Stanisław Wyspiański

Noc listopadowa

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SCENA PIERWSZA

SCENA DRUGA

SCENA TRZECIA

SCENA CZWARTA

SCENA PIĄTA

SCENA SZÓSTA

SCENA SIÓDMA

SCENA ÓSMA

SCENA DZIEWIĄTA

SCENA DZIESIĄTA

Noc listopadowa

Stanisław Wyspiański

Sceny dramatyczne

SCENA PIERWSZA

Korytarz w Szkole Podchorążych,
przez cala sceny szerz szeroki,
do pół drugiego planu w głąb:

Z lewej księżyca zieleń wpada
przez oknu ścianę szklaną;

pośrodku brama, nad tą, bramą
chorągwi czworo w pęk złożono;

giwery w rzędów dwa pod ścianą.
Noc - wieczór - pusto; - szum od pola,
z Łazienkowskiego parku...
Warta gdzieś stąpa - słychać kroki.
Na kozłach bębny, dwa moździerze
i kopczyk kul, i szpada.

Podziemiu prysną wraz ościeże:
w tym korytarzu wstaje Dziewa,
hełm z kitą na jej karku,
prawicą włócznia, tarcz jej lewa;
jej pierwszy głos i rola.

Ze spiżu czerwony kask kryje jej lica,
a oczy jej gorą w przyłbicy;
jej szata się łyska w odblasku księżyca;
tarcz wielka na złotej pętlicy:
Egida srebrzysta, przez ramię rzucona,
wężami szeleści żywemi.
Wężami ciążące podźwiga ramiona
i spisę wbija do ziemi.
I głosem zawoła, aż gromem uderzy,
ze ku niej skrzydlatych chór dziewek nadbieży,
a każda na skrzydłach niesiona.

PALLAS
Do mnie! Do mnie! Do mnie!!
Zwycięskie duchy w orli lot
powietrznym szlakiem
biegajcie we wichrowym szumie;
potrząsam władnym znakiem!
Wy wszystkie razem,
mężobójczym sprzysięgło żelazem,
co byt poświęcacie dumie;
na szczytach Hymetu, Ossy
Słońc ślubujecie niezłomnie!
Ze szczytów Pelijonu
biegajcie, biegajcie tłumnie,
śmiertelnych żądne zgonu.
Oto stawiłam grot!
Hej, ku mnie, ku mnie, ku mnie!!

(gromy)

Ty, co zwyciężyłaś pod Maratonem.
że Ateny radosne nowiną;
ty, co zwyciężyłaś pod Salaminą,
że Pers smagał morze rózgami,-
że w złości nurzał się w pył;
ty, co byłaś pod Termopilami;
ty, coś wiodła Aleksandra pod Tyr
przydając mu Achillesowych sił;
ty, którą wieść wędrownych lir
pod Troją wsławiła Hektorem;
ty, co wiodłaś Cezarów Romy,
że świat zeszli taborem
wszerz i wzdłuż.
Gdy gasły gwiazdy Północy,
ty, coś Sławie przydała mocy;
ty, coś zwyciężała Teutony,
gdy Witołd, jako Ares, szalony,
odbywał kąpiel krwi;
coś wiodła Boży-Bicz w łunach
we chwałę przekleństw ognistą,
że zachwiał się krzyż
śród miasta siedmiu wzgórz,
gdyś we światło rzuciła miot lwi!
Do mnie sam! Do mnie w piorunach!

(pioruny)

Przyzywam was władnym znakiem,
na Egidy złoto, kość i spiż;
zaklinam przez Noc wieczystą,
kędy was siłą pchnąć mogę,
na Słońce zaklinam palące,
na Zewsa kędziory straszliwe,
na moc wężową Gorgony,
w drogę!!!

Wy, którym nieśmiertelność dam,
stawajcie żywe, przytomnie!
Powietrznym okrążajcie szlakiem!
Do mnie sam! Do mnie! Do mnie!

I otóż lecą ku niej, lecą
zwycięstwa dziwne Panie:
skrzydlate wielkim skrzydeł lotem.
Wielkim kotują w przód zawrotem,
nim w kole która stanie.

PALLAS

Ten, co z zawrotnych szczytów
Olbrzymów pchnął w głąb Tartaru
i włada w państwie chmurnym błękitów,
skąd gromem i błyskiem spada,
przeze mnie każe!
Niechaj błysk piorunowy
zapala ognie-ołtarze!
Szał być ma Aresowy!!!!
Pobierajcie z bożego daru:
Zews nawołuje sług!

CHÓR
Ares!! mój pan i bóg!!

PALLAS
Oto Ares, zwolony z pętów,
uleciał z Olimpu bram
jako burza
i opadł nad miastem sam,
a teraz przelatuje konny
i krzyczy, i podjudza, i podburza.

CHÓR
Powalim męże i poranim!

PALLAS
Lećcie za nim!!!

CHÓR
Hej! skrzydła porozwijane
nad miastem szeroko rozprężeni,
aż one uzbrojone dosiężem,
dopadniem, pochwycim siłą;
rola się stanie mogiłą
narodom; przez krew zwyciężeni!!

PALLAS
Nad ludami uderzą gromy,
chmury się zapalą pożarem,
w gruzy zapadną domy,
ogień z niebios wyleci widomy,
zaciąży Gniew!

CHÓR
Kto walczy - ?

PALLAS
Polska z Carem! - -
Powołane są i wysłane
Kery, sine dajmony,
z przeklętych nor Tartaru -
Harpije, co ssają krew
konających ....

Znacie tę Nike Fidiaszową,
jak sandał wiąże szybka,
jak ze zwróconą w górę głową
(tej brak, gdyż dzieło jest fragmentem),
wstrzymana w locie, gibka,
sandał chce splątać rozplatany,
a strój jej, taśmą nie wiązany,
z polotnych fałdów tors odkrywa
i pierś na ciele wpółprzegiętem.
Otóż to ona się odzywa
jako:

NIKE NAPOLEONIDÓW
Pod Moskwę, na gniazdo Carów,
wiodłam Cezara Franków.
W orłowej leciałam chmurze,
nad lasem sztandarów,
w górze! w górze!
Szczęście unosiło skrzydła:
Rycerzy wiodłam kochanków...

PALLAS
Odzyszczesz rycerzy kochanków:
leć...

NIKE NAPOLEONIDÓW
Nad duszami zaciążę.
Zwycięzców ramiony uniosę
na bój.

PALLAS
Leć!

NIKE NAPOLEONIDÓW
Sandały zwiążę;
biegłam z Olimpu chyża,
na twoje zaklęcia zlękła;
o olimpijskie dźwirza
uwadziłam; - ażem uklękła -

(zawiązuje sandały)
Kto będzie im wrogiem?

PALLAS

Książę.

NIKE NAPOLEONIDÓW
Oni jego pochwycą?!

PALLAS
Zdradą!!

NIKE NAPOLEONIDÓW
Nie!

PALLAS
Oni tam wlecą gromadą
i pochwycą Książęcia w półśnie.
Pójdziesz za nimi!

