zuchwalca, w czem też nie zmienił zdania, gdy bijąca godzina czwarta zapowiedziała koniec lekcyi.

— No... — rzekł, zstępując z katedry — teraz nadeszła chwila wymiaru sprawiedliwości...

Czy w piersiach Dimona nie uderzyło silniej serce? To przecież nie ulegało wątpliwości, że wszyscy jego towarzysze zadrżeli, ogarnięci niepokojem.

— Wstawaj z miejsca, niedobry, niekarny chłopcze — mówił dalej Kapornai, zwracając się do Dimona. — Darowałbym ci może obrazę własną, ale psujesz towarzyszy swoich, zatruwasz młode ich dusze jadem swego zuchwalstwa.

Dimon patrzył trochę niespokojnie ku drzwiom i oknu, jak gdyby szukał sobie drogi, którą mógłby salwować osobę swoją. Ale z oślej ławki nie było blizko ani tu, ani tam, a wezwany przez Kapornai profos, czyli kat szkolny, stał już wyprostowany, jako przepowiednia ciężkiego końca wesołej komedyi, którą młody zuchwalec odgrywał przed towarzyszami, bladymi teraz z przerażenia.

— Wstawaj! — powtórzył Karponai i Dimon usłuchał go teraz. Wstał, ale nie po to, aby się wydostać na otwartą przestrzeń szkolnej sali. Wskoczył na ławkę, szukając sobie oparcia dla pleców, to jest muru ściany. Blady był, ale oczy mu się świeciły.

— Słuchaj — rzekł Kapornai. — Zuchwalstwo twoje nic ci nie pomoże, bo siła nie jest po twojej stronie, Żywy, czy umarły dostaniesz się do karceresu, z którego nie zaraz wyjrzysz na świat Boży, jeżeli upór zwiększy twoją poprzednią winę. Wzywam cię po raz ostatni chodź mi tu zaraz...

Dimon ani drgnął, ale był coraz bledszy i Kapornai trząsł się z gniewu.

— Wszystka moja cierpliwość już się wyczerpała — zawołał i obracając się w stronę profosa, krzyknął: — Bierz go, Kanya, i wiąż!...

— Mnie wiązać, mnie... — zawołał dziko milczący dotąd chłopak — mnie brać!... Towarzysze, czyż pozwolicie na to?

Młoda rzesza uczuła się zelektryzowaną. Dimon był zawsze dobrym kolegą, czyż go mieli opuścić w nieszczęściu? Dzieciaki, bo po większej części były to dzieciaki, uczuły coś poruszającego się w ich piersi i uderzającego w sercach. Spoglądali po sobie, trzeba przyznać, że nieśmiało, ale to jeden, to drugi posunął się krokiem dalej i wkrótce cała gromadka znalazła się przed ławką Dimona, tworząc jak gdyby wał obronny. Chcąc go brać, trzeba było pierwej ich odtrącić, a teraz niejeden już podniósł głowę i patrzył śmiało; choć kilku było zmieszanych i przestraszonych, inni widocznie postanowili bronić towarzysza i było coś heroicznego w tem postanowieniu malców, a Kapornai, który to czuł, rozgorzał tem większym gniewem na twórcę tej rewolucyi.

— Bierz go, Kanya! — krzyknął. — Bierz i wiąż... Masz łyko...

Dimon zaśmiał się, chłopcom serca biły; Kanya, vulgo kociak, jak go zwali chłopcy, posunął się naprzód, a plan bitwy jaki sobie ułożył, był prawdziwie koci. Podsunął się jakoś bokiem ku zgromadzonym obrońcom Dimona, i wiedząc, gdzie może być słabe miejsce tej żywej fortecy, przemknął się między dwoma młodszymi, tchórzliwie wyglądającymi chłopcami, a Wołoch Pap, lizus i donosiciel, któremu koledzy przyznali zaszczyt długich uszów, czyli szpiega, sam mu miejsce zrobił, przyciskając się niby ze strachu do innych i wykonawca sprawiedliwości wyciągnął swe długie, chude ręce. Można się było domyśleć, że postanowił Dimona porwać za nogi i w ten sposób przewrócić, ale koncept był źle obrachowany, bo zmiarkował to winowajca i jednym potężnym susem z ławki zeskoczył.

Dimon był barczysty i silnie zbudowany, czarny wąsik już mu się sypał nad górną wargą ust, które, trzeba dodać, były wcale niebrzydkie i jakby prawdziwie koralowe. Rysy jego nie były regularne, ani delikatne, lecz niepozbawione szlachetności, oczy miał duże i błyszczące, nos może za wielki, lecz greckiego kształtu, przytem był na swój wiek wysoki i jakaś bystra śmiałość patrzyła mu z oczu, z których wyglądał też spryt nielada i pojętność. Zrozumiał on podstęp przeciwnika i odrazu ułożył sobie, jak się z nim rozprawi; ponieważ wierzył w przysłowie, że śmiały wygrywa, nie czekał na atak, ale go uprzedził. Jak ryś z wysokiego drzewa skacze nagle na grzbiet niedomyślającej się tego sarny, tak Dimon równemi nogami skoczył na nieszczęsnego Kanya, który przewrócił się na ziemię, padając jak długi, i scena stała się naraz komiczną. Wszystkie chłopaki wybuchnęły też głośnym i wesołym śmiechem i rozsuwając się na boki, zrobili miejsce zwycięzcy, który postawił nogę na piersiach powalonego.

— Zostawiłbym ci piękną pamiątkę po sobie — zawołał ustami drżącemi od namiętnego gniewu — zdeptałbym cię jak robaka, złamał ci piersi, ale nie chcę tego...

Zanim Kapornai mógł oprzytomnieć i przyjść do siebie w tem niespodziewanie wytworzonem położeniu, zuchwały chłopiec szybciej od błyskawicy ku oknu skoczył i roztworzywszy je, stanął na gzymsie, trzymając się lewą ręką jednego ze skrzydeł okna. Z oczu jego patrzyła dzikość i stanowczość, a w ręku zabłysnął długi nóż, który z zanadrza wyjął.

— Per amorem Dei et patriae! — wykrzyknął Kapornai, przerażony niebezpieczeńswem Dimona. Okno szkoły mieściło się wysoko, znajdowało się na wiele sążni ponad ziemią, a na dole był bruk kamienny. Życie Dimona wisiało na włosku.

— Zejdź ztamtąd, czarcie! — wołał przerażonym i gniewnym głosem nauczyciel.

— Nie zejdę — odpowiedział Dinon, wysadzając jedną nogę w powietrze — dopóki nie otrzymam przebaczenia, domine humanissime! Na karcer, głód, pragnienie, na co się panu spodoba, zgodzę się, ale tylko jedno sobie zastrzegam — bić się nie pozwolę... i znów zuchwale jedną tylko nogą trzymał się jeszcze stałego gruntu gzymsu, a połowa ciała była już w powietrzu i Kapornai czuł, że włosy na głowie mu powstały.

— Stój, szatańskie dziecko! — krzyczał — Kanya! trzymaj go!... nie puszczaj...

Wezwany poruszył się nieśmiało, leniwie, ale cała gromada zaczęła krzyczeć:

— Nie chodź tam! nie tykaj go... zeskoczy zaraz! Nie da się tknąć...

— Pierwszy, co się do mnie zbliży — rzekł Dimon wyniośle — zginie od mego noża, jak mi Dimon na imię i jak od trzech lat jestem primus eminens! Towarzysze, bracia, krwi moja rodna! czyż pozwolicie, aby wasz primus eminens był tak znieważony? To też wam przysięgam, że śmierć jest mi milszą od wstydu, a wiem, coby mnie czekało, gdybym się zdał na łaskę. Związanoby mnie, shańbiono!

Kapornai miał szum w uszach i krwawe błyski przed oczyma. Ten szaleniec — myślał z rozpaczą — gotów coś strasznego uczynić: albo nożem kogo pchnie, albo z okna zeskoczy i zabije się na kamieniach.

Zadrżał na tę myśl ostatnią, która przedstawiła mu straszny obraz roztrzaskanej głowy Dimona. Ach! nie może on przecież stać tak długo na gzymsie, wyniesionym o trzy sążnie ponad ziemią. Choćby nie skoczył, a zdolnym jest to uczynić, to mur może się oberwać. A przytem jedno poruszenie... Straszny obraz skrwawionego ciała na bruku znów mu stanął przed oczyma.

— Dobrze! — jęknął raczej, niż wypowiedział, jakkolwiek silił się na powagę — ostatni raz ci przebaczam. Schowaj nóż i schodź z okna. Ale przyrzecz uroczyście, że nie będziesz czynił więcej nieporządków w klasie.

— Nie robiłem ich dotąd — rzekł Dimon wyniośle. — Czasem lubiłem się zabawić, gdy było nudno w szkole.

— Nie zaprzeczaj słowom moim, zły chłopcze... Przyrzecz, czego wymagam od ciebie i co jest uczciwem z mej strony żądaniem. Psujesz innych, dzieci młodsze od siebie...

— Nie, nie psuję... Nie daję im tylko być zmokłemi kurami...

— Trzymaj się framugi! — zawołał Kapornai z nagłym przestrachem, bo znów Dimon zaczął próbować gimnastyki wiszenia w powietrzu. — Trzymaj się framugi!!

— Przebaczenie zupełne, domine humanissime, albo skoczę.

— Stój! — zawołał biedny profesor takim głosem, jak gdyby zuchwały chłopak już się ciskał z góry na dół — Dobrze, na ten ostatni i jedyny raz ci przebaczam — dodał, wysilając się na sztuczną powagę — schodź ztamtąd zaraz.

— Czy przebaczasz naprawdę, domine clarissime?...

— Naprawdę... Schodź prędzej!

— A jak zejdę, to co?

— Ach! lichy chłopcze, czyż ci nie dość słów moich! — wykrzyknął Kapornai.

— Skoczę, jeśli nie odpowiesz mi wyraźnie, domine humanissime — rzekł Dimon chłodno. Czuł się już teraz panem położenia i puścił znów framugę okna.

— Przyrzekam ci, że nie tknie cię ręka niczyja — rzekł Kapornai pełen żalu, bo chłopak wydał mu się w tej chwili złym naprawdę. Czuł, że rachuje na położenie, które sobie zuchwale wytworzył.

— Dziękuję, domine clarissime! Teraz wierzę. Ale naprzód wyjdźcie ze szkoły wy wszyscy — ty Kanya pierwszy.

Kapornai postanowił należeć do tych "wszystkich; " pewno Dimon chciał mu podziękować, gdy będą sami, otóż pragnął tego uniknąć. Powiedział sobie, że to powinno być karą krnąbrnego chłopca.

— Wie on dobrze, w jakiem położeniu mnie postawił i jeżeli ma sumienie, niech go to dręczy — rzekł sobie i wyszedł na czele gromady żaków, która na pożegnanie całowała mu ręce. I oni czuli, że biedny Kapornai został pokrzywdzonym.

Wtedy dopiero Dimon zeszedł z gzymsu okna, gdy w sali nie było już nikogo, gdy ucichły nawet w korytarzu odgłosy kroków. Chwilę jeszcze kręcił się po klasie wesoło, można było powiedzieć, że oddychał i wypoczywał po przebytej walce, ale potem stanął na środku sali chmurny i zamyślony.

— Psie życie... — mruknął — czego ja się tu nauczę ?...

Skierował się ku drzwiom, ale przed ujęciem klamki zatrzymał się i znów do okna powrócił. Patrzył na niebo i szeroki przestwór widnokręgu, który mu się przed oczyma otwierał i wyglądał w tej chwili to bardzo posępnie, to bardzo wesoło. W końcu to ostatnie uczucie widocznie w nim przeważyło, bo przegarnął sobie włosy z pewną fantazyą, a za chwilę błysnęło mu w oczach coś, jak gdyby zamierzał jakiś nowy figiel wypłatać. Obrócił się ku drzwiom, gdzie obok wisiała na gwoździu owa szara opończa Kapornai, która stała się dziś mimowolną przyczyną awantury.

Dimon spojrzał na nią z uśmiechem szyderczym, ale nie bardzo złym, i bardziej drwiącym.

— Domine clarissime! — szepnął i ukłonił się starej sukni swego opiekuna — powiesz sobie pewno, że mnie porwał mój kamrat, dyabeł! Tamta zgraja głuptasów dopiero będzie otwierać żółte dzióbki... — dodał i wreszcie po niejakim rozmyśle, stanowczym ruchem skoczył znów na okno; poczem spuścił się powoli na dół, trzymając się tylko kamiennego gzymsu. Okno wychodziło na bezludne podwórze i nikt nie był świadkiem tego śmiałego czynu. Dosięgnął w ten sposób nogami ziemi, trzymając się wciąż gzymsu, a musimy dodać, że Dimon, obmyślając ten swój śmiały plan, nie zastanowiał się szczegółowo nad przedsięwzięciem swojem i jego następnemi skutkami. Rzucił się w przepaść zuchwale. Gdy był już blizki gruntu, z zadziwiającą odwagą skoczył na podwórze. Skok był prędki i krępe ciało chłopca stwierdziło prawo ciążenia Newtona. Ale Dimon ani na chwilę nie stracił przytomności umysłu.

* * *

Nazajutrz opowiadano sobie w Kolosvarze dziwną historyę, a mianowicie, że przeszłej nocy w sypialni p. Kapornaja zjawił się nagle jakiś człowiek pokryty skórą zwierzęcą i zamaskowany, który stanowczym, jakby podziemnym głosem, zażądał od niego pewnej sumy pieniędzy, grożąc mu, że zabije jego i siebie, jeżeli żądaniu jego nie stanie się zadość.

Mnóstwo ludzi utrzymywało, że to był zły duch, gdyż miał na sobie skórę wilczą, ale sam Kapornai niechętnie o tym wypadku wspominał, choć nie mógł się wstrzymać, aby komuś z przyjaciół nie zwierzyć się, i w ten to sposób tajemnica, zapewne zmieniona co do akcesoryów, dostała się do wiadomości publicznej, jak wszystkie tajemnice, o których wie więcej, niż jedna osoba.

Dlaczego oszczędny ten człowiek przystał tak łatwo na rabunek i nie stawiał oporu — dlaczego nie krzyczał i nie oddał złodzieja w ręce pachołków miejskich? — rozmaicie objaśniano to w Kolosvarze. Jedni mówili, że to wszystko bajka lub halucynacya; inni sądzili, że Kapornai stchórzył, a przez wzgląd na swoją powagę nauczyciela nie chciał się do tego przyznać; my przecież możemy zapewnić, że zupełnie inną była przyczyna, dla której Kapornai w cichości sprawę tę utrzymał, gdyż nocnym gościem nauczyciela był Dimon, który w szalony i zuchwały jak zawsze sposób przyszedł odebrać z rąk swego opiekuna spadek, jaki mu został po matce. Prócz trochy pieniędzy, znajdowała się u niego szkatułka z pismem zapieczętowanem w środku, które według woli matki powinno się było dostać synowi, gdy dwudziestego roku dobiegnie. To tajemnicze pismo skłoniło głównie Dimona do nocnej wyprawy. Bał się okazać opiekunowi w inny sposób, aby ten według rozporządzenia matki nie chciał zatrzymać go w szkołach do lat dwudziestu. Że nocnym gościem profesora Kapornai był Dimon, o tem mieszkańcy Kolosvaru dowiedzieli się przecież nierychło, gdyż po śmiałym swym czynie znikł on z miasta. Możnaby sądzić, że wprost ze szkół porwały go jakie duchy, gdyby nie gospodarz pewnego zajazdu, gdzie Dimon jadł wieczerzę i miał spać w najętej na ten cel izdebce. Przecież było to wątpliwą rzeczą, skoro przypuścić trzeba, że odwiedziny u starego opiekuna musiały mu zabrać coś czasu, a wstać musiał o świcie szarym, prędzej niż otworzono bramę gospody. Wyniósł się też z niej przez okno, z którego podróż napowietrzna łatwiejszą była jednak, niż poprzednia, gdyż zajmowana przez niego izba mieściła się na dole. Tą drogą też zapewne wyszedł na swą wyprawę nocną i tą drogą do gospody wrócił. Dodać należy, że zapłata za nocleg i strawę znajdowała się na stole.

(1) Vörösmarty. Dél sziget (Wyspa południowa). (Przyp. Aut).

ROZDZIAŁ II.

UCZONY I AWANTURNIK.

Imię, które na chrzcie mi dano, jest fałszywem.
Szekspir.

W kilka dni po opisanych wypadkach młody wędrowiec dążył przez Barczasag do poblizkiego Köhalom (Kamienne wzgórze). Miało się ku wieczorowi. Słońce zachodziło, czerwieniąc się ostatniemi promieniami. Na stokach gór dęby usypiały, sącząc krople rosy z liści. Cichy dźwięk dzwonu wiejskiego kościoła słychać było w oddali. Wędrowiec nasz był odziany w płaszcz podróżny, na plecach miał dość duży tłomoczek, ale stąpał wesoło. Młody był i dobrze zbudowany, więc mógł dźwigać ciężar większy nawet bez zmęczenia się i szkody na zdrowiu.

A znajdował się on w tej chwili pod cieniem lipy; położywszy tłomoczek na ziemi, odpoczywał. Patrząc na góry, otoczone różową mgłą zachodu, uśmiechał się do siebie, jakby roił, a twarz jego wyrażała stanowczość i zadowolenie.

— Uszedłem szczęśliwie — rzekł sam do siebie. — Zobaczmy, jakie są moje zasoby pieniężne i prowizye — dodał, wyjmując małą torebkę z kieszeni i zaczął ją przeglądać. — Kawałek czarnego chleba to nie wiele! — mówił, śmiejąc się — a do tego 3 dukaty, otrzymane od szanownego Nadany.

Nagle twarz jego stała się ponurą.

— Tu jest węzeł tajemnicy! — zawołał — wszystko, co pozostało mi po matce! Ach! w mózgu mi wre! Pocom się na świat ten rodził? Wiem teraz, czemu krew mi uderzała do głowy, ilekroć wymawiano przy mnie imię mego ojca i brata! Boże! niema na świecie takiego króla, któregobym synem chciał zostać...

Twarz wędrowca przybrała wyraz goryczy, a oczy dziko i bezmyślnie spoglądały na siatkę, wśród której stary pająk siedział w krzaku agrestowym.

— Po co dostał się tu między liście ten potwór? — zawołał namiętnie. — Zniszczę go i wyzwolę krzew z jego obrzydliwej tkaniny!

Wyjął z zanadrza nóż i pochylił się ku gałęziom dzikiego agrestu, gdzie między liśćmi pająk rozpiął okrągłą, symetryczną, szarą siatkę, wyglądającą jak plama śród jasno-zielonych gałązek. Nagle wstał, twarz jego nabrała szatańskiego wyrazu i cofnął nóż.

— Mnie — mówił głosem bezdźwięcznym — grzech wydał na świat! Szatan więc dał mi życie, a Bóg mu na to pozwolił! I ja, ja mam zabijać pająka truciciela? Nie, nie powinienem cię prześladować, bo i ty także jesteś dziełem szatana. A nie czyni on nic napróżno. Dlaczegoż liście te nie mają zostać pokryte czarną, brzydką pajęczyną, czyż one jedne pod słońcem będą skalane i oszpecone? Ach! dlaczego coś nie zamazało listu, który mnie matka zostawiła? Nie bez przyczyny przecież taki los mi został zgotowany. Tak! tak! ty nędzna, zżółkła kartko, zapisana wyrazami, które łzy moczyły, będziesz ty służyć mi jak żórawie Ibikusa — odkryjesz, gdzie i jak mam się mścić mego wstydu? Może niejeden byłby rad temu, co mnie gryzącą wściekłość w pierś wlewa. Tego, co wiem, już zapomnieć nie mogę nigdy i duszę moją napełnia razem duma i gniew. Ale się zemszczę! O! dlaczegożem nie umarł pierwej, nim poznałem imię mego ojca!...

Wędrowiec zamilkł, twarz jego pobladła, pierś podnosiła się wzburzona.

— Nie będę tu bawił dłużej — rzekł sobie po długiem milczeniu — wrócę do obozu myśliwców. Mam jeszcze coś do powiedzenia Nadany'emu.

Ruszył w drogę. Po kwadransie usłyszał za sobą tętent konia; obrócił się i ujrzał jeźdzca, który znajdował się w pewnej odległości od niego, i wędrowiec patrząc, jak się przybliżał, uśmiechnął się mimowoli.

— Dalibóg! tej pary koni nie oddałbym za żadnego rumaka na ziemi — rzekł, uderzając się po nogach. — Jeżdżę na nich szybciej niż ten, co się tam wlecze.

Kiedy ów pieszy śmiał się, jeździec zdziwił się szybkim krokom pieszego, którego nie każdy koń mógł dognać.

Początkowo wędrowiec zdawał się jeźdzcowi mało godnym uwagi. Później jednak przypatrzył mu się bliżej, i pod jego nędzną odzieżą, ujrzał twarz inteligentną i niepozbawioną szlachetności.

Spiąwszy konia ostrogami, popędził szybko i w mgnieniu oka podróżni zrównali się z sobą.

Wtedy wędrowiec przystanął i śmiałym wzrokiem obejrzał się, mierząc jeźdzca i konia od stóp do głów. Potem, wzruszywszy ramionami, poszedł dalej.

— Stój, chłopcze! — zawołał jeździec. — Kto jesteś?

Ton był rozkazujący i było w nim coś, co zmusza do posłuszeństwa.

Wędrowiec stanął i położył tłomoczek na ziemi. Nie mówiąc nic, pogłaskał konia, lecz jeździec pochwą miecza jego rękę odepchnął, dając mu do poznania, że jest między nimi przedział. Mimo to wędrowiec miał w swojej twarzy coś wyniosłego i niezwyczajnego, co skłoniło jeźdzca, że długo patrzył na niego.

A i on był godnym tego, aby oczy ludzkie spoczęły na nim i przyjrzały się prawdziwie męzkiej postawie i rosłej, kształtnej kibici, pięknej twarzy. Była ona młodą i imponującą; oko patrzyło przenikliwie i mądrze: broda była czarna, bujna, włos krótko przycięty, wijący się zlekka, kruczej także barwy, Na ramionach miał rycerz płaszcz ciemno-purpurowy, futrem wydrzem okładany. Piękność i regularność rysów, które zdawały się być mieszaniną greckiego typu z rzymskim, uderzyły wędrowca.

Twarz rycerza dyszała też jakąś królewskością; była w niej pewność siebie i dobroć; była w niej wesołość młodych lat, pełnych siły i niezmąconych żadnemi troskami. Postać jego, o ile sądzić można było z tego, jak na koniu siedział, była postacią atlety, a każdy ruch jej był pełen wdzięku i godności. Nie mniej pięknem było ubranie rycerza; wyglądający z pod płaszcza, aż do kolan sięgający dolman jedwabny, tkany w złociste kwiaty, łosiowe krótkie spodnie, wpuszczone w wysokie palone buty, odznaczały dokładnie piękne linie ciała; nad dolmanem spływający ów płaszcz purpurowy z wylotami, spadał mu z bark okazale, a na głowie czapka bogata lśniła drogiemi kamieniami. Koń jego, ciemno-kasztanowaty, z wypukłemi, wesołemi oczami, rosły i silny, był tureckiego pochodzenia. Głowa jego sucha, nie tak cienka, jak u koni arabskich, była kształtną i piękną, jak do malowania. Nogi miał tęgie i mocne; ogon długi, grzywę bujną, czarną, która, gdy jeździec puścił się kłusem, jak gaza przezroczysta unosiła się w powietrzu.

U boku jeźdzca wisiał długi, w bogatej, zdobnej pochwie miecz, a w olstrach mieściły się dwa pistolety, których rękojeść była z kości słoniowej, nabijanej perłami.

— Kto jesteś? — powtórzył jeździec wesołym, lecz rozkazującym tonem.

— Jestem wędrowny student — odrzekł zapytany, śmiejąc się.

— Student, stare księgi wertujesz! Rozumiem cię, lecz jeżeliś uczony, powiedz, czegoś się nauczył, co umiesz?

— Ho, ho! umiem ja nie mało! umiem pisać tak ładnie i wyraźnie, jak nikt w Siedmiogrodzie.

— Bardzo dobrze. Cóż dalej?

— Dalej: znam historyę Węgier i Siedmiogrodu od Daków aż do Gabryela Batorego.

— A cóż myślisz o tym księciu?

— Myślę tylko, że przyszłoby mu więcej ze mnie, niż z Imrefiego, Tylko, że ja nie mam żony.

Jeździec roześmiał się, lecz dodał, patrząc mu w oczy.

— Książę nie bardzo tęskni za mędrcami, pisać sam umie, a historyę Węgier i Siedmiogrodu zna, bo sam oto ją tworzy. Dla księcia, aby mu służyć, kochany panie uczony, trzeba być człowiekiem pokornym, roztropnym, użytecznym, mężnym i wiernym.

— Mężnym, jak lew, to dobrze, ale wiernym... Jak to rozumieć, szlachetny panie, czy wiernym być trzeba jak pies?

— Nie sądzę. Można też być wiernym, jak lew, t. j. być skórą księcia.

— Miły panie bracie — zabrzmiała odpowiedź wędrowca — gdyby i nasz Gabryś tak myślał, znalazłby we mnie człowieka, jakiego mu trzeba.

— Gabryel, mów śmiałku! — - wykrzyknął rycerz gromko.

— Ciszej, ciszej, panie! — odparł z ironią wędrowiec. — Zygmunt do śmierci pozostał Zygmusiem, a Elżbieta Erzsi, ale o niej nie mówmy lepiej.

Jeździec zagryzł wargi i, jak się zdaje, wyraz jego twarzy powiedział wędrownikowi więcej, niż może jeździec sobie życzył.

— Jesteś więc odważny?

— Bardzo! Choćby z olbrzymem mogę bić się w każdej chwili.

— Słuchaj! — zawołał rycerz. — Miłoby mi było spróbować twojej siły i odwagi.

— Owszem! — odparł pieszy i odrzuciwszy kijem płaszcz, zakasał rękawy koszuli i pokazał silne, żylaste ręce, otoczone jędrnemi mięśniami.

Rycerz wyjął z kieszeni duży, pękaty zegarek, co w owym czasie było rzadkim sprzętem, i spojrzał na niego.

— Nie mam czasu — rzekł i chowając go znów na piersi, dodał: — Kiedyindziej spróbuję się z waszecią...

— Bardzo mi miło będzie służyć ci, panie rycerzu — rzekł wędrowiec, przyglądając się bacznie jeźdzcowi. — Jeżeli o czas chodzi, to lepiej rozprawę odłożyć, bo zdaje mi się, że ciągnęłaby się długo nierozstrzygnięta.

— Przypuśćmy! — odparł jeździec ironicznie. — A tymczasem, panie uczony, zachowaj tę kieskę talarów, jako zadatek owej przyszłej próby sił.

Chłopiec wziął podarek, bo były to czasy, w których rycerz mógł go bez ujmy dla obdarowanego czynić. Jednak oblicze biorącego młodzieńca nie wyrażało ani zbytecznej radości, ani nizkiej uniżoności żebraka.

— Teraz — odezwał się rycerz — objaśnij mnie, panie studencie, dokąd idziesz?

— Sam nie wiem, może się udam do imci pana Weinraucha, sędziego królewskiego w Kohalom, jeżeli jeszcze żyje. Idę tam na wieczerzę i nocleg.

— Do Weinraucha? Dążymy więc w jednę drogę. Ja jednak ani na wieczerzę, ani na noc tam nie jadę — rzekł jeździec z wesołym uśmiechem — jadę tam w bardzo ważnej sprawie.

— Słyszysz, chłopcze! podobałeś mi się — dodał potem — i jeżeli lubisz ruch, lubisz być na nogach w dzień i w nocy, to znalazłbym ci dobre miejsce przy dworze książęcym?... Cóż powiesz, gdybym ci obiecał to nawet, że książę przyjmie cię do osobistej swej służby?

— Cobym powiedział? — odrzekł student, a lica zabarwił mu rumieniec — że życie moje mu oddam! Na Pana Boga w Niebiosach! nie pożałowałby chyba nigdy, gdyby mnie wziął do swego boku!

— A w jaki to sposób mógłby książę skorzystać z twoich zdolności, z twojej nauki, z twojej siły, którą się chlubisz i którą, jak sądzę, posiadasz?... Mów, słucham.

— Mógłby korzystać z tego bardzo wiele, szanowny panie. Umiem ja to, czego nie każdy dokona: Szybko załatwiać się z tem, co mam do uczynienia i spełniać wiernie poselstwa, a na polu bitwy płatać mieczem tych szczególniej, którzy najwięcej ufają w swą siłę.

— A czy umiałbyś, naprzykład, wcisnąć się do miasta, pełnego wrogów księcia? Czy umiałbyś zrachować, ilu tam jest tych, którzy na księcia sztylety ostrzą i uczynić to wszystko w cichości i tajemnicy?

Chłopiec myślał chwilkę.

— Dlaczego nie? — odparł w końcu. — Możemy spróbować. Serce moje jest tu oto w piersi nie zimne, nie zdradliwe, alem go jeszcze nie oddał nikomu, więc ważąc życie, nie oglądałbym się w tył za nikim, a szperać lubię i nawet jest to moją namiętnością.

— Bardzo dobrze. — zawołał jeździec, zwracając się w stronę Kohalom. — Czy widzisz dymy, unoszące się tam w końcu doliny?

— Widzę. Tam jest obóz myśliwski Gabryela Batorego; jest tam Gabryel Betlen, Baltazar Kornis, Stefan Kamuti, Farkas Kamuti, Imrefi i wiela innych, razem jest myśliwych koło trzydziestu. Książę ma pięć koni; między innemi jest tam Ali, którego książę dostał w zeszłym roku od sułtana. Wczoraj wieczorem książę dostał adres od Sasów Siedmiogrodzkich, na adresie podpisany był Weisz, oraz Albinus.

— Stój, szatanie! Zkąd wiesz to wszystko? Czyś widział księcia!

— Księcia! Gdybym go znał, nie powiedziałbym tego. Sądzę, że i łaskawemu panu wiadomem to jest, że w obozie nie wolno księcia po imieniu nazywać! Czyż trzeba wszystko widzieć, o czem wiemy?

Jeździec coraz bardziej zadziwiony, szybko zwrócił konia ku piersiom wędrowca.

— Jeżeli nie będę miał z ciebie sługi — krzyknął, trzymając w ręku pistolet — wyprawię cię wprost do Lucypera. To będzie pierwsze twoje poselstwo, których umiejętnością chlubiłeś się przed chwilą.

— Panie! jesteśmy tu we dwóch tylko! — rzekł dumnie pieszy wędrowiec.

— Do szatana! — krzyknął jeździec, a krew mu do głowy uderzyła.

— Czekaj, panie! Gniew zawsze szkodzi zdrowiu. Ja idę tam do jaśnie wielmożnego sędziego na kawałek pieczeni i szklankę piwa, jest mi tu zatem wszystko jedno, co ktoś o tem powie. Ale pan?...

Jeździec, zdawało się, że poczuł jakiś zabobonny strach przed tym wszystkowiedzącym wyrostkiem.

— Dosyć — rzekł ostro. — Zostajemy razem. Powiedz mi swe imię.

— Dimon — rzekł zapytany.

— Dimon? Cóż to za imię? ani węgierskie, ani szeklerskie, ani saskie, ani wołoskie nawet?

— Nijakie, panie, nijakie, jak i jego właściciel — odrzekł chłopiec i dodał nie bez celu — krewnym moim jest Demon, duch, który też bywa zły i dobry.

— Imię znaczy nie wiele — rzekł jeździec, śmiejąc się mimowoli. Niechże ci będzie Dimon. Słuchaj, Dimonie, pośpiesz przeto do obozu. Przedstaw się Imrefiemu, powiedz tylko, że cię Ecsedi przysyła. Jeszcze dziś, choć późno, zobaczę cię. Śpiesz, chłopcze! Może księciu więcej jeszcze się podobasz, niż mnie. Niech ci się szczęści. A jeżeli początek wypadnie dobrze, wtedy...

— Wtedy? — pytał Dimon.

— Wtedy los twój zapewniony, na zawsze; może szczęście tak ci będzie sprzyjało, że znajdą się tacy, którzy zazdrościć ci będą tego, jak to zwykle się dzieje. Idź więc. Ja śpieszyć muszę; boję się, żalim się nie spóźnił więcej, niżbym chciał. Dziś jeszcze się zobaczymy.

Ecsedi spiął konia ostrogą i wkrótce potem dojechał do miasta Kohalom, którego dachy ciemniały na wysokiem płaskowzgórzu.

Dimon żegnał go ręką zdaleka.

— W imię Boga, pędź, dzielny zuchu! Na koniu, z mieczem i przy ostrogach jest ci bardzo pięknie! Idę zatem w górę! Któż mi w tem pomaga? Syn Stefana Batorego z Ecsedu! Ha, ha!

Na wargach Dimona błysnął jakiś uśmiech demoniczny.

— Zobaczymy, czy który z Batorych znajdzie we mnie wiernego i poświęconego mu przyjaciela. Nie będę się już wahał. Los mój musi się prędko rozstrzygnąć... tak! tak! Ale nie za małą cenę stanę się czartem. W. górę, wysoko w górę, Dimonie, czy Demonie!

ROZDZIAŁ III.

CELESTA ALBINA.

Dziewiętnaście lat miałem, dusza moja śniła,
I nadzieje śpiewały mi ułudy złote,
I gwiazda mi błyszczała. I byłam ci bóstwem,
O serce me jedyne!

Wiktor Hugo.

Kohalom leży na skalistem wzgórzu; panowała nad niem, dziś już w gruzach leżąca, lecz piękna jeszcze twierdza, na którą patrząc, żałujesz, że już nie ma ludzi, co takie twierdze zdobywali.

Wieczorem tego dnia, kiedy Ecsedi spotkał się z Dimonem na drodze kohalomskiej, za miasem pod macierzyńskim cieniem starej lipy siedziały dwie kobiety. W ręku starszej jest książka, przed młodszą stoi kołowrotek. Pierwsza czyta pocichu pisma Lutra, który już wówczas rozszerzył swą naukę, druga przędzie, ciągnąc nitki i poruszając pedał kółka prześliczną, maleńką nóżką.

Starsza z dwóch kobiet była odziana w ciemną suknię, nie podług węgierskiej mody uszytą; nie miała ona szamerowań i pętlic ozdobnych; była to suknia gładka, taka, jaką w uroczyste dnie nosiły Saksonki — ciemna, ale strojna w barwisty rysunek kwiatów, chrząszczów i motyli. Na głowie miała biały, jak śnieg, czepek. Twarz jej była świeża i zdrowa; jasne, gęste włosy spadały na ramiona, miała ładne niebieskie oczy, pełne życia i wesołości; rysy nie tyle regularne, ile wdzięczne; na różowych ustach ciągle spoczywał uśmiech i całe oblicze wyrażało jakieś wewnętrzna zadowolenie.

W rysach drugiej, w jej postaci, zarówno jak odzieży, znać było osobę wyższego stanu. Wysoka i wysmukła, kibić miała kształtną i dziwnie udatną, a cała postać przywoływała na myśl kreacye Rafaela, tak była niepowszednia, tak czysta i urocza. Ręce miała białe, jak marmurowe posągi, a nóżki tak maleńkie, że dziwiłeś się, jakim sposobem takie nożęta unieść ją mogą.

— Jakże długo mąż mój rozmawia z Sewerem — rzekła starsza kobieta. — Co za wieści przywiózł on z sobą? Myślę, że dobre i proszę Boga, aby tak było. Czy sądzisz, że tak jest?

— Tak, zapewne, tak — odparła piękna panna, widocznie, aby coś odpowiedzieć. Wargi jej były ściśnięte, a oczy patrzyły w dal; w spojrzeniu ich był niepokój.

— Sewer zdaje się być bardzo wesoły- — dodała po chwili kobieta. — Z tego sądzę, że poszło wszystko dobrze...

— Test on zawsze wesoły...

— Znak czystej duszy, ale jak ci się zdaje, Celesto, czy twój ojciec nie lubi go więcej niż innych? A ty, co o nim myślisz? Godny to młodzian...

— O, bardzo! bardzo godny, poważny, uczciwy... wiem to i nie przeczę ci, ciotko, w pochwałach oddawanych Sewerowi.

Znów nastało milczenie. Na ustach p. Idy widniał nieznaczny uśmiech. Dziewczyna, jakby unikając jej wzroku, spoglądała w inną stronę. Nagle nitki jej przędzy poplątały się, zmęczona noga przestała poruszać kółko.

— Ach! — westchnęła w duszy. — Nie wytrzymani dłużej...

Miała wyraz twarzy smutny, a czasem posępny. Towarzyszka jej nie zauważyła tego.

— Patrz Celesto — rzekła — słońce już zachodzi, spuszcza, się po za dolinę, a tarcza jego rumieni się, jak twarz dziewicy, czekającej lubego...

— O, mylisz się, ciotko — rzekła dziewczyna, którą starsza kobieta nazwała Celestą — mylisz się. — Ja się nie rumienię dlatego, abym była zakochana w kimś, lub niespokojna... O nie... to tak, tak tylko...

Celesta źle słuchała słów towarzyszki i nie odpowiedziała też stosownie. Widocznie ucho schwyciło kilka wyrazów, gdy myśl była gdzieś daleko.

— Czas na to przyjdzie — odparła p. Ida z uśmiechem.

Roztargniona odpowiedź Celesty bawiła ją.

— Ach! — odpowiedziała dziewczyna pełnym tęsknoty głosem — skoro raz powiem sobie stanowczo, iż kocham... wiedzieć musi ten, kogo wybiorę, że to już na zawsze. Komu oddam serce, temu oddam życie!

— Ja wybrałabym ci takiego rycerza, którego już znamy. Ecsedi jest przybocznym księcia i ma piękną drogę przed sobą. Jeżeli nie jest już panem, to może nim zostać niezadługo.

Dziewczyna milczała. W kilka chwil potem ten, o którym rozmawiające wspomniały, Sewer, wyszedł z bramy miejskiej i zbliżył się ku nim.

— Życz mi szczęścia, Celesto! — rzekł wesoło, zwracając się do dziewczyny.

— Z całego serca zawsze ci go życzę — odrzekła Celesta, szybko zmieniając wyraz twarzy, z której zniknął niepokój, w oczach błysnęła serdeczność i widać było, że miłym jej jest ten, do kogo mówi. — Czy przecież wolno mi wiedzieć, z jakiej przyczyny żądasz odemnie tego życzenia? — dodała.

— Zostałem mianowany komendantem Hermanstadtu. O, Celesto! może niezadługo otworzy mi się droga do pokazania ci, jak kocham mój naród i jak wdzięczny jestem tym, którzy mnie, tak młodego, na takie stanowisko wynieśli!

Celesta uśmiechnęła się słodko i zwróciła oczy na młodzieńca. Sewer miał lat 23 — 24, był średniego wzrostu, mocnej, męzkiej budowy ciała, postawę miał szlachetną, znać było po nim, że jest silny, a zdrowie tryskało mu z oblicza. Jasno-blond włosy wiły się w lekkie pierścienie na kształtnej głowie, duże i żywe oczy były błękitne, a piękne blond wąsy nadawały jego twarzy wyraz męzki i energiczny.

— Ojciec mój — mówiła z uśmiechem Celesta — będzie bardzo zadowolony. Tak cię pieści, że aż psuje.

— Prawdziwie kocham tego szanownego męża — mówił Sewer z powagą. — Lecz nie należę do tych, którzy łaskawość innych względem siebie uważają za swoją zasługę. Wiem, że twój ojciec, Celesto, kocha mnie, a to dlatego, że zna gorącą mą miłość dla dobra ogółu — i oto cała moja zaleta!

— Dobry Sewerze! — rzekła Celesta — jest to uczucie, które przynosi ci zaszczyt i szacunek wszystkich serc szlachetnych.

— Wiem — mówił dalej wzruszony Sewer — komu stanowisko otrzymane zawdzięczam. Celesto! ojciec twój jest szlachetnym człowiekiem, a lepiej jeszcze poznają go ludzie, gdy zostanie ich głową, ich wodzem. Myślę, że zbliża się chwila, w której go poznają.

— Tak sądzisz? — z rumieńcem na twarzy zapytała Celesta. — Mówiłam już ojcu o tem w czasie buntu wojewody Raduła. Mało ja cenię tego, co narusza pokój. Przenoszę tego, co wojnę kończy.

— Słusznie — dodał Sewer. — Wojnę, gdy nie jest konieczną dla dobra kraju, nazwać można rzezią ludzi i barbarzyństwem.

Gdyby kto był słyszał rozmowę Sewera z Celestą, a nie widział ich, sądziłby, że to nie młodzieniec w pierwszym kwiecie wieku rozmawia z piękną dziewicą, lecz dwaj mężowie postarzeli w krwawych przejściach wojennych i niebezpieczeństwach zachwianego losu ich ojczyzny.

Weinrauchowa zamknęła książkę i spoglądała w milczeniu to na Celestę, to na Sewera, czekając, czy z ich ust nie wyjdzie jakie słowo czulsze:

— Raduł — ozwał się Sewer — przyrzekł księciu wypłacić 8, 000 fl., ale dotychczas nie oddał ich i jak sądzę, długo trzeba będzie czekać na uregulowanie tego rachunku. Sakwy biednego wojewody są próżne.

— O! — przerwała p. Ida — ma on dosyć pieniędzy, tylko ich oddać nie chce.

— I ja tak sądzę — dodała Celesta — lecz nawet ten postępek nierzetelny nie jest dostateczną przyczyną zerwania pokoju. Ach, Boże! jakże to ciężko pomyśleć o wojnie, która tyle ofiar, za sobą pociąga.

— Polegajmy na pośle Albinie, któregośmy wysłali — rzekł Sewer — ułoży on rzeczy najlepiej, o ile będzie można.

— Już odrodzisz? — ozwała się Celesta, widząc, że Sewer sięga po czapkę, którą zdjął był z głowy — już nas opuszczasz!

— Muszę — odparł Sewer, tłumiąc lekkie westchnienie, a spojrzenie jego spoczęło na Celeście z niewymowną tkliwością najlepszego brata.

— Jeżeli musisz — odparła mu dziewica poważnie — to iść powinieneś. Jesteś w tej chwili na drodze do spełnienia wielkiego dzieła, masz w ręku obronę pierwszego miasta prowincyi i biednej ludności, którą wojna zawsze w nędzę spycha.

Sewer spojrzał na nią okiem pełnem blasku.

— Tobie, Celesto, zawdzięczam, że duch mój podniósł się i uszlachetnił, tyś mi go budziła w piersi — rzekł. — Ty to byłaś mojem natchnieniem w pojęciu prawdziwej miłości ojczyzny. Oh! nie sami tylko rycerze i panowie, siedzący w pysznych zamkach, stanowią naród. Jest jego częścią żywotną ten, kto pracuje, czy to kmieć, pracowity rolnik, czy mieszczanin, który kuje młotem i zalewa się znojem u warsztatu — ci także go stanowią, o nich też myśleć należy. Ty, Celesto, pierwsza to rzekłaś, odgadując tę wielką prawdę przez dobroć swego serca.

— Rada jestem temu, jeżeli coś dobrego przyszło ci przezemnie, Sewerze, bo cenię cię jak brata. Stanowisko, jakie się przed tobą otwiera, niech ważnością swego zadania przejmie całą twą duszę, tak, aby imię twe rosło w chwale i szacunku u wszystkich ludzi. I Celesta będzie między nimi, bedzie pierwszym głosem, który cię uwielbi, jako dobrego syna swej ziemi.

Sewer czuł, co dziewczyna powiedzieć mu chciała: mówiła jak siostra i mówiła my tylko o uczuciu wdzięczności, jeżeli będzie pożytecznym ludu opiekunem, lecz potężny czar ogarnął jego serce; koń, który stał po za nim, spoglądał ku miejskiej bramie, grzebał ziemię kopytem i rżał niecierpliwie.

— Koń — rzekła z uśmiechem, Celesta — wzywa cię już, Sewerze, w drogę. Komendant Hermanstadtu — dodała po chwili z tkliwością siostrzaną — zabawia rozmową swoją kobiety, ale kto wie, czy wkrótce nie spotka się gdzie w wąwozach z zastępami Wołochów, aby zwalczyć Raduła, jak bohater.

— Nie tak to prędko takie rzeczy się dzieją,

Celesto — rzekł Sewer. — Ale czas mi już w drogę rzeczywiście i przypominasz mi o tem.

— Ach, Boże! — dodał z westchnieniem — odjazd mój smuci mnie jednak z jednego powodu. Nie będę mógł być spokojnym.

— Dlaczego? — zapytała Celesta prawie wyniośle, a głos jej stał się nagle chłodnym.

— Oby najpiękniejsza kobieta na świecie nie została zawiedzioną w nadziejach swoich — to będzie modlitwa moja do Boga. Celesto! wiem, że w tej chwili czekasz na kogoś, że wyglądasz go niecierpliwie, oby tylko ten człowiek był godnym skarbów, jakie twoje serce, twoja czysta dusza zawiera! "Wtedy dopiero będę spokojny, gdy się o tem przekonam.

— Dość, dość — przerwała Celesta, z twarzą zarumienioną od wzruszenia.

— Ach! przebacz mi, Celesto, ale mi się to wszystko z pod serca wyrwało. Bo jakżeż ufać mogę temu, który jest tak blizkim Gabryela Batorego?

Celesta niespokojnie patrzyła przed siebie i nie odpowiedziała ani słowa.

— Czy nie znasz księcia, p. Sewerze? — zapytała Weinrauchowa, nagle powstając.

— Z czynów aż nadto dobrze, choć osobiście nie mam tego zaszczytu.

— Nic złego, o ile wiem, nie zrobił dotychczas — rzekła kobieta, jak gdyby gromiące

— A cóż uczynił dobrego? Nic nie robić, tylko hałasować i wszczynać awantury, to chyba nie zasługa? Zeszłego roku, gdy był w Kronsztadzie, a z nim żołdacka świta jego, ludzie poważni byli pełni smutku. Może kobietom mało dał powodów do skargi, bo tańczył, szalał, wydawał uczty. Ale ojcowie ojczyzny nie uważają Gabryela za władcę, któryby zapewnił szczęście narodu. O! nie... i nadejdą może niezadługo złe czasy.

Celesta wciąż się rumieniła.

— Wybacz, Sewerze, że ci powiem prawdę — rzekła naraz. — Są chwile, w których człowiek widzi wszystko w barwach czarnych, które czynią go posępnym. Nie było tu mowy o księciu, i ja go nie znam. Byłam właśnie z ciotką w Kronsztadzie roku zeszłego, lecz nie widziałam w czynach księcia tyle złego, ile mówią ludzie. Może on ma błędy, ale ztąd wyprowadzać wnioski, stanowczo go potępiające, jest jeszcze większym błędem, przeciw któremu powstaję.

— Przebaczenia, Celesto! — rzekł smutnie Sewer. — Uraziły cię moje słowa. O, na Boga! nie chciałem tego! Niebo mi świadkiem, że życiebym oddał za twój spokój! Jeżeli mówiłem to wszystko, to dlatego, żem uważał za rzecz konieczną, abyś znała prawdę, choć bolesną. Pragnąłem otworzyć ci oczy i pokazać, czem to jest książę i ci, co go otaczają.

Pani Ida z niezadowoleniem słuchała tej rozmowy i po chwili też odezwała się dość szorstko:

— Mylisz się pan, panie Sewerze, w swoim sądzie o księciu; jest on młody i ognisty, mąż pełen siły, który błądzi może wskutek zbytku szlachetnych przymiotów męzkich. Rycerz to jest przedewszystkiem, więc butny, trochę rozrzutny, burzy się w nim niekiedy krew gorąca, przecież prócz tego, nic tak złego o nim nie wiemy. Lecz jeszcze większą jest omyłka pańska co do Ecsediego, nie znasz go wcale, panie Sewerze, bo właśnie zeszłego roku nie było go w Kronsztadzie.

Sewer nie zdawał się słuchać tego, co p. Ida mówiła.

— A jakże usprawiedliwić grabież 25, 000 fl., które książę wycisnął na ludności tej prowincyi? — zapytał Sewer gorzko.

— To był podarunek — przerwała Celesta namiętnie. — Ofiarowaliśmy sami te pieniądze władcy Siedmiogrodu, który i nam panuje. Nie możemy tu żyć na wyłącznych jakichś prawach, skoro przybyliśmy tu, obierając sobie tę ziemię za nową ojczyznę naszą.

Celesta zaczęła naglić ciotkę, aby powróciły do domu. Słońce ostatniemi blednącemi promieniami zachodziło za góry, zimny wieczorny wietrzyk wiał między gałęziami lipy. Obecność. Sewera widocznie zaczęła ciężyć pięknej dziewczynie, której serce widać uraził — dotknął ją w to miejsce tego serca, które było snadź drażliwem, więc zabolało teraz. Sewer to czuł...

— Czemuż ja tu stoję, jak wrosły w ziemię? — pytał młodzian sam siebie z żalem wielkim.

Chciał iść, lecz nie mógł, nie miał siły, a czuł, że pozostać też nie może.

Podobny był do tych gości nudziarzy, którzy wstają z krzesła, biorą czapkę i żegnają się, przecież pozostają jeszcze godzinę całą, nudząc gospodarzy domu.

— Ciotko — rzekła Celesta — zaczyna być zimno, i proszę cię, chodźmy już do domu.

— Jeszcze nie pora na to, aby dusić się w domu — odparła p. Ida, która miała widocznie cel ukryty pozostania tu dłużej. — Słońce dopiero zachodzi — dodała.

— Szczęścia i powodzenia z całego serca życzę ci, Sewerze! — rzekła w tej chwili Celesta poważnie i już z dawną dobrocią, ale żegnając go stanowczo.

Zrozumiał też, że przedłużanie smutnej dla niego chwili nie prowadziło do niczego, że trzeba mu pożegnać się i odjechać samotnie. Dziękując za życzenia, siadł na konia i ruszył w drogę.

Pani Ida patrzyła za nim.

— Patrz, Celesto — zawołała nagle — patrz i przyznaj się, że to ja miałam słuszność, a nie ty. — Patrz...

Twarz dziewczyny nagle zajaśniała radością, lecz prędko spoważniała i ozwała się spokojnie:

— Pół godziny później, niż obiecał, przybywa. Lecz skoro już jest tak blizko, to zostańmy tu.

Patrz, ciotko, spotkał się z Sewerem i Sewer mu się kłania.

— Escedi nie oddaje mu przecież ukłonu — mówiła p. Ida, patrząc na drogę.

— Ach! Sewer musiał go może kiedyś obrazić — rzekła żywo Celesta. — Stają oto, patrz ciotko, jak ich ruch jest surowy.

— Nie sądzę, aby Sewer coś niestosownego uczynił, bo młodzieniec to rozumny i stateczny. Ecsedi to raczej w gniewie mógł coś takiego powiedzieć, co obraziło Sewera. Ecsedi jest jak płomień, nie mogę inaczej się wyrazić.

— Tak, o! tak! — przerwała Celesta z żalem, który drżał jej w głosie — pewno tak było, jak to, ciotko, mówisz słusznie. Ecsedi jest dumny. Nie zna Sewera i on musiał wywołać zatarg.

— Gdyby go znał, szanowałby go niewątpliwie — dodała i umilkła, aby przecież zawołać zaraz ze wzruszeniem:

— Rozłączają się! Ecsedi galopem śpieszy do nas. Wnet dowiemy się o wszystkiem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej