Mark Twain

NIESZCZĘSNY NARZECZONY AURELII

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JAK REDAGOWAŁEM DZIENNIK W TENNESSEE

NIESZCZĘSNY NARZECZONY AURELII

JAK KANDYDOWAŁEM NA GUBERNATORA

PODRÓŻ MIĘDZYPLANETARNA

SYTUACJA BEZ WYJŚCIA

DZIEJE GRZECZNEGO CHŁOPCZYKA

DZIEJE NIEGRZECZNEGO CHŁOPCZYKA

LITERATURA O WSPANIAŁOMYŚLNYCH UCZYNKACH

O FRYZJERACH

CHŁOPCZYK, POLICJANT I CHIŃCZYCY

OKAZOWY STARUSZEK

REWOLUCJA W PITCAIRN

LUDOŻERSTWO W WAGONACH

DZIEJE WENUS Z KAPITOLU

CZŁOWIEK, KTÓRY ZDEMORALIZOWAŁ HADLEYBURG

I

II

III

IV

PANI McWILLIAMS I DYFTERYT

PANI McWILLIAMS I PIORUNY

ROZCZAROWANIE

OBRAZ

SPRAWA WIELKIEGO KONTRAKTU MIĘSNEGO

ROGERS

ROMANS ESKIMOSKI

NIESZCZĘSNY NARZECZONY AURELII

GROTESKOWA AUTOBIOGRAFIA

Mark Twain

Ponieważ dwie czy trzy osoby oświadczyły niegdyś, że gdybym napisał autobiografię, przeczytałyby ją chętnie w wolnych chwilach, ulegam więc temu gorącemu żądaniu publiczności i oddaję jej do rąk moją historię.

Pochodzę z wielce szanownego, szlachetnego i starego rodu, którego korzenie sięgają głęboko w starożytność. Pierwszym z moich przodków, o którym ród Twainów posiada jaką taką wiadomość, był pewien przyjaciel domu nazwiskiem Higgins. Działo się to w XI wieku, kiedy moja rodzina żyła w miejscowości Aberdeen, w hrabstwie Cork, w Anglii. Dlaczego mój starożytny ród posługiwał się od tego czasu nazwiskiem matki, zamiast nazwiskiem Higgins - pozostaje tajemnicą, której nie bardzo chcieliśmy i chcemy dochodzić. Tkwi w tym jakiś bardzo zawiły i piękny romans, w który wolimy się raczej nie zagłębiać. Wszystkie stare rodziny postępują w ten sam sposób.

Artur Twain był człowiekiem niewątpliwie wybitnym: pełnił on zaszczytne funkcje poborcy rogatkowego w epoce Wilhelma Rufusa. Mając lat mniej więcej trzydzieści udał się do jednego z owych wspaniałych, staroangielskich miejsc wypoczynkowych, zwanego Newgate1, skąd nie było mu już dane powrócić. Zmarł tam nagłą śmiercią. August Twain narobił sporo zamieszania około 1160 r. Był to jegomość pełen humoru. Miał zwyczaj ostrzyć swą starą szablę, zaczajać się nocą w różnych zaułkach i rzucać się na przechodniów. Istnieją podejrzenia, że przeszywał on ludzi szablą, wyłącznie zresztą po to, aby obserwować ich zabawne konwulsje.

Miał on wrodzone poczucie humoru. Ponieważ jednak posunął się w tej dziedzinie nieco za daleko, władze przychwyciwszy go na tego rodzaju igraszce, oddzieliły jedną część jego ziemskiej powłoki od drugiej. Część ta została umieszczona w pięknym i wyniosłym miejscu na Temple Bar, skąd przodek mój mógł się swobodnie przypatrywać ludziom i spędzać czas na godziwej rozrywce. Żadne miejsce nie przypadło mu nigdy tak bardzo do gustu i do żadnego miejsca nie przywiązał się nigdy na tak długo.

Nasze drzewo genealogiczne wykazuje przez następne dwa wieki szereg szlachetnych rycerzy, którzy szli zawsze do bitwy z pieśnią na ustach tuż za armią i cofali się z dzikim wrzaskiem na jej czele.

Nie przynosi zaszczytu pamięci nieboszczyka Froissarta jego bezpodstawowe i ignoranckie twierdzenie, iż nasze drzewo genealogiczne posiadało zawsze, i to po swej prawej stronie, jedno tylko odgałęzienie, które rodziło owoce zarówno zimą, jak i latem. Na początku XV wieku żył Beau Twain z przydomkiem "Uczony". Posiadał on wielkie zdolności kaligraficzne i tak doskonale naśladował pismo każdego ze swych bliźnich, że można było wprost pęknąć ze śmiechu. Talent jego był niewyczerpanym źródłem humoru. Z czasem jednak przodek mój przyjąć musiał zobowiązanie tłuczenia kamieni na gościńcu i praca ta zepsuła mu rękę. Niemniej przeto prosperował on pomyślnie w tym przedsiębiorstwie kamieniarskim, w którym zatrudniony był z małymi przerwami przez czterdzieści dwa lata. Zmarł na stanowisku. Przez cały ten czas prowadził się tak wzorowo, że rząd widział się zmuszony odnawiać z nim kontrakt, ilekroć choćby na tydzień opuszczał przedsiębiorstwo. Był człowiekiem pełnym uroku. Cieszył się gorącą sympatią swych kolegów-artystów i był wybitnym członkiem ich dobroczynnego tajnego stowarzyszenia, zwanego potocznie "bandą kajdaniarzy". 

Strzygł się zawsze krótko i miał słabość do ubiorów w paski. Zmarł ku bezbrzeżnemu żalowi rządu. Była to ciężka strata dla kraju, już choćby ze względu na jego wzorową sumienność. 

W kilka lat później wystąpił na widownię dziejową znakomity John Morgan Twain. W r. 1492 przybył on do Ameryki wraz z Krzysztofem Kolumbem jako pasażer. Wydaje się, iż był to osobnik o zgryźliwym i niemiłym usposobieniu. W czasie podróży uskarżał się nieustannie na jedzenie i stale groził, że wysiądzie na ląd, choć nie miał raczej po temu okazji. Żądał wciąż świeżej ryby rzecznej. bardziej swym bagażem niż pozostali pasażerowie razem wzięci. 

Gdy okręt zanurzał się dziobem, przenosił swój "pakunek" na rufę i badał skutki tego. Gdy okręt zanurzał się rufą, nudził Kolumba o wydelegowanie kilku ludzi z załogi do przeniesienia "pakunku" na dawne miejsce. Nie było dnia, aby z dumnie podniesioną głową nie rozbijał się po pokładzie, nie drwił z dowódcy i nie wygłaszał głośno opinii, że Kolumb sam nie wie, jak płynie i dokąd dopłynie. Pamiętny okrzyk "Ziemia!" wzruszył głęboko każdego, tylko nie jego. Mój przodek wpatrywał się przez krótką chwilę w linię na horyzoncie, a potem powiedział: "Do diabła z ziemią, to tylko czółno!" Gdy przybył na pokład okrętu, przyniósł z sobą chustkę do nosa z monogramem B. G., bawełnianą skarpetkę z literami L. W. C., wełnianą skarpetkę, znaczoną D. F., i nocną koszulę z monogramem O. N. R. Niemniej jednak w czasie podróży zadręczał wszystkich owym "pakunkiem" i chełpił się W czasie burzy musiano kneblować mu usta, bo jego żale nad losem "pakunku" zagłuszały rozkazy dowódcy.

Człowiek ten nigdy bodaj nie był publicznie oskarżony o jakiekolwiek przestępstwo, ale zanotowane jest w dzienniku okrętowym jako curiosum, że chociaż przyniósł swój bagaż w gazecie, wyniósł go na brzeg w czterech skrzyniach, ogromnej pace i kilku koszach od szampana. Kiedy jednak powrócił na pokład z grubiańską pretensją, że brakuje mu wielu przedmiotów, i kiedy zaczął przeszukiwać bagaże innych pasażerów, przepełniła się miara cierpliwości i zrzucono go w morze. Przez długi czas przyglądano się z ciekawością falom, lecz żaden pęcherzyk nie wskazywał miejsca, w którym zanurzył się mój przodek; po chwili zauważono z przerażeniem, iż okręt zdany jest na łaskę fal, lina kotwiczna zaś zwisa luźno z dzioba. I znów zanotowano w pożółkłej księdze okrętowej taką oto dziwaczną uwagę: "Odkryto, że niemiły ten pasażer porwał kotwicę i sprzedał ją dzikim krajowcom. Co za łotr!" A jednak człowiek ten kierował się zacnymi i szlachetnymi popędami. Nie bez dumy przypominam, iż był on pierwszym z białych, który poświęcił się pracy nad ucywilizowaniem i edukacją Indian. Zbudował wygodne więzienie, zmontował szubienicę i aż do śmierci zwykł był mawiać z zadowoleniem, że miał na Indian wpływ znacznie szlachetniejszy i bardziej podniosły niż jakikolwiek inny reformator. W tym miejscu kronika staje się nagle bardziej mglista i kończy się niespodziewanie wiadomością, iż stary podróżnik, ponosząc skutki powieszenia pierwszego białego człowieka w Ameryce, doznał przy tym tak wielkich obrażeń, że przypłacił to życiem.

Prawnuk "reformatora" żył w roku tysiąc sześćset z kawałkiem. Występuje on w kronikach rodzinnych jako "stary admirał", chociaż historia nadała mu inne tytuły. Przez długi czas dowodził flotą lekkich, dobrze uzbrojonych statków i położył wielkie zasługi w pracy nad ściganiem okrętów kupieckich. Okręty, za którymi płynął lub które dojrzał swym sokolim okiem, szybko zazwyczaj mknęły po oceanie. Jeżeli jednak jakiś okręt guzdrał się w idiotyczny sposób, oburzenie jego nie miało granic. Kiedy nie mógł dłużej już zapanować nad sobą, zabierał taki okręt do siebie i starannie go ukrywał w oczekiwaniu, iż zgłoszą się poń jego właściciele. Nie zdarzało się to jednak nigdy. Pragnąc oduczyć marynarzy zagarniętego okrętu lenistwa i gnuśności, zmuszał ich do wzmacniających ćwiczeń i kąpieli. Nazywał to "chodzeniem po desce". Wszyscy jego podopieczni niezmiernie to sobie chwalili. Straciwszy nadzieję, że właściciele zgłoszą się po swoje okręty, admirał palił je zwykle, ponieważ nie mógł patrzeć na tego rodzaju marnowanie pieniędzy wydanych na ubezpieczenie od ognia. Wreszcie wspaniały ten wilk morski został ścięty w kwiecie wieku i u szczytu swej kariery życiowej, wdowa zaś po nim była przekonana aż do śmierci, iż gdyby operacji tej dokonano o kwadrans wcześniej, byłby wskrzeszony. 

Charles Henry Twain żył w drugiej połowie XVII wieku. Był to żarliwy i znakomity misjonarz. Nawrócił on szesnaście tysięcy mieszkańców wysp na morzach południowych i przekonał ich niemal, że naszyjnik z psich zębów i para binokli nie są dostatecznym przyodziewkiem do uczestniczenia w służbie bożej. Zacna jego trzódka kochała go bardzo, bardzo gorąco, gdy zaś pogrzeb jego się skończył, uczniowie powstali gromadnie (i wyszli z jadłodajni) ze łzami w oczach, mówiąc, że był to dobry, pulchny misjonarz i pragnęliby bardzo zjeść jeszcze coś z niego. 

Pa-Go-To-Wah-Wah-Pukketekiwis (Potężny Myśliwy o Świńskim Oku) Twain był ozdobą XVIII wieku. Pomagał całym sercem generałowi Braddockowi w zwalczaniu ciemiężyciela - Waszyngtona. On to właśnie strzelał zza drzewa siedemnaście razy do Waszyngtona. Aż do tego miejsca to piękne i romantyczne podanie, które znaleźć możecie w umoralniających książeczkach, jest zgodne z historią; kiedy jednak zbliżamy się do opowieści o tym, jak to przejęty zgrozą dzikus oświadczył po siedemnastym strzale, iż nie śmie już podnieść bezbożnej broni przeciw człowiekowi, przeznaczonemu widać przez Wielkiego Ducha do spełnienia wielkiej misji dziejowej - to tu zaprzeczyć musimy z całą energią temu wyraźnemu fałszowaniu historii. W rzeczywistości bowiem przodek mój wypowiedział następujące słowa: "To całkiem bezcelowe. Ten człowiek jest tak pijany, że chwieje się na nogach i nie mogę w żaden sposób go trafić. Nie mam zamiaru marnować więcej nabojów." Oto jaka była prawdziwa przyczyna zaprzestania kanonady po siedemnastym strzale - przyczyna bardzo prawdopodobna i zdobywająca bez zastrzeżeń nasze zaufanie. Ubóstwiałem zawsze opowiadania ze wspomnianej książeczki, żywiłem jednak podejrzenie, że każdy Indianin, strzelając w czasie bitwy dwukrotnie do któregoś z żołnierzy Waszyngtona (a dwa w ciągu stulecia z łatwością wzrosnąć może do siedemnastu), gdy chybił, nabierał przekonania, iż Wielki Duch przeznaczył tego żołnierza do wielkich celów. Mniemam, że jedyną przyczyną, dla której sprawa strzelania do Waszyngtona dostała się do podręczników historii, inne zaś analogiczne wypadki poszły w zapomnienie, jest fakt, że proroctwo Indianina spełniło się właśnie w odniesieniu do prezydenta. Niewątpliwie nie starczyłoby książek na całej kuli ziemskiej, aby pomieścić w nich wszystkie proroctwa, jakie wypowiedzieli Indianie i inne niepowołane indywidua - lecz listę proroctw spełnionych można by doskonale zmieścić w kieszonce od kamizelki.

Pragnę tu nadmienić, że niektórzy z moich przodków znani są w historii pod przydomkami, wobec czego nie widzę potrzeby streszczania ich dziejów ani nawet wyliczania ich wszystkich z nazwiska. Godzi się jednak wspomnieć, że Richard Brinsley Twain, alias Guy Fawkes, John Wentworth Twain, alias Jan z Szesnastoma Stryczkami, William Hogarth Twain, alias Jack Sheppard, Ananias Twain, alias baron Münchhausen, John George Twain, alias kapitan Kydd, wreszcie George Francis Twain, Tom Pepper, Nabuchodonozor i oślica Balaama - wszyscy oni należą do naszej rodziny, ale do gałęzi nieco oddalonej od głównej linii rodowej. Członkowie tej bocznej gałęzi różnią się od swego starożytnego pnia przede wszystkim tym, że w rodzinnym dążeniu do zdobycia sławy wybrali nędzną metodę gnicia w więzieniu, zamiast korzystania z dobrodziejstw szubienicy.

Nie jest rzeczą pożądaną, aby doprowadzić tego rodzaju wspomnienia zbyt blisko do swojej epoki. Lepiej wspomnieć jedynie niewyraźnie o pradziadku, następnie zaś przeskoczyć do swojej osobistej historii, co niniejszym czynię. Urodziłem się bez zębów i pod tym względem Ryszard III miał wyższość nade mną.

Urodziłem się jednak bez garbu i pod tym względem miałem przewagę nad nim. Moi rodzice nie byli ani zbyt ubodzy, ani też przesadnie uczciwi.

Ale przychodzi mi coś do głowy. Moja własna historia wydaje mi się wobec losów mych przodków tak licha i skromna, że bezpieczniej będzie pozostawić ją nienapisaną, aż do czasu kiedy i ja zostanę powieszony. Gdyby inne biografie, które miałem okazję czytać, poprzestały na przodkach, zanim nie zdarzy się podobny wypadek z ich właściwym bohaterem, byłoby to błogosławieństwem dla czytelnika. I cóż wy na to?

JAK REDAGOWAŁEM DZIENNIK W TENNESSEE

Lekarz zalecił mi w celach zdrowotnych wyjazd na Południe, wybrałem się więc do stanu Tennessee, gdzie wyrobiłem sobie posadę współpracownika w czasopiśmie "Wrzask Południowo-Amerykański". 

Kiedy wszedłem do lokalu redakcji, by rozpocząć pracę, zastałem naczelnego redaktora pisma, skurczonego we dwoje na stołku o trzech tylko nogach, podczas gdy jego własne nogi leżały przed nim na stole. 

W pokoju znajdował się jeszcze, oprócz pana redaktora, stół i fotel mocno zużyty. Obydwa te sprzęty, a więc tak stół, jak i fotel, uginały się pod stosem gazet, wycinków i rękopisów. Oprócz tego mieściła się w lokalu paka z piaskiem, zasypana niedopałkami cygar i papierosów, oraz piec z drzwiczkami wiszącymi precyzyjnie na jednej tylko zawiasie. Pan redaktor naczelny ubrany był w długi, czarny surdut oraz białe płócienne ineksprymable. Buty miał zgrabne i starannie oczyszczone. Ubioru dopełniała pomięta koszula, wielki pierścień z brylantem na palcu, stojący kołnierzyk archaicznego kroju i wzorzysty krawat o luźno zwisających końcach. Cały ten strój utrzymany był w stylu roku 1848. Redaktor palił hawańskie cygaro i widać szukał w myśli słowa do jakiegoś zdania, grasujące bowiem w czuprynie palce rozwichrzyły ją w niemożliwy sposób. Wyraz jego twarzy zdradzał wściekłość i okrucieństwo, toteż nietrudno było mi odgadnąć, że pisze w tej chwili jakiś niezwykle cięty artykuł. Ujrzawszy mnie, kazał mi przejrzeć miejscowe dzienniki i napisać "Przegląd prasy" z uwzględnieniem wszystkiego, co by mi się mogło wydać godne uwagi. 

Siadłem przy biurku i skreśliłem, co następuje: 

PRZEGLĄD PRASY TENESSYJSKIEJ 

Wydawcy tygodnika "Trzęsienie Ziemi" kierują się, jak się zdaje, jakimś nieuzasadnionym uprzedzeniem względem nowo powstającej kolei w Ballyhack. Jak nas informują, Towarzystwo Akcyjne wcale nie ma zamiaru ominąć osady Buzzardville. Przeciwnie, Towarzystwo uważa tę osadę za jeden z najważniejszych punktów linii kolejowej. Nie wątpimy przeto, że czcigodni panowie z "Trzęsienia Ziemi" zamieszczą niniejsze sprostowanie. 

Mr. John W. Blossom, utalentowany wydawca "Pioruna" oraz "Echa Wolności" w Higginsville, przyjechał wczoraj do naszego miasta i zamieszkał w hotelu Van Burensa. Zwracamy uwagę czytelników, że nasz kolega z "Wycia Porannego" myli się bardzo, zapewniając, że wybór Van Wartera nie jest jeszcze faktem dokonanym; nie wątpimy, że sprostuje on swój błąd. Niewątpliwie kolega nasz padł ofiarą nieporozumienia, w które wprowadziły go niekompletne listy wyborcze.

Niech nam będzie wolno stwierdzić z całym zadowoleniem, że miasto Blatherville stara się o zawarcie kontraktu z kilkoma przedsiębiorcami z New Yorku w celu wybrukowania swych ulic. Dziennik "Hura Codzienne" rozpatruje tę decyzję w sposób umiejętny i przypuszcza, że raz wreszcie dzieło to osiągnie pomyślny skutek.

Artykuł ten dałem redaktorowi, aby go przejrzał, poprawił lub zniszczył. Ten rzucił okiem, na dzieło mego pióra - i chmura przebiegła po jego obliczu. Przejrzał powtórnie artykuł i jego twarz przybrała wyraz gniewu. Nietrudno było dostrzec, że coś mu nie dogadza. Naraz redaktor podskoczył na krześle i zawołał:

- Do stu tysięcy diabłów! Czyż pan myśli, że w ten sposób można pisać? Czy może pan.

Nie zdarzyło mi się widzieć nigdy w życiu, aby jakieś pióro tak szybko kreśliło, mazało, Podczas gdy redaktor pracował, ktoś strzelił do niego przez otwarte okno i zepsuł całą - Ach! - wykrzyknął mój zwierzchnik. - To ten łotr Smith z "Wulkanu Moralnego"; To mówiąc wyciągnął zza pasa rewolwer i wystrzelił. Smith padł, trafiony w udo. sądzi, że czytelnicy mego organu zadowolą się taką wodą? Ho! ho! Pozwól pan pióro! poprawiało i niweczyło czyjeś słowa w sposób aż tak bezwzględny. symetrię mego ucha. powinien był stawić się tu wczoraj.

Zmieniło to kierunek drugiego wystrzału Smitha, który trafił w nieznajomego. Tym nieznajomym, któremu kula urwała palec, byłem ja.

Naczelny redaktor dalej prowadził swe dzieło zniszczenia na moim rękopisie. W chwili gdy kończył, wpadł przez komin granat ręczny i roztrzaskał piec na drobne kawałki. Poza tym nie wyrządził żadnej szkody, tylko jakiś drobny odłamek wybił mi parę zębów.

- Ten piec już na nic - zauważył naczelny redaktor.

Powiedziałem, że i mnie się tak wydaje.

- No, ale mniejsza o to. Niepotrzebny mi przy takiej pogodzie. Wiem, kto to zrobił. Dostanę go w swoje ręce! Patrz pan, oto jak powinno być napisane! Wziąłem rękopis. Tak był poskrobany i pomazany, że rodzona matka nie poznałaby go, gdyby ją kiedykolwiek posiadał. Teraz brzmiał, jak następuje:

PRZEGLĄD PRASY TENNESSYJSKIEJ

Nałogowi łgarze z tygodnika "Trzęsienie Ziemi" mów zamierzają obrzucić jadem swych plugawych oszczerstw grono uczciwych i dostojnych postaci; obecnie przedmiotem ich wstrętnych mistyfikacji stało się jedno z najświetniejszych przedsiębiorstw w ostatnich czasach - a mianowicie kolej żelazna w Ballyhack. W ich zwyrodniałych mózgownicach zrodził się pomysł, że kolej ta ominie osadę Buzzardville. Doprawdy, lepiej by się utopili w kałuży własnego kłamstwa, zanim by się mieli od nas doczekać lania, które im się prawdziwie należy. 

Kretyn z "Pioruna" i "Echa Wolności" znów się ukazał w naszym mieście. Stanął, osioł, u Van Burensa. 

Prosimy o zwrócenie uwagi na to, że łotr z "Wycia Porannego" z właściwą sobie perfidią podał w swojej szmacie, że Warter nie został wybrany! Nie bacząc na to, że apostolstwem dziennikarza amerykańskiego jest krzewienie wśród bliźnich prawdy, tępienie fałszu, kształcenie społeczeństwa, podnoszenie poziomu etycznego oraz obyczajności ogółu, że pod wpływem dziennikarza wszyscy winni stawać się łagodniejsi, litościwsi oraz pod każdym względem lepsi i szczęśliwsi - ten łotr spod ciemnej gwiazdy hańbi święte apostolstwo dziennikarstwa amerykańskiego rozsiewając oszczercze fałsze, wymysły i grubiaństwa. Obywatelom Blatherville'u zachciało się - bruków!!! Przydałoby się im raczej więzienie albo dom starców. Też pomysł! Brukować miasto, które ma ledwie jedną gorzelnię, jedną kuźnię i jedną szmatę w rodzaju dziennika "Hura Codzienne"! Nic więc dziwnego, że ten gad Bucker, redaktor "Hura Codziennego" - drze się wniebogłosy w tej sprawie, we właściwy sobie kretyński sposób sądząc, że gada do rzeczy! 

- Oto jak należy pisać z temperamentem. Styl cukierkowy w dziennikarstwie nie zda się na nic! 

W tej chwili z wielkim hukiem wleciała przez okno cegła i uderzyła mię w plecy. Usunąłem się, bo wydało mi się, że stoję komuś na drodze. 

- To zapewne pułkownik - rzekł redaktor. - Czekałem na niego dwa dni, w tej chwili powinien się tu pokazać. 

Miał słuszność. W chwilę potem stanął na progu pułkownik z rewolwerem w ręku. 

- Czy mam zaszczyt mówić z tchórzem, który wydaje to podłe pismo? 

- Tak, panie. Siadaj pan, proszę. Ostrożnie z krzesłem, brak mu jednej nogi; sądzę, że mam zaszczyt rozmawiać z bezczelnym kłamcą, pułkownikiem. 

- Właśnie. Mam mały rachunek do uregulowania z panem. Jeśli ma pan wolną chwilę, to moglibyśmy zacząć. 

- Mam do skończenia artykuł o "Wyraźnym postępie moralnym i intelektualnym w Ameryce", ale to nic pilnego. Zaczynaj pan.

Oba pistolety wystrzeliły jednocześnie. Naczelny redaktor stracił jeden kędzior ze swej bujnej czupryny, a kula pułkownika obrała sobie stałe lokum w najbardziej mięsistej części mego uda. Pułkownik miał nieco nadwerężone lewe ramię. Strzelił po raz drugi. Obaj chybili, ale ja dostałem swój udział; któryś bowiem przestrzelił mi rękę. Za trzecim razem przeciwnicy pogłaskali się zaledwie kulami, ja zaś miałem zranioną nogę w kostce. Wówczas powiedziałem, że chciałbym udać się na przechadzkę, zważywszy, że jest to sprawa prywatna, w której wrodzona delikatność nie pozwala mi brać dalszego udziału. Ale obaj panowie prosili mię, abym usiadł, zapewniając, iż bynajmniej im nie przeszkadzam. Po czym przystąpili do nabijania broni rozmawiając przy tym o żniwach i wyborach, a ja zająłem się opatrywaniem mych ran. Strzelanina rozpoczęła się na nowo, z ogromną zawziętością; każdy strzał był celny, z tym jednak, że na sześć kul pięć trafiło we mnie. Za szóstym strzałem pułkownik otrzymał śmiertelną ranę, po czym z właściwym sobie humorem stwierdził, że zmuszony jest się pożegnać majwe c ważne sprawy do załatwienia na mieście. Potem, zapytawszy o drogę do przedsiębiorcy pogrzebowego, opuścił nas. Redaktor zwrócił się do mnie:

- Oczekuję dziś gości na obiad i muszę się przygotować na ich przyjęcie. Zrobi mi pan prawdziwą grzeczność zastępując mnie tutaj i przyjmując interesantów.

Troszkę się wzdrygnąłem wobec perspektywy przyjmowania interesantów, ale zanadto byłem oszołomiony strzelaniną, która jeszcze mi huczała w uszach, aby zdobyć się na jakąkolwiek opozycję. Redaktor ciągnął dalej:

- Jones będzie tu o trzeciej, musi go pan wypoliczkować. Gillespie przyjdzie może wcześniej, trzeba wyrzucić go przez okno. Ferguson ma być koło czwartej, uśmierci go pan. Wydaje mi się, że to na dzisiaj wszystko. Gdyby miał pan chwilę swobodną, proszę napisać cięty artykuł na policję, a zwłaszcza zjechać głównego inspektora. Broń jest w szufladzie, naboje leżą w kącie, a za piecem są bandaże. W razie wypadku znajdzie pan na dole chirurga, dr Lanceta. Ogłasza się u nas, a my inkasujemy zapłatę w jego usługach lekarskich. Wyszedł. Dreszcz przebiegł mnie od stóp do głów. W przeciągu następnych paru godzin narażony byłem na tak straszliwe niebezpieczeństwa, że opuściła mnie wszelka pogoda umysłu i beztroska. Przyszedł Gillespie i on mnie wyrzucił przez okno. Jones zjawił się w porę i gdy zabierałem się do spoliczkowania go, wyręczył mnie w tym miłym zajęciu. Jakiś całkiem nadprogramowy przybysz pozbawił mnie części mych włosów. Inny nieznajomy, nazwiskiem Thompson, pozostawił mnie już w stanie zupełnej ruiny, zamieniając mą odzież w garść łachmanów. Na ostatek zostałem napadnięty i oblężony w kącie pokoju przez wściekłą tłuszczę jakichś redaktorów, policjantów i innych indywiduów, które klęły, wrzeszczały i wymachiwały mi nad głową bronią wszelkiego rodzaju, aż powietrze się rozjaśniło w pokoju od ciągłych błysków stali. Miałem właśnie wyrzec się stanowiska współredaktora, gdy powrócił mój zwierzchnik wiodąc za sobą gromadkę ożywionych i najwyraźniej zachwyconych nim przyjaciół. Wywiązała się bijatyka i mordownia, której żadne ludzkie pióro nie jest w stanie opisać. Ludzie nawzajem zabijali się, ćwiartowali, wysadzali w powietrze, wyrzucali oknami. Rozlegały się ponure bluźnierstwa i wściekłe okrzyki wojenne, po czym wszystko ucichło. W ciągu pięciu minut pokój się opróżnił i znalazłem się sam z redaktorem, skąpanym we krwi; spojrzeliśmy jednocześnie na obraz krwawego zniszczenia roztaczający się przed nami. 

On rzekł: 

- Polubi pan to miejsce, przywyknie pan do niego.

Odparłem: 

- Mam nadzieję, że zechce mnie pan uznać za wytłumaczonego; być może, iż z czasem nauczyłbym się pisać w sposób, który panu dogadza; nie wątpię, iżby mi się to udało, skoro tylko nabrałbym wprawy i oswoił się z językiem. Ale, prawdę rzekłszy, ta dosadność wyrażeń ma swoje niedogodności, a przy tym trudno tu pracować bez przerwy. Sam pan musi zdawać sobie z tego sprawę. Oczywiście, ta jędrność stylu ma na celu podźwignięcie poziomu umysłowego publiczności, ale ja nie życzę sobie tak dalece zwracać na siebie uwagę. Nie umiem też pisać swobodnie, gdy przerywają mi tak często jak dzisiaj. Owszem, podoba mi się to zajęcie, ale nie chciałbym, aby mi poruczano przyjmowanie interesantów. Wrażenia te są oryginalne, przyznaję, i mogą sprawiać pewną przyjemność, gdyby były sprawiedliwie rozdzielane. Ktoś strzela do pana przez okno i rani mnie; granat wpada przez komin pod pana adresem i wsadza kawał pieca prosto w mój nos; przyjaciel jakiś wpada, aby z panem zamienić parę grzecznościowych uwag, i tak mnie na wylot przedziurawia kulami, że nie jestem nawet w stanie zachować równowagi umysłowej; idzie pan sobie na obiad, tymczasem zaś przychodzi Jones - aby mnie policzkować, Gillespie - aby mnie wyrzucać przez okno, Thompson - aby mnie obedrzeć z wszelkiego odzienia, a jakiś nieznajomy zgoła osobnik skalpuje mnie z całą nonszalancją; wreszcie wpadają wszystkie okoliczne opryszki i swymi tomahawkami wypędzają ze mnie tę resztę ducha, która kołacze się jeszcze w moim ciele. Ogółem wziąwszy, w życiu moim nie zaznałem tylu wrażeń, co przez dzień dzisiejszy. Nie, panie. Lubię pana, lubię niewzruszony spokój, z jakim załatwia pan swoich interesantów, ale widzi pan, nie przywykłem do tego trybu życia. Serce południowca jest zbyt impulsywne, a gościnność południowca zbyt obcesowa dla nas, ludzi północy. Artykuliki, które dziś napisałem, a w których chłodne frazesy mistrzowską swą ręką wsączył pan gorącą esencję tennessyjskiego dziennikarstwa, poruszą nowe gniazdo szerszeni. Przyjdzie znów cała tłuszcza redaktorów; może będą głodni i będą musieli wyładować na kimś swe niezadowolenie. Chciałbym przedtem pożegnać pana. Uchylam się od wszelkiego udziału w tych uroczystościach. Przyjechałem na południe, aby podreperować moje zdrowie, i w tym samym celu chcę odbyć jak najprędzej podróż powrotną. Dziennikarstwo tennessyjskie stanowczo zanadto mnie podnieca.

Po czym pożegnaliśmy się z obustronnym żalem, a ja natychmiast wynająłem mieszkanie - w szpitalu.

NIESZCZĘSNY NARZECZONY AURELII

Fakty dotyczące poniżej opisanego wypadku przesłała mi w liście pewna młoda dama, zamieszkująca piękną stolicę San Jose. Nie znam jej wcale. Listy podpisuje po prostu "Aurelia Maria". Być może, że jest to imię fikcyjne, ale mniejsza o to. Biedne dziewczę jest wprost zgnębione przez nieszczęścia, jakie na nią spadły, a przy tym sprzeczne rady podstępnych wrogów i podmówionych przyjaciół wywołały w jej głowie taki zamęt, że biedactwo nie wie, jaką drogę ma obrać, aby wyplątać się z sieci trudności, w które, jak się zdaje, wplątała się już na zawsze. W trosce swej zwraca się o pomoc i radę do mnie, z elokwencją, która poruszyłaby serce posągu.

Posłuchajcie jej smutnej opowieści:

Kiedy miała lat szesnaście, pokochała - jak powiada - z całym oddaniem, cechującym natury namiętne, pewnego młodego człowieka z New Jersey. Nazywał się Williamson Breckinridge Caruthers i był o jakieś sześć lat od niej starszy. Zaręczyli się za wspólną zgodą krewnych i przyjaciół. Przez pewien czas życie ich wydawało się zabezpieczone od wszelkich trosk, zmartwień i niepewności, na jakie los skazuje innych ludzi. Lecz nagle koło fortuny odwróciło się. Młody Caruthers zaraził się ospą najzjadliwszego gatunku i kiedy wyzdrowiał, twarz jego wyglądała jak forma do wafli. Uroda jego przepadła raz na zawsze. 

Aurelia chciała zerwać z nim zupełnie, ale litość dla nieszczęśliwego kochanka przemogła. Odłożyła tylko dzień ślubu do następnego sezonu. Myślała, że się może coś zmieni. Akurat w przeddzień ślubu Williamson Breckinridge Caruthers, mając wzrok utkwiony w balon, wlazł w studnię i złamał nogę. Musiano uciąć mu ją nad kolanem. I znów Aureilię namawiano do zerwania z nim, ale i tym razem miłość zatriumfowała. Dziewczyna powtórnie odłożyła dzień ślubu i dała narzeczonemu nową szansę poprawy. 

I znowu zły los dotknął nieszczęśliwego młodziana. Utracił prawe ramię na skutek przedwczesnego wybuchu armaty w dzień uroczystości 4 lipca, a lewe oderwała mu maszyna do gremplowania. Serce Aurelii było prawie złamane. Czyż mogła nie wpaść w rozpacz, widząc, jak kochanek opuszcza ją po kawałku, i czując, tak jak ona to czuła, że nie starczy go już na długo, jeśli proces odejmowania będzie trwał nadal? Bezsilna, nie mogąca zmienić tego straszliwego przeznaczenia, zalana łzami i zrozpaczona, żałowała, jak pośrednik, który stracił na przetrzymanym towarze, że nie poślubiła go wcześniej, gdy nie uległ jeszcze tak znacznej dewaluacji. 

Mimo to dzielna dusza Aurelii wzięła górę. Dziewczyna postanowiła przeczekać cierpliwie wyjątkowo nieszczęśliwe okoliczności, jakie ścigały jej przyjaciela. 

Znów zbliżył się dzień ślubu i znów rozczarowanie okryło go swym cieniem. Caruthers rozchorował się tym razem na różę i oślepł na jedno oko. Krewni i przyjaciele narzeczonej wychodząc z założenia, że jej wyrzeczenie poszło już zbyt daleko, a w każdym razie o wiele dalej, niż pozwala rozsądek, wystąpili i stanowczo zażądali zerwania. Aurelia, wiedziona godną pochwały szlachetnością, odrzekła jednak, że po chłodnym rozważeniu sprawy nie znajduje, aby Breckinridge był winien i zasługiwał na naganę. 

Raz jeszcze odłożyła więc dzień ślubu i Caruthers złamał drugą nogę. Smutny to był dzień dla młodej dziewczyny, gdy ujrzała chirurgów niosących z uszanowaniem worek, o którego zawartości nauczyło ją już poprzednio nabyte doświadczenie. Serce powiedziało jej gorzką prawdę, że oto jeszcze jedna część jej kochanka przepadła na wieki. Poczuła, że teren jej miłości zmniejsza się z każdym dniem, a jednak na przekór rodzinie odnowiła swe zaręczyny. Zbliżał się szybko dzień ślubu, gdy nowa klęska spadła na młode stadło. Jednego tylko człowieka oskalpowali Indianie znad rzeki Owen, a człowiekiem tym był Williamson Breckinridge Caruthers. Jechał do domu z sercem pełnym radości, gdy nagle przyszło mu raz na zawsze rozstać się ze swą czupryną. W tej godzinie goryczy przeklinał zwodniczą litość, oszczędzającą jego głowę!

Aurelia znalazła się w końcu w prawdziwym kłopocie. Co dalej robić? Kocha w dalszym ciągu swego Caruthersa - pisze mi o tym ze szczerym kobiecym uczuciem - a raczej kocha to, co z niego pozostało. Ale rodzice całą siłą przeciwstawiają się mezaliansowi, ponieważ niezdolny do pracy konkurent nie posiada nic, a ona nie ma środków, aby oboje mogli utrzymywać się dostatnio. "Cóż mam więc począć?" - tymi strapionymi słowy zwraca się do mnie z nieśmiałą prośbą o radę.

Sprawa jest delikatna. Szczęście całego życia kobiety i przyszłość prawie 2/3 mężczyzny zawisły od mojej decyzji. Uświadamiając sobie ogrom odpowiedzialności, jaką wziąłbym na siebie, nie wyjdę poza malutką propozycję, którą można zarówno przyjąć, jak odrzucić. Mianowicie: jakże przedstawiałby się plan odbudowy? Jeżeli stać Aurelię na ten wydatek, niech zaopatrzy swego kochanka w drewniane ręce i nogi, niechaj mu kupi szklane oko i perukę, a wtedy niech go pokaże raz jeszcze. Potem niech mu zostawi po raz ostatni dziewięćdziesiąt dni - bez apelacji - na próbę, a jeżeli nie skręci karku przez ten czas, niechaj ryzykuje i wyjdzie za niego za mąż.

Nie zdaje mi się, Aurelio, aby twe ryzyko było wielkie. Jeżeli bowiem Williamson Breckinridge Caruthers trwać będzie nadal w swej skłonności do uszkadzania się przy każdej dobrej po temu okazji, to następny eksperyment wykończy go, a wtedy znajdziesz spokój czy jako panna, czy jako mężatka. W obu wypadkach drewniane nogi i inne ruchomości, jakie posiadał, zostaną przy tobie i nie stracisz nic... prócz ukochanych części szlachetnego, acz nieszczęśliwego małżonka, który chciał przecież jak najlepiej, ale intencjom jego przeciwstawiał się zły los.

Spróbuj, Mario Aurelio! Rzecz całą zbadałem uważnie. Upatruję w tym jedyny dla ciebie ratunek.

Co prawda, Caruthers miałby szczęśliwy pomysł, gdyby zaczął od złamania karku. Ale skoro uznał za stosowne obrać inną politykę i przeciągnąć sprawę jak najdłużej, sądzę, że nie powinniśmy mu robić za to wymówek. Widocznie sprawiało mu to przyjemność. Powinniśmy więc zrobić, co leży w naszej mocy, nie oddając się rozpaczy i wierząc, że wszystko jeszcze będzie dobrze.

JAK KANDYDOWAŁEM NA GUBERNATORA

Przed kilkoma miesiącami wysunięto moją kandydaturę na gubernatora stanu New York z listy niezależnych. Moimi kontrkandydatami byli pp. John T. Smith oraz Blank J. Blank. Wiedziałem, że posiadam niewątpliwą przewagę nad tymi panami w postaci dobrej reputacji. Wystarczyło spojrzeć na gazety, aby dowiedzieć się, że jeśli panowie ci cieszyli się kiedyś dobrą opinią, to czasy te minęły już bezpowrotnie. Nie ulegało wątpliwości, że mieli oni w ostatnich latach do czynienia z najbardziej podejrzanymi i brudnymi sprawkami. Kiedy jednak cieszyłem się w cichości ducha z mojej przewagi moralnej, to z radością tą mieszało się uczucie zażenowania, że moje nazwisko wymieniane będzie jednym tchem z nazwiskami tego typu indywiduów. Długo zwlekałem z przyjęciem kandydatury, aż wreszcie postanowiłem napisać w tej sprawie do mojej babki. Odpowiedź jej była zarówno szybka, jak i dobitna: 

"Nie popełniłeś w swym życiu niczego takiego, co mogłoby przynieść ci ujmę. Spójrz tylko na gazety, a zrozumiesz, jakimi osobnikami są panowie Smith i Blank. Zastanów się dobrze, czy chcesz poniżyć się do tego stopnia, aby rywalizować z ludźmi tego pokroju." Tak samo właśnie i ja myślałem! W nocy nie mogłem zmrużyć oka. Mimo wszystko jednak nie widziałem sposobu wycofania swej kandydatury. Byłem już zaangażowany i musiałem stanąć do walki. Przeglądając przy śniadaniu dzienniki natrafiłem na taką oto wzmiankę, która wytrąciła mnie całkiem z równowagi: 

KRZYWOPRZYSIĘSTWO 

Może by pan Mark Twain wytłumaczył nam dzisiaj, gdy staje jako kandydat na 

gubernatora przed swym narodem, jak to się stało, że w r. 1863 w miejscowości Wakawak w Kochinchinie czterdziestu czterech świadków udowodniło mu krzywoprzysięstwo, które popełnił, aby wydrzeć szmat pola bananowego z rąk nieszczęśliwej wdowy malajskiej i jej bezbronnej rodziny, dla której pole to było jedynym środkiem utrzymania. Nie wątpimy, że p. Twain w interesie zarówno swoim, jak i ludu, o którego głos zabiega, zechce sprawę tę wyjaśnić jak najrychlej. Czy jednak to uczyni? 

Myślałem, że pęknę ze zdumienia. Cóż za okrutne, straszliwe oskarżenie. Nie widziałem nigdy na oczy Kochinchiny! 

Nie słyszałem o żadnym Wakawaku! Nie potrafiłbym odróżnić pola bananowego od kangura! Nie wiedziałem, co począć. Byłem oszołomiony i bezradny. Dzień minął, a ja nic nie zrobiłem w tej sprawie. Nazajutrz ta sama gazeta zamieściła króciutką notatkę:

CHARAKTERYSTYCZNE

Godzi się zauważyć, iż p. Twain zachowuje znamienne milczenie w sprawie krzywoprzysięstwa w Kochinchinie.

(N. B. Przez cały czas walki wyborczej dziennik ten nie nazywał mnie inaczej, jak "Twain, ohydny krzywoprzysięzca".)

Następnie wpadła do mych rąk "Gazette", w której przeczytałem, co następuje:

PROSIMY O ODPOWIED�

Może by nowy kandydat na stanowisko gubernatora zechciał wyjaśnić nam pewną sprawę. Idzie o jego współlokatorów w Montanie, którym od czasu do czasu ginęły różne drobne, choć wartościowe drobiazgi. Dziwnym trafem znajdywano je zawsze u p. Twaina. Współlokatorzy byli zmuszeni udzielić mu dla jego własnego dobra przyjacielskiego napomnienia, po czym dali mu niezłą nauczkę i poradzili, aby pozostawił na stałe próżnię w miejscu, w którym zwykł był przebywać w obozie. Czekamy na wyjaśnienia p. Twaina w tej sprawie.

Czy można było zdobyć się na większą złośliwość? Nigdy w życiu nie byłem w Montanie. ("Gazette" nie nazywała mnie odtąd inaczej, jak "Twain, złodziej z Montany".) Brałem teraz do rąk dzienniki tak ostrożnie, jak człowiek, który podnosi kołdrę spodziewając się znaleźć w łóżku żmiję. W parę dni później znalazłem znów taki oto artykulik:

KŁAMSTWO PRZYGWOŻDŻONE

Złożone pod przysięgą zeznania pp. Michela O'Flanagana, esq. z Five Points oraz Snub Rafferty i Catty Mulligana z Water Street jednogłośnie dowodzą, iż fałszywe oświadczenie p. Marka Twaina na temat dziadka naszego kandydata pozbawione jest wszelkiego pokrycia w rzeczywistości. P. Twain ośmielił się mianowicie stwierdzić, iż zmarły dziadek powszechnie szanowanego p. Blanka J. Blanka powieszony został za rabunek uliczny, co jest ohydnym i ordynarnym łgarstwem. Jest rzeczą odrażającą, iż dla doraźnych celów politycznych nie daje się spokoju ludziom nawet w grobach obrzucając błotem ich czcigodne nazwiska. Kiedy pomyślimy o tym, jak wielce boleć muszą podobne zniewagi rodzinę i przyjaciół nieodżałowanego nieboszczyka, nie możemy oprzeć się chęci zaapelowania do szanownych wyborców, aby udzielili nauczki zdziczałemu oszczercy. Ale nie!

Pozostawmy go raczej na pastwę wyrzutów sumienia (chociaż jeśliby szlachetniejsi spośród czytelników zadali kłamcy obrażenia cielesne, nie ulega wątpliwości, że nie znalazłby się sąd, który potępiłby ich za ten wzniosły uczynek). 

Misterne ostatnie zdanie tego artykułu wywarło taki skutek, że "najszlachetniejsi spośród czytelników", opanowani szlachetnym oburzeniem, wyrzucili mnie w nocy z mojego własnego mieszkania łamiąc meble i okna oraz unosząc ze sobą to wszystko, co byli w stanie unieść. A jednak gotów jestem przysiąc na wszystkie świętości, że nigdy nie obraziłem pamięci dziadka p. Blanka. Więcej jeszcze, nie słyszałem o nim aż do chwili ukazania się wspomnianego artykułu. 

(Nawiasem mówiąc, dziennik ten nazywał mnie odtąd "Twain, profanator zwłok".) 

Następna wzmianka, która przykuła moją uwagę, brzmiała następująco: 

ŁADNY KANDYDAT 

Mark Twain, który miał wczoraj wygłosić mowę na wiecu niezależnych, nie przybył wcale na wiec. Lekarz jego doniósł telegraficznie, że p. Twain ma nogę złamaną w dwóch miejscach. Pacjent cierpi okropnie - itd. itd. i całe mnóstwo podobnych bredni. Niezależni wzięli to za dobrą monetę, teraz zaś udają, że nie wiedzą nic o prawdziwej przyczynie nieobecności tego indywiduum, które w swym zaślepieniu wybrali na kandydata. A przecież widziano wczoraj wieczorem, jak jakiś pijany osobnik zmierzał do mieszkania p. Twaina w stanie zupełnego zamroczenia. Jest obowiązkiem niezależnych dostarczyć nam dowodów, iż osobnik ten nie był p. Markiem Twainem. 

Nareszcie mamy ich w ręku! W tej sprawie nie ma miejsca na żadne kruczki i wybiegi! Lud zadaje im z całą mocą i naciskiem pytanie: "Kim był ten pijak?" Było to fantastyczne, całkiem fantastyczne, że właśnie moje nazwisko zamieszane było w podobną sprawę. Przeszło trzy lata minęły już od chwili, kiedy miałem w ustach ostatnią (Już od następnego numeru dziennik ów nazywał mnie stale: "Pan Delirium Tremens kroplę alkoholu.Twain".) 

W tym samym czasie zaczęły do mnie napływać w wielkiej ilości listy anonimowe. Treść ich była zawsze niemal jednakowa: 

Jak to było z tą kobietą, którą pan pobił, kiedy prosiła o jałmużnę? Poi Pry. 

Albo: Popełnił pan szereg łajdactw, o czym nie wie nikt prócz mnie. Radziłbym więc panu przesłać mi odwrotnie kilka dolarów, gdyż inaczej zrobię z tego użytek w gazetach. Handy Andy.

To chyba wystarczy. Mógłbym cytować więcej, gdybym chciał zmęczyć czytelnika. Wkrótce potem centralny organ republikański zarzucił mi przekupstwo na wielką skalę, zaś centralny organ demokratyczny przytoczył "fakty" świadczące, iż usiłowałem zyskać bezkarność w pewnych sprawkach za pomocą szantażu.

Z tej racji zyskałem dwa nowe przydomki: "Twain, brudny łapownik" i "Twain, podły szantażysta".

Odtąd domagano się ode mnie odpowiedzi ze wszystkich stron i z taką natarczywością, że nie tylko redaktorzy, ale również i przywódcy mego stronnictwa orzekli, iż dalsze milczenie z mej strony stanie się moją zgubą polityczną. Na domiar złego nazajutrz ukazał się w jednym z dzienników następujący artykuł:

PRZYJRZYJCIE MU SIĘ DOBBZE!

Kandydat niezależnych wciąż jeszcze milczy. Robi to dlatego, że nie ma dość odwagi, aby zabrać głos. Wszystkie oskarżenia przeciwko niemu są w pełni umotywowane, zaś swym milczeniem potwierdza on jeszcze stokrotnie ich słuszność. Niezależni, przyjrzyjcie się swojemu kandydatowi! Spójrzcie na ohydnego krzywoprzysięzcę, złodzieja z Montany, profanatora zwłok! Podziwiajcie tego deliryka, brudnego łapownika, podłego szantażystę! Zastanówcie się i powiedzcie, czy możecie złożyć wasze głosy na człowieka obciążonego tak wstrętnymi zbrodniami, który nie posiada nawet dość odwagi, aby pisnąć słówko w swojej obronie!

Nie, dłużej nie mogłem milczeć. Zanim jednak przygotowałem "odpowiedź" na tę potworną ilość zarzutów, jeden z dzienników zarzucił mi, że spaliłem dom wariatów li tylko dlatego, że przesłaniał mi widok z mojego okna. To wprawiło mnie w jakiś niesamowity lęk. Zaraz potem przeczytałem zarzut, iż otrułem mego wujaszka pragnąc zawładnąć jego majątkiem - zarzut połączony z żądaniem ekshumacji zwłok. Omal że nie zwariowałem! Następnie oskarżono mnie, że będąc dyrektorem przytułku używałem do najcięższych robót zniedołężniałych i bezzębnych staruszków. Zacząłem poważnie się wahać, czy nie wycofać się z tej całej awantury. Na koniec jednak, jako ukoronowanie wszelkich oszczerstw rzucanych na mnie przez przeciwników politycznych, nastąpiło zwołanie całej chmary dzieciaków różnej wielkości i maści i nakazanie im, by wołały w czasie mego przemówienia na wiecu: "Tatuś, tatuś!"

Dałem za wygraną. Uległem. Nie dorosłem widać do wysokiego stanowiska gubernatora stanu New York. Wycofałem moją kandydaturę, przy czym tak podpisałem się na mym liście:

"Z szacunkiem

M a r k T w a i n

niegdyś porządny człowiek, dziś ohydny krzywoprzysięzca, złodziej z Montany, profanator zwłok, deliryk, brudny łapownik, podły szantażysta itp."

PODRÓŻ MIĘDZYPLANETARNA

Otrzymaliśmy następujące ogłoszenie, które ze względu na jego sensacyjną treść, wzbudzającą ogólne i głębokie zainteresowanie, zamieszczamy w części artykułowej naszego pisma. Ufamy, że nasza decyzja w tej sprawie wymaga jedynie wyjaśnienia, nie zaś usprawiedliwienia.

Redakcja "New Herald"

OGŁOSZENIE

Niniejszym mam zaszczyt zawiadomić szanowną publiczność, że wraz z panem Barnumem wydzierżawiłem na pewien przeciąg czasu kometę; zarazem ośmielam się prosić publiczność, aby raczyła łaskawie poprzeć to nasze dobroczynne przedsięwzięcie. Mamy zamiar urządzić na komecie wygodne, a nawet luksusowe pomieszczenia stosownie do ilości osób, pragnących zaszczycić nas swymi względami i przedsięwziąć wielką wycieczkę dla zwiedzenia ciał niebieskich. W ogonie komety urządzimy milion prawdziwie wytwornych pokojów (zaopatrzonych w zimną i gorącą wodę, gaz, lunety, spadochrony, parasole itp.), a ilość tę możemy jeszcze powiększyć, jeśli tylko spotkamy się ze wspaniałomyślną zachętą ze strony publiczności. Otworzymy osobne sale bilardowe i koncertowe, kluby karciane, olbrzymie teatry i czytelnie. Na wierzchnim pokładzie zainstalujemy wspaniały park do jazdy konnej, z drogą żwirową długości 100 tysięcy mil. Postaramy się o wydawanie pism codziennych.

O d j a z d k o m e t y

Kometa opuści New York dnia 20 bm. o godzinie 10 wieczorem. Byłoby pożądane, aby łaskawi pasażerowie zgłosili się najpóźniej o godzinie 8 wieczorem, a to celem uniknięcia wszelkich nieporozumień i zamieszania. Nie jest pewne, czy potrzebne będą paszporty. Pasażerowie jednak zrobiliby roztropnie przygotowując się na tę ewentualność. Zabieranie psów niedozwolone. Nad bezpieczeństwem pasażerów czuwać będziemy nieustannie ze szczególną troskliwością. Dokoła całej komety zainstalowana jest silna poręcz żelazna; przekraczanie poręczy i wychylanie się surowo wzbronione, chyba w towarzystwie moim lub mego wspólnika.

S ł u ż b a p o c z t o w a

Zorganizujemy ją w sposób niezawodny. Rzecz prosta, funkcjonować będzie jedynie telegraf. Tak więc przyjaciele oddaleni od siebie o 20, a nawet 30 milionów mil, tj. zakwaterowani w krańcowych pokojach naszej komety, otrzymywać będą od siebie wiadomości najdalej w ciągu jedenastu dni. Nocne depesze za pół taryfy. Cały ten system telegraficzny pozostaje pod osobistym nadzorem p. Hale'a z Maine. Posiłki o każdej porze dnia i nocy. Za podawanie do pokojów specjalna dopłata. Nie obawiamy się bynajmniej jakichkolwiek nieprzyjaznych kroków ze strony innych planet. Na wszelki jednak wypadek zaopatrzyliśmy się w odpowiednią ilość moździerzy, ciężkich armat i włóczni. Historia uczy, że małe, odosobnione zbiorowiska ludzkie, tak jak np. mieszkańcy dalekich wysp, okazują wrogość względem przybyszów, co może zajść również i w tym wypadku z m i e s z k a ń c a m i g w i a z d dziesiątej i dwudziestej wielkości. W żadnym razie nie zamierzamy ubliżyć mieszkańcom jakiejkolwiek gwiazdy; przeciwnie, mamy zamiar traktować wszystkich z równą grzecznością i przyjaźnią. Nie pozwolimy sobie na to, aby ustosunkować się do małych gwiazdek inaczej niż do Jowisza lub Saturna. Powtarzam, iż nie uchybimy żadnemu ciału niebieskiemu; jeżeli jednak spotka nas jakaś niesprawiedliwość lub zniewaga ze strony bądź osób prywatnych, bądź też rządów jakiejkolwiek gwiazdy na firmamencie, wyciągniemy z tego bezzwłocznie konsekwencje. Nie będąc zwolennikami przelewu krwi, stać będziemy na straży naszych praw, nie tylko wobec poszczególnych gwiazd, ale nawet wobec całych konstelacji. Tuszymy, że na wszystkich planetach, od Wenus aż do Uranu, Ameryka, godnie przez nas reprezentowana, uczyni jak najlepsze wrażenie. Jeżeli zaś nie potrafilibyśmy wzbudzić miłości do naszego kraju, to w każdym razie potrafimy zmusić mieszkańców ciał niebieskich do respektu. Zabierzemy ze sobą bezpłatnie w i e l k ą i l o ś ć m i s j o n a r z y , którzy szerzyć będą prawdziwe światło wśród ciał niebieskich, które acz oślepiające fizycznie, pogrążone są jeszcze - niestety! - w moralnych ciemnościach. Zaprowadzi się również przymusową naukę. 

Kometa odwiedzi najpierw Marsa, następnie Merkurego, Jowisza, Wenus i Saturna. Pasażerom, którzy pragnęliby obejrzeć pierścienie, udostępnimy wszelkie środki lokomocji. Zwiedzimy każdą gwiazdę znaczniejszych rozmiarów i wyznaczymy dostateczny okres czasu na zwiedzanie ciekawszych okolic w głębi poszczególnych ciał niebieskich. 

Z w i e d z a n i e S y r i u s z a

zostało wykreślone z programu wycieczki. Na zwiedzanie Wielkiej Niedźwiedzicy, Słońca, Księżyca i Drogi Mlecznej, zwanej Golfstromem Niebios, przeznacza się szczególnie wiele czasu. Prosimy o zaopatrzenie się w ubiory odpowiednie do noszenia na Słońcu. Nasz program jest tak ułożony, że rzadko kiedy przejedziemy ponad 100 milionów mil bez odpoczynku. Pociągnie to za sobą konieczność częstych przystanków. Kwity bagażowe wydawane będą do każdego punktu na naszej trasie. Osoby, które przez oszczędność życzyłyby sobie odbyć tylko część naszej wycieczki, mogą zatrzymać się na dowolnej gwieździe i zaczekać na nasz powrót. Zwiedziwszy w ten sposób najsławniejsze gwiazdy i konstelacje naszego systemu, dotarłszy do najmniejszych iskierek, ledwo widocznych przez najlepsze teleskopy, przedsięweźmiemy dopiero 

Z d u m i e w a j ą c ą p o d r ó ż 

celem odkrycia niezliczonych światów, uwijających się po olbrzymich przestrzeniach, które rozciągają się w niezmierzonych obszarach bilionów i bilionów mil poza zasięgiem wszelkich teleskopów, tak że to, co my patrząc z Ziemi nazywamy naiwnie firmamentem, okaże się maleńkim, błyszczącym punkcikiem gdzieś pod nami, punkcikiem, który może mógłby zainteresować jakiegoś astronoma, ale który dla nas, obracających się w bezkresach nafosforyzowanych oceanów, wyda się nudnym i trywialnym drobiazgiem. Dzieci, zasiadające do stołu razem z dorosłymi, płacą pełną taksę. 

C e n a b i l e t u I k l a s y

z Ziemi do Uranu, łącznie z odwiedzinami Słońca, Księżyca i przydrożnych ciał niebieskich, wynosi zaledwie 2 dolary za 50 milionów mil. Podróżnym reflektującym na odbycie całej wycieczki przyznaje się znaczne ulgi. Moja kometa jest całkiem nowa, doskonale skonstruowana i nieużywana. Jej szybkość jest zadziwiająca, przebywa bowiem dziennie 20 milionów mil; mamy nadzieję, iż z wyborową załogą amerykańską i przy sprzyjającej pogodzie osiągniemy do 40 milionów mil. Zabrania się jak najsurowiej ścigania się z innymi planetami. Podróżni, którzy pragnęliby zmienić trasę lub też wrócić na Ziemię, mogą przesiąść się na inne komety, jesteśmy bowiem w kontakcie ze wszystkimi głównymi liniami komunikacyjnymi. Pełne bezpieczeństwo podróży zagwarantowane. Niepodobna bowiem zaprzeczyć, że niebo roi się od s t a r y c h z m u r s z a ł y c h k o m e t , które od dziesiątków tysięcy lat nie były dokładnie badane, a które, jak podejrzewamy, od dawna już powinny być zmienione w mgły lub zupełnie zlikwidowane; podkreślamy, iż z tym typem komet nie utrzymujemy żadnych stosunków. Pasażerom III klasy nie wolno przechadzać się po pokładzie.

Powodowani grzecznością rozesłaliśmy bezpłatne bilety generałowi Butlerowi oraz panom Shephardowi i Richardsonowi, oraz innym wielkim mężom, których zasługi położone dla dobra ludzkości nakazywały ułatwienie im odbycia tej miłej i luksusowej podróży. Osoby, które zamierzają odbyć całą podróż, będą szczególnie uprzywilejowane. Podróż zakończy się 14 grudnia 1991 r., kiedy to pasażerowie wysiądą w New Yorku. Czas podróży jest przynajmniej o 40 lat krótszy niż u konkurencyjnych komet. Wszyscy niemal deputowani, którzy nie uiścili swych długów, mogą wziąć udział w wycieczce, jeśli wyborcy pozwolą im na takie ferie. Każda niewinna rozrywka dozwolona jest na naszym pokładzie z wyjątkiem gier hazardowych i zakładów o bieg komety. Wszystkie stałe gwiazdy będą uszanowane, zaś takie gwiazdy, które nie ustaliły się jeszcze, zostaną ustalone; jeśli spowodowałoby to zamieszanie - trudno! Od naszego zamiaru nie odstąpimy.

Ponieważ pan Coggia wydzierżawił nam swą kometę, nie będzie ona nosiła jego imienia, lecz imię mego wspólnika. Pasażerowie mogą uzyskać prawo współudziału w eksploatacji nowych gwiazd, słońc, księżyców, komet, meteorów oraz magazynów grzmotów i błyskawic, które zostaną przez nas odkryte. Dotyczy to jednak tylko pasażerów płacących podwójną taryfę za przejazd. Właścicielom fabryk i wytwórni zwracamy uwagę, że z a b i e r a m y z e s o b ą a f i s z e r e k l a m o w e wraz z pędzlem i klajstrem, z których to przedmiotów można na bardzo przystępnych warunkach zrobić odpowiedni użytek w poszczególnych miejscach postoju. Zwolennikom palenia zwłok zwracamy uwagę, że jedziemy do bardzo gorących okolic, zaś warunki nasze są bardzo przystępne. Dla naszych pasażerów jest nasze przedsiębiorstwo rozrywką - dla nas przede wszystkim interesem.

B l i ż s z y c h i n f o r m a c j i na temat frachtu, zakwaterowania, trasy i tym podobnych spraw udziela mój wspólnik; moja osobista odpowiedzialność rozpoczyna się z chwilą załadowania komety. Jest rzeczą niezbędną, aby w chwili takiej jak obecna duch mój nie był zaprzątany drobnymi, kupieckimi szczegółami. Mark Twain

SYTUACJA BEZ WYJŚCIA

Raz albo dwa razy do roku otrzymuję list pewnego określonego rodzaju. Mimo iż rodzaj ten nie podlega żadnym istotnych zmianom ani co do formy, ani co do treści, nie potrafię przyzwyczaić się do tych listów - każdy z nich na nowo mnie zdumiewa. W taki sam sposób działa na mnie lokomotywa. Mówię do siebie: Widziałem cię tysiąc razy, ale zawsze jesteś cudem, zawsze niemożliwością; wynalezienie ciebie stoi wyraźnie poza zasięgiem geniuszu ludzkiego, nie możesz istnieć, nie istniejesz, lecz mam cię oto przed sobą! Leży przede mną list tego właśnie rodzaju, list bardzo stary. Chciałbym go opublikować - bo i cóż w tym złego? Autorka jego nie żyje już od dawna, a jeśli zataję jej nazwisko i adres - adres na tym świecie - przekonany jestem, że jej cienie nie będą miały mi tego za złe. Jednocześnie chciałbym opublikować odpowiedź, którą wówczas napisałem, ale która zapewne nie została wysłana. Jeżeli zaś ją wysłałem, co nie jest prawdopodobne, to chyba tylko w formie kopii, ponieważ mam przed sobą spięty z listem oryginał. Na ten rodzaj listów piszemy bowiem wszyscy odpowiedzi, których później nie wysyłamy bojąc się zranić kogoś, komu bynajmniej nie chcemy sprawić przykrości. Ja postępowałem tak wielokrotnie, a oto okaz korespondencji tego pokroju:

LIST

Drogi Panie!

Niewątpliwie będzie pan zaskoczony dowiadując się, kto zwraca się doń z prośbą o przysługę. Niech pan łaskawie powróci myślą do swego pobytu w kopalniach Humboldta w latach 1862-1863. Przypomina pan sobie, że pan, Clagett, Oliver i stary kowal Tillou mieszkaliście w szałasie położonym w głębi parowu, zaś w obozie było sześć chat z pali, wybudowanych już w pobliżu grzbietu górskiego, tam gdzie kończyły się działki. Szałas, w którym pan mieszkał, miał płócienny dach, przez który pewnej nocy wpadła krowa, co opisał pan w książce Roughing It- mój wujek Simmons przypomina sobie ten fakt doskonale. Mieszkał on w największej chacie w połowie drogi od grzbietu górskiego razem z Dicksonem, Parkerem i Smithem. Była to jedyna chata mieszcząca dwie izby: jedną na palenisko, drugą na prycze. Pan i pańscy przyjaciele byliście tam owej sławnej nocy, kiedy lokatorzy tej chaty mieli suszone placki jabłeczne - mój wuj lubi o tym opowiadać. Wydaje się dziwne, że suszone placki jabłeczne uchodziły wtedy za rzecz tak rzadką; ale były one istotnie rzadkością, co dowodzi, jak oddalone od świata i mało dostępne były wówczas kopalnie Humboldta i jak szczupły był miejscowy jadłospis. Szesnaście lat temu - to kawał czasu. Byłam wtedy małą czternastoletnią dziewczynką. Nigdy pana nie widziałam. Mieszkałam w Washoe. Tyle tylko, że wujek Simmons jeździł do was od czasu do czasu w okresie, kiedy pracował pan wraz ze swymi przyjaciółmi na jednej z działek. Pole było już bardzo dawno wyeksploatowane; nie zostało tam srebra nawet na zrobienie guzika. Nie widział pan nigdy mojego męża, ale on był tam po pańskim wyjeździe i mieszkał w tym samym szałasie, wówczas kawaler, obecnie zaś żonaty ze mną. Mój mąż często żałuje, że nie było tam fotografa, który zrobiłby zdjęcie tego szałasu. Mój mąż został kontuzjowany w szybie starego Hala Claytona, opuszczonym tak samo jak i inne, bo założywszy ładunek nie zdążył wygramolić się dość szybko, chociaż wspinał się z wszystkich sił. Odrzuciło go aż na tor, przy czym spadając na ziemię, przewrócił krajowca. Przez parę tygodni myślano, że tego nie przeżyje, ale wytrzymał i obecnie czuje się dobrze. Od tego czasu nic mu nie dolega. Wiem, że to długi wstęp, ale nie mam innego sposobu przypomnienia się panu. Nie wątpię, że w swej wielkoduszności nie odmówi mi pan wyświadczenia przysługi, o którą proszę: idzie mi o radę w związku z książką, której jestem autorką. Nie wyobrażam sobie niczego nadzwyczajnego na jej temat, prócz tego, że jest jak najbardziej prawdziwa i równie interesująca jak większość współczesnych książek. Jestem zupełnie nieznana w kołach literackich, a pan wie, co to oznacza, chyba że ma się kogoś wpływowego (tak jak pan), który może dopomóc i szepnąć komuś dobre słowo. Chciałabym omówić sprawę, szczególnie jeśli idzie o honorarium, z kimś poleconym mi przez pana.

Trzymam to w tajemnicy przed mężem i rodziną. Chciałabym sprawić im niespodziankę, w razie gdyby książka została wydana. Wierzę, że zainteresuje się pan tą sprawą i napisze list do jakiegoś wydawcy albo jeszcze lepiej odwiedzi go w moim imieniu i da mi znać o wyniku rozmowy. Proszę pana o wyświadczenie mi tej przysługi. Z najszczerszą wdzięcznością dziękuję za uwagę..." 

Wiadomo bez specjalnych badań, że bliźniaki tego oto kłopotliwego listu przebiegają ciągle i wiecznie wraz z pocztą we wszystkich kierunkach wzdłuż i wszerz kontynentu co dzień, co noc, co godzina, nieprzerwanie i niezmordowanie. Adresowane są do każdego znanego kupca, fabrykanta, finansisty, mera, posła, gubernatora, wydawcy, redaktora, pisarza, maklera - słowem, do każdej osoby podejrzanej o posiadanie "wpływów". Napisane są zawsze według jednego wzoru: "Pan mnie nie zna, ale znał pan kiedyś jednego z moich krewnych itp., itp." Pragnęlibyśmy wszyscy pójść na rękę tym petentom, bylibyśmy szczęśliwi mogąc to uczynić, chcielibyśmy im udzielić żądanej odpowiedzi, ale - mój Boże - jesteśmy bezsilni, gdyż list taki nie pochodzi nigdy od kogoś, komu można dopomóc w jakiś sposób. Ten, któremu potrafilibyśmy dopomóc, daje sobie sam radę; nie przyszło by mu na myśl zwrócić się do ciebie, obcego, bądź co bądź, człowieka, z prośbą o poparcie. Posiada on zdolności i wie o tym, że je posiada. Idzie przez życie z zapałem, energią, zdecydowaniem - i samotnie, najczęściej samotnie. A ów patetyczny list otrzymujesz od niezdolnego i bezradnego - jakiej, znając ten rodzaj pisania, udzielisz nań odpowiedzi? Co odpiszesz na te prośby i zaklęcia? Czy będziesz usiłował tłumaczyć, wyjaśniać? Poniższa stara odpowiedź na jeden z takich właśnie listów dowodzi, że próbowałem tego raz w życiu. 

ODPOWIED� 

"Droga pani! Znam pana H. i udam się do niego, jeśli po namyśle będzie pani uważała to za stosowne. Wywiąże się rozmowa; wiem z góry, jak się potoczy. Najprawdopodobniej tak: 

Pan H. - Jak pan ocenia jej książki? 

Pan C. - Nie znam ich.

H. - Kto był jej wydawcą? 

C. - Nie wiem.

H. - Miała wydawców, jak sądzę? 

C. - Ja... ja nie przypuszczam.

H. - Aha, więc pan myśli, że to jej pierwsza książka? 

C. - Tak sądzę. Tak przynajmniej mi się wydaje. 

H. - Co to za książka? Jakiego rodzaju? 

C. - Nie umiem powiedzieć. 

H. - Czy pan ją widział?

C. - Tak... tego... Nie, nie widziałem.

H. - Aha. A od jak dawna zna pan autorkę?

C. - Nie znam jej.

H. - Pan jej nie zna?

C. - Nie.

H. - Aha. Ale skąd pana zainteresowanie tą książką?

C. - Hm... Hm... Autorka napisała do mnie z prośbą o znalezienie jej wydawcy i wspomniała o panu.

H. - Dlaczegóż więc zwróciła się do pana, a nie do mnie?

C. - Chciała, abym wykorzystał moje wpływy...

H. - Mój drogi panie, cóż u licha mają za znaczenie wpływy w tej sprawie?

C. - Hm... Wydawało jej się, jak sądzę, że prędzej zgodzi się pan przeczytać jej rękopis, jeśli na pana wpłynę...

H. - Mój Boże! Przecież jesteśmy tutaj tylko od tego, aby czytać rękopisy, każdy rękopis, jaki do nas wpływa. Na tym polega nasz zawód. Dlaczegóż mielibyśmy zwrócić książkę bez czytania, jeśli jej autor nie jest nam znany? Byłoby to czystym wariactwem. Żaden wydawca nie robi takich głupstw. A na jakiej podstawie autorka tej książki zwróciła się do pana o poparcie, jeżeli nie jest pana znajomą? Musiała przypuszczać, że zna pan jej twórczość i zechce wypowiedzieć się na ten temat.

C. - Nie. Ona wiedziała, że nie znam jej twórczości.

H. - Więc cóż, u licha? Musiała mieć jednak jakieś dane po temu, sowe poprze pan jej książkę?

C. - Tak. Ja... ja znałem jej wujka.

H. - Pan znał jej wujka?

C. - Tak.

H. - Wielkie nieba! Więc pan znał jej wujka, jej wujek zaś - tę książkę. On poleca ją panu i w ten sposób łańcuch się zamyka. Dlatego też...

C. - Nie. To nie wszystko. Istnieją jeszcze inne więzy. Znałem chatę, w której wujek jej mieszkał w kopalni. Znałem również jego współlokatorów i niewiele brakowało, a poznałbym jej męża jeszcze jako kawalera. Poza tym znałem szyb, gdzie wybuchł przedwcześnie ładunek i skąd przyszły mąż autorki wzbił się w powietrze, lądując opodal na torze i przewracając Indianina z jak najgorszymi konsekwencjami.

H. - Dla niego czy dla Indianina?

C. - Nie pisała mi dla kogo. 

H. (z westchnieniem) - To naprawdę już za wiele! Nie zna pan autorki ani jej twórczości, nie wie pan, kto został zraniony w czasie wybuchu ładunku. Nie posiada pan ani jednego elementu, aby wyrobić sobie opinię o tej książce, więc chyba... 

C. - Znałem jej wujka. Zapomina pan o jej wujku. 

H. - Ale cóż z niego za pożytek? Czy znał go pan długo? Jak długo właściwie? 

C. - Hm... Nie mogę stwierdzić z całą pewnością, że go znałem, ale w każdym razie musiałem z nim się zetknąć. Trudno, wie pan, powiedzieć coś o tych sprawach, które działy się, bądź co bądź, już dość dawno... 

H. - Dawno? A kiedy właściwie miała miejsce ta cała historia? 

C. - Szesnaście lat temu. 

H. - Cóż za podstawa do oceny książki! Z początku powiedział pan, że to pana znajomy, a teraz nie jest pan już pewien? 

C. - O, z pewnością znałem go. W każdym razie sądzę, że musiałem tak przypuszczać. Jestem całkiem pewien... 

H. - A skąd ta pewność, że musiał pan tak przypuszczać? 

C. - No, bo ona przecież tak twierdzi w swoim liście. 

H. - Ona tak twierdzi?

C. - Tak. Właśnie. I znałem go na pewno, chociaż sobie tego nie przypominam. 

H. - Jak może pan być pewien tej znajomości, skoro jej pan sobie nie przypomina? 

C. - Nie wiem, tylko, widzi pan, ja wiem mnóstwo rzeczy, których nie pamiętam, i pamiętam wiele rzeczy, o których nic nie wiem. Tak ma się sprawa z wieloma wykształconymi ludźmi. 

H. (po przerwie) - Czy pana czas jest cenny?

C. - Tak. To jest... nie bardzo.

H. - Ale mój czas jest cenny. 

Wyszedłem więc, ponieważ robił na mnie wrażenie zmęczonego. Sądzę, że musi być przepracowany. Ja nigdy nie narażam się na to, gdyż znam fatalne skutki przepracowania. Moja matka drżała zawsze ze strachu, że się przepracowuję, ale ja nigdy tego nie czyniłem. 

Droga pani! Widzi pani, jak potoczyłyby się sprawy, gdybym poszedł do wydawcy. Oni nie interesują się wcale wujkami i tymi podobnymi historiami, ale interesują się książkami i naprawdę gorąco pragną czytać ich jak najwięcej, niezależnie od tego, kto je przysyła i kto pisze. Jeżeli pośle pani swoją książkę do wydawcy, jakiegokolwiek wydawcy, to zostanie ona z całą pewnością przeczytana i oceniona. Zapewniam panią, że tak się stanie."

DZIEJE GRZECZNEGO CHŁOPCZYKA

Żył sobie pewnego razu grzeczny chłopczyk, który nazywał się Jacob Blivens. Chłopiec ten zawsze słuchał rodziców, bez względu na to, jak dalece bezsensowne i głupie były ich rozkazy; poza tym odrabiał zawsze lekcje i nigdy nie spóźniał się do szkółki niedzielnej. Nie grywał nigdy w palanta, nawet wtedy gdy prosty rozum mówił mu, że jest to najpożyteczniejsza rzecz, jaką może zrobić w danej chwili. Nikt spośród innych chłopców nie mógł go zrozumieć, tak dziwnie sobie poczynał. Nie chciał na przykład kłamać, choćby to nie wiem jak było dogodne i rozsądne. Mówił, że kłamstwo jest rzeczą brzydką - i basta. Słowem, był on uczciwy aż do śmieszności. Dziwactwa Jacoba przechodziły wszystko na świecie. Nie chciał na przykład grywać w kamyki w niedzielę, nie chciał niszczyć gniazd ptasich, nie chciał podawać rozpalonych monet małpom kataryniarzy; jak widzimy więc, nie interesowały go żadne godziwe rozrywki. Inni chłopcy próbowali wytłumaczyć sobie jego postępowanie, ale nie mogli dojść do żadnego zadowalającego rezultatu... Jak już wspomniałem, utworzyli sobie oni jakiś mglisty pogląd, że jest on "nienormalny". Dlatego też wzięli go pod opiekę i nie pozwalali nikomu krzywdzić.

Ten grzeczny chłopczyk czytywał wszystkie książki, jakie zalecano do lektury w szkółce niedzielnej, i sprawiały mu one niezmierną przyjemność. W tym właśnie tkwiła cała tajemnica. Wierzył on w dobrych chłopczyków, o których mówią czytanki szkółek niedzielnych; żywił ku nim całkowite zaufanie. Ogromnie pragnął spotkać choć raz w życiu takiego wzorowego chłopczyka z krwi i kości, ale nigdy mu się to nie udało. Prawdopodobnie wszyscy oni wymarli przed nim. Kiedy czytał o jakimś szczególnie grzecznym chłopcu, to czym prędzej zerkał na koniec książki, by dowiedzieć się, co się z nim stało; gotów był bowiem przejść choćby tysiące mil, byle tylko móc ujrzeć go na własne oczy. Było to jednak bezcelowe: grzeczny chłopiec zawsze umierał w ostatnim rozdziale, przy czym rozdział ten zawierał rycinę przedstawiającą pogrzeb; dokoła grobu stali wszyscy jego krewni i dzieci ze szkółki niedzielnej w przykrótkich spodenkach i ogromnych kapeluszach i wszyscy płakali w chusteczki do nosa, na które zużyto co najmniej półtora jarda materiału. I zawsze tak się kończyło. Jacob nie mógł nigdy poznać ani jednego z tych grzecznych chłopczyków, już choćby z tego powodu, że umierali oni zawsze w ostatnim rozdziale. 

Jacob żywił szlachetną ambicję dostania się na karty podręcznika szkółki niedzielnej. Pragnął figurować w takiej książeczce z rycinami, które wyobrażałyby, jak dumnie odmawia oszukiwania swej matki, ta zaś z radości przyciska go do serca, jak stoi na ganku i daje centa biednej żebraczce z sześciorgiem dzieci i oświadcza jej, że może swobodnie wydać te pieniądze, lecz nie powinna być rozrzutna, ponieważ rozrzutność jest grzechem; i wreszcie, jak wspaniałomyślnie nie zgadza się poskarżyć na niegrzecznego chłopca, który stale czyhał na niego na rogu ulicy, gdy Jacob wracał ze szkoły, i bił go prętem po głowie, po czym gonił za nim do domu krzycząc: hi! hi! Takie miał ambicje młody Jacob Blivens. Pragnął dostać się do czytanki szkółki niedzielnej. Co prawda, było mu niekiedy jakoś nieswojo, gdy przypomniał sobie, że grzeczni chłopcy zawsze umierają. Podobało mu się życie, toteż zawsze była to najbardziej przykra karta w dziejach chłopczyka z czytanki szkółki niedzielnej. Wiedział, że być grzecznym chłopcem to rzecz niezbyt zdrowa. Wiedział, że być takim nienaturalnie grzecznym chłopcem jak chłopcy w czytankach jest rzeczą gorszą od suchot, wiedział, że ani jeden z nich nie był w stanie wytrzymać tego długo, toteż smutek ogarniał go na myśl, że jeśli zostanie uwieczniony w książeczce, to nigdy jej nie ujrzy; jeśli zaś książka będzie wydana przed jego śmiercią, to nie będzie miała powodzenia bez niezbędnej ryciny na ostatniej stronicy, wyobrażającej jego pogrzeb. Jakiż bowiem sens miałaby umoralniająca książka, skoro nie mogłaby przekazać ludziom rady i przestrogi, jakiej udzielił umierając swym współobywatelom? Tak więc w końcu postanowił zrobić najlepsze, co mógł uczynić w danych okolicznościach: żyć cnotliwie i wlec swą taczkę, póki sił starczy, mając w pogotowiu mowę przedśmiertną, przygotowaną na wszelki wypadek. Cóż, kiedy jakoś nic nie udawało się temu chłopcu! Nic nie działo się tak jak trzeba, tak jak pisano o grzecznych chłopczykach w czytankach. Bohaterom książeczek na przykład wiodło się wszystko znakomicie, a tylko tutaj wszystko działo się na opak. Gdy Jacob ujrzał, że Jim Blake kradnie jabłka, i stanął pod drzewem, aby odczytać mu kazanie o złym chłopcu, który spadł z jabłoni sąsiada i złamał sobie rękę, to Jim istotnie runął z drzewa łamiąc rękę jemu, podczas gdy sam nawet się nie zadrasnął. Jacob nie mógł tego zrozumieć. W książkach nigdy nie wyczytał nic podobnego.

Innym razem, gdy kilku niegrzecznych chłopców wtrąciło ślepego starca do błota, a Jacob nadbiegł, aby go podnieść i otrzymać odeń błogosławieństwo, to ślepcowi ani na myśl przyszło udzielić mu błogosławieństwa, przeciwnie, uderzył go kijem po głowie, twierdząc, że właśnie Jacob wepchnął go do kałuży.

Nie zgadzało się to z żadną moralną opowieścią w czytankach, Jacob przejrzał je wszystkie starannie, ale nie znalazł precedensu.

Niezmiernie pragnął znaleźć kulawego psa, bezdomnego i wygłodzonego przybłędę, chciał go sprowadzić do domu, odżywić i w zamian posiąść jego dozgonną życzliwość. I oto wreszcie znalazł takiego psa i poczuł się szczęśliwy. Sprowadził go do domu, nakarmił, lecz gdy chciał go pogłaskać, pies rzucił się nań i poszarpał mu całe ubranie, pozostawiając tylko nieduże strzępki z przodu, wskutek czego Jacob miał wygląd iście niezwykły! Zainterpelował w tej sprawie liczne autorytety, gdyż nie mógł wytłumaczyć sobie tego wypadku. Pies był tego samego gatunku co w książkach, lecz poczynał sobie zupełnie inaczej. I tak działo się we wszystkich sprawach. Cokolwiek przedsięwziął ten chłopiec - zawsze kończyło się dlań niepomyślnie. Te same czyny, za które chłopcy w czytankach otrzymywali nagrody, stawały się dlań najbardziej fatalnymi imprezami, w jakie mógł się był wplątać.

Pewnego razu idąc do szkółki niedzielnej ujrzał, jak kilku niegrzecznych chłopców zamierza wybrać się na przejażdżkę żaglówką. Widząc to przeraził się. Wiedział bowiem z czytanek, że chłopcy, którzy jeżdżą żaglówkami w niedzielę, zawsze toną. I oto pobiegł, by ich o tym uprzedzić, ale właśnie wtedy potknął się o patyk i sam wpadł do rzeki. Jakiś przechodzień wyciągnął go stamtąd, po czym doktor wypompował zeń wodę i tchnął weń życie swymi zabiegami; cóż kiedy Jacob zaziębił się i przez dziewięć tygodni leżał w łóżku. Najbardziej wszakże w tym wszystkim niepojęte było to, że owi niegrzeczni chłopcy najspokojniej w świecie jeździli sobie łódką przez cały dzień, po czym w całkiem niezrozumiały sposób wrócili do domu rozbawieni i cali. Wówczas Jacob oświadczył, że na nic podobnego nie natknął się w żadnych czytankach. Oszołomiło go to najzupełniej. Przyszedłszy do siebie poczuł się nieco zbity z tropu, mimo to jednak postanowił kontynuować swe cnotliwe eksperymenty. Wiedział, że jego dotychczasowe czyny nie nadają się jeszcze do umieszczenia w czytance, ale ufał, że dostanie się tam kiedyś, jeżeli wytrzyma do końca na swej drodze. A gdyby nawet nie udało mu się to przedsięwzięcie, to i tak pozostaje mu jeszcze na pociechę wygłoszenie mowy przedśmiertnej. Przestudiował ponownie swe książki i uznał, że nadszedł już czas, kiedy powinien zgłosić się do pracy jako posługacz okrętowy. Udał się tedy do kapitana statku ofiarowując mu swoje usługi, a gdy kapitan zapytał, czy ma jakieś rekomendacje, Jacob wyjął dumnie książeczkę z dedykacją i wskazał na słowa: "Jacobowi Blivensowi od kochającego nauczyciela." Ale kapitan statku był to snadź człowiek źle wychowany, oświadczył bowiem: "Po kiego diabła mi ten śmieć! Nie jest to żaden dowód, że umiesz zmywać naczynia i wylewać pomyje z kubłów." Po czym dodał, że nie potrzebuje go wcale. Było to niewątpliwie najniezwyklejsze zdarzenie w życiu naszego bohatera. W czytankach szkolnych dedykacja nauczyciela budziła zawsze jak najczulsze uczucia u kapitanów okrętów i otwierała posiadaczom tejże drogę do wszystkich honorowych i intratnych urzędów, jakimi dysponowali kapitanowie. Zawsze działo się tak we wszystkich książeczkach przeczytanych przez Jacoba. Teraz dopiero nie wiedział, co począć. 

Chłopcu temu nigdy się nic nie wiodło i nic nie działo w jego życiu tak, jak pouczały autorytety moralne z czytanek. Wreszcie pewnego razu poszukując niegrzecznych chłopców, którym chciał przeczytać jakieś kazanie, zastał ich całą zgraję na dziedzińcu starej huty; chłopcy ci bawili się czternastoma czy piętnastoma psami, które powiązali razem w długi łańcuch, po czym zamierzali ozdobić im ogony pustymi blaszankami po nitroglicerynie. Jacobowi serce zabiło mocniej. Usiadł na jednej z tych blaszanek, leżącej w błocie (Jacob nigdy nie zwracał uwagi na błoto, gdy chodziło o spełnienie obowiązku), ujął najbliższego psa za obrożę, po czym utkwił wzrok pełen wyrzutu w złym Tomie Jonesie. Ale w tym momencie wszedł na dziedziniec huty zarządca, pan McWolter, trzęsąc się z wściekłości. 

Wszyscy niegrzeczni chłopcy w lot się rozbiegli, tylko Jacob Blivens powstał w poczuciu swej niewinności i rozpoczął jedno z owych pięknych przemówień z czytanek szkółek niedzielnych, które zawsze zaczynają się od słów: "O, sir!", wbrew temu, że żaden chłopiec ani grzeczny, ani niegrzeczny nie zaczyna nigdy żadnego zdania zwrotem: "O, sir!" Niestety, zarządca nie czekał na koniec przemówienia. Chwycił Jacoba Blivensa za ucho, zakręcił nim, po czym grzmotnął go swą olbrzymią łapą w tylną część ciała z taką siłą, że nasz grzeczny chłopiec wyleciał przez dach i pomknął ku słońcu wraz z piętnastoma psami, które snuły się za nim w górze niby ogon latawca. Co się zaś tyczy przedśmiertnej mowy, to Jacob Blivens nie mógł już jej wygłosić, choć na ułożenie jej zmarnował tyle czasu. Prawdopodobnie wygłosił ją ptakom, albowiem większa część jego ciała spadła na szczyt drzewa w jednym powiecie, reszta zaś podzielona została skrupulatnie na cztery inne powiaty, skutkiem czego trzeba było aż pięciu badań sądowych, by wyjaśnić, czy Jacob żyje, czy też umarł i jak się to stało...

Tak oto zginął grzeczny chłopiec, który poczynał sobie niezmiennie w sposób szlachetny, ale osiągał zawsze rezultaty niezgodne z czytankami. Wszyscy chłopcy poczynający sobie w sposób podobny wychodzili na tym w czytankach jak najlepiej. Tylko z nim działo się inaczej. Los jego był, zaiste, niezwykły.

DZIEJE NIEGRZECZNEGO CHŁOPCZYKA

Był sobie na świecie niedobry chłopiec, którego nazywano Jim - mimo iż, jeśli państwo zechcecie wejrzeć w te sprawy, przekonacie się, że źli chłopcy w książkach przeznaczonych dla szkółek niedzielnych prawie zawsze noszą imię James. Dziwne, że ten właśnie nazywał się Jim, ale nie ma na to rady.

Jim nie miał chorej matki - pobożnej matki - która była chora na suchoty i chętnie zeszłaby do grobu, by odpocząć wreszcie, gdyby nie kochała tak bardzo swego syna i nie lękała się, że ludzie będą dlań zbyt surowi i zimni, skoro jej zabraknie. Większość złych chłopców w książkach szkolnych zwie się Jamesami i posiada chore matki, które uczą ich modlitwy wieczornej, nucą im żałosnym a czułym głosem kołysankę do snu, a potem całują ich na dobranoc, klęczą koło ich łóżka i płaczą.

Z tym jednak chłopcem sprawa miała się zupełnie inaczej. Nazywał się Jim, a matka jego była jak najzdrowsza, nie miała ani suchot, ani w ogóle niczego w tym rodzaju. Była zdrowa jak ryba, nie odznaczała się pobożnością, a przy tym wcale nie niepokoiła się o Jima. Zwykła ona mawiać, że jeżeli nawet Jim skręci kark, to będzie to mała strata. Usypiała go zawsze klapsami i nigdy nie całowała na pożegnanie: przeciwnie, wychodząc z pokoju targała go za uszy.

Razu pewnego ów zły chłopak ukradł klucz od spiżarnki, wlazł tam, najadł się konfitur, a do słoika dolał smoły, aby matka nie zauważyła braku. I podczas tej operacji nie ogarnął go wcale nagły lęk ani głos tajemniczy nie szepnął mu wcale: "Czy to dobrze nie słuchać mamy? Czy to nie grzech tak postępować? Dokąd idą niegrzeczni chłopcy zjadający konfitury swych dobrych, miłych matek?" Zły Jim nie ukląkł bynajmniej i nie przyrzekł solennie, że nigdy więcej nie będzie niegrzeczny, i nie wstał z lekkim sercem, i nie poszedł powiedzieć tego swojej mamusi prosząc ją o przebaczenie, a ona nie pobłogosławiła go ze łzami dumy i wdzięczności w oczach. Nie. Tak dzieje się z wszystkimi niegrzecznymi chłopcami w książkach szkolnych, lecz - chociaż jest to bardzo dziwne - z Jimem wszystko działo się inaczej. Jim pożarł konfitury, rzekł "klawo!" (według swojej wulgarnej maniery) - po czym zalał słoik smołą i znowu rzekł "klawo!", wreszcie zaśmiał się dodając, że "stara wścieknie się chyba, gdy to zobaczy". Gdy zaś ujrzała, Jim począł zaklinać się, że o niczym nie wie, po czym matka zbiła go rózgą i płakał on, nie zaś ona. Wszystko w tym chłopcu było niezwykle - wszystko działo się z nim inaczej, niż dzieje się z niegrzecznymi Jamesami w książkach szkolnych. 

Razu pewnego Jim wlazł na jabłoń farmera Acrone'a po to, by kraść jabłka; gałąź załamała się, to prawda, ale Jim nie spadł i nie złamał sobie ręki, przy czym nie pogryzł go zły brytan farmera i Jim nie przeleżał kilku tygodni w łóżku; nie wpadł w skruchę i nie stał się grzecznym chłopczykiem. O, nie! Nakradł jabłek ile wlazło, po czym najspokojniej w świecie zlazł z drzewa; z psem, który nadbiegł, aby go rozszarpać, dał sobie doskonale radę cisnąwszy weń z całej siły cegłą. Jest to rzeczywiście dziwne, gdyż nic podobnego nigdy nie zdarzyło się w tych miłych książeczkach w kolorowych okładkach, przedstawiających mężczyzn w przedziwnych frakowych marynarkach, grzybiastych kapeluszach i przykrótkich spodniach, kobiety zaś w sukniach, jakich nie spotyka się w życiu. Nie - nic podobnego nie trafia się w żadnej książce przeznaczonej dla naszych szkółek niedzielnych. Innym razem Jim skradł scyzoryk swemu nauczycielowi, a lękając się, że zostanie zdemaskowany i obity, wsunął scyzoryk w czapkę George'a Wilsona, syna biednej wdowy pani Wilson, chłopca moralnego, najbardziej przykładnego chłopca ze wsi, który zawsze słuchał matki i nigdy nie mówił nieprawdy, kochał swe lekcje i ubóstwiał szkółkę niedzielną. I kiedy scyzoryk wypadł mu z czapki i biedny George zwiesił głowę i poczerwieniał jak gdyby w poczuciu winy, a zasmucony nauczyciel musiał zarzucić mu kradzież i już, już zamierzał opuścić rózgę na jego drżące plecy - siwowłosy, nieprawdopodobny sędzia z sądu pokoju nie ukazał się nagle między nimi, nie wyciągnął uroczyście ręki i nie oświadczył: "Wara od tego szlachetnego chłopca, tam oto stoi przestępca! Przechodziłem właśnie podczas pauzy koło szkoły i - niezauważony przez nikogo - widziałem, jak dokonane zostało przestępstwo!" I po tym wszystkim Jima nie obito rózgami, a czcigodny sędzia, z pełnymi łez oczyma, nie wygłosił kazania i nie wziął George'a Wilsona za rękę i nie oświadczył, że taki chłopiec godzien jest lepszego losu, i nie kazał mu przyjść później do siebie, by mieszkał z nim pod jednym dachem, zamiatał mu biuro, palił w piecu, biegał na posyłki, rąbał drzewo, studiował prawo, był pomocnym żonie sędziego w gospodarstwie, zaś z całego pozostałego czasu korzystał dla swej zabawy, a za to wszystko otrzymywał po czterdzieści centów na miesiąc i rozkoszował się swym szczęściem. Nie. Tak byłoby się działo w książkach, ale tak nie stało się z George'em. Żaden stary krętacz sądowy nie wmieszał się do tej sprawy, toteż przykładny chłopiec George Wilson dostał lanie, Jim zaś cieszył się z tego, dlatego że Jim, proszę państwa, nienawidził przykładnych chłopców. Jim mówił, że "wstrętne mu są te zmokłe kury". Oto jak się wyrażał ten zły, niegrzeczny chłopiec.

Ale najdziwniejsze ze wszystkiego, co działo się z Jimem, było to, że pojechał on łódką na przejażdżkę w niedzielę i nie utonął; innym zaś razem spotkała go burza, gdy łapał ryby w niedzielę, i bynajmniej nie zginął od pioruna!

Możecie państwo przeglądać wszystkie książki szkółek niedzielnych od dnia dzisiejszego aż po najbliższe święta Bożego Narodzenia i nie spotkacie nigdzie podobnych fenomenów. Przeciwnie, przeczytacie tam, że wszyscy niegrzeczni chłopcy, którzy jeździli w niedzielę łódką, musieli niechybnie utonąć i że wszystkich niegrzecznych chłopców, których spotkała burza podczas łowienia ryb w niedzielę, musiał koniecznie zabić piorun. Łódki z niegrzecznymi chłopcami zawsze wywracają się i zawsze bywa burza, gdy niegrzeczni chłopcy łapią ryby w niedzielę. W jaki więc sposób ocalał Jim - pozostaje naprawdę tajemnicą.

Jim, jak się wydaje, był jakiś zaczarowany, tak, na pewno tak być musiało. Wszystko mu uchodziło płazem. Jim podsunął nawet słoniowi w menażerii paczkę tytoniu i słoń nie zmiażdżył mu czaszki trąbą. Innym razem zakradł się do kredensu po wodę miętową i wcale nie napił się przez omyłkę witriolu. Ukradł także ojcu fuzję, z której strzelał co niedzielę, i mimo to ani razu nie ustrzelił sobie trzech czy czterech palców. Raz w gniewie walnął swą najmłodszą siostrzyczkę w czoło, ale ona nie wiła się w bólach w ciągu długich dni letnich i nie umarła ze słowami przebaczenia na wargach, słowami, które zdwoiły cierpienia jego udręczonego serca. Nie, ona to przeżyła. A wreszcie Jim uciekł z domu i wstąpił do marynarki, ale wróciwszy do ojczyzny nie poczuł się osamotniony na świecie, dowiedziawszy się, że jego bliscy śpią na cichym cmentarzysku, zaś porośnięty winem dom jego dzieciństwa już niemal zapadł się ze starości. O, nie! Jim wrócił do domu pijany jak szewc i na samym progu ojczyzny - dostał się do komisariatu.

Wreszcie wyrósł i ożenił się, spłodził chmarę dzieci i raz w nocy zmiażdżył im wszystkim głowy siekierą; następnie zbogacił się na swoich łajdactwach i oszustwach; dziś jest najohydniejszym łotrem w swojej wsi rodzinnej, cieszy się ogólnym poważaniem i został wybrany do Kongresu.

Sami więc państwo widzicie, że żadnemu niegrzecznemu Jamesowi z książeczek dla szkółek niedzielnych nie wiodło się nigdy tak dobrze jak grzesznemu i najwidoczniej zaczarowanemu Jimowi.

LITERATURA O WSPANIAŁOMYŚLNYCH UCZYNKACH

Przez całe moje życie, począwszy od dzieciństwa, nie opuszczał mnie nałóg czytania znanego zbioru umoralniających opowiadań, skreślonych piórem znakomitego wszechświatowej sławy bajkopisarza. Czytałem je bądź gwoli nauce, bądź przyjemności, którą mi sprawiały. Zbiór tych opowiadań zawsze leżał u mnie pod ręką i zawsze, ilekroć poczynałem źle myśleć o rodzaju ludzkim, zwracałem się do niego, a on wnet rozpraszał moje mizantropijne skłonności. Za każdym razem, gdy przyłapywałem się na uczuciach egoizmu, zazdrości, złośliwości, brałem je do ręki, a one podpowiadały mi, co trzeba czynić, by odegnać od siebie jak najdalej te brzydkie przywary. I wielokroć żałowałem, że te wspaniałe opowiadania urywały się z reguły na jakimś szczęśliwym zdarzeniu, nie kontynuując historii poszczególnych bohaterów, poprzestając jedynie na wyliczaniu coraz to nowych czynów dobrych i szlachetnych. Pragnienie to rozrastało się w duszy mojej z takim uporem, że wreszcie postanowiłem zaspokoić je wymyślając dalszy ciąg tych opowiadań. Zabrałem się tedy do rzeczy i po wielu trudach i nader męczących studiach spełniłem swoje zadanie. Oto rezultaty mych wysiłków: dwie anegdoty uzupełnione dalszym ciągiem, który zdołałem dorobić dzięki mozolnej pracy.

SZLACHETNY PUDEL

Zdarzyło się raz, że miłosierny lekarz (lubiący czytywać książki) znalazł chorego, bezdomnego pudla ze złamaną łapą. Przyprowadził tedy biedne stworzenie do siebie, po czym, zestawiwszy kość i nałożywszy bandaż na uszkodzoną kończynę, przywrócił małemu włóczędze wolność i przestał myśleć o tym wypadku. Ale jakież było jego zdumienie, kiedy w kilka dni później otwierając drzwi ujrzał szlachetnego pudla, cierpliwie czekającego nań w towarzystwie innego psa-włóczęgi, który wskutek nieszczęśliwego wypadku miał też złamaną łapę. Dobry lekarz niezwłocznie przyniósł ulgę cierpieniom biednego stworzenia, chyląc przy tym głowę przed niewypowiedzianą łaską i miłosierdziem Boga, który obrał sobie tak niepozorne narzędzie jak biednego, bezdomnego pudla po to, aby obudzić etc., etc., etc...

C i ą g d a l s z y

Nazajutrz miłosierny lekarz zastał oba psy około swych drzwi. Pełne wdzięczności oczekiwały jego wyjścia, a obok nich zauważył dwóch dalszych psich inwalidów. I te kaleki zostały wnet wyleczone, po czym wszystkie cztery psy wyniosły się w świat pozostawiając miłosiernego lekarza bardziej niż kiedykolwiek wzruszonego i przepełnionego dziękczynnym zdumieniem. Minął dzień, nastał poranek. Koło drzwi siedziały już cztery opatrzone psy, a obok nich jeszcze cztery, spragnione opatrunku. Minął i ten dzień i nastał nowy, a oto już szesnaście psów, a pośród nich osiem nowych kalek, zajmowało trotuar przed jego domem, zaś przechodnie musieli je omijać. W południe wszystkie złamane łapy zostały obandażowane, ale dziękczynne zdumienie w duszy miłosiernego lekarza poczęło mieszać się z uczuciami o charakterze zupełnie innym, znacznie mniej cnotliwym. Raz jeszcze wzeszło słońce i rzuciło swe blaski na trzydzieści dwa psy - wśród nich szesnaście z połamanymi łapami - zajmujące cały trotuar i połowę jezdni; dwunodzy widzowie zajmowali resztę przestrzeni. Jęki rannych, radosne szczekanie uleczonych zwierząt oraz komentarze obecnych obywateli zlewały się w chór głośny i podniosły. Ruch na tej ulicy ustał. Dobry lekarz wziął sobie do pomocy kilku chirurgów i jeszcze przed świtem zdołał ukończyć swą filantropijną pracę, wszelako gwoli ostrożności wystąpił poprzednio z grona członków towarzystwa kościelnego, aby mieć możność wyrażania się z całą swobodą wymaganą przez okoliczności. Ale wszystko na świecie ma kres. Kiedy znowu zaświtał ranek i dobry lekarz, wyjrzawszy oknem, ujrzał zwarty, ogromny, ciągnący się hen w dal tłum psów wyjących błagalnie, wówczas rzekł:

- Muszę wyznać, że ogłupiły mnie książki; opowiadają one tylko o pierwszej przyjemnej części historii, o reszcie zaś milczą. Podaj po mi fuzję, sprawa zaszła zbyt daleko. Wyszedł z fuzją, lecz podczas tego niechcący nastąpił na ogon pudlowi z prawdziwej opowieści i pudel czym prędzej ukąsił go w nogę, ponieważ był wściekły. Bowiem wielka i podniosła sprawa, której oddawał się ten pudel, przyprawiła go o tak silny, niezwykły entuzjazm, że w słabym łbie psim zawirowało wszystko i stąd wścieklizna. W miesiąc potem litościwy lekarz konał w mękach wodowstrętu, a przywoławszy swych płaczących przyjaciół, tymi słowy odezwał się do nich: 

- Strzeżcie się książek. Ukazują one tylko połowę historii. Jeśli kiedykolwiek jaki biedny kaleka poprosi was o pomoc, a wy będziecie mieli wątpliwości co do rezultatów, jakie może mieć wasz dobry uczynek, to zachowajcie swe wątpliwości dla siebie, a proszącego o pomoc - raczej zabijcie. 

Z tymi słowy obrócił się twarzą ku ścianie i wydał ostatnie tchnienie. 

ŻYCZLIWY PISARZ 

Pewien biedny, młody, początkujący literat daremnie dobijał się o przyjęcie do druku swych rękopisów. Wreszcie, kiedy widmo śmierci głodowej zajrzało mu w oczy, opowiedział o swym smętnym położeniu pewnemu znakomitemu pisarzowi błagając go o radę i poparcie. Ten wspaniałomyślny człowiek bezzwłocznie odłożył swe własne sprawy na bok i zabrał się do czytania odrzuconych rękopisów. Skończywszy uścisnął serdecznie dłoń młodzieńcowi i rzekł: 

- Znalazłem tu pewne wartościowe rzeczy, niech pan zajdzie do mnie jeszcze raz w poniedziałek. 

O oznaczonej godzinie znakomity pisarz ze słodkim uśmiechem, nie mówiąc ani słowa, rozłożył przed młodzianem jeszcze wilgotny od drukarskiej farby tygodnik. Jakież było zdumienie biednego młodzieńca, gdy ujrzał na zadrukowanej stronie swój własny utwór! - Czy zdołam kiedykolwiek - zawołał padając na kolana i zalewając się łzami - podziękować panu za ten wspaniałomyślny uczynek! 

Znakomitym pisarzem był sławny Snodgrass, a owym biednym początkującym literatem, ocalonym w ten sposób od śmierci głodowej i całkowitego zapoznania, równie znakomity w przyszłości Snegsbay. 

Niechajże ten podniosły wypadek skłoni was do wysłuchania każdego początkującego literata, który potrzebuje pomocy. 

C i ą g d a l s z y 

Na przyszły tydzień Snegsbay ukazał się z pięcioma odrzuconymi rękopisami. Znakomity pisarz był tym nieco zdumiony, ponieważ ubiegający się o sławę literacką młodzieńcy proszą o pomoc, jak się wydaje, tylko raz. Pomimo to przerobił starannie te utwory, Usunąwszy zbędne kwiatki i wypełłszy kilka zagonów niestosownych przymiotników, po czym udało mu się uzyskać to, że dwa utwory zostały przyjęte do druku.

Minął dalszy tydzień i wdzięczny Snegsbay przybył z nowym towarem. Znakomity pisarz doznał był za pierwszym razem, gdy pomógł biednemu debiutantowi, uczucia najwyższej satysfakcji moralnej i z dumą przyrównywał się do wielkodusznych bohaterów, o których czytał w książkach. Teraz atoli począł podejrzewać, że w dziedzinie szlachetnych epizodów natknął się na coś całkiem nowego. Tu entuzjazm jego ostygł nieco. Ale pomimo wszystko nie był w stanie odepchnąć pracowitego młodego pisarza, który uczepił się go z tak wzruszającą prostotą i zaufaniem.

I oto wreszcie pokazało się, że znakomity autor począł zupełnie tracić siły pod ciężarem biednego początkującego pisarza. Wszystkie jego łagodne wysiłki, zmierzające do zrzucenia z siebie tego ciężaru, nie doprowadziły do niczego. Musiał co dzień udzielać rad, co dzień musiał zachęcać; zmuszony był bezustannie przerabiać utwory swego młodego przyjaciela, by je można było zaproponować redaktorom. Kiedy zaś młody poszukiwacz sławy wypłynął wreszcie na powierzchnię, zdobył od razu niezwykłą popularność opisując prywatne życie znakomitego pisarza z tak niepowszednim humorem, z tak dokładnymi i zjadliwymi szczegółami, że książka rozeszła się w zdumiewającej ilości egzemplarzy, a serce znakomitego pisarza pękło z urazy. Wydając ostatnie tchnienie wyszeptał: - Niestety, książki mnie oszukały; nie doprowadzają one całej historii do końca. O, przyjaciele moi! Strzeżcie się pracowitych, młodych literatów. Jeśli Bóg przeznaczył komuś śmierć głodową, nie ratujcie go, narażacie się bowiem na własną zgubę!

O FRYZJERACH

Wszystko na świecie podlega zmianom z wyjątkiem fryzjerów; ci nigdy się nie zmieniają. Twoje przeżycia w razurze, gdy wejdziesz tam po raz pierwszy, nie różnią się niczym od twych przeżyć aż do końca życia.

Tego poranka chciałem jak zwykle ogolić się. Kiedy zbliżałem się do drzwi fryzjerni z jednej strony, ktoś wchodził już z drugiej strony; rzecz, która zdarza się zawsze. Przyśpieszyłem kroku, trud mój był jednak daremny; człowiek ten wyprzedził mnie i zajął jedyne wolne krzesło - obsługiwane przez najlepszego fryzjera. Zdarza mi się to niemal codziennie. Usiadłem, w nadziei, że dostanę się w ręce lepszego z dwu pozostałych fryzjerów, ponieważ zaczął on już czesać swego klienta, podczas gdy jego kolega przygotowyważ się zaledwie do strzyżenia. Z żywym zainteresowaniem czekałem na wynik tych wyścigów, Kiedy zobaczyłem, że numer dwa dogania numer jeden, ciekawość moja przemieniła się w trwogę. Gdy numer jeden wstrzymał się, aby sprzedać komuś brylantynę i pozostał w ten sposób zdecydowanie w tyle, obawa moja przemieniła się w paniczny lęk. Gdy numer jeden przystąpił dzielnie do roboty i kiedy obaj jednocześnie zdjęli swym klientom ręczniki, ścierali im puder z twarzy i szansę ich wyrównały się, nie mogłem złapać tchu z emocji, ale w momencie kulminacyjnym numer jeden zatrzymał się jeszcze na chwilę, by przejechać grzebieniem przez brwi swego klienta; zrozumiałem wówczas, że numer jeden przegrał, i z wściekłością opuściłem fryzjernię, aby tylko nie wpaść w ręce numerowi dwa, gdyż nie posiadam na nieszczęście dość odwagi cywilnej potrzebnej do powiedzenia fryzjerowi, że wolę zaczekać na jego kolegę. Przez piętnaście minut kręciłem się po ulicy, a następnie wróciłem pełen jak najlepszych nadziei. Wszystkie fotele zostały tymczasem zajęte, a oprócz tego cztery osoby czekały na swą kolejkę w milczeniu, z ponurymi i nietowarzyskimi minami, jak wszyscy ludzie czekający u fryzjera. Usiadłem na starej kanapie i na wstępie zacząłem odczytywać tytuły kosmetyków reklamujących się we wszystkich możliwych językach; następnie odcyfrowałem nazwiska osób prywatnych umieszczone na różnego rodzaju flaszeczkach, liczyłem półki w szafie, przyglądałem się brudnym, postrzępionym i tanim obrazom ulicznych batalistów, portretom byłych prezydentów i półnagich Turczynek, jak również tej nudnej i sakramentalnej rycinie, przedstawiającej młode dziewczę, nakładające dziadkowi okulary; przeklinałem niesamowity hałas, sprawiany przez kanarka i drozda, bez których nie może się obyć żaden porządny zakład fryzjerski, aż wreszcie sięgnąłem po najlepiej zakonserwowany tygodnik ilustrowany z zeszłego roku i przeglądałem w nim obrazy przebrzmiałych faktów. 

Wreszcie przyszła na mnie kolej. Jakiś głos zawołał: "następny!" i - rzecz prosta - wpadłem w ręce fryzjera numer dwa. Tak bywa zawsze. Powiedziałem uprzejmie, że się śpieszę, a słowa te wzruszyły go tak głęboko, jak gdyby słyszał je po raz pierwszy. Podniósł mi głowę, podłożył ręcznik pod brodę, przy czym manipulował w przykry sposób koło kołnierzyka. Zanurzył swe pazury w mych włosach i postawił diagnozę, iż należy je obciąć. Odrzekłem, że wcale sobie tego nie życzę. Wtedy po raz wtóry przejechał niby grabiami po mych włosach i zauważył, że należałoby je ze względu na panującą modę podciąć z tyłu. Odpowiedziałem, że zrobiłem to już przed ośmioma dniami. Przyjrzał się uważnie mojej czuprynie, po czym spytał z lekceważeniem, kto mnie strzygł. Odpowiedziałem bez ceregieli: "Pan sam." Wówczas zabrał się do rozrabiania mydła, przeglądając się ciągle w lustrze, badając krytycznie swój zarost i niszcząc co większe pryszczyki. Nareszcie zaczął nacierać mydłem jedną stronę mej twarzy i miał właśnie przejść do drugiej, kiedy walka psów na ulicy skłoniła go do wyjrzenia przez okno. Walce tej przyglądał się do końca, przy czym przegrał zakład o 2 szylingi ze swym kolegą, co napełniło mnie radością. Namydlił mi twarz, pociągając przy sposobności dwukrotnie pędzlem przez moje usta, i zaczął właśnie masować mi twarz brudnymi rękami, kiedy dyskutując jednocześnie ze swym kolegą na temat walki psów wpakował mi w usta dużą porcję mydła.

Następnie zaczął ostrzyć brzytwę na starym rzemyku od spodni; przerywał tę czynność dość często, aby opowiedzieć o wczorajszym balu maskowym, w którym brał udział przebrany za króla, w czerwonej pelerynce i fałszywych sobolach. Był tak dumny z faktu, że miał jako partnerkę pewną damulkę, którą oczarował swymi wdziękami, że imał się wszystkich sposobów, aby przedłużyć to opowiadanie udając znudzenie z powodu docinków swych kolegów. Następnie przejrzał się w lustrze, odłożył brzytwę i uczesał się z wielką dokładnością, rozdzielając swe włosy z tyłu równiutkim przedziałkiem i szczotkując zawzięcie loczki nad uszami. W tym czasie mydło na mej twarzy wysychało i zaczęło wżerać się w skórę. Wtedy rozpoczął w końcu golenie naciągając mi skórę palcami i od czasu do czasu posługując się moim nosem jako trzonkiem do odwracania głowy, to w tę, to w ową stronę, przy czym w wielce sympatyczny sposób kaszlał i spluwał. Póki golił me policzki, nie odczuwałem bólu, ale kiedy przeszedł do podbródka, łzy zakręciły mi się w oczach. Nie przejmowałem się już faktem, że spoufala się zanadto z moją twarzą. Nie zwracałem już uwagi na ohydny odór czosnku, który wszyscy fryzjerzy konsumują w olbrzymich ilościach; obawiałem się bowiem, że mój oprawca zechce zapoznać się lada chwila z wewnętrzną budową mego ciała. W tej chwili wsadził mi w usta paluch chcąc dopomóc sobie w wygoleniu kącików ust, co umocniło mnie w przekonaniu, że fryzjer ten zajmuje się w razurze czyszczeniem lamp naftowych. Interesowało mnie zawsze, kto właściwie pełni te funkcje: fryzjerzy czy też sam właściciel; dziś dopiero przekonałem się o tym na własnej skórze. Dla wypełnienia sobie czasu bawiłem się odgadywaniem, w którym miejscu skaleczy mnie mój oprawca. Lecz zanim doszedłem do jakichkolwiek przypuszczeń, fryzjer zrobił mi pokaźną ranę na podbródku.

Teraz zaczął na nowo ostrzyć swą brzytwę, co powinien był uczynić raczej przedtem. Nie jestem zwolennikiem zbytniego wygalania i dlatego nie życzyłem sobie, aby golił mnie po raz drugi; usiłowałem tedy skłonić go do odłożenia brzytwy; obawiałem się bowiem, by nie brał się powtórnie do mego podbródka reagującego natychmiast zaczerwienieniem i pryszczami. Golarz zapewnił mnie, że pragnie jedynie zlikwidować niektóre nierówności; w tej samej chwili przejechał się brzytwą no wrażliwym miejscu, a bolesne następstwa nie dały na siebie długo czekać. Wtedy umoczył ręcznik w jakimś cuchnącym czerwonym płynie i w obrzydliwy sposób przykładał mi go do całej twarzy, tak jakby jakakolwiek ludzka istota kiedykolwiek tak się myła. Następnie wysuszył mą twarz jakimś gałganem, tak jakby jakakolwiek ludzka istota kiedykolwiek tak się wycierała. Później umoczył ręcznik w czerwonym płynie i przyłożył do rany, zalepił ranę białym proszkiem i na nowo starł wszystko ręcznikiem i bez wątpienia nie przerwałby tej czynności nigdy, gdybym go nie poprosił, aby zostawił sprawę naturalnemu biegowi rzeczy. Wówczas napudrował mi całą głowę i zaczął krytycznie przypatrywać się moim włosom; po chwili zaproponował mi nabycie shampoonu, gdyż włosy moje bardzo tego potrzebują. Ośmieliłem się wtrącić, że myłem sobie głowę poprzedniego dnia w kąpieli. Wówczas polecił mi pomadę pod nazwą "Przyjaciel Włosów Smitha". Kiedy odmówiłem, zaczął zachwalać nowe perfumy Jonesa, pod nazwą "Rozkosze Toaletowe". Gdy znów ustosunkowałem się negatywnie, chciał wtrynić mi pastę do zębów własnego wynalazku oraz starą brzytwę.

Gdy odrzuciłem i tę propozycję, powrócił do swej czynności, obsypał pudrem całe moje ciało nie wyłączając nóg, pomadował mimo mych protestów włosy, tarł je, czesał i na nowo targał, wyrwawszy mi zaś znaczną ich ilość, resztę zawzięcie szczotkował i w chwili gdy wyczesywał i brylantynował moje brwi zabawiając mnie opowieścią o zdolnościach swego czarno nakrapianego jamnika, usłyszałem gwizd południowego pociągu, na który spóźniłem się o 5 minut. Wtedy zerwał mi ręcznik spod brody, raz jeszcze przejechał się łapą po mej twarzy, pociągnął grzebieniem po brwiach i wesoło zanucił: "Następny!" W dwie godziny później fryzjer ten został tknięty apopleksją. Nie, nie wyjadę z miasta, zaczekam przynajmniej dzień. Nie mogę odmówić sobie przyjemności wzięcia udziału w jego pogrzebie!

CHŁOPCZYK, POLICJANT I CHIŃCZYCY

Parę dni temu, w San Francisco, "dobrze ubrany chłopiec, zdążający do szkoły niedzielnej, został zaaresztowany i osadzony w więzieniu za rzucanie kamieniami w Chińczyków".

Oto jak wygląda sprawiedliwość ludzka! Oto jak objawia się skłonność do znęcania się nad słabymi! San Francisco nie ma się naprawdę czym chlubić! W jakim duchu wychowywano bowiem to biedne dziecko! Skąd mogło przyjść mu do głowy, że rzucanie kamieniami w Chińczyków jest postępkiem karygodnym? Zanim opowiemy się przeciwko biednemu malcowi, zanim staniemy po stronie ciężko znieważonego miasta San Francisco, wysłuchajmy tego oto głosu obrony:

Czytamy, że był to chłopiec "dobrze ubrany" i uczeń szkoły niedzielnej. Wygląda więc na to, że idzie o syna zamożnych i być może nawet inteligentnych rodziców; ludzie tacy mają na pewno dość nikczenmości w naturze, aby karmić się prasą codzienną i jej informacjami. Możemy więc przypuścić, że nasz "przestępca" uczył się etyki przez cały tydzień, nie tylko w niedzielę.

W ten sposób niewątpliwie dowiedział się, że Kalifornia nakłada bezprawnie na robotników cudzoziemskich nadmiernie wysokie podatki, że każe im kopać złoto za darmo - wychodząc pewnie z założenia, że ludzie obcych ras nie wydają tyle na wódkę co przedstawiciele czystej rasy celtyckiej.

Niewątpliwie dowiedział się, jak wielka liczba nadużyć popełniana jest przy pobieraniu od nich podatków; ponieważ zaś ma to na celu zahamowanie dopływu Chińczyków do kopalń, uważane jest nie tylko za słuszne, ale nawet za wielce dowcipne. Niewątpliwie dowiedział się, że gdy biały człowiek ukradnie miseczkę do płukania złota (biały, tzn. Hiszpan, Meksykanin, Portugalczyk, Irlandczyk, Peruwiańczyk itp.), to zostanie wyrzucony z kopalni, jeśli zaś dokona tego Chińczyk - zostanie powieszony. Niewątpliwie dowiedział się, że w wielu stanach położonych nad Pacyfikiem tak mocny jest głód sprawiedliwości w sercach ludzkich, że gdy kiedykolwiek zdarzy się jakaś tajemnicza zbrodnia, natychmiast wołają: "Niech sprawiedliwości stanie się zadość!", i wieszają Chińczyka.

Niewątpliwie dowiedział się studiując codziennie połowę kroniki miejscowej w gazecie, że policja w San Francisco bądź nie istnieje, bądź śpi snem kamiennym; z drugiej zaś połowy musiał wywnioskować, że dokazuje ona istnych cudów, że odznacza się diabelską energią i skutecznością działania, bo "przodownik z właściwą sobie bystrością i szybkością orientacji" przychwycił chińskiego zbrodniarza na kradzieży kurczęcia; bo "dzielny sierżant po dłuższej obserwacji przychwycił wreszcie wielce podejrzanego Chińczyka, gdy ten kładł rękę na cudzej gazecie"; bo policjant taki a taki dokonał tego, a policjant inny tamtego, a wszyscy oni wyróżnili się po prostu tropieniem szylingowych przestępstw Chińczyków. Te sukcesy, osiągnięte kosztem największych nieszczęśników, służą do tego, aby odwrócić uwagę publiczności od prawdziwych i niebezpiecznych łotrów, hulających sobie swobodnie na wolności i kpiących z naszej znakomitej policji. 

Niewątpliwie dowiedział się, że prawodawstwo amerykańskie, w myśl konstytucji, dopuszczać powinno wszystkich nieszczęśliwych i szukających azylu do naszego kraju, bez żadnych opłat wjazdowych; że prawodawstwo to jednak orzekło, iż każdy Chińczyk musi być szczepiony przed wyjściem na ląd amerykański, za co płaci skarbowi państwa 10 dolarów, podczas gdy każdy doktor w San Francisco dokonałby tego zabiegu za 50 centów. Niewątpliwie dowiedział się, że Chińczyk nie posiada praw, które muszą być przez kogokolwiek respektowane; że nie posiada trosk, które mogą wzbudzać w kimkolwiek współczucie, że jego życie i wolność nie są warte centa, gdy białym ludziom potrzebny jest kozioł ofiarny; że nikt nie lubi Chińczyków, nikt ich nie toleruje, nikt nie oszczędza ich, gdy tylko może zadać im cierpienie; wszyscy - obywatele, gminy, a nawet samo państwo - prześcigają się w gnębieniu, nadużywaniu i prześladowaniu tych nieszczęsnych cudzoziemców. 

I - wobec tego - czyż można wyobrazić sobie coś bardziej naturalnego niż reakcję tego przemiłego chłopca, który idąc do szkoły i powtarzając sobie świeżo nabyte nauki moralne, pomyślał w duchu: 

O, właśnie zbliża się jakiś Chińczyk! Bóg wynagrodzi mnie, jeśli rzucę w niego kamieniem! 

I za to zaaresztowano tego malca i wtrącono do więzienia! 

Wszyscy dokoła uczyli go, że rzucanie kamieniami w Chińczyków jest rzeczą wzniosłą, ba - niemal świętą; ledwie jednak chciał przyczynić się do tej zbożnej akcji, został surowo ukarany, on - prostaczek, który wiedział od niemowlęctwa, że ulubioną rozrywką policji jest przypatrywanie się, jak rzeźnicy w San Francisco szczują psami bezbronnych chińskich przechodniów... 

Jeśli wziąć pod uwagę specyficzny humanitaryzm, w jakim wychowuje się młodzież na wybrzeżu Pacyfiku, to tym zabawniej brzmi rozporządzenie czcigodnych ojców miasta San Francisco, iż "nakazuje się policji, aby aresztowała chłopców, którzy w taki czy inny sposób dokonują napaści na Chińczyków". 

Mimo całego zakłamania i niekonsekwencji tego rozporządzenia jesteśmy zadowoleni i z niego; z całą pewnością zadowolona jest również policja. Aresztowanie chłopców nie łączy się bowiem z żadnym niebezpieczeństwem, pod warunkiem, że będą oni dostatecznie mali i że reporterzy z miejscowych gazet pozostaną równie lojalnie zachwyceni wyczynami policjantów, jak dotychczas.

Oto jak wyglądać będzie odtąd wzmianka tego typu w prasie San Francisco: "Dzielny i jak zawsze bojowy przodownik taki i taki dokonał wczoraj po południu po dłuższej walce aresztowania p. Tommy Jonesa" itp., itp.; tu nastąpią normalne wyliczenia wyczynów strażników bezpieczeństwa i końcowe hura: "Szczęśliwi jesteśmy mogąc donieść, że jest to już czterdziesty siódmy chłopiec, zaaresztowany przez walecznego policjanta od chwili wydania odnośnego rozkazu. Policja okazuje ostatnio aktywność zgoła wyjątkową i zdumiewającą. Nic równie wspaniałego nie miało dotąd jeszcze miejsca za naszej pamięci..."

OKAZOWY STARUSZEK

John Wagner jest najstarszym człowiekiem w Buffalo. Ma lat sto cztery i ostatnio przeszedł półtorej mili w przeciągu dwóch tygodni. Jest równie serdeczny i pogodny jak każdy z tych starszych panów, którzy tak uporczywie i męcząco afiszują się po gazetach, i na pewno nie ustępuje im pod żadnym względem.

Ostatniego października przeszedł podczas ulewy wzdłuż pięciu kamienic nie używając żadnej innej osłony prócz parasola i oddał swój głos na Granta, zaznaczając, że głosował już na czterdziestu siedmiu prezydentów, co zresztą było kłamstwem. Wczoraj przybyło dla niego z New Yorku drugie wydanie "Gęstych Włosów" i oczekuje nowego garnituru zębów z Filadelfii.

W przeszłym tygodniu ożenił się z dziewczyną, która ma sto dwa lata i jeszcze przyjmuje bieliznę do prania. Byli oni zaręczeni przez osiemdziesiąt lat, lecz rodzice uporczywie odmawiali im swego pozwolenia. Trzy lata temu jednak zgodzili się. John Wagner jest o dwa lata starszy od weterana z wyspy Rhodos, a jednak ani razu w ciągu swego życia nie spróbował kropli spirytusu, chyba... chyba że będziemy liczyli wódkę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

REWOLUCJA W PITCAIRN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LUDOŻERSTWO W WAGONACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEJE WENUS Z KAPITOLU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZŁOWIEK, KTÓRY ZDEMORALIZOWAŁ HADLEYBURG

I

II

III

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI McWILLIAMS I DYFTERYT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI McWILLIAMS I PIORUNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZCZAROWANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPRAWA WIELKIEGO KONTRAKTU MIĘSNEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROGERS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROMANS ESKIMOSKI

Tak, opowiem panu coś z mojego życia, coś, co pana zainteresuje, panie Twain - mówiła łagodnie, a jej uczciwe oczy spoczęły na mojej twarzy - bo to uprzejmie i ładnie z pana strony, że mnie pan lubi i chce się czegoś o mnie dowiedzieć.

W zamyśleniu zaczęła małym kościanym nożykiem zdrapywać z policzka tłuszcz wielorybi i przenosić go na futrzany rękaw. Spoglądała przy tym na zorzę polarną rozlewającą po niebie swe płomienne rzeki, aby pokryć bogatymi barwami tęczy płaszczyzny zasłane śniegiem i katedry lodowców. Był to widok olśniewający pięknością i przepychem. Otrząsnąwszy się z krótkiego zamyślenia dziewczyna usiadła sobie wygodnie na bloku lodowym, który służył nam za kanapę, a ja przygotowałem się do słuchania. Była to piękna dziewczyna, piękna z punktu widzenia eskimoskiego. U nas powiedziano by, że jest cokolwiek za tłusta. Skończyła właśnie lat dwadzieścia i bezsprzecznie uchodziła za najbardziej czarującą z całego plemienia. Nawet i teraz, na otwartym powietrzu, ubrana w niekształtne, szerokie futro, w męskie spodnie i buciska oraz wielki kapelusz, zachwycała piękną twarzą. Figurę trzeba było przyjąć na wiarę. Wśród gości przychodzących, aby pożywić się przy gościnnym korycie jej ojca, nie widziałem ani jednej dziewczyny dorównującej jej urodą.

Mimo to nie była zepsuta. Słodka, szczera, naturalna, wiedziała może, że jest piękna, nigdy jednak nie dawała po sobie poznać, że wie o tym.

Już od tygodnia towarzyszyła mi codziennie, a im lepiej ją poznawałem, tym więcej ją lubiłem. Wychowana została z czułą starannością w atmosferze niesłychanie, jak na podbiegunowe stosunki, subtelnej. Ojciec jej był głową plemienia i reprezentował szczyt kultury eskimoskiej. W towarzystwie Lasci - było to jej imię - przebyłem długie drogi na saniach zaprzężonych w psy, razem przebrnęliśmy przez wielkie pola śnieżne. Towarzystwo jej było zawsze miłe, a rozmowa zajmująca.

Chodziłem z nią na ryby - nie wsiadałem jednak do jej zdradliwej łódki, nie, po prostu biegłem za nią po lodzie patrząc, z jak niesłychaną precyzją posługuje się swym długim oszczepem. Razem chodziliśmy na foki. Kilkakrotnie nawet przyglądałem się stojąc na uboczu, jak wypuszczała wraz z rodzicami tran z przyholowanego wieloryba. Raz towarzyszyłem jej przez jakiś czas, gdy wyruszyła na polowanie na niedźwiedzia. Przed końcem jednak zawróciłem, ponieważ w głębi duszy czuję lęk przed niedźwiedziami.

A oto jak brzmiało jej opowiadanie:

- Plemię nasze, jak i inne plemiona, od wieków przywykło do wędrówek przez zamarznięte morza. Przed dwoma laty jednak ojciec mój, zmęczony ustawiczną wędrówką, zbudował sobie ten oto wielki dom ze złomów zamarzniętego śniegu. Niech pan spojrzy na niego: ma siedem stóp wysokości i jest trzy czy cztery razy dłuższy niż wszystkie inne. Odtąd zamieszkaliśmy tutaj.

Ojciec mój był bardzo dumny ze swego domu i miał rację. Jeżeli pan mu się przyjrzał uważnie, to zauważył pan, o ile lepiej i wykwintniej jest umeblowany niż zwykłe domy. Jeżeli nie, to niech go pan obejrzy, a przekona się pan, że zbytkownym urządzeniem przewyższa naprawdę zwykłą miarę. Na przykład w tym końcu, który nazwał pan salonem, wzniesiono specjalną platformę, aby goście i rodzina mogli wygodniej siedzieć przy jedzeniu. Jest to największa platforma ze wszystkich, jakie pan w życiu widział, prawda?

- Tak, Lasco - odrzekłem. - Masz zupełną słuszność. Nic podobnego nie posiadają nawet najwykwintniejsze domy w New Yorku. 

Wiadomość ta zapaliła w jej oczach iskry dumy i radości. Zauważyłem to i postanowiłem wyzyskać. 

- Wiedziałam od razu, że będzie to dla pana niespodzianką - powiedziała. - I jeszcze jedna rzecz. Futra na tym wzniesieniu są dużo puszystsze niż w innych domach. Wszystkie rodzaje futer: foki, wydry, srebrne lisy, niedźwiedzie, nurki i sobole leżą tam jedne na drugich. Podobnie zasłane są stojące pod ścianami ławy ze złomów lodowych, które nazwał pan łóżkami. Czy wzniesienia i ławy do spania w domu pana lepiej są zaopatrzone? - Nie, nie są nawet w przybliżeniu tak dobrze zaopatrzone. 

Znów sprawiłem jej przyjemność. Miała na myśli jedynie ilość futer, w jaką jej papa-esteta zaopatrzył swój dom, a nie ich jakość. Mogłem uświadomić ją, że te stosy bogatych futer stanowią wielki majątek, przynajmniej w moim kraju, ale nie zrozumiałaby tego. Rzeczy tych w jej plemieniu nie zaliczano do bogactw. 

Mogłem jej powiedzieć, że to, co ma na sobie, że codzienny strój przeciętnej osoby z jej otoczenia wart jest tysiąc dwieście do tysiąca pięciuset dolarów i że u siebie nie znałem nikogo, kto by chodził na ryby w toaletach za tę cenę. Ale nie zrozumiałaby tego, więc nie rzekłem nic. Mówiła dalej: 

- A szafliki? Mamy dwa w salonie i dwa w innych pokojach. Rzadko kto ma dwa szafliki w salonie. Czy w swoim salonie ma pan dwa szafliki?

Wspomnienie tych misek przyprawiło mnie o atak duszności, ale zapanowałem nad sobą,zanim to spostrzegła, i odrzekłem z zapałem: 

- O, Lasco! Choć wstyd mi źle wyrażać się o własnej ojczyźnie, przyznam ci jednak w tajemnicy, że najbogatszy nawet obywatel New Yorku nie ma u siebie w salonie dwóch szaflików.

Z rozkoszy klaskała w ręce pokryte futrem rękawic wołając:

- Pan żartuje, pan na pewno żartuje!

- Nie, kochanie, mówię całkiem poważnie. Weź na przykład dta. Vanderbildt jest prawie najbogatszym człowiekiem świata. Otóż przysiągłbym ci na śmiertelnym łożu, że nie ma on aż dwóch szaflików w swoim salonie. Tak, nie ma nawet jednego i niech skonam na szlaku, jeżeli kłamię!

Jej piękne oczy rozszerzyły się ze zdziwienia, słowa stały się powolne, a głos nie był pozbawiony grozy, gdy rzekła:

- Jakie to dziwne! Wprost nie do wiary. Trudno sobie to wyobrazić. Czy on jest skąpy?

- Nie, nie to. Nie szło mu o wydatek, ale wiesz, no tak! Wyglądałoby to na przechwałki!

Tak, to było właściwym powodem: jest on w swoim rodzaju prostym człowiekiem i nie lubi się popisywać.

- To prawda, skromność jest dobra, o ile nie posuwa się zbyt daleko, ale jak wobec tego wygląda jego dom?

- Cóż, oczywiście wygląda trochę nago, brak mu wykończenia, ale...

- O, na pewno! Nigdy nic podobnego nie słyszałam. Ale czy pod innymi względami dom jego jest ładny?

- Bardzo ładny. Bardzo dobrze pomyślany... Dziewczyna zamyśliła się. Siedziała przez chwilę cicho gniotąc w milczeniu koniec świecy. Najwidoczniej chciała dojść do jakiegoś wniosku. W końcu potrząsnęła główką i wypowiedziała z przekonaniem swoje zdanie:

- A ja sądzę, że istnieje pewien rodzaj skromności, który w gruncie rzeczy kryje chęć imponowania innym. Jeżeli człowieka stać na zaopatrzenie swego salonu w dwa szafliki, a nie czyni tego, to jest - być może - skromny, ale najprawdopodobniej właśnie w ten sposób chce zwrócić na siebie ogólną uwagę. Według mnie ten wasz Vanderbildt dobrze wie, co robi. Próbowałem złagodzić jej wyrok o Vanderbildcie, mówiąc, że ideał podwójnego szaflika, choć tak popularny w jej własnym kraju, nie jest miarą, według której należy sądzić wszystkich ludzi. Ale dziewczyna była pewna swego i nie dawała się przekonać: Oto co powiedziała:

- Czy bogaci ludzie w pańskim kraju mają dobre ławy do spania, zrobione z pięknych, szerokich złomów lodowych?

- I owszem, mają bardzo dobre, ale nie ze złomów lodowych.

- Chciałabym wiedzieć dlaczego? 

Wyłożyłem jej w miarę swych sił trudności, jakie musiałyby powstać. Mówiłem o drożyźnie lodu, o tym, jak trzeba uważać na lodziarza, żeby rachunek nie był bardziej słony 

niż lód, który przynosi. Wtedy zawołała: 

- O rety! To wy kupujecie lód? 

- Naturalnie! Musimy, kochanie.

Wybuchnęła śmiechem. 

- Nie słyszałam nigdy nic równie głupiego! O Boże! Przecież pełno go wszędzie i nic nie kosztuje. Niech pan spojrzy, ciągnie się na sto mil przed nami. Za wszystko, co pan widzi w tej chwili, nie dałabym rybiego pęcherza. 

- Bo nie umiesz go cenić, mała gąsko prowincjonalna! Gdybyś go miała podczas lata w New Yorku, to mogłabyś kupić za niego na jarmarku wszystkie wieloryby. 

Spojrzała na mnie z powątpiewaniem. 

- Czy to prawda? - spytała. 

- Przysięgam ci - odrzekłem. 

Zastanowiło ją to. 

- Chciałabym i ja tam mieszkać - westchnęła. Pragnąłem właściwie dać jej tylko wyobrażenie o względnej wartości rzeczy, które ją otaczały, ale nie udało mi się. Odniosła natomiast wrażenie, że w New Yorku jest pełno wielorybów i że są bardzo tanie. Na myśl o tym ślinka napłynęła jej do ust. Zrozumiałem, że trzeba winę naprawić, i powiedziałem: - Ale gdybyś mieszkała wśród nas, to nie lubiłabyś wielorybiego mięsa. U nas nikt go nie lubi.

- A-ale!

- Naprawdę nie. 

- A dlaczego go nie lubią?- Doprawdy sam nie wiem. Sądzę, że to jakiś przesąd. Zapewne niegdyś ktoś, kto nie miał nic lepszego do roboty, przyczynił się do powstania tego przesądu, a kiedy podobny kaprys raz się zakorzeni, o! wtedy trwa wieki. 

- Tak, to prawda. Rzetelna prawda! - odpowiedziała Lasca po namyśle. - To tak jak u nas z uprzedzeniem do mydła. Plemię nasze miało z początku uprzedzenie do mydła, wie pan... Spojrzałem na nią, aby upewnić się, czy mówi poważnie. Stwierdziłem, że tak. Po chwili wahania zapytałem ostrożnie:

- Przepraszam cię bardzo. Powiadasz, że mieli uprzedzenie do mydła - głos mój załamał się miękko.

- Tak, ale tylko z początku. Nikt nie chciał go jeść.

- A, teraz rozumiem.

Lasca mówiła dalej:

- Było to proste uprzedzenie. Z początku mydło przywozili cudzoziemcy i dlatego nikt go nie lubił. A gdy tylko stało się modne, wszystkim przypadło do smaku. Teraz ma je każdy, kto tylko może sobie na to pozwolić. A czy pan je lubi?

- O, nadzwyczaj! Umarłbym bez mydła, szczególnie tutaj. A ty czy je lubisz?

- Po prostu ubóstwiam! A czy pan lubi świece?

- Uważam je za niezbędne. A ty je lubisz? W oczach jej tańczyły iskierki, gdy wołała:

- Ach, niech pan nie wspomina! Świece i mydło!

- I wnętrzności rybie!

- I tran!

- I ciepłe błoto...

- I tłuszcz wieloryb!!

- I padlina, i kiszona kapusta, i wosk, i dziegieć, i terpentyna, i ślimaki! I...

- Ach, niech pan przestanie, bo skonam z zachwytu!

- I podać to wszystko w kubełku od pomyj i zaprosić sąsiadów na ucztę!

Wizja wspaniałej uczty zmogła do reszty moje biedactwo. Padła na ziemię zemdlona. Natarłem jej twarz śniegiem i przywróciłem do przytomności. Po chwili udało mi się uśmierzyć jej podniecenie. Odpoczęła i podjęła na nowo swe opowiadanie:

- Tak rozpoczęliśmy życie w naszym pięknym domu.

- Ale ja nie byłam szczęśliwa. A powód był taki: stworzona jestem do miłości. Bez niej nie ma dla mnie szczęścia. Ale chciałam, żeby kochano mnie dla mnie samej. Pragnęłam kogoś uwielbiać, pragnęłam zostać bóstwem mego bóstwa. Namiętnej mojej natury nie może zadowolić nic prócz wzajemnego uwielbienia. Konkurentów miałam bez liku, więcej niż potrzeba, ale każdy z nich miał tę samą wadę. Wcześniej czy później wadę tę odkrywałam i żadnemu nie udało się jej zataić. A wada ich polegała na tym, że nie mnie pragnęli, ale mego bogactwa.

- Twego bogactwa?

- Tak, ojciec mój jest najbogatszym człowiekiem w naszym plemieniu i nikt spośród okolicznych plemion nie dorównuje mu bogactwem. 

Zastanowiłem się, na czym może polegać bogactwo jej ojca. Nie na domu, bo każdy mógł sobie zrobić taki sam. Nie na futrach, bo nie znano ich wartości. Nie były nim sanie ani psy, harpuny, łódka, igły kościane ani haczyki do wędek. Nie. One nie mogły stanowić o niczyim bogactwie. Cóż więc mogło uczynić człowieka tego tak bogatym i sprowadzić chmary nikczemnych pochlebców do jego domu? 

Doszedłem wreszcie do wniosku, że aby się dowiedzieć, najlepiej będzie spytać się wprost. 

Tak też uczyniłem. Pytaniem moim sprawiłem dziewczynie tak widoczną przyjemność, że musiała chyba z utęsknieniem czekać tej chwili. Cierpiała z chęci powiedzenia mi tego, tak jak ja z chęci dowiedzenia się. Przysunęła się do mnie poufale. 

- Niech pan zgadnie, co on posiada. Nigdy pan nie zgadnie!

Udawałem, że głęboko roztrząsam to zagadnienie. 

Lasca z rozkoszą pożerała wzrokiem moją skupioną twarz, na której odbijała się wytężona praca myśli. A gdy wreszcie uznałem swą bezsilność i poprosiłem, aby uspokoiła palącą mnie ciekawość, co też posiada ten podbiegunowy Vanderbildt, przyłożyła usta do mego ucha i szepnęła z przejęciem: 

- Dwadzieścia dwa haczyki do wędek, niekościane. Cudzoziemskie, zrobione z prawdziwego żelaza! 

Przegięła się w tył gestem dramatycznym, aby lepiej obserwować wywołany efekt. 

Robiłem, co mogłem, żeby jej nie rozczarować. Zbladłem i szepnąłem: 

- Wielkie bogi!

- Słyszy pan prawdę! Taką prawdę jak to, że pan żyje, panie Twain. 

- Lasco, zwodzisz mnie chyba. To niemożliwe! 

Przerażona i zmieniona krzyknęła: 

- Panie Twain! Każde słowo było szczerą prawdą! Każde słowo, słyszy pan! Niech mi pan wierzy. Wierzy mi pan teraz? Prawda? Niech pan powie, że mi pan wierzy! 

- Ja... No tak... Staram się wierzyć. Ale spadło to na mnie tak niespodzianie. Rozumiesz, uderzenie obuchem w głowę! Nie powinnaś podobnych rzeczy mówić tak nagle. To... 

- Ach, jak mi przykro! Gdybym przypuszczała, że... 

- No, dobrze już, dobrze. Nie mam żalu do ciebie. Jesteś młoda, roztrzepana i nie mogłaś przewidzieć.

- Ach, drogi panie, wiem, że powinnam pana znać lepiej.

- Widzisz, Lasco, gdybyś zaczęła od pięciu czy sześciu haczyków, a potem stopniowo...

- O, rozumiem! Teraz rozumiem! Gdybym dodawała najpierw jeden, potem dwa, potem...

Ach, czemuż nie pomyślałam o tym!

- Uspokój się, moje dziecko. Już mi lepiej. Za chwilę mi to przejdzie zupełnie. Ale, swoją drogą, żeby tak buchnąć od razu dwudziestoma dwoma haczykami w jedną osobę, do tego nie bardzo silną i nieprzygotowaną...

- Tak, to była zbrodnia! Ale przebaczy mi pan, prawda?

Po zebraniu obfitego żniwa pieszczot i pochlebstw przebaczyłem jej.

Była znów szczęśliwa i wróciła do swego opowiadania. Dowiedziałem się po chwili, że skarbiec rodzinny kryje jeszcze jakieś curiosum, zapewne klejnot jakiś, o którego istnieniu powiadomiła mnie tak ostrożnie, jakby się bała, że nagle wypowiedziana prawda może mnie zwalić z nóg po raz drugi. Ale ja chciałem wiedzieć wszystko i nagliłem ją, aby prędko powiedziała mi, co to jest. Lękała się. Nalegałem, obiecywałem, że tym razem wezmę się w garść i że jestem przygotowany, by znieść ten wstrząs.

Była strwożona, ale chęć odkrycia przede mną tego cudu i radowania się mym zdumieniem przezwyciężyła jej lęk. Wyznała, że ma "to" na sobie. Powiedziała jeszcze, że jeśli jestem zupełnie przygotowany i pewny siebie, to...

W tym miejscu podniosła rękę do piersi i wyjęła spod futer płaski, mosiężny kwadrat. Przez chwilę z lękiem patrzyła mi w oczy. I znów osunąłem się we wcale nieźle udanym omdleniu. Serce Lasci drżało ze strachu, ale jednocześnie wypełniła ją rozkosz. Gdy przyszedłem do siebie i uspokoiłem się, płonęła z chęci dowiedzenia się, co sądzę o jej klejnocie.

- Co myślę o nim? Myślę, że jest to najwspanialsza rzecz, jaką kiedykolwiek widziałem. - Naprawdę? Jak to ładnie, że mi pan to mówi. Ale trzeba przyznać, że jest cudowny, czy nie?

- Naturalnie! Wolałbym posiadać to niż cały równik.

- Zaraz myślałam, że się pan będzie zachwycał - powiedziała Lasca. - Ja też sądzę, że jest nadzwyczajnie piękny! W naszym kraju nie znajdzie pan takiego drugiego. Ludzie znad Oceanu Lodowatego przeszli całą drogę, żeby mu się przyjrzeć! Czy widział pan kiedy podobne cudo?

Powiedziałem, że nigdy w życiu. Dusiłem się wypowiadając to wspaniałomyślne kłamstwo. W istocie w swoim czasie widywałem miliony takich klejnotów: skromny skarb 

Lasci był bowiem mosiężną marką na odbiór bagażu z Dworca Centralnego w New Yorku. 

- Na Boga! - mówiłem. - I ty nosisz na sobie coś podobnego, wychodząc bez opieki, nawet bez psa? 

- Nie mów tak głośno - odrzekła. - Nikt nie wie, że mam go na sobie. Myślą, że jest w skarbcu u ojca, gdzie zwykle leży. 

- Gdzie jest ten skarbiec?

Pytanie było niezręczne. Wywołało chwilowe zdziwienie Lasci, a nawet obudziło w niej podejrzenie. Ale postarałem się ją przekonać. 

- Mnie możesz się nie bać, moje dziecko. U nas mieszka siedemdziesiąt milionów osób, a choć sam mówię im, że nie należy tego robić, żadna z nich nie może wytrzymać, żeby mi nie powiedzieć, gdzie chowa swoje haczyki na ryby. 

To upewniło Lascę. Zdradziła mi kryjówkę w domu ojca, gdzie leżą haczyki, i przeskoczyła zaraz na inny temat, aby chełpić się wielkością płyt lodowych służących za szyby i móc spytać, czy w swoim domu posiadam równie wielkie. Wyznałem szczerze i bez namysłu, że nie. Tak ją to uradowało, a i mnie sprawiło taką przyjemność, że nie poprzestałem na tym zapewnieniu. 

- Lasco - zwróciłem się do niej w te słowa - jakże jesteś szczęśliwa! I piękny dom, i klejnot wspaniały, i skarbiec bogaty, i wytworny śnieg, i bezcenne lodowce, i bezgraniczna pustka, i niedźwiedzie, które są własnością wszystkich, i foki, i szlachetna wolność, i przestrzeń, i oczy, które z uwielbieniem spoczywają na tobie, i szacunek, i hołdy otoczenia - wszystko do ciebie należy, wszystko gotowe bez słów spełniać twe rozkazy. Jesteś młoda, bogata, piękna, pożądana. Jesteś przedmiotem ogólnej zazdrości. Każdy spełnia twe kaprysy i uprzedza twe życzenia. Nie ma rzeczy, której byś pragnęła, a nie mogła otrzymać. Szczęście twoje doprawdy jest bezmierne! Widziałem setki dziewcząt, ale o żadnej z nich nie da się powiedzieć tego wszystkiego, co jest szczerą prawdą w stosunku do ciebie. A przy tym jesteś godna swego losu, Lasco! Wierzę w to niezłomnie. 

Słowa moje napawały ją dumą i szczęściem, toteż dziękowała mi za nie kilkakrotnie, a głos jej i oczy zdradzały wzruszenie. Szczególnie uwaga końcowa przypadła jej do smaku. 

Rzekła wreszcie:

- A jednak nie wszystko w życiu moim jest słoneczne, ma ono swoją ciemną plamę! Ciężko jest dźwigać brzemię bogactwa. Myślę czasami, że byłoby nam lepiej, gdybyśmy byli biedni, a przynajmniej nie tak bogaci. Boli mnie widok sąsiadów, gdy przechodząc obok nas przyglądają mi się z uszanowaniem i szepczą między sobą: "Patrz! To ona, córka milionera!" A czasami dodają ze smutkiem: "Ona opływa w haczyki do wędek, a ja, ja nic nie mam!"

Słowa ich ranią mi serce.

Gdy byłam dzieckiem, byliśmy jeszcze biedni. Drzwi od domu zostawialiśmy na całą noc otwarte, ilekroć przyszła nam po temu ochota, a teraz? Teraz trzymać musimy nocnego stróża. Dawniej ojciec mój był łagodny i uprzejmy dla wszystkich, a teraz jest surowy, wyniosły i nie znosi poufałości. Niegdyś jedyną jego troską była własna rodzina, a teraz całymi dniami chodzi i rozmyśla nad haczykami do wędek.

Dzięki bogactwu ma wokół siebie samych pochlebców.

Dawniej nikt nie śmiał się z jego dowcipów, takie to wszystko było stare, marne, naciągnięte i pozbawione jedynego elementu, który usprawiedliwia istnienie dowcipu: humoru. A teraz wszyscy rechoczą słysząc jego posępne żarty, bo jeśli kto się nie śmieje, ojciec mój jest głęboko niezadowolony i okazuje to.

Dawniej przekonania jego nie były zbyt mądre i jeśli kiedy zdarzyło mu się mieć opinię w jakiej sprawie, zawsze okazywała się bezwartościowa. Obecnie ma on te same braki, a jednak wszyscy chwalą go i zasięgają jego rady. A gdy mu przyklaskują, pomaga im jeszcze, ponieważ nie ma delikatności i jest zupełnie pozbawiony taktu. Obniżył poziom moralny całego naszego plemienia. Niegdyś była to rasa szczera i męska, a teraz aż zieje od nich służalczością. W głębi duszy nie mogę znieść postępowania milionerów! Plemię nasze składało się niegdyś z prostych ludzi, którzy zadowoleni byli z kościanych haczyków, odziedziczonych po przodkach. Obecnie pożera ich chciwość. Honor i uczciwość poświęciliby bez namysłu, byleby zdobyć owe upadlające żelazne haczyki cudzoziemców.

Ale zbyt długo rozwodzę się nad tymi smutnymi sprawami.

Otóż, jak już mówiłam, marzeniem moim było być kochaną dla samej siebie. W końcu zdawało mi się już, że pragnienie moje się ziści. Pewnego dnia spotkałam nieznajomego. Powiedział, że nazywa się Kalula. I ja powiedziałam mu swoje imię, a on wyznał mi, że mnie kocha. Serce moje skakało z radości, ponieważ pokochałam go od pierwszego wejrzenia. Powiedziałam mu to. Przycisnął mnie do piersi i mówił, że nie pragnie być szczęśliwszy, niż jest w tej chwili. Długo przechadzaliśmy się we dwoje. Chodziliśmy hen daleko, aż za rzekę, rozmawiając o sobie samych i układając plany, ach, na najpiękniejszą przyszłość. A kiedy zmęczyliśmy się wreszcie, usiedliśmy na ziemi, aby posilić się i odpocząć. On miał mydło i świece, a ja przyniosłam trochę łoju. Byliśmy głodni, jedliśmy, nigdy w życiu nic nam tak nie smakowało. 

Należał do plemienia mieszkającego znacznie dalej na północ. Przekonałam się, że nigdy nie słyszał o moim ojcu, i niezmiernie się ucieszyłam. Wiedział co prawda o milionerze, ale nie znał jego nazwiska. Nie mógł więc, jak pan widzi, wiedzieć, że jestem bogatą dziedziczką. Może pan być pewny, że mu tego nie powiedziałam. Nareszcie kochano mnie dla mnie samej. Byłam tak szczęśliwa, tak bardzo szczęśliwa, że nie może pan sobie tego wcale wyobrazić! Zbliżała się pora wieczerzy. Zaprowadziłam go do nas. Gdy podeszliśmy do domu, zawołał ze zdziwieniem: 

"Jakiż wspaniały dom! Czy należy do twego ojca?" Skurcz schwycił mnie za serce, gdy usłyszałam ton, jakim wymówił te słowa, gdy ujrzałam, jak zapłonęły mu oczy. Ale uczucie to szybko minęło, bo wyglądał pięknie i szlachetnie, a ja go kochałam. Cała rodzina wraz z ciotkami, wujami i kuzynami była nim zachwycona. Zaproszono dużo gości i dom wypełnił się ludźmi. Zapalono lampy z gałganów. Wszystko dokoła było ciepłe, wygodne i upajające. Tak rozpoczęła się radosna uczta na cześć moich zaręczyn. Pod koniec wieczerzy ojcu memu nie dała spokoju jego pycha. Nie mógł oprzeć się pokusie pochwalenia się swym bogactwem. Chciał pokazać Kaluli, między jakich dostał się bogaczy, a przede wszystkim nacieszyć się zdumieniem biednego chłopca. Płakać mi się chciało, ale próby przekonania mego ojca były daremne. Nic więc nie mówiłam, tylko siedziałam i cierpiałam. Ojciec mój przy wszystkich poszedł prosto do kryjówki i wyjął z niej haczyki. Podszedł do nas i obsypał nimi moją głowę, z której spadały, migocąc, do stóp mego kochanka. Sam pan rozumie, że niesłychane to widowisko zatrzymało dech w piersiach biednego chłopca. Znieruchomiał. Gapił się głupkowato, dziwił się, jak jeden człowiek mógł dojść do tak niezmierzonych bogactw. Nagle wzrok jego rozjaśnił się. Zawołał: "A więc to p a n jest owym słynnym milionerem!" Ojciec mój i wszyscy obecni odpowiedzieli na to salwą radosnego śmiechu. Potem ojciec zaczął zbierać rozrzucone skarby. Robił to od niechcenia, tak jak gdyby zbierał śmiecie bez wartości. Gdy odnosił je na dawne miejsce, zdumienie Kaluli ustąpiło wytężonej pracy myśli. "Czy możliwe jest, aby chował pan podobne rzeczy, nie przeliczywszy ich uprzednio?" Na to ojczulek mój zarżał pyszałkowatym śmiechem:

"Nie ma co! Jeżeli jeden lub dwa haczyki są dla ciebie sprawą tak wielkiej wagi, to doprawdy nie trzeba być mędrcem, aby zgadnąć, że nigdy nie byłeś bogaty!" Kalula zmieszał się, schylił głowę i rzekł:

"W istocie, o panie, nigdy nie posiadałem nic, co równałoby się wartości odłamka jednego z tych skarbów, i nigdy dotychczas nie widziałem człowieka, który miałby powód do liczenia swego zbioru haczyków do wędek, ponieważ najbogatszy z ludzi, jakich znałem, miał ich trzy."

Ojciec mój znów ryknął z nieuzasadnionej radości i starał się wywołać wrażenie, że liczenie haczyków nie leży w jego zwyczaju i że nie strzeże ich ze szczególną uwagą. Sam pan rozumie, że się popisywał.

Czy je liczył? I jak jeszcze! Liczył je każdego dnia.

Drogiego mojego chłopca spotkałam i poznałam o świcie, a przyprowadziłam go, gdy zmrok zapadał, czyli po trzech godzinach, ponieważ o tej porze roku dnie stawały się coraz krótsze. Zbliżała się sześciomiesięczna noc.

Uczta trwała jeszcze przez kilka godzin, aż wreszcie goście się rozeszli. Pozostali zajęli wraz z nami ławy pod ścianami i ułożyli się do snu. Po chwili wszyscy już spali oprócz mnie. Byłam zbyt szczęśliwa, zbyt podniecona, aby móc zasnąć. Leżałam tak długo, bardzo długo, gdy nagle zauważyłam jakiś niewyraźny kształt ludzki przechodzący obok mnie, który znikł w ciemnościach zalegających przeciwległy koniec domu. Nie mogłam odróżnić, kto to był. Nie umiałabym nawet powiedzieć, czy mężczyzna, czy kobieta.

Po chwili postać ta wróciła. Zastanawiałam się, co też to może być, ale nie znalazłam wytłumaczenia. Nie przestając się dziwić zasnęłam.

Nie wiem, jak długo spałam. Zbudził mnie grzmiący okrzyk mego ojca:"Na wielkiego boga śniegu! Jeden haczyk zginął!"

Coś mnie tknęło, że wisi nade mną nieszczęście - i krew zastygła mi w żyłach. Przeczucie spełniło się w tej samej chwili.

Ojciec mój ryczał:

"Wstawać! Chwytać nieznajomego!"

Ze wszystkich stron posypały się okrzyki i przekleństwa. Ujrzałam niewyraźne postacie ludzkie gwałtownie poruszające się w ciemnościach. Pobiegłam jak strzała na pomoc ukochanemu, lecz cóż mogłam poradzić? Czekać i łamać ręce - oto wszystko. Oddzieliła go ode mnie żywa ściana. Skrępowano mu ręce i nogi. Nie chciano mnie dopuścić do niego, póki nie był związany. Rzuciłam się na jego biedne, zbezczeszczone ciało, aby wypłakać moją rozpacz na piersi ukochanego. Tymczasem ojciec wraz z rodziną obsypywał mnie drwinami, a kochanka mego stekiem wyzwisk i przekleństw. 

Zniósł niesłuszne zniewagi ze spokojem i godnością. Od tej chwili stał mi się jeszcze droższy. Byłam dumna i szczęśliwa, że cierpię z nim i za niego. Usłyszałam rozkaz ojca, aby najstarsi z plemienia zebrali się na sąd doraźny nad moim Kalulą. 

"Jak to? - zawołałam. - Zanim zaczęto szukać zaginionego haczyka?" 

"Zaginiony?" - krzyknęli wszyscy z ironią w głosie, a ojciec mój dodał drwiąco: "Niechaj wszyscy się cofną i zachowają powagę. Ona zamierza poszukać zgubionego haczyka. Nie wątpimy ani na chwilę, że go znajdzie." 

I znów wszyscy wybuchnęli śmiechem. Nie zmieszałam się, nie ulękłam ani nie zwątpiłam. 

"Śmiejcie się - rzekłam - teraz na was kolej. Ale i nasza nadejdzie. Poczekajcie, a zobaczycie!" 

Wzięłam pochodnię i zaczęłam szukać w nadziei, że w ciągu kilku minut znajdę ten nędzny przedmiocik. Byłam tak pewna siebie, że wszyscy spoważnieli myśląc, że może zbyt pośpieszyli się z sądem. Lecz niestety! 

O, goryczy tych poszukiwań! Głuche milczenie trwało przez czas tak długi, że można było przeliczyć swoje palce dziesięć lub dwanaście razy. Serce zamierało we mnie, a tymczasem znów zaczęły się drwiny, najpierw ciche, potem coraz głośniejsze, coraz bezczelniejsze, aż wreszcie, gdy zaniechałam dalszych poszukiwań, salwy okrutnego śmiechu rozbrzmiewały jedne po drugich. 

Nikt nigdy się nie dowie, ile wtedy wycierpiałam. Ale miłość była mi podporą i dodawała mi sił. Zajęłam miejsce u boku Kaluli, zarzuciłam mu ręce na szyję i szepnęłam mu do ucha: "Jesteś niewinny, mój najdroższy, wiem o tym. Ale chcę, abyś mi to powiedział sam, dla mego spokoju. A wtedy zniosę wszystko, co nam przeznaczą!" 

A on na to:

"Jestem niewinny, jak prawdą jest to, że w tej chwili stoję na pograniczu śmierci. Pociesz więc swoje udręczone serce. Pokój z tobą, tchnienie moich nozdrzy, życie mego życia!"

"A teraz niech przyjdzie starszyzna."

Zaledwie wyrzekłam te słowa, gdy śnieg zatrzeszczał przed domem i ujrzeliśmy schylone postacie wchodzące przez niskie nasze drzwi: sąd.

Ojciec mój formalnie oskarżył więźnia i wyszczególnił wszystkie zdarzenia ostatniej nocy. Powiedział, że stróż był przed domem, a w domu była tylko rodzina i nieznajomy. Czy rodzina kradłaby swoją własność?

Zatrzymał się, a starszyzna siedziała przez kilka minut w milczeniu. Wreszcie jeden z sędziów odezwał się do sąsiada:

"Marnie się to składa dla cudzoziemca."

Gorzko mi było wysłuchać tych słów! A potem ojciec mój usiadł.

Nieszczęśliwa! W tej właśnie chwili mogłam dowieść niewinności mego kochanka. I nie wiedziałam o tym!

Najstarszy sędzia zapytał, co kto ma do powiedzenia w obronie więźnia. Wstałam tedy i rzekłam:

"A po cóż on miałby kraść haczyk lub kilka haczyków, skoro za kilka dni miałby prawo do wszystkich?"

Stałam czekając. Zapanowało długie milczenie, a para oddechów otoczyła mnie jak mgła.

Wreszcie starcy, jeden po drugim, zaczęli kiwać głowami, mówiąc:

"Jest prawda w tym, co powiedziało to dziecko."

O, jakąż otuchą napełniły mnie te słowa, jakże cenne były one dla mnie! Usiadłam.

"Jeśli kto chciałby coś dodać do sprawy, niech mówi, a potem niech zachowa milczenie" - oznajmił przewodniczący sędzia.

Wtedy wstał mój ojciec i powiedział:

"W nocy koło mego łoża prześliznęła się postać ludzka. Widziałem w ciemności, jak szła w stronę skarbca, a potem, jak wracała stamtąd. Sądzę, że to był nieznajomy."

Byłam bliska omdlenia. Myślałam, że jest to moją tajemnicą, której nawet pazury wielkiego boga śniegu nie zdołają wyrwać z mojej piersi! Przewodniczący sądu surowo zwrócił się do Kaluli:

"Mów!"

Kalula zawahał się i odpowiedział:

"Ja byłem tym człowiekiem. Spać mi nie dała myśl o cudownych haczykach. Całowałem je i pieściłem, aby w niewinnej radości uciszyć moją namiętność, a potem położyłem je na miejsce. Mogłem upuścić jeden z nich, ale nie ukradłem żadnego!" Jakże straszne wyznanie w tych warunkach! Podniosła się wrzawa. Zrozumiałam, że sam wydał wyrok na siebie i że wszystko skończone. Na każdej twarzy można było wyczytać słowa: "To jest odpowiedź tchórzliwa, niezdarna i nędzna!" 

Szlochając usiadłam i czekałam. I oto usłyszałam słowa, o których i tak wiedziałam, że będą wypowiedziane. Każde z nich nożem wrzynało mi się w serce. "Zgodnie z wyrokiem sądu, oskarżonego podda się próbie wodnej." 

Niechaj klątwa spadnie na głowę tego, kto wprowadził próbę wodną do naszego kraju. Przyszła do nas kilka pokoleń temu ze stron dalekich i nieznanych nikomu. Niegdyś, kiedy ojcowie nasi używali jeszcze wróżb i innych niepewnych sposobów badania, zdarzało się od czasu do czasu, że jakiemuś biednemu stworzeniu udało się zataić winę i umknąć kary. Ale teraz, przy próbie wodnej, którą wymyślili ludzie mądrzejsi od nas, dzikusów, rzecz ma się zupełnie inaczej. Przy niej niewinny okazuje się niewinnym bez żadnej wątpliwości, ponieważ tonie, a winny ma niezbity dowód swojej winy, ponieważ nie tonie. 

Serce kruszyło się we mnie, gdy mówiłam: 

"Wiem, on jest niewinny! Nakryją go fale i nigdy go już nie zobaczę!" 

Od tej chwili nie opuszczałam go ani na chwilę. W ramionach jego opłakiwałam godziny szczęścia i tonęłam w morzu jego miłości. Jakże nędzna się czułam i jak szczęśliwa zarazem! Ale przyszedł czas i wyrwali go z moich ramion, a ja łkając szłam za nim i widziałam, jak wrzucono go do wody. Zdumiona, odjęłam ręce od oczu. O, gorzki widoku! O n p ł y n ą ł ! W tej chwili serce moje zamieniło się w kamień i zastygło na lód. 

"Był winny i skłamał przede mną" - powiedziałam i z pogardą zawróciłam w stronę domu. 

Zawieźli go na pełne morze i zostawili na górze lodowej płynącej w kierunku Wielkich Wód, na Południe. Po powrocie ojciec powiedział do mnie: 

"Złodziej twój prosił, aby powtórzyć ci jego ostatnie słowa. Oto one: «Jestem niewinny i podczas wszystkich dni, wszystkich godzin i wszystkich minut konania, gdy będę umierał z głodu, będę kochał ją i myślał o niej, i błogosławił dzień, który ukazał mi jej słodką twarz.» 

Bardzo ładne, nawet poetyczne" - dodał mój ojciec. 

A ja na to: 

"On jest błotem, o którym nie chcę słyszeć więcej."

I pomyśleć, że w chwili gdy wypowiadałam te okrutne słowa, on cierpiał i był niewinny. Osiem miesięcy, osiem nudnych i smutnych miesięcy upłynęło od tego czasu, gdy nadeszło święto Wielkiej Dorocznej Ofiary, dzień, w którym dziewczęta z całego plemienia myją twarz i czeszą włosy.

Za pierwszym pociągnięciem grzebienia nieszczęsny haczyk wypadł z moich włosów, w których tkwił spokojnie przez ten cały czas.

Zemdlona, padłam w objęcia zawstydzonego ojca. Powiedział mi jęcząc: "Zamordowaliśmy niewinnego człowieka! Nigdy już się nie uśmiechnę."

I dotrzymał słowa. Odtąd nie śmiał się nigdy.

Od tego czasu nie przejdzie miesiąc jeden, bym nie czesała swoich włosów. Ale na cóż się to zda teraz! 

Tak skończyło się skromne opowiadanie biednej dziewczyny. 

Wysnuwamy z niego morał: skoro sto milionów dolarów w New Yorku przedstawia tę samą potęgę finansową co dwadzieścia dwa haczyki na ryby w strefie podbiegunowej, to człowiek znajdujący się w ciężkiej sytuacji materialnej jest głupcem, jeżeli siedzi w New Yorku, zamiast kupić haczyków za kilka centów i wyemigrować.