NIKE NAPOLEONIDÓW
Nie!! - -
Niech walczą twarzą w twarz,
niech pierś o pierś ubroczą,
niech działa na się zatoczą,
tej nocy walce wydolę,
niech wyjdą w pole!
Uderzą miecz o miecz!

PALLAS
Przeznaczeniu ty nieposłuszna;
Rzecz ma się dopełnić już.

NIKE NAPOLEONIDÓW
Ty wielka, a ty małoduszna!
Niechaj podejmą oręże
i idą walczyć, jak Bogi!
Olimpu zeszłam progi!

PALLAS
Spalę cię w ogniach rumieńca:
poznajesz Gorgony węże?!

NIKE NAPOLEONIDÓW
Nie zwolę wieńca!

PALLAS
Więc nie! - i bez ciebie poradzą.

NIKE NAPOLEONIDÓW
Nie poradzą! - Zwycięża ten, kto z nami:
patrzaj, my ze skrzydłami.

PALLAS
Trojej dobyłam tą władzą,
wstawiłam Odysa nad męże;
Księcia pochwycę jeńca,

NIKE TROJAŃSKA
Dobywcom Trojej biada,
nie zwyciężysz.

PALLAS
Zwyciężę!!
Losów dopełnić muszę.
Kajdany zejmę i pokruszę!

NIKE NAPOLEONIDÓW
Orlico, nie zwyciężysz.

PALLAS
Orlico!
Gdy rzucę tarcz strasznolicą,
drży tron Zeusa skrzydlaty orłami:
gdy widmem zatrwożę duszę,
i najmocniejszy pada.

NIKE SPOD TERMOPIL
Byłam pod Termopilami:
krocie bohaterów we krwi
zdradzieckimi zabiłam mieczami,
zdrada nie plami!!!
Gdy legną pobici zdradą,
te ręce wawrzyn pokłada.
Zamęczyłam je w zwycięskiej dumie;
padli, przykryci chmurą strzał,
w grotów zabójczych szumie,
w jarach niedostępnych skal.
Do czynu, siostry, do czynu!
Jeśli podstęp przyspieszy wawrzynu -
podstępem! -

NIKE SPOD SALAMINY
Narodom stanę się sępem;
byłam pod Salaminą!
Których losy dopełnione, niech giną.
Jeśliże za zaborem szli,
niechże je ziemia pochłonie;
jeśliże ognie ma w łonie;
na cudzymże chcą orać zagonie
i cudze plony kraść - ?
Lepiejże trupem paść,
niżal dopuścić tę właść! -
Czegoże to pragniemy?!

CHÓR
Krwi!

NIKE SPOD SALAMINY
Jak sięgniem po wawrzyny - ?

CHÓR
Przez krew!!

PALLAS
W krwi nie masz winy!

NIKE SPOD SALAMINY
Kto ludy powiedzie?!

CHÓR
Gniew.

NIKE SPOD SALAMINY
Kto weźmie wieniec róż - ?

CHÓR
Wódz!

NIKE SPOD SALAMINY
Kto on?

PALLAS
Chmurny, jak Noc.

NIKE SPOD MARATONU
Czyli będzie rówien, jak mój,
któren wzeszedł w gaju Maratonu,
we szczęku krwią płynących zbrój,
nim Helios z nieśmiertelnych dróg
przebieżał połowę skłonu.
Jego imię?

PALLAS
Wołane w skrach i dymie,
w mgławicy Napoleonidów.
On pierwszy i on jedyny.

CHÓR
Jakie jego imię - ?

NIKE NAPOLEONIDÓW
Czyny!!
Mnie jego daj i zwól;
pożądaniem jemu krew rozpalę.
Jak poznać?

PALLAS
Chodzi w chwale;
wszyscy ku niemu drżą.

NIKE NAPOLEONIDÓW
Gdzie jest?!

PALLAS
Satyry
bawią go śpiewem i grą
na teatrze.

NIKE NAPOLEONIDÓW
Satyrom skruszę liry,
przy nim stanę i w oczy popatrzę,
i krzyknę: w mieście bój!!

PALLAS
Leć, skrzydła nad nim sprząż,
unieś go i skryj w Arsenale.

NIKE NAPOLEONIDÓW
Jest mój.

PALLAS
Chwytaj i wiąż!

NIKE SPOD CHERONEI

Posępna weszła i cmentarna
i wiew przynosi grobów, blada,
i wieńce niesie choinowe,
i ciska - ręce składa -
to wznosi je tragicznie nad głowę
i jakby wieszczka rozpowiada
gestem,
wróżąca jedno stówo: biada.
Czarne welony, czarne chusty;
z zaciśniętymi idzie usty;
że cała onych Bogiń gromada
przystanęła przycichła i bada.

NIKE SPOD CHERONEI

Oto wieńce wam niosę wiązane
z choin; przystanęłam w ogrodzie
i rwałam -

NIKE SPOD SALAMINY
Chcę wieńców z róż.

NIKE SPOD CHERONEI
Róż nie ma, róże pomarły;
badyle kwiatów suche
wichry przegonne w puch starły;
z liści złotych kobierzec na wodzie.

NIKE NAPOLEONIDÓW
Chcę wawrzynu wieńców i dębu.
Jakoż zwycięstwo się ziści - ?

NIKE SPOD CHERONEI
Dęby odarte z liści.
Wichr przegnał zimną zawieruchę
nad ogrodem; - i liście opadły;
ogrody puste i głuche,
a gałązki zmartwiałe i kruche;
ni ptaków świergoty letnie,
ni Marsjasowe fletnie;
zbłąkane dzieci Eola
dmą mierzwę przegniłą z pola,
słomę dziergają na drzewa,
że drzewo jak arfa śpiewa
we wichrze miotem gałęzi;
a krzewy, co najdroższe,
w zimowej słomianej uwięzi;
a krzewy, co najuboższe,
w łachmanach sczerniałych liści.

CHÓR
Jakoż zwycięstwo się ziści - - ?

NIKE SPOD CHERONEI
Uprzołek suchy jaśminu
i perły owocu, jako łzy
duże -
krwawe po jarzębinach korale -

NIKE SPOD MARATONU
Gdy zwycięskie proporce zawarczą,
po kierz bohatery nie sięgną.

NIKE SPOD SALAMINY
Nędzą zmartwiałe badyle;
oto je stopą podepcę -
i w pierwszym ogniu spalę.
Wstaną-li to pieśniarze i ślepce
lirni - czy męże, jako spiż?!

NIKE SPOD CHERONEI
Onym te wieńce wystarczą
za róże -

NIKE SPOD SALAMINY
Pieśniarze!?

NIKE SPOD CHERONEI
Drwisz!
Będą jaśnieć przez chwilę.

NIKE SPOD SALAMINY
Jacyż ludzie?

NIKE SPOD CHERONEI
Wzrośli w mękach i trudzie.

CHÓR
Jacyż ludzie?!

PALLAS
Męże się lęgną?

NIKE SPOD CHERONEI
Na urwiskach jałowiec i sosna,
przygięta wichrem, drży ...

NIKE SPOD MARATONU
Drzewa żałoby!

NIKE SPOD CHERONEI
Siostry!
Krzew zwarzył wicher ostry
i szron bieluchny mży.
Laurów nie ma, a róże pomarły.

CHÓR
Jakoż zwycięstwo się ziści - ?

NIKE SPOD CHERONEI
Niech giną synowie moi -
kres hańbie, wstrętom, zawiści;
łza już się w oczach nie ląże,
do lotu się skrzydła rozwarły ...

CHÓR
Gdzie dążysz? -

NIKE SPOD CHERONEI
Oto po Śmierć dążę.
Obaczę ich znowu we krwi.
Pozwalasz mi znowu wstać,
poległym łoże słać.
O Pallas, Zewsowa dziewo,
jakożem dzisiaj-szczęśliwą.
O Sławo, przecz znowu mogę
dziełami znaczyć drogę.
Widziałam Maciejowice
i ległą zakłutą brać.
Na bój, na bój!
Podajcie ręce, siostrzyce:
otośmy przymierze zawarły.

CHÓR
(podają sobie ręce)
Cyt! - - - Stój.
Krzew zwarzył wicher ostry;
wylękłe, wyschłe drzewa,
w nich Eol jak w arfach śpiewa;
laurów nie ma, a róże pomarły - -

NIKE SPOD CHERONEI
Siostry!
Otośmy przymierze zawarły:
oto po Śmierć, po Śmierć dążę:
niech giną we chwale zbroi,
łza już się w oczach nie ląże.

(ujmuje za ręce Chór).

PALLAS
Ujrzycie bohatery i karły,
i wojenniki, i gachy,
i dumne, pychą pojęte,
i podle, jako gad liche,
i wyniosłe, i groźne, i ciche,
i zbrodnicze, i jako cud: święte. -
Leć! leć! w puste, w ciemne ulice!
Wołajcie, tam Ares goni,
uderzcie o dzwon błyskawice,
niech trwogą przez miasto dzwoni!
Krzyczcie: do broni!!...

CHÓR
Do broni!!!

Chór odlatuje; - zaś Pallada
ze smugi świetlnej w cień wstępuje
i kęs przystaje, czatująca. -
I tejże chwili samej wpada
Wysocki Piotr od korytarza,
od prawej biegnąc strony.
Ku drzwiom środkowym prosto bieży,
płaszcz wielki kryje go po oczy;
biegnie - drzwi pchnął do sali;
dobył szpady - i tą koło zatoczy;
płaszcza odkrył - oni już go poznali;
do drzwi się cisną: chór młodzieży;
słuchają, a on nawołuje:

WYSOCKI

Hej, bracia, dzieci, żołnierze,
za broń, za broń, za broń!
Niech każdy za giwer bierze
i ustawia się w szeregu, w podwórze.
Hej, bracia, oto budzą się burze:
za broń, za broń, za broń;
przyszedł czas, gdy zrywamy obronę,
co gardła i ręce porze,
i święcim noże!!!
Śmierć przywłaszczycielom,
tyranom,
co nasze kalają trony,
co brudem ołtarze ścielą!
Bóg wziął nasze obrony:
śle wolność ludom i stanom!
Czas pomsty za bezprawie,
czas pomsty, lećcie, żurawie,
roznieście po polach skry
z płonących chat!
Za łzy, za urąganie męce,
hej, bracia, rycerze, dzieci,
młodzieńcze sprzęgajcie ręce.
Oto godzina wybija,
gnana tęsknotą lat:
do broni, Jezus, Maryja!
Do broni za Polskę, za krew,
za lata niewoli i nędz,
za widma, upiory jędz,
co nasz obsiadły dom,
niosąc srom;
niech krzyż upiory wyżenie,
spełniajcie przeznaczenie:
Czas przyszedł, zwyciężym dziś.
Hej, dzieci, rycerskie łupy
dla was, czas iść!
Drogę zaścielą wam trupy;
to wam ratować się z toni,
wasz los od waszych dłoni,
wam serca! - Mężowie dzieła!

Już za nim Dziewa znów się zjawia
i słowem-ogniem go zaprawia,
i słowem-ogniem go porywa,
płonąca wiedźma łun straszliwa:

PALLAS

Niech płoną grody i miasta!!
Do broni, do broni, do broni!

WYSOCKI
Tyżeś to koło mnie stanęła,
we wieńcu błyskawic niewiasta:
łuną palisz się jasną...

PALLAS
Oto jestem przy tobie siostrzyca;
błyskawice w mym ręku się palą
i gwiazdy w mym ręku gasną.

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Patrzajcie, gorą mu lica.

WYSOCKI
Hej, naszym krzywdom granica!

PALLAS
Opętańcze mieczowy, do dzieła!!

WYSOCKI
Poprzysięgam się tobie: miecz;
zgaduję cię, radosne widziadło;
tyżeś mnie za włosy ujęła,
Córo Zewsa, dziewo nieśmiertelna;
tysiące mężów pobladło,
przed tobą upadło w pył...

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Dla nas Sława, Sława niepodzielna!
Wyżeniem Księcia precz!

PALLAS
Patrz, jak się prężą do sił;
patrz, lecą, ja z nimi orlica;
zapalę ich duchy, jak pochodnie;
niech lecą spełnić zbrodnię;
wężami osmagam twarze.
Zaklinam je w wojennym gniewie;
zapalę, jako zarzewie;
duchy młodzieńcze obnażę,
rozedmę piersi okrzykiem,
każden wstanie skrzydlatym orlikiem
i wzięci w śmiertelnym śpiewie.

WYSOCKI
Przez krew, przez krew, wy w gniewie:
rycerze krwawego przymierza,
słuchajcie, piorun uderza
przez pierś, przez polskie serca.
Oto wszystko wam odebrał wydzierca!
Pallado! tyżeś z piorunów urosła,-
potrząsnij tarcz gromowładą,
niechaj patrzą w płomień uniesieni,
niech się luna nad nimi rumieni!
Rozedrzej piorunem mrok!

(gromy)

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Łuna się na niebie uniosła - !

WYSOCKI
Zapamiętajcie rok
trzydziesty,
dzień dwudziesty dziewiąty
listopada:
dzień wzeszedł dla was, ta noc!

(łuna)

PALLAS
Wam dana potęga i moc!

WYSOCKI
Wskrześnijcie, mściwce!
Krzepcie się, orężna gromada!

PALLAS
Zdobywcę!
Tratujcie, depczcie Centaury!

WYSOCKI
Na moim stawajcie Słowie:
Do broni!

PALLAS
Jutro laury!!

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Każesz iść, o ty oczekiwany,
mówiono, że przyjdziesz k'nam.

PALLAS
Na Słowo pękają kurhany.
Wam duch, latami wołany,
poima serca łańcuchem;
kto się oprze tej wolej serdecznej,
tego tarczy uderzę obuchem
i męce przekażę wiecznej.
Oto głos, co wam woła: Sława!
Hej, stado orłów szeleści,
powietrze skrzydłami porą,
łuna tęczą ogniową je pieści.
Niechaj duchy płomieniem zagorą!
Miecz świętość, miecz twoja Sprawa,
Los w wasze ręce dan.

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Rozkazuj!

WYSOCKI
Bierzcie za giwery -
oto stoją rzędami u ścian;
chwyć w lot;
czas ucieka, trza nam chyżo do wrót,
nim was ubiega.
Jest tu cała hurma Moskali,
co wrót strzegą.
Trza, by was nie poznali;
trza nam wpaść na koszary na Solcu;
to tam się pali szopa
opodal przedmiejskich kopców
i to jest umówiony znak.
Iluż was tu jest chłopców?
Stu sześćdziesięciu?

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Tak!

WYSOCKI
Są wszyscy?

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Wszyscy są.
Patrz, pełnią się korytarze ...

WYSOCKI
Dostajecie do działania część lwią:
trza rozbroić trzy pułki ułanów,
most zająć, omylić straże.
Dam naboje, sam sprawię waćpanów.
Potem zejdziem na miejski szlak.

(do nowych, którzy nadbiegli)

Imać za broń!

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Za broń!!

WYSOCKI
Czas mija, nie trza dzieła odwlekać.
Przelecimy koło Belwederu ku miastu,
by przedostać się do Arsenału.
Zaliwski Arsenału dobędzie.

PALLAS
(szeptem za jego uchem)
Nie zazdrosnyś-że jego udziału,
że i on sławę równą posiędzie - ?

WYSOCKI
W ogrodzie, koło mostu-posągu,
jest młodych, umówionych szesnastu;
wszystko z uniwersytetu studenty
i literaci.
Tym trza dać broń
i drogę do pałacu pokazać;
dwóch przydzielę i sam ich wyznaczę;
oni mają pochwycić Książęcia,
gdyby zechciał ogrodem uciekać.

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Więc to dziś - to nie do pojęcia ...

WYSOCKI
Dziś dzień wyzwolin braci!

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Leć z nami, jako orzeł z orlęty!

Już biegą, już biegą,
już nic ich nie wstrzyma,
już bronie mają w ręku;
do niego, do wodza przykuci oczyma,
śród gwaru, rumotu, śród szczęku.
Kurty w granat a żółte rabaty;
białe spodnie i białe kamasze.
Na giwerach piętrzą bajonety,
przypasują do boków pałasze,
tornistry przytroczą na grzbiety,
na krzyż pasy przez pierśne kolety.
Już się stawią we czwórki-kwadraty,
już w rząd długi wyciągli się sznurem,
a wesołym radują się chórem.

WYSOCKI
To dziś - do broni! za giwery!
Bajonety nasadzić!
W podwórzu się gromadzić,
przeć do wrót!
Żeby wrót wam nie zamkli - w lot!
Dostaniecie ładunki u bram.
Ja z wami - ja powiodę was sam!
Do broni, godzina wybiła,
przy nas Potęga, Siła.
Za wstyd, za lata niewoli,
za lata, lata łez
przywłaszczycielom kres!
Miecz wyoralim z roli.
Będziemy tym, co naszą łamali cześć,
grób grześć,
na piersi kolanem sieść
i łamać kości.

PALLAS
Będziesz nieśmiertelność mieć!

WYSOCKI
Wnijdziecie do nieśmiertelności!
Hej, dzieci, męże, rycerze!

PALLAS
Niech każdy płomieniem plonie,
lećcie gorejące pochodnie,
czwarte świątyni ościeże.
We światło przez mleczów zbrodnie!

WYSOCKI
Hej, bracia, żołnierze, dzieci!

PALLAS
Gwiazda wam wzeszła i świeci!

WYSOCKI
Bóstwo przed nami goni!

PALLAS
Do broni!!

WYSOCKI
Do broni!!

CHÓR PODCHORĄŻYCH
Do broni!!!

SCENA DRUGA

SALON W BELWEDERZE

(Dwoje drzwi z prawej. Dwoje drzwi z lewej.
W głębi potrójne okno, aż do posadzki.
Za oknami ogród-park Łazienkowski.
W oddaleniu nad stawem posąg konny biały).

JOANNA
(wchodząc)
Patrzajcie, łuna pożaru!

W. KSIĄŻĘ
(wchodząc)
Gdzie pożar?

KURUTA
(wchodząc)
Miasto się pali.

GENDRE
(wchodząc)
Nie miasto.

W. KSIĄŻĘ
Gdzie?

GENDRE
Tam, w oddali.
W dziedzińce lecą sygnały.

KURUTA
Dwa się szwadrony zerwały
i pędzą...

JOANNA
(wychodzi).

GENDRE
Konia dla Księcia!

KURUTA
Już wiodą.

W. KSIĄŻĘ
Nie - pozostanę. -
Tam - po co? - Niech ogień płonie.

KURUTA
A co by Książę powiedział,
gdy płomień drugi uderzy
i trzeci i czwarty wstanie,
i tak te czarne otchłanie
zaczną grać - ?

W. KSIĄŻĘ
Że to powstanie.

KURUTA
A tak - tak - ogień - bunt, ogień pożarny;
tak, jak rozpali się ten lud cmentarny;
tak świeże groby wystrzelą piorunem;
będziemy tańczyć trupy.

W. KSIĄŻĘ
Z Złotym Runem
na piersi; - jak kto nasze odkryje opończe,
poza stróże Carskiego słowa - wsio rycerni,
my nie będziemy umierać, lecz ginąć
albo zwyciężać; -
jak zechce Car, będziemy słynąć.

GENDRE
A jeźli Car nie zechce - ?

KURUTA
Będziem wierni.

GENDRE
(wychodzi).

W. KSIĄŻĘ
Postój sam!

KURUTA
Słuszajus.

W. KSIĄŻĘ
Ot, ty durny.

KURUTA
Ja ludzki.

W. KSIĄŻĘ
A potrafiłby ty, jak jaki kniaź Zarudzki,
porwać dziewkę? - i chcieć być Moskwie Carem sam?

KURUTA
Wy gospodyn - ja sługa.

W. KSIĄŻĘ
No, ja znam.

KURUTA
Wierny.

W.KSIĄŻĘ
Głupi zadość.

KURUTA
Mudry po rozkazu.

W. KSIĄŻĘ
Przebiegły Grek; na tonie pozna się od razu.
No - lubię gaworzyć...

KURUTA
Paplać swobodne.

W. KSIĄŻĘ
Małczaj - - - no, ruszaj won - - a służyć!

KURUTA
Niezawodne.

W. KSIĄŻĘ
A potrafiłby ty w ogień za Carem skoczyć?

KURUTA
Choćby i carski brat -

W. KSIĄŻĘ
Nóż jemu w pierś - ubroczyć
i chresty wziąć - ty zbladł?
Car skazałby powiesić wprzód,
potem by chresty kładł. -
Paszoł! - - Adieu - - masz dłoń - po kamracku.

KURUTA
Wasza miłość...

W. KSIĄŻĘ
Filozof ja - tak po omacku
szukam ludzi; człowieka zwącham w grubej skórze.

KURUTA
Dar boski wasz.

W. KSIĄŻĘ
Tak ja wam się wynurzę,
kamrat - - powiem słowo -
li nie zlękniesz się kar?

KURUTA
Diabeł bierz - cóże jest to - - ?

W. KSIĄŻĘ

...Że Książę będzie Car

KURUTA
(zaśmiał się)
Cha cha cha.

W. KSIĄŻĘ
(pchnął go)
Precz! - czego ty się zaśmiał, jak czart?

KURUTA
(milczy).

W. KSIĄŻĘ
Precz - no, nie trza służby mnie.

KURUTA
(pozostaje),

W. KSIĄŻĘ
Precz. Ruszaj do kart.
(wypycha Kurutę za drzwi)
(został sam)
(puka do drzwi na lewo)
(z tychże drzwi wychodzi:)

JOANNA
(podeszła ku środkowi salonu).

W. KSIĄŻĘ
(zamyka wszystkie drzwi)
(idzie do biurka)
Od samego rana
zwlekałem - i wczoraj cały dzień, i pozawczora,
aże do chwili tej - gdy na zegarze
dziejowym taka znaczyła się pora
dla mnie i ich godzina ta.

(uderza ręką o biurko)
Tu - list Cesarza -

JOANNA
Cara!?

W. KSIĄŻĘ
Cara brata.
I nominacja.

JOANNA
Na zbawcę!

W. KSIĄŻĘ
Na kata!

JOANNA
Co to jest - ?!

W. KSIĄŻĘ
Car oszalał.

JOANNA
Co znaczy...?

W. KSIĄŻĘ
- Milczenie,
tajemnica - wsiowładztwo - komedia - skażenie!
Otom jest....

JOANNA
W ogniu cały...

W. KSIĄŻĘ
I we krwi się zjawię,
i albo los podejmę i Polskę wybawię,
i będę czymś - nie błaznem, nie kpem, nie dworakiem,
ale Carem Polski - przez krew.

JOANNA
Ty!!!

W. KSIĄŻĘ
Polakiem.

JOANNA
Łżesz.

W. KSIĄŻĘ
Malczaj!

JOANNA
Ty łasisz się i klniesz - -

W. KSIĄŻĘ
Słuchaj - ty milcz - ja mówię świętą rzecz;
ja się zbudził od dziś - ja będę lew,
ja chcę krwi, walczyć chcę - ja poczuł krew
w powietrzu. - Będę Bóg przez ciebie.

JOANNA
Łżesz.

W. KSIĄŻĘ
Ty piękna - ciszej ty, bo ty mnie słowem gniesz.
Słuchaj mnie ty. - Jak była wielka wojna,
tak będzie teraz znów - a ty dostojna
Carowa; - - ja każę kuć koronę
dla ciebie - jako wziąłem cię za żonę.
Wojna, wojna - Polaki to są lwy.
Oni zdobędą wsio - jak lodowcowe kry,
przebojem wzdłuż i wszerz! Co? Napoleonidzi
przeszli?! A co, Polka!?

JOANNA
A serce moje widzi.
Ty śnisz - ty - co, ty knujesz - -

W. KSIĄŻĘ
Zblednie Car.

JOANNA
Przeciw bratu - ty brat - -

W. KSIĄŻĘ
Wot rzucił na cię czar.
Wiesz ty? - Jedyne słowo takie, jakom tu rzekł,
a Car by żywcem pasy darł i żywcem piekł,
zazdrosny Car - a ja będę nad Cara;
ja będę Polski król - i ze mną twoja wiara.
Wot co? ty zrozumiała - ?

JOANNA
Zamach.

W. KSIĄŻĘ
Wsiej czas - mój los.
A co - ja poszedł, gdzie mnie wiódł twój głos.
Polka.

JOANNA
W obłędzie ty - chcesz mnie udaniem zwieść.
Daj list - czytać mi daj...

W. KSIĄŻĘ
(otwiera biurko)
(podaje list)
Czytaj. - Co wiesz?
Plein pouvoir. - Co? - Znasz! Ha, mów, ze słowem spiesz.
Wyrzec ty - krzycz - bo w tobie gore krew.
Ty w oczach moich, ty przede mną stoisz
zbrojna nożem - ty uderz - - co...?

JOANNA
Precz.

W. KSIĄŻĘ
Ty się boisz. -
A czego ty się lękasz? W blaskach ty polska dusza,
ty we świetle, w twych oczach skry i żar, i zorza.
A chciałabyś ty - co - od morza, hej, do morza?
No, skrzydła rozwiń twe - roztaczaj ty twój lot,
nie skrywaj się - ja znam - - a to katusza -
tam ogień święty wre - ty westalka.
Cha, zgadnij moją myśl - cha - ?

JOANNA
Ty bankrot.
Chcesz naigrawać się - pójdź precz.
Ze serca, z duszy drwisz.

W. KSIĄŻĘ
Ty lalka -
ty cud - ty świętość polska ukradziona,
ty z twoim rysem dumy i bladością lica,
ty u mnie niewolnica - no - ty u mnie żona -
kochaj - ot, we mnie geniusz się obudził;
ty nie zapomnij mnie - patrz, ja się zbudził;
duchem ja był ugrzęzły w nędzy i rozpuście,
padlec - ale mi świecisz, ty sławo, urodo,
ty moja - ja cię miał, przygarnął świeżo, młodo;
moja ty służebnica - daj ust - pić, ja głodny
pić duszy czystość - w uścisku rozpalić
białą lilijkę do żaru płomieni -
daj ust -

JOANNA
Puszczaj -

W. KSIĄŻĘ
Krew, lice się rumieni.

JOANNA
Puszczaj.

W. KSIĄŻĘ
Czuj moc.

JOANNA
Precz.

W. KSIĄŻĘ
- Ty będziesz chwalić
za uściski - kobieta ty - legniesz...

JOANNA
Ty cham.

W. KSIĄŻĘ
Ha - ty słaba - ty kwiat, bierz rozkosz, lubość dam. -
- Dziewka! - Ruszaj!

JOANNA
(oddala się).

W. KSIĄŻĘ
Postój!

JOANNA
(staje)
(chwila milczenia).

W. KSIĄŻĘ
(opuszcza wzrok ku ziemi)
(stoi obezwładniony).

JOANNA
(zwraca głowę ku oknu)
Czy nie wydaje się, że ot tam jacyś ludzie
stoją - ?

W. KSIĄŻĘ
(nie poruszył się)
Może to być - to i cóż? Myśl moja w trudzie.
Trzeba gwałtownie działać, rządzić, rozkazywać.
Tyle potrzeba umieć, wiedzieć, znać, przemóc na sobie.
przełamać podejrzenia - precz rozgonić cienie. -
Któż to jest moim wrogiem - ?

JOANNA
Spójrz no tam.

W. KSIĄŻĘ
Sumienie.

(ostro)

Czego chcesz?

(czule)

Pójdź no ku mnie. - Nie pragniesz się tulić?
miłość - sen - za marami gonisz po ogrodzie.

JOANNA
Spójrz no - patrz - jakieś smugi odbite na wodzie
i cień koło posągu.

W. KSIĄŻĘ
Ty marząca - luba -
ty patrzysz za cieniami - ot, mnie czeka zguba,
jeśli się duch nie wzmoże, w moc się nie rozpręży.
Dzisiaj przeczułem moc - nade mną cięży.
Innym dziś niźli indziej - nie rozumiem siebie.
Widzę wielkość i drżę...

JOANNA
Krocie iskrzących gwiazd...

W. KSIĄŻĘ
Ty myślą w niebie,
za światem -

JOANNA
Chłód.

W. KSIĄŻĘ
Po oknach cienie gonią.

JOANNA
Tam jacyś ludzie są. -

W. KSIĄŻĘ
Przystępu straże bronią.
Czytujesz Lamartina -

JOANNA
Zaczęłam dziś rano.
Harmonijne harmonie w muzyce przestworów
i ten Bóg, objawiony w kształcie wszelkich stworów.
Religijne romanse duszy nad jeziorem;
jego myśli nad ranem, myśli nad wieczorem.

W. KSIĄŻĘ
Tak więc masz idejami duszę zadumaną
i ludzi tam dostrzegasz, gdzie ich cale nie ma:
gdzie są żywi, nie widzisz.

JOANNA
Tak duszy oczyma
patrzę i wdzięczna jestem...

W. KSIĄŻĘ
Francuskiemu hrabi,
który ma sowi mózg i ma sentyment babi. -
Otoczony jest ogród sotniami żołnierzy.
Nie przejdzie nikt - no, a ty myślisz, kto - ?

JOANNA
- Nikt. - - Może drzewa tam gałęźmi trzęsą - ?
Tak wszystko kryje mrok. - -

W. KSIĄŻĘ
Łzy masz pod rzęsą.

JOANNA
To nic.

W. KSIĄŻĘ
Pokorny ja - bez gniewu - jużem rozczulony -
już całuję, przepraszam. -

JOANNA
Ten tam oddalony
posąg - coraz się bardziej uporczywie wbija
w oczy - i ciągnie ku sobie urokiem.

W. KSIĄŻĘ
Dosyć.

JOANNA
Na ogród pójdę. - -

W. KSIĄŻĘ
(tupie nogą)

Nigdzie krokiem.
Nie pójdziesz nigdzie.

JOANNA
To nie. - Już zostaję. -
O czym ty myślisz - ?

W. KSIĄŻĘ
To idź.

JOANNA
Tam. - A po co?

W. KSIĄŻĘ
Urok, czarodziej biały - świecący bohater.
Słyszysz - - ?

JOANNA
Szept.

W. KSIĄŻĘ
W gałązkach szemrze wiater.
Wszystkie się cienie na ogrodzie razem
zakołysały.

JOANNA
Cicho znów.

W. KSIĄŻĘ
Tym głazem
ty rozkochana... - ?

JOANNA
Może.

W. KSIĄŻĘ
Ja go każę zrzucić z konia!

JOANNA
Już nie patrzę. - - -

W. KSIĄŻĘ
Wysadzić go każę.

JOANNA
Ech. -

W. KSIĄŻĘ
Każę ozłocić - blachą okuć złotą.
Zmierzym się oko w oko - bohater...

JOANNA
Z hołotą.

W. KSIĄŻĘ
Małczaj!

(chwyta ją za rękę).

JOANNA
Ot żeś co jest - ?

W. KSIĄŻĘ
Ty dumą i pychą
karmiona duszo - patrz - ty bańką lichą,
skrzysz się w kolorach twych żądz niedościgłych,
jak tęcza rzucasz farby przez obłoki,
a lada wicher je zdmuchnie - pogrzebie;
roślino wiotka - polskiej oderwana glebie -
czar ciebie polski owiał - pojęły uroki - -
tak ja złamię. -

JOANNA
Ty wstrętny.

W. KSIĄŻĘ
Ot, ty kochanka.
A już krwią, już purpurą rozgorzały lica.
Pójdź.

JOANNA
Puszczaj.

W. KSIĄŻĘ
Pójdź.

JOANNA
Precz.

W. KSIĄŻĘ
Suko! Ruszaj!

JOANNA
Najświętsza Panno! - Nie - ty, nie wymuszaj.

W. KSIĄŻĘ
Zapomnisz. - Czego chciałaś? Tam - już ciebie widzę,
półomdlałą w mym ręku - z wstrętów, doniu, szydzę;
będziesz pieścić i tulić, hołubić i wołać,
cha cha - co będziesz wołać...

JOANNA
Najświętsza Panienko. -

W. KSIĄŻĘ
Precz ręce!

JOANNA
Łamiesz. O wstydzie, o męko.

W. KSIĄŻĘ
Znaj rozkosz. - Ty kobieta - jak panna wstydliwa -
godna tronu. Carowa będziesz ty...

JOANNA
(upada)

Ja nieszczęśliwa.

W. KSIĄŻĘ
Nie klnij - - nie płacz - milcz! - cicho - cicho!

JOANNA
Precz.

W. KSIĄŻĘ
Gniewna, żałosna.

JOANNA
Odejdź - ja szalona.

W. KSIĄŻĘ
Ty głupia. - Ty obłędna. - Obłęd moja siła.
Ja dziś w obłędzie lew. - Gdyby ty się paliła.
Gdyby żar - gdyby ogień, płomienie i skry
ogarnęły twą twarz - twą postać w ogniów mgły,
gdyby ty twoje ręce zarzuciła na szyję
mnie - gdyby ty...

JOANNA
Ja się w męczeństwie wiję,
mój rozum mi się mąci - krzyczysz - ty jak burza.

W. KSIĄŻĘ
Jak wichr - ja byłbym wichr, huragan...

JOANNA
Jęk z podwórza
słychać - ? czy jęk? - czy drzew to łoskot - ?

W. KSIĄŻĘ
Czar.
Ty śnij - w objęciach moich śnij - oczarowana wróżka.
Spokojność duszy daj - - daj ust...

JOANNA
Ty...

W. KSIĄŻĘ
Chodź do łóżka.

JOANNA
Daj ust - ty mój - - - o, bierz tę twoje moc -
podtrzymaj mnie - na oczach, w duszy noc,
w obłędzie myśli moje - splątane myśli, chmura,
nie widzę nic - łyskanie - szum -

W. KSIĄŻĘ
To miłość - ura!
Pocałuj -

JOANNA
Ha-

W. KSIĄŻĘ
Pocałuj.

JOANNA
Cyt...

W. KSIĄŻĘ
To nic. - -

JOANNA
Co to? - po oknach śwista - zgrzyt -
zgrzyt szyb - brzęk - szept - ktoś jęczy - czy kto łka - ?

W. KSIĄŻĘ
To wiatr północny dmie. -

JOANNA
Wichr wyje.

W. KSIĄŻĘ
W oczach łza -
ty płaczesz, łza miłosna - lubość, ty poddana,
ty kochanka - miłosna ty. -

JOANNA
Ja obłąkana -
ty mój - - ty mój. - - Kto jęczy tam na dworze?
Kto z wichrem goni tam? Kto klnie? - Przeklina - może -
ciebie i mnie. -

W. KSIĄŻĘ
Daj ust -

JOANNA
Pocałuj - skon.

W. KSIĄŻĘ
Daj ust - pocałuj -

JOANNA
Tyś dla mnie rzucił tron.

W. KSIĄŻĘ
Dla ciebie tron zdobędę, koronę dam na skroń.

JOANNA
Ty mój - kochanku - panie -

W. KSIĄŻĘ
Dam tobie królowanie.

JOANNA
W kościele Świętego Jana.

W. KSIĄŻĘ
Carstwo.

JOANNA
Korona zmartwychwstaną.
Nie od dziś to czuję i wiem,
i pragnę, chcę i drżę - ty mój -
ty zadmiesz w róg - powołasz - ty na bój!
A oni z tobą rycerze; -
zwyciężą! - Szał mię bierze. -
Kochanku - powstań ty, zdruzgotaj Cara, zgnieć!
Zapalaj burze, ognie nieć.
Kochaj - daj ust - tam pożar się rozpali.
Tam są gotowi wszyscy już! - - Powstali!!

W. KSIĄŻĘ
Co!? - wiesz!!

JOANNA
Wiem. Tam w sercach ogień wre.
Tam czekają i rwą się już. - -

W. KSIĄŻĘ
Tam?! - gdzie?!
Obłędna ty - co wołasz - ? Jaki bunt - ? Ty znasz?
Mów. - - Ty zdradziłaś się.

JOANNA
Ty patrzaj w twarz.
Cesarski szpieg. - Mój sen - ty podły - kłam.
Ty lękasz się - za tobą nikt - -

W. KSIĄŻĘ
(odstępuje od niej)

Ja sam...
To ja się zdradził - a z czym - czym ja to był?
Ty rzekła: carski szpieg: - ty żona,
ty miłość moja, mnie zabiła i zatruła,
ty z nóg mnie powaliła. -
A ja się rwał. -
Ja tam, tam, z orłami w loty chciał -
a ty - ty z duszy głębin wydobyła
podłość. - - - To ty mój wróg.
A ty zemdlała mnie u nóg
miłosna - nie - co ja wiem -
ty moja kaźń - ty boska -

(dzwoni).

JOANNA
(omdlała).

W. KSIĄŻĘ
(otwiera z kluczów wszystkie drzwi)
(przenosi ją do innych pokojów).

PANNY
(wbiegają)
(otaczają zemdlałą)
(oddalają się).

W. KSIĄŻĘ
(wbiega)
(idzie ku jednemu z pokojów)
(rozmawia z kimś we drzwiach)
(po chwili wchodzi na salon)
(obok W. Księcia wchodzi:)

GENDRE
(z pochyloną gtową).

W. KSIĄŻĘ
Ot, co ty mówisz? Na śmierć? - Generał?

GENDRE
Ot, czemu by ja nie umierał? -
Ja tchórz - a Wasza Miłość taki -
tak każdyj czełowiek tchórz - - a my łajdaki.
A niech bierze, kto chce - kto chciwy - choćby Bóg -
takoj ja rozrzutnik - niech każdy będzie syt,
czort, anioł, Boh i Car - - - a serce - cyt cyt cyt.
Ja serce miał - - cha cha - dziś mundury i gwiazdy -
a Książę gwiazdę masz - czoło mnie pali. -

(opiera czoło o pierś W. Księcia)
Daj ochłodzić kamykiem czoło. - - - Carski dar -
piękny. -

W. KSIĄŻĘ
Biedny ty durak - -

GENDRE
Tak Carstwo czar. -

W. KSIĄŻĘ
Rzewny ty - czy pijany - ?

GENDRE
Wasza miłość? -

W. KSIĄŻĘ
Obraza - ?
No - no - rzewny - już ja widzę, że rzewny,
że ty się stał przede mną sercem śpiewny.
A dla kogo ty nucisz ten serdeczny żal - ?
No, generał - tak masz tu przy boku stal,
szpada - co? - -

GENDRE
Tak kto mnie wydarł serce - ?
Ja serce miał - - czy naszli mnie mordercę,
gdy ja się duchem chwiał...?
Wszystko wziął Car - niech wziął; - tak, gdy już u grobu,
kto dziś uwolni mnie wlec się do tego żłobu,
gdzie duszom dają pić - ? gdy pragnie dusza?

W. KSIĄŻĘ
Ty chcesz na tamten świat - ty brat - ? a co cię zmusza?

GENDRE
Duch. - Tak ja tu widzę wstyd - bezczelny wstyd;
a tak ja widzę tam za grobem jasny świt;
tak ja tu widzę podłość, brud i męt,
a za grobem ja widzę czyste łzy a smęt...

W. KSIĄŻĘ
Tak ty urlop weź - poczekaj. -

GENDRE
Urlop duszy.
Daj ty zwoleństwo duszy, niech poleci
tam. - -

W. KSIĄŻĘ
Tak ty durak - weź ty teorban, dzwoń; -
ty się nudzisz. - A gdyby ciebie ja, jak Mazepę, na koń,
w step? - uczyniłbym Centaura -
przez gąszcz leciałby ty jak wichr - i jaka Laura
rozkochana by biegła z rozpuszczonym włosem
za kochankiem - - ?

GENDRE
Tak Książę dziewkę rai...

KURUTA
(wszedł cicho i szepce)
Majeste - nadbiegł właśnie ów człowiek z donosem.

W. KSIĄŻĘ
Niechże wejdzie. -

(do Gendra)
Adieu -

(do Kuruty)

A przycienić światło,
niech ślepiami nie rzuca.

KURUTA
Wiem, kto jest.

W. KSIĄŻĘ
Co mnie to?
Niczym nie jest.

GENDRE
Addio!

(odchodzi).

W. KSIĄŻĘ
Włóczęga, hołota,
człowiek podły - potrzebna nam jest jego cnota.

MAKROT
(wchodzi).

KURUTA
A ty masz dla mnie co - ?

MAKROT
Dla Księcia słowo.

KURUTA
A czemu dla mnie nie - ?

MAKROT
Dla majestatu.

KURUTA
No tak ja ci pozycję dal.

MAKROT
Więc za umową
działam - sekret.

KURUTA
Daj go katu - -

(szepce W. Księciu)

(do Makrota)
No tak co ty wynalazł - ?

MAKROT
Słowa - gesta - cienie.

KURUTA
Któż co z tego odgadnie - he - kto?

MAKROT
Złe sumienie.
Kto się boi, dla tego gest jeden wystarczy
znaczący; kto zgaduje - odgadnie z półruchu,
z półsłowa - co kto chowa utajone w duchu,
i z tym straszydłem pójdzie w noc milczenia,
a będzie tam ten potwor gospodarczy -
ten zatruje mu krew, przeźre rdzenia
i wejdzie, wpełznie jad w krwi uderzenia -
zatruje, zgnębi duszę - usiądzie na piersi,
aż przytłoczy i zaprze w noc. -

KURUTA
Tak my najszczersi -
daj rękę - no i gęby daj - a wypleć bajkę,
cożeś wynalazł, zmyślił, odgadł...

MAKROT
Szajkę.
Może się co powiedzie? - Trzeba pójść posłuchać.

KURUTA
Można pójść - ?

MAKROT
Można.

W. KSIĄŻĘ
Jawno?

MAKROT
Niewygodnie.

W. KSIĄŻĘ
I cóż tam knują - ?

MAKROT
Oni - ? - Knują zbrodnie.
Trzeba, żeby sam Książę podszedł, jak w romansie;
by mi zaufał, poległ...

W. KSIĄŻĘ
Jak na Sanszo-Pansie.
I dużo ich się schodzi?

MAKROT
Garść, partie - gromada.
To zależy. -

KURUTA
I gdzież to?

MAKROT
Kto przyjdzie, to gada
i można stan umysłu w dyjalogu czytać,
by tylko umiejętnie podsłuchać, pochwytać.
Słowa są urywane - lecz myśl jednolita.

W. KSIĄŻĘ
Tak gdybym ja tam poszedł sam...?

MAKROT
To nie wypada.
Mój ubiór wyszarzany, brudny, pfuj, jak szuja;
za dnia przyjść tu nie mogę, psami lokaj szczuje.
A żyć muszę dla dzieci - mam serce i czuję.

W. KSIĄŻĘ
I gdzież to - ?

MAKROT
Rzecz doniosła - niejawna, nietajna.

W. KSIĄŻĘ
Byłeś tam?

MAKROT
Wracam.

KURUTA
A sprytna sobaka!

W. KSIĄŻĘ
Gdzie to?

MAKROT
Na Świętojurskiej uliczna kloaka.

KURUTA
(zaśmiał się)
Cha cha.

MAKROT
Spisek odkryłem - wyjawię dowody.

W. KSIĄŻĘ
Łajdaku, coś ty chciał - ja mam pójść w łajna?

MAKROT
Tam mówiono o Księciu słowy szkaradnymi.

W. KSIĄŻĘ
I ty podły przychodzisz obrzucać mnie nimi?

MAKROT
Ja tam stałem na zimnie, o głodzie - z rozkoszą
chwytałem każde słowo; - powtarzałem [w] duchu:
Stój, postój - czekaj jeszcze, zapłacą dukatem,
dukatem płacą tym, co donos noszą.

W. KSIĄŻĘ
Co? I cóż? - Co przyniosłeś - co?

MAKROT
Ja cały w słuchu,
przy tym brudzie i wstydzie; - no, ja z tego żyję.
Książę płacisz.

W. KSIĄŻĘ
(rzuca pieniądz)
Masz. Gadaj.

MAKROT
"Pojednał się z bratem
i że to jest udane - że jest list od Cara -
i że trzeba dziś jeszcze" - ot, patrz, krople z czoła...

W. KSIĄŻĘ
Gadaj.

MAKROT
"Dziś jeszcze trzeba w pysk tego Mogola".

W. KSIĄŻĘ
Mnie!?

MAKROT
Ja tak myślę.

W. KSIĄŻĘ
Precz! - Mnie!?

MAKROT
To wyraźne -
bo oto tu są inne donosy ukaźne,
które wskazują - że się dziś - coś ma pojawić.
No, i wiadomo co - gdzie - to trza zdławić.

W. KSIĄŻĘ
Ale co!? - Co?! - Precz ty! - albo zostań jeszcze chwilę;
potem wydam rozkazy, ukaz; - ja tu mile
przepędzam czas - tak wy mnie napędzacie strachu.
Tak ja spokoju nie mam - ciągle w szachu. -
A kto mnie trzyma? - wy - tak to błazeństwo. -

MAKROT
Oni się modlić przychodzą na groby
w dnie narodowej, tak zwanej, żałoby.
Wtedy ja idę i śpiew intonuję
razem wspólnie z innymi, nawet popłakuję.
A w notesie kryjomie imiona spisuję
osób, które tam klęczą. - I tak na trop spisku
wpadam z lekka, powoli - na ich cmentarzysku,
gdy na ich głowy liście spadają zżółkniałe.
Oto tu mam notaty.

(dobywa papierów).

[W. KSIĄŻĘ]
Co - ? - Foliały całe?

[MAKROT]
Jeśli Książę przypomnieć raczy, w listopadzie....

W. KSIĄŻĘ
Listopad to dla Polski niebezpieczna pora - ?

MAKROT
Znacząca. - -

W. KSIĄŻĘ
A ty, widzę, jesteś zmora.

MAKROT
Tak teraz jest listopad - więc baczne mam słuchy.
Jest to pora, gdy idą między żywych duchy -
i razem się bratają.

KURUTA
(wybucha śmiechem)
Cha cha cha.

W. KSIĄŻĘ
(śmieje się)
Poeta.
Nowy Lamartine może? - Patrzaj - szpieg esteta.
Spisek - codziennie spisek....

KURUTA
Bo jest.

W. KSIĄŻĘ
Co dzień nowy.

KURUTA
Co dzień nowy.

MAKROT
Jest wszędzie.

KURUTA
W zawiązku.

MAKROT
Gotowy.

W. KSIĄŻĘ
A wszystko pierzchnie z rankiem - ze dniem - nocne mary
Tak wy, strachy - puszczyki dwa - ja nie dam wiary.

KURUTA
Wasza Książęca Mość nie drży - człowiek wojenny,
no, to dość; - trzeba. Książę, wydać rozkaz dzienny,
że wsio ma być spokojne - spokojnie tam w duszy:
jak usłyszę w rozkazie - tak strach się rozprószy.

W. KSIĄŻĘ
Ty żartowny.

KURUTA
Tak ja się na wszystko zgotuję.
A kto to jutro będzie pan - ?

W. KSIĄŻĘ

Tu ja panuję.
A ty mnie przy mnie milcz - o innym panu.

KURUTA
Ja miał na myśli Cara.

W. KSIĄŻĘ
Milcz.

KURUTA
I zamach stanu.
Słyszałem pode drzwiami - rozumiem, miarkuję.
Myśl genialna -

W. KSIĄŻĘ
Słyszałeś - ty - ja cię zakuję
w kajdany.

KURUTA
Tak się dowie Car.

W. KSIĄŻĘ
Car się nie dowie.
Ja cię owinę szarfą - szpieg - wszyscy szpiegowie,
precz wy ode mnie, precz - krew mi wyssali,
krew moją carską żłopać przyszli tu i tu chłeptali,
duszę wy moją brali w szpon; - piekła szatani,
i wlekli w noc. - - -

(wypędza obydwóch)
Ja sam - - skąd czekać mnie zwiastuna?
kto wyzwoli z mąk - - ? -

(widać lunę)

Co to? - - Pożarna łuna
- gaśnie - zapada - - - znów snop iskier bucha.
Cisza - - i coraz noc - - i pustość głucha.

(dzwoni)
A co?

OFICER SŁUŻBOWY
(wchodzi)
(salutuje)
Raport złożony - pożar ugaszony.
Na Solcu płonie szopa pusta - trochę słomy.

W. KSIĄŻĘ
Słomiany ogień - zgasł. -

OFICER SŁUŻBOWY
Cztery szwadrony
powróciły.

W. KSIĄŻĘ
Pożaru powód - ?

OFICER SŁUŻBOWY
Niewiadomy.

W. KSIĄŻĘ
Jak to - ? - Ha - nic - - tak - nic nie wiadomo;
tak - że to wszystko nic - - kto ma łakomą
duszę - - - czego? - - co?

(do Oficera)

Rozpędzić straże.
Niech idzie wszystko spać.

OFICER SŁUŻBOWY
(salutuje)
(wychodzi).

W. KSIĄŻĘ
(klaska).

LOKAJE
(wchodzą).

W. KSIĄŻĘ
Gasić lichtarze.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SCENA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SIÓDMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA ÓSMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DZIEWIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DZIESIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej