Stanisław Wawrzyniec Staszic

O ZIEMORODZTWIE KARPATÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

O ZIEMORODZTWIE KARPATÓW

(WYJĄTKI)

Staszic Stanisław Wawrzyniec

FILOZOFIA PRZYRODY

I

Niektóre mniej więcej do podobieństwa zbliżające się wnioski z uwag nad ziemiorodztwem

Jak ów mędrzec zapuszczający się w podziemne pieczary wyrobów Herkulanu albo zważający wydobyte spod ziemi zawaliska Pompei po świątyń szczątkach, po publicznych gmachach, po ulicach i rynkach, po zewnętrznym partykularnych domów układzie, po znajdującym się w nich rozmaitym potrzeb, wygód i zbytków sprzęcie śledzi ówczesnych tam mieszkańców myśli, namiętności i czyny, zaboboństwo, prawa, obyczaje i wiary — tak w ziemiorodztwie, gdzie nic się ślepym trafem nie stało, gdzie wszystko udziałane podług stosunków odwiecznej ustawy, rozważający wielorakie ziemi wierzchy, rozmaite gór gatunki, różne ich wewnętrzne składy, zewnętrzne zmiany docieka działań natury przy tego świata utworze, działań jej od stworzenia do naszych czasów, i jeszcze tejże działań odtąd na czasy przyszłe.

Tak zbierane w poprzednich jedenastu rozprawach zawarte nad ziemiorodztwem Karpatów uwagi, wykazane tamże różne ziemi wierzchy, a w tych oznaczone wiernie stosunkowe położenia i porządek wszelakich rzeczy, naprowadzają na wnioski następne:

Pierwiastkowy płyn, w którym się zsadzały i kształtowały pierworodne góry, już zawierał w sobie pierwiastki tego wszystkiego, cokolwiek się następnie w różnych górach, skałach i ziemiach znajduje.

On wynosił się daleko wyżej, zajmował bez porównania większy okrąg, niżeli jest teraźniejszy ziemi obwód.

Przez precipitacją czyli zsadzanie się rozmaitych rzeczy z tego płynu, on musiał się zmniejszać, zmieniać i zniżać.

Jego stopień ciepła (temperatura), im więcej w nim było zamętu, burzenia, połączania, tym był większy. Z pewnymi stopniami zsadzania się (precipitacji) i stopień temperatury tego płynu, czyli zamętu, zmieniać się musiał.

Z pewnymi miarami precipitacji z tegoż płynu musiała się zmniejszać i rozległość jego okręgu.

Po zsadzeniu się pierworodnych gór w wielkich masach, z wielką dźbłowatością, krystalizowaną w pewne stałe kształty, musiała nastąpić w pewnym stopniu pierwsza i powszechna ogólnego zamętów płynu zmiana.

Odtąd już z niego nie mogła zsadzać się ciągło, jednostajnie takaż nieprzerwana masa, lecz zsadzanie to działo się przerywanymi czasy, małymi przedziałami, przemieniającymi się z zsadzonych rzeczy ławicami, z nieporządną krystalizacją, z wewnętrzną dźbłowatością drobną, pomieszaną, najwięcej bezkształtną.

W tak zmienionym płynie udziałały się następnie wszystkie góry pierwotnowarstwe, czyli ościenne.

Węgle ziemne, siarki, rozmaite kwasy, sole, bitumina musiały również znajdować się rozpuszczonymi w tym ogólnym płynie. Nie mogły zsadzać się, opadać, dopokąd miara ciepła (temperatura) tego płynu była w stopniu wyższym, jakiego do ich zsadzenia się potrzeba. Lecz skoro ciepło płynu do miary przyszło, jakiej do ich zsadzenia się i opadnienia potrzeba, nastąpił koniecznie i ich zsadzenia się czas.

Przed zsadzeniem się i opadnieniem z pierwotnego płynu, węgli, siarek, rozmaitych solów, bituminu nie było jeszcze żadnych jestot żywych ani roślinnych. Tych pierwsze oznaki spostrzegać dopiero w warstwach temu ostatniemu zsadzaniu się współczesnych, a zapełniają ławice ziem i opok jeszcze późniejszych.

Po opadnieniu, po zsadzeniu się soli, siarki, bituminu, węgli, rozmaitych siarczanów i tym podobnych, zmiana ogólnego płynu i jego ciepła przyszła do stopnia, w którym pierwszy raz ukazał się gatunek wód, do morskiej wody zbliżonych, w którym pierwszy raz mogły począć się, roślinić się rozmaite zioła, krzewy, mnożyć się pewne jestoty żywe, małże i ryby.

Ten płyn pierwszych wód, w którym się już mogły mnożyć konchy, nie podnosił się w Karpatach wyżej nad cztery tysiące stóp. Teraz morza leżą przeszło cztery tysiące stóp niżej. Płyn wód morskich zniża się i opada.

Płyn mórz teraźniejszych już jest różny od płynu pierwszych wód morskich. Tamte utrzymywały w sobie jeszcze wielką część różnych solów, wielkie mnóstwo rozczynionego wapna. Dzisiejszy płyn morski tych solów ma mniej i małą cząstkę tylko wapna obejmuje.

Pierwszy płyn do wód morskich zbliżony mnożył w sobie rośliny, potwory żywotne, rodzaje ryb i małżów, jakich teraźniejszych mórz wody w sobie już mnożyć nie mogą. Są powody do wnioskowania, że się wody morskie jeszcze zmieniają.

Płyn do podobieństwa wód morskich zbliżony i późniejsze wody bywały zawartymi w różnych miejscach po górnych przepaściach, bywały otoczone wyniosłymi wkoło skał ścianami. Tam zamknięte, daleko wyżej się od innych mórz wynosiły, z czasem, swe zapory przerywając opadały gwałtownie, rozburzały w swym spadku całe łańcuchy gór i mogły zatapiać całe krainy.

Są miejsca, na których teraźniejsze wody morskie po kilka razy w czasach różnych bywały. Dowody śladu pierwszych i drugich widzieć naocznie w całym kraju siedmiogrodzkim, szczególniej przy przerwach pasów: Gemesz, Oytos, Buza, Themes, Türzburg, Vulkan i Brama Żelazna.

Wody morskie opadły, zmniejszyły się; ich opadaniem udziałanymi zostały te niezmierne równiny, z rozwalisk, z otroków skał gór wyższych usypane. Takie równiny w polskich i w innych północnych krainach rozlegają się na kilkaset mil od Odry aż po Aralskie i Ałtajskie góry.

Wszelkie na teraźniejszym wierzchu ziemi wody są zupełnie od wszystkich poprzednich płynów odmienne. Nie mogą one mieć w sobie rozczynionych jestot mineralogicznych; już nie zsadzają się z nich ciała, z jakich udziałanymi są góry pierworodne, ani ciała, z jakich składają się góry pierwotnowarstwe, i góry przedwodowe.

W teraźniejszych wodach morskich mnożą się rośliny, zwierzęta, jakie w tamtych poprzednich płynach żyć ani mnożyć się nie mogły.

Zmieniał się płyn ogólny, z różnym zsadzaniem się z niego materii; zmieniały się wierzchy ziemi, zmieniał się płynu i tych wierzchów stopień ciepła.

Z takim jednostałym w działaniach natury porządkiem musiały się także zmieniać rośliny i zwierzęta.

Nigdzie w wszystkich Polski krainach, nigdzie z strony północnej Karpatów nie ma najmniejszego śladu działań podziemnego ognia czyli gór otchłannych.

W całym rozciągu gór Karpackich nie ma dowodu, aby ziemia tutejsza podpadała jakowym powszechnym zaburzeniom. Owszem wszędzie są oczywiste wykazy stałego porządku w działaniach natury. Są tylko miejscami znaki pewnych miejscowych przyczyn zmiany. Skutki pochodzące albo z spadku wód górnych, albo z wielkich wylewów rzek, albo z zapadnienia się niektórych miejsc lub usunięcia się części gór.

Takowe zapadnienia, zdaje się, iż pochodziły albo z pierwiastkowego osadzenia się tła ukształtowanych skał pierworodnych, pod którymi mogły pozostać wewnątrz przepaści miejsca próżne, które późniejszych wierzchów ciężarem przywalone z czasem obsadziły się, albo mogły być udziałane wydrożenia podziemne przez uchod w nich zamkniętej wody.

Dopiero przy odkrywaniu się gór pomorskich, przy okazaniu się na ziemi naszej wód słodkich, czystych, dopiero pierwsze spostrzegać poszlaki wszczęcia się plemienia ludzkiego.

Pierwsze odzierżenie, pierwsze panowanie na tej ziemi jest mamutów, hien, lwów i słoniów.

Od wszczęcia się plemienia człowieka zaszły jeszcze wielkie zmiany w powierzchowni ziemi, ale nie zaszły znaczne w gatunkach roślin, zwierząt ani w rodzaju ludzkim.

Ponieważ wszystkie widoczniejsze w kształceniu się wierzchów naszej ziemi działania są porządnie po sobie następujące, ponieważ zmiany ostatniego wierzchu są także porządne i dzieją się w pewnym stosunku z czasem — więc zbierane dokładne przeszłe, teraźniejsze i następne zmiany w powierzchowni wszystkich gatunków gór, w ich wysokości, w rodzajach i gatunkach zwierząt i roślin na nich się znajdujących, w rzekach, w bagnach, w jeziorach, w tych rozległości, w ich biegu i głębi, zmiany w powietrzokręgu, stosunki, ilość składających go pierwiastków i inne uwagi tym podobne mogą odkryć z czasem następującym narodom wielką część dalszego przeznaczenia, jakie ich na tej ziemi czeka.

Kierunek ławic wszędzie w Karpatach, w górach ościennych i przedwodowych, stale stosujący się do kierunku góry pierworodnej, dowodzi, że ta ostatnia była tu pierwej udziałana niżeli te góry, że ona na zsadzenie się materii, ich ławice składającej, miała tu wpływ siły pociągającej.

Wszystkie kruszce były rozpuszczone już w owym pierwotnym zamęcie, czyli płynie, w którym zsadzały się góry pierworodne, pierwotnowarstwe i przedwodowe. Tych precipitacja czyli zsadzanie się największe działo się w górach pierwotnowarstwych.

Żelazo z wszystkich kruszców zdaje się, że jeszcze było rozpuszczone w płynie wód morskich, w którym się udziałały góry pomorskie. I dotąd żelazo jeszcze znajduje się rozpuszczone i zsadza się z tych wód nawet, co oblewają ziemie zse-powe (terre d'alluvion).

Z wszelkich materii, z których się składają góry pierworodne, najdłużej żelazo, wapno i krzemienica zsadzały się jeszcze w następnych późniejszych płynach. Zsadzały się częściami nawet, gdy płyn przychodził do tego zmiany stopnia, w jakim jest płyn teraźniejszych wód morskich.

Wszystkie przyczyny dziś na tę ziemię działające zdają się dążyć do gór zniżania, do odkrywania ziemi spod morza i do podnoszenia poziomu ziemi ku biegunom.

Ponieważ w pewnych miarach uiszczania się precipitacyj płyn opadał, ściągał się, zmniejszał się, i rozległość jego parokręgu zmniejszała się, ponieważ góry zniżają się i wyniosłość ziemi pod równikami zmniejsza się, a ku biegunom powiększa się, wznosi się: z takich zmian ziemi wierzchów, z takich zmian kształtu kuli ziemskiej, z takich zmian płynów oblewających ją i zmian otaczającego ją parokręgu czyliż z czasem nie powinna nastąpić w mierze szybkości jej ruchów zmiana, czyli nie zwiększy się naszej kuli ziemskiej biegu szybkość?

Każdy nowy wierzch ziemi miał inną działalność na otaczające go płyny: inaczej działa oblany wodą, inaczej okryty roślinami, drzewy, zwierzęty, inaczej wystawiając same gołe skały.

Z zmianą płynów, powietrzokręgu i z zmianą powierzchni ziemi musiały coraz inne między nimi następować stosunki, a z tymi zmieniać się w nich stosunek części je składających.

Dotąd doświadczenia okazują, że wody rzek więcej mają wpływu na absorbcją kwasorodu niżeli inne wierzchy ziemi,

Więc żywiołokrug nie był zawsze takim, jakim jest dzisiaj. Bywała w nim dawniej wcale inna proporcja kwasorodu, saletrorodu, wodorodu, gazu węglowego, z światłem, z cieplinem, z galwanizmem, z magnetyzmem.

Już teraźniejszy płyn żywiołokręgu, otaczający ziemię, nie ma własności zsadzania całych gór, skał, ale jeszcze kiedy niekiedy okazują się w nim kombinacje dziwne, wielkie, nagłe, gwałtowne, wydarzają się jeszcze często zsadzania się ciał składu kamiennego, w małej bryle spadających.

Wszystkie pierworodne i ościenne góry zniżają się rok w rok, a ich rumowiska zsuwają się ku osiom. Te góry być mogły w początkach dwakroć, trzykroć i może jeszcze wyższe.

Dotąd wypukłość pod rówiennikiem względem osi jest około dwanaście tysięcy sążni wyższa. Dotąd są góry, co do dwóch tysięcy przeszło sążni mają. Jeżeli ich wysokość pierwszą przypuścimy dwa lub trzykroć wyższą, zwróćmyż myśli na rumowiska, które przez to zmniejszanie się wysokości ku biegunom zniesione zostały!

Z takim wielkim zmniejszeniem się pierwszej wyniosłości gór, muszą zmieniać się miejscami czasy długości pór roku, muszą z czasem nastawać dłuższe lub krótsze jesienie, wiosny.

Dawniej z taką wyniosłością gór, nierówności tej ziemi były daleko większe; głębie dolin większe, głębie obszerności rzek większe, z tymi jeszcze inne rośle i inne płody żywotne.

Gdy wszystkie uwagi zgodnie okazują, że się góry zniżają, że góry pod równikiem mogły być dwa lub trzy razy wyższymi, jak są teraz, a wyniosłości poziomu ziemi ku biegunom trzy razy mniej być mogło, jak jest dzisiaj — czyliż z taką zmianą położenie naszej sfery nie zmienia się w pewnej mierze? Czyliż nachylenie osi biegunnych jest stałe? Czyli obserwacje astronomiczne na jednakiej wiecznie stałej, jakby nigdy nie mieniącej się formie kuli ziemskiej zasadzone, nie podlegają niedokładnościom ?

Stosunek cząstek materii, czyli pierwiastków nasz żywiołokrug teraz składających, nie był zawsze takim. Czyliż on już odtąd zmieniać się nie może? Czyliżby ten stosunek kwasorodu z azotem, z gazem węglowym, z wodorodem, z cieplinem i z światłem, z magnetyzmem, z galwanizmem odtąd miał być wiecznotrwałym?

Historia naszej ziemi dotąd jeszcze zbyt jest krótką. Umiejętności fizyczne i narzędzia naszych doświadczeń nie dosyć dokładne, aby takowe twierdzenia rozwiązanymi być mogły.

Lecz te nieustanne zmiany, które widzimy wszędzie po całym wierzchu naszej ziemi, te niezmierne morskich dziarstwin i ziemskich płazów rozczyniające się ostatki, ta pulchność ziem przejmowanych, niejako przerabianych nieustannie ogólnymi płynami świata, cieplinem, światłem, magnetyzmem; te powszechne i nieprzerwane zwierząt i roślin przemiany, zgnilizny mieszające się, łączące się z wapiennikami, z iłami i z innymi rozmaitych kruszców niedokwasami, z rozmaitymi gazy i z naszego żywiołokręgu pierwiastkami; te rozległe gatunki skał łopiennych, wszędzie mniej lub więcej się przez kombinacje z powietrzokręgiem rozczyniających; te wyniosłe w powietrzu, głazów, wapienników, granitów ogromne skały; w środku takich ogólnych świata płynów i naszej ziemi właściwych żywiołów, wystawione na nieustanne ich z sobą chemiczne kombinacje, zdają się więcej w się zabierać, niżeli na zwrot oddawać. Zgoła cała naszej ziemi powierzchnia czyli naturze w dzikich puszczach zostawiona, czyli przez postęp cywilizacji ręką rolniczą przerabiana, zdaje się, że zwolna, w miarę od naszych zmysłów niedostrzeżoną, więcej odbiera z ogólnych świata płynów i z otaczającego ją żywiołokrugu, niżeli im powraca.

Mogą się w powietrzokręgu robić zmiany, których ani ludzkie zmysły, ani żadne dotąd doświadczeń narzędzia nie odkrywają, a które później tak stać się mogą wielkie, iż potrafią zdziałać znaczne skutki w organizacji zwierząt i człowieka, potrafią udoskonalać albo też psuć i niweczyć jestotę jego. Znanym jest, jak w okolicach Rzymu, wychodzący nieustannie z rozczynu tamecznej powierzchni ziemi wodoród siarkowany (hydrogène sulfuré) napełnia powietrze. Przecież w najdokładnieszych doświadczeniach tamecznego powietrza nie można dostrzegać najmniejszego dźbła takowego siarkowanego wodorodu. Owszem powietrze w tych doświadczeniach ukazuje się być w niczym nieróżne od najlepszego powietrza. Refrakcja nawet promieni słońca przez tameczne powietrze przechodzących najmniejszym nie podlega zmianom, a przecież to powietrze jest tam już tak od zwyczajnego odmienne, iż skutki jego dzielniejszymi są na niszczenie niż na zachowanie życia.

Ponieważ cała rozległość Karpatów 19 stopni wzdłuż a 10 stopni wszerz zajmująca nie okazuje żadnego dowodu powszechnego naszej ziemi zaburzenia, a przecież znajduje się w jej głębiach, w jej pomorskich wapiennych opokach mnóstwo konch należących do stref gorących, mnóstwo kości zwierząt z krain południowych, przeto są powody do wnoszenia, że nowe wierzchy ziemi, po zsadzeniu się ich materii z płynów, w których nie mogły ani się rozpuszczać, ani się z nich zsadzać bez wewnętrznego burzenia się z pewnym stopniem gorąca, że wierzchy te z takiego płynu wydobywające się oraz płyny i wody z nich opadające mieć musiały pozostałe, dość długo zachowujące się ciepło, a zatem i temperatura ówczesna klimatów od teraźniejszych musiała być różną.

Natura ma dwa sposoby zmieniania stopni ciepła na naszej ziemi: albo posuwaniem ziemi ku biegunom, albo podnoszeniem ziemi nad ogólny poziom w górę wystrychło, w powietrze oddzielno. Równie jak z jednego, tak z drugiego takowego jej działania musi następować na powierzchni naszej ziemi zmiana klimatów, zmiana miary ciepła lub zimna. Zatem musi nastawać i zmiana na takich wierzchach rodzajów i gatunków roślin i zwierząt.

Dziś na Karpatach na wysokości 5500 stóp rosną cisy, kedry (Pinus trobus), kosodrzewiny. Gdy się góry Karpackie zniżą do czterech tysięcy stóp, już te gatunki drzew tam zaginą i tylko się w ziemiach opławych ostatki z nich wodami wyniesione i zakopane znajdować gdzieniegdzie będą.

Stopień ciepła (temperatura) jest powszechnie wyższy na wielkich górach, gdy tych wierzchy są ciągłe, wielką równą, rozległą nieprzerwaną równiną aniżeli na wierzchach poprzerywanych, wystrychłych, w powietrzu oddzielnymi cyplami sterczących.

A ponieważ jest wiele powodów do twierdzenia, że góry pierworodne, dziś u nas tak porozrywane, samymi tylko krapaszczyskami w powietrzu sterczące, były początkowo ciągłe, miały dawniej swój wierzch rozległy, piaski, więc i temperatura na nich być musiała przyjemniejszą. Dowodem tego jest Ameryka, świat nowy. Tam miasta Quito, Bogata, Mexiko, Popajan leżą na górach wyniosłych nad poziom morza do 3 000 metrów, a przecież temperatura na nich jest średnia, gdyż góry te nie są cyplami przerywanymi, ale są wyniosłą rozległą płaszczyzną, która uderzające w siebie słońca promienie szeroko zatrzymując (fiksując) zachowuje większe umiarkowanie w powietrza temperaturze, niżby taka wyniosłość poprzerywana, rozosobniona mieć mogła.

Takowych to wyniosłych płaszczyzn jest skutkiem, co uczony Humboldt w tamtych krajach doświadczył, gdy na wyniosłych Kordelierów rozległym płaskim grzbiecie, na wysokości 1600 metrów, znalazł średnią temperaturę Algeru, a na wysokości 2 700 metrów średnią temperaturę Florencji i Rzymu.

Gdy wody jeszcze były wyniesione do tej wysokości, do jakiej zachodzi wysokość gór pomorskich na naszej ziemi, natenczas wierzchy gór ościennych i pierworodnych były łączącymi się. wyspami. Na tych musiała być inna, jak jest teraz, temperatura, a z nią inne kwiaty, rośliny i zwierzęta.*

W początkach niektóre morza pasmami gór i skał przedzielone, od wielkiego oceanu całkiem odłączone, wznosiły się nierównie od oceanu wyżej, zalewały wiele górzystych krajów. Gdy się takich mórz zapory zerwały, wody z nich opadłe odkryły wiele krajów nowych, a zalały wiele dawniej odkrytych.

Są w Karpatach po wielu miejscach ślady, że działy się pojedynczo jakieś nagłe wielkie wód spadki i zatopienia pewnych krain. Okazują to niezmierne zwaliska tych runionych, a po wielkiej części Polski rozrzuconych granitów, głazów, hornblendów, wapienników, porfirów. Zaświadczają toż po wielu miejscach razem zwalone kupy kości zwierząt, szczególniej rogów jeleni, łosiów; jak to widzieć w okolicach Stryja, Bodhorców, na Pokuciu i przy Dunajowcach na Wołyniu.

Podobieństwo, że te liczne kości słoniów, mamutów, rynocerosów, lwów są zwalone w nasze równiny z tych samych miejsc wyższych, z których zrzuconymi są niezmierne zwaliska namienionych wyżej runionych granitów.

Są jeszcze powody do wnoszenia, że ta posada skały granitów, która składa Wołyń i Ukrainę, była w początkach daleko wyższą. Szczyty tamecznych skał granitowych zostały jakimsiś gwałtownym pędem wód na północ uderzone, rozbite i na północ zniesione.

W Tatrach i w wielu innych miejscach Karpatów są ślady, że wody z Alpów spadając, teraz uchodzące do Morza Czarnego, jak to jeszcze wskazuje Dunaj, Ligier, Leg, długo zaparte łańcuchem Karpatów, w różnych miejscach usiłowały go przerwać ku północy. Widzieć tego znaki w Bielawskich Górach, w Beskidach, powyżej Peresławia, przy Komarnikach, w Marmoroszu, w Górze Czarnej.

W ziemiorodztwie całych Karpatów okazuje się pięć po sobie następnych wierzchów ziemi. Lecz nie ma zaprzeczającego dowodu, aby jeszcze pod tymi głębiej nie były inne, starsze wierzchy.

Po wielu uwagach są powody do czynienia i takich wniosków, iż znajdowały się w początkach przy działaniach natury pewne punkta, pewne kresy przez jakiś stosunek poprzedni uznamienione, a dziś wskazujące tu pewny niegdyś przedział porządku zsadzania się rzeczy. Są pewne doliny, strumyki, pewne ciągłe różności działań kresy wskazujące dotąd dawny przedział w działaniach natury, kresy widoczne między różnorodztwem skał, głazów, wapienników, granitów i łopieni. Na przykład w okolicach miasta Iławy (Iglau) w Ziemi Spiskiej jest dolina, oczywisto pierworodna, między kończeniem się od północy łopieni, głazów, szarogłazów, a poczynaniem się ku południowi iło-porfirów, sinit-porflrów, bazalto-porfirów itp.

Są takie piaski, które nie można brać za mieliznę, za okruchy, za otrokę skał, a wiele jest powodu do mniemania, że są zsadzeniem się w takim kształcie materii. Okazują to w nich części niestarte, skrawiaste, ostre, krystalizowane.

Udziałanie kamieni rzadszych, jak to opalów, agatów, oniksów, kalcedonów, rozmaitych krzemieni zdaje się być późniejszym od wszelkich zsadzeń się materii w górach pierworodnych.

W ziemiorodztwie Karpatów po wielu miejscach spostrzegać wskazania, że to są dzieła natury nowsze, już z rozczynienia się jej dzieł starych urobione.

Zdaje się także, że pierworodnych gór siła pociągająca działała mniej lub więcej na pewne gatunki rzeczy zsadzających się po jej bokach w górach ościennych. Zmiany w zsadzaniu się innych materii w górach ościennych z strony północy, a innych rzeczy z strony południa, innych od wschodu, innych od zachodu, co widzieć w Polsce, w Multanach, w Węgrzech, w Siedmiogrodzie, po obydwóch stronach pierworodnej góry Karpatów, warte są zastanowienia. Zdają się świadczyć albo przynajmniej wskazywać, że przy kształtowaniu się naszej ziemi już położenie jej miało teraźniejszy stosunek z czterema głównymi częściami świata, z wschodem, z zachodem, z południem i z północą.

Zmieniały się ziemi naszej wierzchy, zmieniały się w około niej płyny, zmieniały się na niej rośliny i zwierzęta. Go się działo od wieków, to dziać się będzie i dalej.

Jeszcze zmieniać się będzie jej wierzch, zmieniać się będą otaczające ją płyny i zmieniać się będą na niej rośliny i zwierzęta.

* W takim razie wyniosły Tartarii upłaz (plateau) dziś pusty, zimny mógł być przyjemnym zamieszkanym, osiadłym krajem tych miast ogromnych, jakich tam niegdyś bytu świadkiem leżą dotąd wielkie ruiny.. (Przyp. aut.)

II

Nagle usłyszałem wielki i po skałach rozlegający się świst. Wtem, z będących ze mną góralów przewodnik, co mię do góry poprzedzał, nie posiadając się prawie, leciał na prost ku mnie i, drżąc z radości, ukazuje mi po drugiej stronie wądołu na skałach trzy dzikie capy.

Jeden stary rogacz barzo wielki, a cokolwiek dalej za nim dwa młode koźlaki. Nad nimi w górze wysoko latał orzeł króewski.

Ów cap stary znawu trzykroć raz za razem powtórzywszy swój świst przeraźliwy, jakoby na ostrogę młodszych o niebezpieczeństwie, z wielką szybkością, skacząc z rypy na rypy, uciekł w głębsze skały. Za nim, z równą zręcznością uciekając, rzuciły się z skał na skały i owe młode koźlęta. Wtem orzeł prosto szybem uderzył na ostatnie koźlę i zaraz mu najpierw wydarł oczy. Kozioł, choć z swej postawy był większy i mocniejszy, ale skoro był zciemniony wśród przepaści, dalej ruszyć się nie śmiał i już powolną legł swego napastnika ofiarą.

Gdy ja uważałem taki bój orła z capem i zdumiewałem się, skąd ten przemysł czyli ta smyślność orłom drapieżnym?... Skąd wiedzą, iż najłatwiej zciemnieniem mocniejszego słabszy podzierża?...

Czyli to jest sprawą działających w zwierzętach do pewnego stopnia władz myślenia?...

Czyliż też prostym tylko skutkiem wewnętrznych ich upostaceń (organisation)?

Czyli może, jest to jakimsiś wewnętrznym, od natury wykreślonym na władzach umysłowych zwierząt piętnem pewnych wyobrażeń, do ich zachowań i do ich rozmnażań potrzebnych, a które się z ich wzrostem coraz doskonalej rozwijają?

Słowo instynkt, co te i tym podobne w zwierzętach dziwy, tak łatwo nie myślącym gminom tłomaczy, jest słowo czcze, dotąd niezrozumiałe. A co mię najwięcej dziwi, dotąd od najtęższych rozumów ludzkich nietknięte, które przecież, w ścisłym porządku postępu i rozbioru wyobrażeń, powinno było najpierwej zastanowić, powinno najpierwej być dochodzone, rozbierane i poznane. Ile, że tak nazwany instynkt i wszystkie działania, pod tym słowem zawarte, trzymają się samej własności materii. Dopiero więc po tych poznaniu należało przystępować do rozbioru władz duszy, do pochodu i związku wyobrażeń smyślnych, wyobrażeń umysłowych czyli myślnych.

Nad tym zamyślony, ledwo kilka minut wyszło, jak spostrzegłem jednego z będących ze mną góralów już niżej o pół góry, na którą ja się drapałem trzy godziny. Leciał on jak zapamiętały w wądół, z częścią żywności, którą mieliśmy z sobą, z różnymi kamieniami, które mu dałem, dwiema strzelby obładowany, leciał — mówię, nie czując się w namiętności — aby po tak przykrych i niebezpiecznych skaliskach, z drugiej strony na milę od nas daleko, szukał owe capy. Dwaj drudzy przy mnie pozostali. Lecz i oni nic nie czują, nic oni nie słuchają, tylko za owymi capami oczy wytrzeszczone. Nie było z nimi w tym momencie innej mowy tylko o tych kozach. Nie upatrują tylko górala, który ku dołowi bieżał. Trzęsło się to, uważałem, z żądzy pobiegnienia także za nim i ledwo z wielką trudnością zwróciłem ich i namówiłem, aby ze mną poszli wyżej.

Tamten trzeci już się nie zszedł z nami, aż dopiero w nocy przy ognisku, wlekąc przykrępowanego na plecach capa, którego ów orzeł ubił, ale nie uniósł.

Ta namiętność polowania na kozy dzikie jest w naszym góralu niezmierna, do wypowiedzenia trudna. On w niej zaciekły, żadnej przeszkody, żadnego nie widzi niebezpieczeństwa. Po całe tygodnie i w dzień i w nocy, podczas lata, i podczas zimy czai się, czuwa, sypia po skałach, z kawałem owsianego suchara i z pękiem czosnku, wśród lodów, wśród śniegów zziębły, skarpły, szczęka zębami. Przecież te nędzne życia jego chwile myśliwy góral nazywa swym najwyższym szczęściem. Głód, niewygody, prace, niebezpieczeństwo, mały użytek, często śmierć, bynajmniej tej namiętności w nim nie zmniejszą.

Czyliżby to było samego nałogu dzieło? Lecz natenczas podobna namiętność powinnaby z czasem nabierać podobnej gwałtowności w każdym rolniku, pasterzu, w rzemieślnikach, w ludziach rękodzielnych. Prędzej zdaje się, że namiętność ta polowania należy w człowieku do tych, jedynie zmyślnych, własności jego zwierzęcych. Gdyż ona, z równą gwałtownością w podobnych przypadkach, ukazuje się w wszystkich zwierzętach krwożerych.

III

Patrzając na te niezmierne masy, na te — że tak powiem — z świata wydobywające się drugie światy, liczne nasuwają się myśli.

Skąd tego wszystkiego początek? Skąd im ten kształt, ta ogromność? Jaka przyczyna mogła skupić, zsadzić, ukształcić te różnego głazowiszcza żywioły, a to w tak wielką, w tak wyniosłą i na kilkadziesiąt mil rozległą bryłę gruntu? Jaka siła zdołała w tym tu miejscu wynieść te największe brzemiona ziemi do takowej wysokości, względem poziomu morza i względem niezgruntowanych w morzu przepaści?

Dalej natrąca się myśl o różnych przypadkach, zmianach, którym te bryły już podlegały i którym jeszcze podlegać będą.

A w tym, gdy się nawinie myśl o ich tu dawności, natychmiast przedstawia się wieków niezliczoność, wieków, których po ukończeniu się gór pierworodnych potrzebowały na ich posadzie ustawiające się góry pierwotnowarstwe, góry, które robiły się zwolna, robiły się w czasach przerywanych. A po tych skończeniu znawu następuje czas zsadzania się, kształtowania gór przedwodowych. Później jeszcze inny czas, niezmiernie długi, którego potrzebowały góry pomorskie robiąc się prawie większą częścią z dziarstwin i z małżów. Dopiero po urobieniu się gór pomorskich idą tysiące lat, przez które robił się wierzch ziemi ostatni, wierzch jej teraźniejszy, góry zamietnie, niezmierne równiny sypane z samych tylko okruchów, z zwierów i rozwalisk tamtych wszystkich gór poprzednich.

Na koniec zapytując się, czyli ta ogromność skał jeszcze powiększa się albo zmniejsza i jaki będzie ich koniec — natychmiast powszechna uwaga przekonywa, że na pierworodnych górach, już to wszystko, co je udziałało, co by je powiększać mogło, to wszystko już się zmieniło i już tu działać ustało. Że tu przyrodzenie już nie ma żadnej z tych władz, którymi by te skały utrzymać, zachować albo im podobne zsadzić, ukształcić i udziałać mogło, ale tylko ma tu dzisiaj same siły psucia i rozczynu.

Że natura, na tym najstarszym świecie działa wcale inaczej, jak na wierzchach ostatnich, na wierzchach teraźniejszego świata, tu nie ma żadnych władz rodzących, krzewiących, zachowawczych, ale ma tylko moc burzliwą i niszczącą.

Że na tutejszej wysokości żywioły w powietrzokręgu nie są zdolne wszczynać co nowego ni rozmnażać, ni dawać wzrost, ni kształcić, ni roślinić, postacić, ale muszą się tylko nieustannie mieszać, kłócić i burzyć.

Że na tych skałach nic nie jest stałego, tylko to, co je burzy i rozczynia. Tylko stałymi tu są: zimno, wichry, nawałnice, gromy i burze.

Przeciwnie na górach niższych, na wierzchach ostatnich tej ziemi, też same żywioły powietrza, ta sama natura działa zupełnie inaczej. Tam tylko władze, rodzenia, krzewienia, postaceń, roślinień kształceń, same tylko władze twórcze, władze dobroczynne, tam są stałe, nieustanno działające. Wszelka zaś moc burzliwa, niszcząca jest niestałą, jest tylko przemienną. A to nie tylko w fizycznych, ale nawet widać w. stosunkach moralnych.

Tę myśl potwierdza nawet i stąd spojrzenie na wszystkie okólne z Karpatów usypane nieprzejrzałe ziemie, na których od pierwszego na nie wstępu ludzi, sadowiły się tu naokół same plemiona wielkiego narodu Sławian.

Te wszędzie dotąd znalazłem, takie same, jakimi były ich ojce, ten język, te obyczaje, ta dzielność i ta szczególniejsza w nich do oręża i do rolnictwa skłonność. Tysiąc obcych tędy najezdników przeszło; zabiegały się orły rzymskie, hordy tatarskie, ottomańskie bunczuki. Wszystko to przeminęło, a lud doskonalący i siebie, i ziemię trwa zawsze ten sam, coraz więcej rośnie, coraz więcej się mnoży, coraz więcej się oświeca i obywateli.

Zdaje się, że w przeznaczeniu tej ziemi, zbytnia wysokość gór już niepotrzebną; wojarze, burzyciele ludów niepotrzebni; narody rolnicze, przemysłowe są potrzebne. One też tylko nieustannie trwają i rosną jak natura i czas, doskonalą się jak natura i czas, i one przetrwają wszystko, co je gwałci, jak natura i czas.