Ignacy Maciejowski

NA SZEROKIM ŚWIECIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

NA SZEROKIM ŚWIECIE

powieść

Ignacy Maciejowski (Sewer)

I.

Koń ją unosił — pozwalała na to. Błonie szerokie i długie, rzeka daleko. Pochyliła się z obawy, aby jej wiatr z siodła, nie zsadził. Kapelusz nasunęła na czoło, trzymany w ręku pręcik groźnie podniosła w górę.

Przestraszone zwierzę zdawało się, że padnie z wysilenia, ziemia żałośnie pod kopytami jęczała. Pasące się zdaleka bydło podnosiło w górę łby, patrząc zadumane poważnie Ludzie pracujący w polu mówili:

— Panienka znowu szaleje. Gdyby to pani widziała, byłby lament.

— Ale ci leci chyżej wiatru — odzywają się chłopcy z zazdrością.

Koń i dziewczyna zniknęli za, gromadą białych brzóz i ciemnych świerków, tylko ziemia wciąż jęczała.

Rzeka coraz bliżej, brzegi jej strome, woda świeci osrebrzona promieniami słońca, głęboka i zimna, koń się roznamiętnia, dziewczynę strach przejmuje, mimowolnie ręką jej ściąga cugle coraz silniej, coraz energiczniej. Posłuszne zwierzę zwalnia w biegu, dziewczyna pieszczotliwie uderza go po okrytej pianą szyi. Zrozumiało pieszczoty, cugle dopomogły — z szalonego pędu przechodzi w galop i powoli sapiąc zwalnia na stępa. Piana okryła czarną sierść jego, przegięło z fantazyą szyję; dumne, łagodne — parskaniem daje znać, że przebacza szaleństwo swej pani.

Dziewczyna uśmiechała się, jakby po odniesionem zwycięztwie. Podrażnienie nerwów, wywołane możliwem niebezpieczeństwem, sprawiało jej przyjemność. Twarz jej bladą wpadającą w śniadawy odcień, okrył lekki rumieniec. Z poza odchylonych warg widać było szereg białych zębów, a w ciemnych oczach świeciły tajemni ognie.

Skierowała konie ku rzece. Po ochłonięciu z przebytych wrażeń, wyraz jej twarzy zmienił się nieznacznie, oko przygasło, usta się zacisnęły, zamyślenie i smutek opanowały jej umysł.

— Tchórz jestem — szepnęła. — Należało skoczyć z koniem do rzeki, przebyć ją wpław, walczyć ze śmiercią, zwyciężyć i stanąć dumnie na drugim brzegu.

Lecz my mniemy tylko chcieć, marzyć o niebezpieczeństwie i przed walką uciekać.

Jechała ścieżką ponad samym urwistym wysokim brzegiem. Wpatrywała się w nurty rzeki cicho płynącej nie bez wewnętrznego niepokoju, siliła się jednaki na obojętność i wyzywającą brawurę. Koń drżał z przestrachu, prowadzony jednak siłą, woli dziewczyny, musiał iść skrajem urwistego brzegu — i poszedł.

Ziemia pod kopytami konia zachwiała, się i opadła, ciągnąc za sobą w przepaść konia i dziewczynę.

Dziewczyna krzyknęła, pochwyciła ręką grzywę — woda plusnęła, rozbryzgując się. Dziewczyna, i koń zniknęły w jej nurtach. W tej jednak chwili głowa dziewczęcia i łeb konia wynurzyły się, woda ich unosiła, koń przejrzał, wiedziony instynktem zwrócił się na przeciwległy płaski brzeg; dziewczyna nerwowo zagłębiła palce w jego grzywę. Po walce cichej a rozpaczliwej koń znalazł grunt śliski i błotnisty, lecz że nogi miał zdrowe, silę, młodość i chęć do życia, wydobył się, zwrócił się na piaszczystą ławę, stanął i otrząsał się z wody.

Dziewczyna nie straciła przytomności, patrzała przerażona na przebyte niebezpieczeństwo, stromy, wysoki brzeg i wodę głęboką. Siliła się na uśmiech. Nie pozwoliły jej na to latające szczęki, dzwoniła zębami z zimna. Drżała ze strachu na całem ciele. Niebyła jeszcze w stanie zdać sobie sprawy ze swego położenia, nie wiedziała co robić, w którą stronę się zwrócić. Sama myśl o niebezpieczeństwie zapierała jej oddech w piersiach.

Koń ruszył z miejsca — oddalał się od rzeki, wyszukując wyniosłości, po których łatwo mógł przejść. Dziewcze przerażone, nieporadne, zdało się w zupełności na konia.

Od strony rzeki przeciągał wiatr, przejmując zimnem. Oglądała się dokoła, pragnęła znaleźć przytułek.

Z poza ciemnych olszyn i przytulonych do nich choin, wznosił się niebieski dym rozpędzony wiatrem. W tę stronę skręciła cugle, koń ruszył kłusem wyrobioną kołami w murawie drożyną.

Tentent konia wywabił mieszkańców chaty z izby. Matka stanęła we drzwiach, chłopiec pobiegł otworzyć wrota.

— Panienka z Karwińskiego dworu — szeptała kobieta — taka ci zmoczona...

— Matko ratujcie mnie — zawołało dziewczę, siląc się na wesołość. Sine jej wargi drżały z zimna, palce zesztywniały.

Chłopiec ujął konia za cugle, dziewczyna zeskoczyła, odetchnęła głęboko i nie zważając na zdziwienie kobiety, wbiegła do izby.

— Róbcie ogień na kominie z suchych gałęzi i słomy — wielki, wspaniały, prędko — prędko....

— A to ci się jasna panienka skąpała.

— Tonęłam, moja matko — powiedziała z dumą — a teraz pragnę się wysuszyć i zagrzać. Mleka mi zagrzyjcie...

Kobieta przyniosła z sionki drew, podłożyła słomą, ogień buchnął. Dziewczę zrzuciło amazonkę przesiąkniętą wodą, i obrócone plecami do ognia wygrzewało, się. Kobieta warzyła w garnuszku mleko, lamentując nad nieszczęściem panienki i dziwując się jej wielkiej odwadze i przytomności.

Dziewczyna z dumą wsłuchiwała się w te żale i dziwy. Pochlebiały jej, rosła i potężniała w własnych oczach, przeczuwając, że w ustach ludu zmieni się w legendową postać. Dreszcze ją zimne przeszły, głowa zaczęła ciężyć. Okryła się wełnianą chustką, zaczęła drżeć na całem ciele. Zaledwo gorące mleko zdołało ją nieco rozgrzać i wzmocnić.

Kobieta suszyła amazonkę, dziewczyna otulona chustką, drżąc febrycznie, nabierała wstrętu do niebezpieczeństw i awantur. Stanęła jej w myśli matka: — to przypomnienie wywołało oburzenie na siebie samą.

Powstała — zlodowaciałe nogi zesztywniały, że ustać na nich nie mogła.

Widząc to kobieta siłą niemal rozebrała ją, położyła do łóżka, otuliła pierzyną i zabrała się do suszenia jej rzeczy.

Dziewczyna wpatrywała się w ogień, poczernioną od dymu izbę i pierzynę, pod którą leżała. Bohaterstwo zamierało w niej, zaczęła rozmyślać na temat o jednakowo kruchej skorupie ludzkiej, czy kryje potężnego ducha, pełnego odwagi, czy zniewieściałość i tchórzostwo.

Gdyby ją widziano po przepłynięciu niewielkiej i rzeki pod pierzyną drżącą z zimna ?... Wstyd wydobył rumieńce na jej twarz, zamrużyła oczy, aby nie widzieć swojej nędzy.

Silny ogień rozłożony na kominie suszył ubranie i izbę ogrzewał. Dziewczyna uczuwała jego dobrodziejstwo, zaczynała oswajać się z położeniem, a nawet rozkoszować się w cieple pierzyny... Uśmiechając się oddychała głęboko, chcąc wypróbować siłę i zdrowie Swych płuc. Nareszcie uwierzyła, że jej nie grozi żadne niebezpieczeństwo, i rada była, że może wrócić do domu i ukryć przed matką wypadek.

Tymczasem suknie jej wyschły, ubrała się pozwalając gderać na siebie kobiecie. Na pożegnanie hojnie obdarzyła matkę i syna, zakazała im mówić o sobie, koniu, głębokiej wodzie — i odjechała. Chłopiec pobiegł naprzód pokazać panience bezpieczny bród na rzece. Koń jednak nie chciał iść drugi raz do wody, póki chłopiec idąc naprzód nie przekonał go, że woda płytka i nic mu nie grozi. Stąpał ostrożnie, widok wody przejmował go straciłem — dziewczynę dreszczem i odrazą. Na drugim brzegu odetchnęła swobodnie i uśmiechnęła się. Koń zarżał radośnie i pogalopował zimnemi mu drogami na wielkie błonia i z błonia do dworu.

Dwór widać było zdaleka. Z poza zielonych lip i ciemnych świerków wynurzały się białe kominy i spiczasty o podwójnych załomach dach, pokryty gontami.

Brama do ogrodu stała otworem, dziewczyna wjechała w aleję starych lip, minęła staroświecki kłąb zasiany kwiatami Koń zarżał, klasnęła, w dłonie — we drzwiach ukazał się służący, zbiegł po kamiennych schodach, konia pochwycił za cugle, pomagając, panience zsiąść.

— Pani? — rzuciła lakoniczne pytanie,

— Pani przy gospodarstwie.

Czekaliśmy z obiadem do trzeciej. Pani była bardzo niespokojna o panienkę.

— I uspokoiła się?

— Swistalski zastraszył panią, przepowiadając deszcz i pani pojechała do pszenicy..

Dziewczyna weszła przez szklane drzwi do sali jadalnej. Widok kredensu i rozstawionych na stole talerzy nasunął jej na myśl obiad. Staroświecka sala, ozdobiona portretami rycerzy, zakutych w zbroi, dygnitarzy, okrytych ponsowemi deliami, lub przybranych w wielkie peruki, białe kamizelki, wstęgi szerokie i fraki haftowane, zlotem, wesoło się przedstawiała mimo ciemnych ścian i mebli dębowych. Zadzwoniła, kazała podać obiad i siadłszy za stołem, wpatrywała, się w okrągłe, czerwone, o grubych rysach marsowate twarze z podgolonemi czuprynami, przenosząc wzrok ha gładkie oblicza i spiczaste nosy, wysuwając się z poza siwych lub biały cli peruk, ozdobionych harcabami.

— Gdyby tak który z moich przodków starał się o mnie i gdybym została jego żoną... — Rozśmiała się nad nieprawdopodobieństwem przypuszczenia.

— A jednak nasze babki uważały się za szczęśliwe, gdy który z tych rubachów uśmiechnął się do nich, powiedział koncept, że aż rumieńce na twarzach ich wypiekał...

Przyniesiono wazę — myśli zwróciły się do talerza i górącej zupy.

— Gdyby nie moja odwaga i przytomność umysłu, coby ze mną w tej chwili było — dreszcz ją przeszedł, usiłowała odpędzić od siebie ponure wspomnienie. Nie mogła jednak zapomnieć o niebezpieczeństwie — posmutniała.

— Życie nasze zawisło od usunięcia się paru grudek ziemi z pod kopyt konia. i czyż warto tyle się troszczyć o przyszłość, zbierać, oszczędzać, bogacić się. Tyle lat zabiegów i ciężkiej pracy — jedna chwila krótka, jak cięcie nożyczek i wszystko skończone.

Filozoficzne refleksyę rozwijały się szybko przy kapłonie kruchym, wybornie upieczonym i kompucie z wiśni. Po smacznym obiedzie poprzysięgła, sobie mało się zajmować doczesnemi dobrami, nawet nie dbać o nie wcale, nie męczyć się prozą życia i nie zwracać na nią uwagi. Przeszła do swego pokoju, położyła się na otomance, wzięła do ręki świeże dzienniki, wpatrywała się w Szeregi czarnych liter i w dalszym ciągu snuła pesymistyczne obrazy.

— Pani przysłała dowiedzieć się o panienkę — odezwał się przez drzwi służący — i prosi panienkę do siebie. Jest na Klisiówce.

— Każ zaprządz do wolanta lence — dala rozkaz.

Za niedługą chwilę zaturkotało na dziedzińcu. Młodziutki chłopiec ubrany po strzelecka, siedział na koźle, umieszczonym na nizkiem pudle zgrabnego wolanta. Małe koniki dobrze odżywione niecierpliwie uderzały kopytami o kamyki żwiru.

Dziewczyna nie miała ochoty ruszyć się z miejsca, była zmęczona, senna, rozmarzona. I gdyby nie matka, zostałaby z pewnością w pokoju.

— Poczciwe matczysko — myślała z dobrotliwym uśmiechem — porzuciłoby pszenicę, ludzi, sterty i wystraszone przybiegłoby do mnie.

W imię poświęcenia powstała. W przed pokóju czekał służący, trzymając rękawiczki i bat. Chłopiec siedzący na koźle podał jej lejce. Świst bata przeciął powietrze. Przestraszone koniki, gryząc wędzidła skoczyły. Szalałyby, lecz silna ręka dziewczyny trzymała na wodzy. Na wzgórek wypadły galopem, zatrzymane w porę, powoli staczały się w dolinę.

Zdaleka słychać było śpiewy żniwiarek, nawoływania parobków i bas Swistalskiego. Koniki zarżały radośnie, odpowiedziały im fornalki stojące na łanie. Dziewczyna niecierpliwie wstrząsnęła lejcami, koniki skoczyły naprzód. I ją opanowała gorączka czynu, działalności, pracy. Radaby uchwycić sierp, snopki podawać, zmęczyć się, coś robić i rezultaty własnemi oczami oglądać.

— Gdyby mi mama oddała gospodarstwo — pomyślała, strojąc poważną minkę. — Nie odda. I to wszystko dlatego, aby mieć więcej o tysiąc złotych dochodu. I dla nich marnować życie?

Nie miała czasu na dalsze rozmyślania. Matka; zbliżała się do niej, tuż za nią szedł Świstalski, siwy, i czerwony, z wąsem zwieszonym na dół. Dziewczęta z przodownicą na czele zachodziły na zagon, uśmiechały się do panienki i witały ją głośnemi pozdrowieniami. Były z niej dumne, z jej dzielności i energii.

— Zosiu, na Boga, gdy się dorwiesz siodła, szalejesz bez upamiętania, Czekałam, tęskniłam i bałam się o ciebie... Panie Świstalski — zwróciła się do ekonoma — parobcy się nie spieszą, a deszczu tylko co nie widać.

— Czegóż tam stoisz jeden z drugim — krzyknął Świstalski, i zwrócił się do fur wyładowanych snopkami.:

— Mamusiu, siadaj tu przy mnie i odpocznij przecie.

— Nóg już nie czuję — odpowiedziała matka, i ciężko westchnąwszy, usiadła obok córki.

— Na cóż to wszystko, droga mamo. Czy Świstalski nie dałby sobie rady?

Matka popatrzyła na córkę litościwie.

— Rzuć tylko okiem: co za łan pszenicy położył się dziś pod sierpem, a ludzi zaledwo ośmdziesiąt. Gdyby mnie tu nie było, połowyby tego nie zrobili. Świstalski dobry gaduła,

— Przypuszczam, żeby połowę tego zrobili. Czyż mało mamy? Połowa wystarczyłaby nam wybornie.

— Dziecko jesteś — odpowiedziała matka.

— Już niestety pełnoletnie.

— Ależ dla samej moralności należy pilnować, aby lenistwo nie opanowało ludzi. Podjedź, proszę cię, do tej gromadki ludzi na drugiej stronie łanu. Kończą i skończyć nie mogą.

— Pojadę, droga mamo, lecz pod jednym warunkiem.

— Domyślam się — odpowiedziała łagodnie matka.

— Dzień taki długi, upał nieznośny... Pochyleni cały dzień z sierpem w ręku, niechże sobie choć chwilę odpoczną. I oni mają prawo do odrobiny przyjemności.

— Przyjemność ich i nasza zasadza się na spełnianiu obowiązków.

Dziewczę się uśmiechnęło. Matka, widząc uśmiech, wzruszyła głową, chciała coś powiedzieć, lecz poprzestała na znaczącem spojrzeniu.

Koniki parskając, posuwały się zwolna naprzód. Ścierń pod ich kopytami szeleściała, kabryolet po miękkiej ziemi przesuwał się cicho. Dziewczę zawróciło na miejscu, jadąc stępo obok wyciągniętego szeregu żniwiarzy. Dziewczęta z sierpami w rękach przybiegały do swej panienki, witając ją, całowały w rękę z uśmiechem sympatyi i odcieniem poufałości. Rozmawiała z niemi wesoło i swobodnie. Matkę cieszyła sympatya, okazywana przez lud jej córce. Na dnie jej serca kryła się dla niego wdzięczność. Nie mogła jednak przezwyciężyć swej gospodarczej namiętności i zaczęła wymawiać dziewczętom powolność w pracy.

— Zagony takie szerokie, a zboże tak gęste — broniła ich Zosia,

— Prawda, święta prawda, jasna panienko — zawołały wesoło. — Nikt się nad nami nie ulituje — ino jedna nasza panienka.

Polowy stojący z boku, przyświadczał panience uśmiechem i mruganiem oczu. Matka zostaią pokonaną.

— Moje drogie, pospieszajcie, deszcz wisi — zdołała zaledwo zawołać, gdyż koniki umyślnie uderzone przez Zosię lejcami, poszły dobrym kłusem.

— Zosiu, czy cię to nie cieszy, łany pszenicy jedne po drugich kładą się. Sto kóp na łanie.

— Cieszyło mnie, gdy wschodziła, rozwijała się, rosła. Teraz, droga mamo, sprawiamy jej pogrzeb.

Pogrzeby, w jakiejkolwiek formie, nie są wesołe dla tych, co żyją. Co innego umarli — pszenica, już nie drży przed żarem słońca, nie tęskni za deszczem, nie boi się gradu i burz — szczęśliwa!

— Zosiu, Zosiu, co też ty nie wygadujesz. Jakie się to dziwactwa zaczynają roić w twej główce. Myśląc o tobie, zaczynam się bać i powiem ci prawdę, oskarżam się za moją słabość dla ciebie. Należało cię inaczej prowadzić.

— Mamusiu nie żałuj. Masz córę, która cię kocha i szczerze mówiąc, nie zła z niej dziewczyna. — Przechyliła się z filuternym uśmiechem ku matce, całując jej rumianą zaokrągloną twarz. Matka objęła ją w pół i przytuliła do siebie.

— Martwisz mnie i zasmucasz — powiedziała, siląc się na powagę. Nadbiegł Świstalski.

Rozmowa wpadła na tory gospodarstwa, codziennych zabiegów i trosk. Dziewczę wpatrywało się w zachodzące słońce. W górze gromadziły się ciemne chmury, niżej oddzielone od nich przepływały lekkie jak gaza obłoczki, oróżowione promieniami słońca, Zjawisko było oryginalne, pociągające niezwykłością i czarem piękności.

— Wspaniała gra światła i cieni — szepnęła dziewczyna. — Wielki majestat przyrody, wszystko to dla nas. Piękność jej ma nas zachwycać, upajać, uszlachetniać. Dlaczegóż ja. jedna na stu zgromadzonych tutaj ludzi, rozkoszuję się temi powabami i zachwycam tym majestatem.

— Panie Świstalski — zwróciła się do ekonoma — patrz pan, co za cuda roztacza przed nami przyroda, jaki wspaniały zachód.

— A to wszystko na deszcz panienko. Potrzebny nam jak dziura w moście. Pięćdziesiąt kóp niezwiązanej pszenicy

Matka westchnęła. Dziewczę się uśmiechnęło

— Śmiej się panienka, lecz jeżeli deszczu nie będzie, ha, to już ze mnie z przeproszeniem wielki osioł.

— Zdaje się, że tylko przeleci, prawda? — pocieszała się matka. — Przyjdzie wiatr i rozpędzi chmury. Już go nawet mamy.

Zaszumiał w lesie, jęknął żałośnie na polu, a był zimny i przenikliwy. Dziewczę przeszedł dreszcz.

— Mamo, wracajmy! — zawołała. — Panie Świstalski, siadaj na koziołek.

— Ja miałbym siadać, kiedy mnie tu najwięcej potrzeba.

— Do widzenia! — zawołało dziewczę — świsnęło batem. Koniki pogalopowały do drogi.

— Przylepka dziewczyna — szepnął Swistalski, patrząc z zadowoleniem za odjeżdżającą. Bo to i dobra, ogadana, przystępna. A jak powozi, jak na koniu sadzi...

Prawdę mówił Swistalski. Dziewczyna zaimponowałaby sztuką powożenia na Polach Elizejskich w Paryżu. Koniki biegły wyciągniętym kłusem, prowadzone silnie i równo. Zatrzymywane na każdym moście, omijały wyboje, skręcały zgrabnie, zataczając jak największe luki.

Wiatr huczał, ciemne chmury z poza szczytów czarnych gór wydobywały się na horyzont, podobne do armii olbrzymów zbitych w kolumny. Błyskawice oświecały im drogę, ziemia zdawało się że jęczy — koniki uciekały, matka szeptała pacierz, Zosię przechodziły dreszcze i głowa ciężyła.

— Mamo, idziemy na wyścigi z deszczem. Patrz, guni nas zawzięcie — obejmij mnie wpół — uciekamy. Podniosła bat, konie skoczyły galopa.

— Zosiu, Zosiu! — wołała matka, tuląc się do dziewczyny — nie szalej, ja się boję...

Zdyszane koniki wpadły na dziedziniec, zwolniły pod górę i stanęły przed gankiem. Deszcz wielkiemi kroplami w szerokich odstępach zaczął padać na spieczoną ziemię i kamienne schody, znacząc swe ślady dużemi plamami. Dziewczę podało rękę matce. Zaledwo zdołały przejść na werandę, błyskawica przebiegła cały horyzont nieba ognistą smugą, jednocześnie z grzmotem piorun uderzył tak blisko, że szyby w oknach zabrzęczały. Serce na chwilę zamarło w piersiach matki.

— Manio, walka żywiołów, groźby nieba, burza, zachwycają mnie i orzeźwiają — zostanę tu.

— Zosiu! — zawołała matka, pochwyciła dziewczę w pół, otworzyła gwałtownie drzwi i siłą wprowadziła do pokoju.

— Na szaleństwa nie pozwolę — powtórzyła, z mocą i energią, siląc się na ton głosu stanowczy i rozkazujący.

— Ależ mamusiu, któż z nas odgadnie kaprys piorunu, dziwne są jego drogi.

— Moja kochana, wobec takich okropności, jak burza i pioruny, daj pokój filozofii.

Dziewczyna z uśmiechem na ustach uścisnęła matkę.

— Bądźmy spokojne — mówiła pieszczotliwie — filozofia piorunów nie sprowadza.

— Zosienko, powiem ci prawdę — ty jesteś inną od wszystkich panien, jakie znałam.

— I to manię przeraża?

— Boję się o ciebie, a sobie wyrzucani, że — że...

— Że nie przyszłam na świat mężczyzną? Nie wyrzucaj sobie, ja jestem zadowoloną, że jestem córką tej a nie innej matki. Jeżeli mi czasem przykro, to z żalu, że nie mam brata. Mamie syn, a mnie braciszek przydałby się.

Matka uśmiechnęła się i westchnęła. Deszcz niesiony na falach wiatru uderzał o szyby okien z gwałtownością. Na spadzistościach dziedzińca woda. strumieniami płynęła.

— Pszenica, nasza pszenica — szeptała, patrząc przez okno.

Na młode dziewczę burza widocznie ożywiający wpływ wywierała. Oczy jej błyszczały, usta układały się do uśmiechu, ożywiona chodziła po dużej sali. Z poruszających się ust i skupionej uwagi widać było, że myśli jej snują się szybko. Rumieńce lekko oróżowiły blado-śniadawą jej twarz, wskutek wywołanych wzruszeń.

Matka, oddana specyalnie pszenicy, wyszła wydawać rozkazy. Dziewczyna, wyciągając w górę ręce, zawołała głośno:

— Ja chcę żyć, walczyć, cierpieć, ko... nie śmiała dokończyć.

Chmury pędzone wichrem uleciały na północ, deszcz się zmniejszał i wiatr cichł, błękit wyglądał z poza białych wypłakanych chmur, gwiazdy jedna po drugiej zapalały się srebrnem, tajemniczem światłem. Dziewczę otworzyło okno, powietrze przesycone wilgocią i zapachem kwiatów wypełniło pokój.

W rogu stał otwarty fortepian, wzrok dziewczyny zatrzymał się na nim, myśl jak błyskawica popchnęła ją. Siadła, ręka machinalnie przesunęła się po klawiszach, podniosła w górę głowę, oczy utkwiła w błękity, i zaczęła grać preludium Chopina. Nie skończyła go. Fantazya i nieokreślone pragnienia duszy, kazały jej wysnuwać z serca i mózgu pieśń skargi i tęsknoty... Improwizowała, instrument jęczał żalem, lub rozbrzmiewał urywanemi tonami na pół dzikiej wesołości. Przestała, i chmurna, niezadowolona z siebie, odeszła.

— Nie dość jest czuć, myśleć, rozumieć, lecz aby coś stworzyć, trzeba mieć formę. Świat się objawia tylko w formie. Co kogo obchodzi, jakie na dnie serca lub w czaszce ludzkiej Odbywają się dramaty. Chcę formy i to tylko pięknej formy.

Stanęła przy oknie i smutna, zamyślona, wpatrywała się w białe mgły, otulające stare lipy, światełka migocące na skłonie widnokręgu i księżyc wynurzający się z poza wzgórz, okrytych ciemnemi świerkami zbitemi w ciemną tajemniczą masę.

— Któż się pyta, co się dzieje w łonie ziemi, jakie się walki odbywają w jej tworach. My szukamy tylko formy i przez nią jedynie rozumiemy świat. Forma jest pięknością — wszystkiem. Biedni ci, którzy ją pojmują, a tworzyć nie mogą. Biedne my łabędzie z ołowianemi skrzydłami. Wolno nam zaledwie śledzić wzrokiem lot orłów, szybujących w błękitach.

Ta forma wyrażenia podobała się dziewczynie, bo ją powtórzyła półgłosem. Myśl, jak cień nieokreślony i nieuchwytny, przesunęła się po jej głowie nieznanemi pragnieniami. Nie ujawniła się wyraźnie i niedokończona zginęła w natłoku wrażeń.

— Czego ja chcę od świata, ludzi i od siebie samej ? Czego ten świat cały chce odemnie ? — Dreszcz ją przeszedł — chłód nocy wstrząsnął jej organizmem.

— Śmierci — odpowiedziała poważnie. — Tworzyć i zabijać, to jego zadanie. — Głowa jej zaciążyła, puls przyspieszając bieg, uderzał coraz silniej, nogi zaczęły ciężyć. Opanował ją nieznany jej dotąd strach, szybko przeszła do swego pokoju i nie chcąc straszyć matki, położyła się pocichu.

— Oto, na czem się kończą nasze bohaterstwa i wyskoki energii, nasze zuchwalstwa i wypowiadanie wojny zimnej wodzie i naszemu organizmowi.

Zadzwoniła, poleciła powiedzieć dobranoc matce, zgasiła świecę i pragnęła usnąć. Szumy powstały w jej głowie, pulsa na skroniach biły, ciało rozpalało się, myśli chaotyczne, przerażające wytwarzały się w jej mózgu. Pragnąła je rozpędzić, walczyć z niemi. Nie ustąpowały, przetwarzając się w potworne obrazy i groźne wyrazem twarze olbrzymów.

Nazajutrz rano matka wsunęła się do jej pokoju. Dziewczę udało że śpi, nie chcąc jej straszyć. Wprawne jednak oko poznało gorączkę na spieczonych ustach dziecka.

— Zosiu — odezwała się cicho, stojąc z załamanemi rękami przed łóżkiem.

Dziewczę otworzyło oczy.

— Nic, nic, droga manio, to przejdzie. Lekkie przeziębienie, nic mnie nie boli — chciała ująć jej rękę i pocałować. Matka nie pozwoliła, pochyliła się, przyciskając usta swe do twarzy jedynaczki, aby ukryć łzy świecące w oczach.

— Nic się nie szanujesz, moje dziecko, jak gdybyś chciała na starość biedną "matkę sierotą zostawić. Posyłam po doktora.

— Mateczko droga, zaczekajmy. Czuję się dużo lepiej, odpocznę sobie i wstanę. Jeżeliby się dreszcze powtórzyły...

— A więc je miałaś.

— Niezbyt silne. Wypiję filiżankę herbaty i wstanę. Jestem zahartowana, tem więcej, że odziedziczyłam zdrowie swej matki.

Matka siliła się na uśmiech, lecz napróżno.

— Chcesz więc, żeby czekać.

— Proszę, droga marno...

Dziewczę zostało samo. Gorączka minęła, osłabienie za to było silne, ledwo głowę mogła podźwignąć, nocne widziadła znikły. Cieszyło ją słońce świecące i odgłos, powstający z uderzeń pręcików rozpiętego na murze wina o szyby okien. Cieszyło ją życie rozbudzające się dokoła niej, pragnęła żyć.

Tymczasem w garderobie odbywała się wielka i tajemnicza narada. Świstalski przyprowadził ze sobą jednego z gospodarzy, mieszkających nad rzeczką, i gospodynią z poza rzeki świątecznie ubraną. Gospodarz opowiadał, jak się panienka topiła, a gospodyni mówiła o wielkim ogniu na kominie i o panience, co "leżała, u niej pod pierzyną bez blizko pół dnia". Oboje prosili, aby ich starsza pani nie wydała i lamentowali, że panienka tak ugania ogniście po polach, za nic ma sobie życie i Sieroctwo matki.

Pani łzy w oczach świeciły, poleciła Świstalskiemu posłać natychmiast po doktora, a poczciwym ludziom, litującym się nad dolą biednej matki, dać po pół ćwierci pszenicy. Wróciła do córki. Dziewczę wypiło herbatęi odpoczywało zmęczone gorączką i bezsennością. Myśli jej leniwo przesuwały się w obrazach powszednieli, w kwestyach zwykłych i drobiazgowych. Matka usiadła na łóżku, wpatrywała się w nią, w jej oczy smutne, wyrazistą twarz i melancholijny uśmiech. Dziewczę warkocz ciemnych włosów przyłożyło na piersi i zaplatało go. Łagodność i dobroć w wyrazie jej ust, a silna, wola i energia w oczach, nadawały rysom dziewczęcia oryginalny powab, który szlachetnych pociągał, a wszystkich zmuszał do pewnego rodzaju szacunku i pokory. Na myśl, że mogła stracić ukochane dziecię, serce matczyne ściskało się tak długo, póki łez nie wydobyło z oczu.

— Mamusiu, i znowu łzy. Płaczesz, gdy jestem chora i, łzy wylewasz, gdy mi jest lepiej. My jedynaczki dużo mamy kłopotu z naszemi matkami. Tak są rozpieszczone, że trudno sobie dać z niemi radę. — Objęła matkę za szyją — pocałowała i tuliła się do niej.

— Cóż się dzieje z naszą pszenicą? — zagadnęła, wiedząc dobrze, że to jest przedmiot, który matkę roznamiętnia i pochłania całą jej uwagę.

Domyśliła się podstępu córki.

— Ej ty filutko — mówiła żartobliwie — chcesz mnie zjednać i rozbroić — lecz zapominając o podstępie, opowiadała o snopkach, które kazała porozstawiać, aby je wiatr przesuszył — i o ludziach przybyłych z pod Throsna do żniwa. Ubolewała troszkę, że Świstalski sam nie da sobie rady, lecz zarazem oświadczyła, że nawet na jednę chwilę nie wyjedzie w pole i nie opuści chorej. Napróżno dziewczę ją prosiło — nie uległa. Za to kuryerzy, w postaci chłopca od koni, lokaja i młodego kuchty, pędzili na plac boju i wracali z raportami od głównodowodzącego.

— Wszystko dobrze, zrobi się, co potrzeba... Od południa pszenicę wiążemy... Piękna — jak złoto, ciężka jak ołów... Niech jasna pani będzie spokojna.

I, jasna pani, powtarzając myśli: piękna jak złoto, ciężka jak ołów, uśmiechała się. Dusza jej rwała się do tej złotej, lecz musiała zostać. Dziecko — doktor — przykuwali ją do miejsca.

Z okna dworu zdaleka na drodze do miasta zobaczyła wózek, parę koni i biały o wielkich skrzydłach kapelusz. Wybiegła do parku: z altany, wzniesionej na wzgórzu, dawała znaki woźnicy, aby stanął. Doktór zsiadł z wózka i kładką rzuconą przez rów powoli, ostrożnie, suwając nogami dostał się do parku. Konie odjechały prosto do stajni.

— Niebezpieczeństwa widocznie nie ma — odezwał się wesoło eskulap — jeżeli panią aż tak daleko od łóżka chorej spotykam.

— Niema dziś, ale może być jutro, pojutrze — odrzekła smutno.

Doktór stanął, wpatrując się poważnie w przerażoną.

— Mam zapisać receptę przeciw niebezpieczeństwu, które może nastąpi jutro. — Eskulap zrobił minę nadzwyczaj zdziwioną. Dolną wargę wysunął naprzód, brwi ściągnął.

Podaj mi pan ramię i bądź cierpliwy...

Wykonał polecenie z godnością. Przeszli parę kroków w milczeniu. Matka porządkując myśli, przygotowywała się do treściwego opowiadania, eskulap strzygi zlekka uszami, posiadał bowiem tę atawistyczną zdolność i był z niej zadowolony.

— Siadajmy — wskazała na darniową kanapkę.

— Siadajmy — odrzekł, uszy jego coraz szybciej strzygły. Była to oznaka, że ciekawość doszła do kulminacyjnego punktu.

— Doktorze, ratuj nieszczęśliwą matkę.

— Doktór i ksiądz powinni mieć jednę przysięgę na tajemnicę.

— Nie jest to żadna tajemnica.

Uszy eskulapa znowuż zaczęły strzydz, siwe, małe oczy świdrowały. Niecierpliwiłby się głośno, gdyby nie powaga. Ta jedna stała na straży jego godności i wysokiego powołania.

Powoli, dobierając wyrażeń i zwrotów, matka opowiedziała wczorajszy wypadek jedynaczki na rzece i gorączkę przebytą w nocy.

— Jej ekscentryczność przeraża mnie — kończyła. — Ona inaczej myśli, aniżeli wszystkie kobiety, inaczej mówi i inaczej postępuje.

— Na gorączkę — zabrał głos eskulap — mamy chininę, lecz na ekscentryczność, daruj dobrodziejka, nie ma w aptece środka. Radzić jednak można...

— A więc radź konsyliarzu.

— Różne są rodzaje ekscentryczność!, a zatem i różne środki leczenia. U kobiet szczególniej, histerya brana zwykle bywa za ekscentryczność.

Zaniepokojona kobieta wpatrywała się w nasrożoną powagą twarz eskulapa.

— W tym jednak wypadku — mówił dalej — powodem ekscentryczności, podług mego zdania, jest samotność. W okolicy naszej panna Zofia nie ma rówienniczek, z któremi mogłaby żyć w przyjaźni. Z naszemi sędziankami — panny przystojne i dobrze wychowane, arystokracya nie pozwala się przyjaźnić.

— Ależ konsyliarzu...

— Fakt jest faktem, i to się zaprzeczyć nie da. Bo cóżby mogło być innego?... A może to przyszła polska pani Sand — zawołał, dumny z odkrycia.

— Nie życzę sobie tego. To była awanturnica.

— Dajno pani dobrodziejka spokój. Co to o tej kobiecie było hałasu w Europie. Ja sam gdy byłem młody, czytałem dwa jej romanse. Niechnoby do tego przyszło, byłaby wielka sława na całą Polskę.

— A jednak nie życzę sobie tego — szepnęła. — Kobiety-autorki nie są szczęśliwe.

Nastała chwila milczenia, podczas której eskulap wzmacniał swoją powagę i układał plany.

— Pani dobrodziejko — zaczął — mylne jest mniemanie, jakoby doktór leczył tylko ciało, a ksiądz duszę. Doktór ma tę wyższość, że łączy w całość jedno z drugiem.

Matka Zosi mimowolnie korzyła się przed powagą i wyższością doktorską. Nastała cisza,

— A więc? — zdobyła się na zapytanie.

— Czy pani wierzysz w moją przyjaźń i najżywszą życzliwość ?...

— Ależ wierzę — zawołała niespokojna — znamy się od tak dawna.

Eskulap pocałował ją w rękę i odetchnąwszy głęboko — zaczął.

— W wychowaniu wogóle, a przedewszystkiem w wychowaniu kobiety, ręka i rozum mężczyzny odgrywają wielkie role i że tak powiem, są niezbędne.

— Wiem do czego zamierzasz, kochany doktorze, i radabym oddać losy mej córki w ręce szlachetnego człowieka. Lecz cóż? Zosia do tej chwili nie ma ochoty iść za mąż.

— A jednak mąż, przysięgam pani, jedyne lekarstwo na ekscentryczność u młodych i bogatych osób. Własny dom, cel życia — dzieci i obawa o nie...

Matka Zosi uśmiechnęła się łagodnie.

— Nie zdradza najmniejszego w tym kierunku usposobienia — powiedziała cicho.

— Żadna młoda osoba nic nie zdradza, póki się nie zakocha, a nie ma ochoty, póki się kto odpowiedni nie trafi. I któż się ma trafić w okolicy tak zakazanej? Młody Zaręba skończył sześć klas i to realnych. Jeden tylko z patentem uniwersyteckim. Pod względem ludzi — pustka. W takiej pustyni nie dziwię się pannie Zofii, że nie chce szukać — człowieka. Panna Zofia, osoba piękna, bogata, 180 tysięcy leżącej gotówki w banku, edukacyą otrzymała świetną, rozum jest... To już daruj, pani dobrodziejka, ale marynować takiej osoby na wsi, to się nie godzi.

Eskulap czuł, że zrobił wrażenie, i kontent był z siebie, bo nie zmieniając powagi, nieznacznie się uśmiechnął.

Twarz dobrej kobiety pokryła się rumieńcem. W wyrażeniu doktora zrozumiała głos opinii. Wyrzuty sumienia rozpoczynały swą pracę.

— Zosia nie chce — odpowiedziała pospiesznie. — Pomimo mych próśb i zaklęć, przez całą zimę nie chciała ani razu wyjechać.

— Bo to czasami, pani dobrodziejko, dzieci lubią się poświęcać dla rodziców. Jeżeli panna Zofia wie, że pani nie lubisz miasta, że się w niem nudzisz...

— Ależ nie wie, i w zimie przepadam za miastem. Lubię teatr — towarzystwo.

— Ponad teatr i towarzystwo przekładasz jednak pani gospodarstwo. Tak utrzymuje vox populi.

— Ten glos często bywa niesprawiedliwy.

— Nie przeczę, często jednak przeczuwa prawdę. — Eskulap był dumny z siebie.

Zaskoczona przez eskulapa, kobieta nie umiała się bronić i nareszcie nie chciała. Eskulap czuł, że się zagalopował i zaczął przemyśliwać, jakby się zręcznie wycofać. Zamilkli oboje. Kobieta patrzała smutno przed siebie, eskulap zawsze poważny rzucał ciekawe spojrzenia.

— Chcąc zbadać dokładnie kwestyą — zaczął uroczyście — należy wniknąć do głębi, raczej do jej źródła. Ekscentryczność jest podstawą, lub wypływem charakteru. Charakter urabia się przez wychowanie. Nauczyciel panny Zofii, poczciwy Klamrzyński, był oryginał, to już nie ulega wątpliwości.

— Być może, ale Zosia nie chciała guwernantek. I miałamże z domu wydalać człowieka, który zdrowie sterał, wiesz pan w jakiej sprawie — emigranta?...

— Nie przeczę, lecz był to stary encyklopedysta.

— O tak, była to chodząca encyklopedya — poświadczyła.. — Zosia dużo od niego skorzystała.

Eskulap się uśmiechnął. Chciał wytłómaczyć, co to byli encyklopedyści francuzcy, lecz się w porę cofnął.

— Przytem ideolog — mówił dalej — marzyciel, humanista, a nic w nim nie było praktycznego pedagoga...

— Lecz Zosia bardzo dużo od niego skorzystała — powtórzyła matka.

— Tak, co do rozumu, lecz co do wychowania? Ekscentryczność w kobiecie... Daruj pani dobrodziejka, lecz sama się na nią skarżysz. — Doktór chciał dać do zrozumienia, że gdyby on kierował wychowaniem młodej osoby, inaczejby się ono rozwijało...

Nareszcie kobieta spostrzegła, że Eskulap z doradzcy zmienił się w oskarżyciela. Chcąc zakończyć tę niekoniecznie przyjemną dla siebie dyskusya, w której odgrywała rolę oskarżonej, powstała.

— Chodźmy nareszcie do chorej. Zapomnieliśmy, że biedaczce samej w łóżku musi się przykrzyć.

— Ja nie zapomniałem — odparł z powagą, i krocząc naprzód, uznał za potrzebne powtórzyć swój ulubiony frazes. — Jestem tego zdania, że dobry doktór powinien być również dobrym lekarzem duszy..

Chora, leżąc w łóżku, czytała książkę. Drzwi się szeroko rozwarły, weszła matka, a za nią uzbrojony w powagę złagodzoną uśmiechem protekcyi i pobłażania eskulap. Zosia spojrzała znacząco na matkę, marszcząc lekko brwi.

— Wiedziony przeczuciem, wracając z Łopianki, wstępuję i dobrze trafiłem — zabrał głos, nauczony przez matkę doktór. — Chora z książką, która męczy umysł i rozdrażnia nerwy.

— Przeciwnie, jest to rozrywka łagodząca nerwy.

— A więc są rozdrażnione. Źle przespana noc.

— Konsyliarz jesteś wyborny do indagacyi.

— To nasz zawód, gdyż chorzy zwykle odgrywają rolę obwinionych, nie chcących przyznać się do winy.

Dziewcze się lekko zarumieniło, powaga rozśmiała się głośno z uwielbienia dla swej przenikliwości.

— Zawiodłeś się doktorze, znajdujesz nie chorą, lecz leniwą i rozpieszczoną.

— Otóż mamy: chora zmienia się w obwinioną, doktór musi przybrać rolę prokuratora,

— Zosiu, dla mojej spokojności pozwól się zbadać.

— Jeżeli dla spokojności mamy...

Eskulap usiadł przy łóżku, wyjął złoty ankier i liczył puls, skupiwszy uwagę przez zsunięcie krzaczastych, siwawych brwi.

— Jesteśmy tylko co po przebytej gorączce, a ta prawdopodobnie nastąpiła wskutek gwałtownej zmiany temperatury i strachu. Nie miałaś pani jakiego wypadku? Zaprzeczyła wstrząśnieniem głowy.

— Mówisz pani, że nie. Prokuratorowi brakuje świadków, lecz mu zostaje doświadczenie i nauka.

— Zosiu, powiedz, jeżeli masz co do powiedzenia. — Moja mamo, nienawidzę tajemnic.

— Aby zapobiedz gorączce, mamy na to środki. Co zaś do rozstrojonych nerwów zalecam spokój, ciszę i przynajmniej do jutra pozostanie w łóżku.

— I mielibyście tyle egoizmu jeść obiad bezemnie?

— Musimy. Będziemy na tem cierpieć — lecz musimy.

— Zosieczko, zostań w łóżku — odezwała się matka błagalnym tonem.

A teraz lekarz i prokurator składają swoję władzę, a, zostaje przyjaciel. W tej nowej roli powaga się kłania, uśmiecha, całuje matkę w rękę, ściska dłoń córki, siada w fotelu i udając człowieka wielkokwiatowego, zaczyna z wyszukaną swobodą opowiadać plotki z okolicy i miasteczka. Zosia nieznacznie zaczęła ziewać. Matka wyszła dać rozkazy o przyspieszenie obiadu. Doktór i dziewczyna zostali sami. Eskulap obejrzał się niespokojnie dokoła i zwracając się do chorej, zapytał cicho:

— Pojmuję, że pani nie chcesz przerażać mamy, lecz musiałaś mieć wypadek. Może z konia spadłaś?...

Dziewczę ruchem głowy powtórnie zaprzeczyło.

— Mówisz pani, że nie. Niech i tak będzie. Muszę wierzyć, chociaż mogę być inaczej przekonany.

Nastąpiła długa chwila milczenia.

— Panie zawsze same — razem...

— Jak zwykle matka z córką.

— Panno Zofio — modulował głos. na serdeczny ton. Ekscentryczność pani ma źródło... Czy pani powiedzieć to, co czuję?

— Proszę.

— W nudach. Pani się nudzisz. Osoba tak wy-; kształcona, musi tęsknić za towarzystwem. Człowiek' jest zwierzęciem towarzyskiem, potrzebuje ludzi, tak, jak światła i powietrza. Nuda panią pożera, wierz pani doświadczeniu i nauce. — Weszła matka, doktór zamilkł. Za chwilę służący zaprosił na obiad. Dziewczyna została sama.

— Nuda mnie pożera, ekscentryczność ma źródło w nudzie — rozśmiała się. — Nie nudziłam się w życiu. Zawsze mi brakuje czasu, a co do ekscentryczności wyrocznia naszego miasteczka, jest co najmniej zabawna... — Zamyśliła się. Leżenie w łóżku przy powracających siłach męczyło ją. Rada byłaby się zerwać, zapragnęła biedz w świat między ludzi, widzieć, działać, walczyć, zdobywać.

O tak, zobaczyć wszystko, co tylko jest do zobaczenia, zachwycać się wspaniałą naturą, pięknością sztuki, upajać się muzyką i śpiewem, wstrząsać serce i nerwy grą wielkich artystów. Rada była żyć i czerpać z tych wielkich skarbów nagromadzonych pracą ducha ludzkiego.

Wieczorem po powrocie z pola wsunęła się do pokoju rozmarzonej dziewczyny matka.

— Zosieńko, wielka nowina. Pszenicę jutro zwiozę, zbiory wypadły świetnie — czuć było w jej głosie i rozpromienieniu dumę. — Mam projekt. Po skończonych siewach ruszamy w świat. Gdzie zechcesz, a zimę przepędzimy w naszej stolicy — zgoda?

Dziewczę domyśliło się interwencyi lekarza, zrozumiało, jaką ofiarę ponosi dla niej matka, odrywając się od swych ulubionych zajęć, porzucając dom, lecz minio to nie miała sił protestować. Młodość, gorączka życia, egoizm zwyciężyły. Wyciągnęła ręce, objęła matkę za szyję i twarz jej przycisnęła do ust. Obie zarówno ożywionę rozmawiały, układały plany do późna w noc. Matka trzymała ukochane dziecko za rękę, wpatrywała się w jej oczy. Blask ich wzruszał ją i cieszył. Słuchała opowiadań, głos jej upajał ją. Cieszyła się, że się zwyciężyła, i dziękowała Bogu za swe męztwo które jej dziecku taką rozkosz sprawia.

II.

Jesień zaścielała złotemi liśćmi zielone trawniki parku, słońce bladawe z poza mgły rzucało promienie, wiatr przytulał się do starych lip, poruszał liśćmi, które szeleściały i milkły. Gromada żurawi długim łańcuchem przemknęła po niebie i znikła w błękitach. Biała przędza rozciągała się po błoniach, połyskując tajemniczo w świetle słońca.

Sklane drzwi otworzyły się cicho, na kamiennym tarasie stanęła Zosia, zbiegła ze schodów, i rozglądając się dokoła, powoli poszła topolową aleją. Na końcu parku, na usypanym wzgórzu stała altana. Widok z niej rozciągał się na chaty, wioski, łany zebranej pszenicy i laski brzozowe, przetykane ciemnemi olszami. Na skłonie widnokręgu majaczyła w niebieskawej mgle wieża kościoła sąsiedniego miasteczka. Smutek panujący w naturze odbił się w sercu i myślach dziewczęcia. " Pożegnanie z rodzinną wioską nie układało się w określonych zdaniach, lecz nieznanym jej dotąd smutkiem i bólem, zmieniającemi się w żal, jakby po stracie, której nie umiała nazwać. Dymy chat strzelały w górę, wzrok jej gonił za niemi. Widziała, jak idąc coraz wyżej, rozpływały się w niebieskiej przestrzeni.

— I moja dusza rozpłynie się jak te dymy we wszechświecie, i moje ja i moje nadzieje, siła moja, energia.

— I duma — dokończył tajemniczy głos jej serca. Uśmiechnęła się. I duma — powtórzyła.. — Rada-

bym zostawić po sobie jakąś trwałą pamiątkę, nad którą myśl ludzka zatrzymywałaby się choć chwilkę. Przejść przez życie jak ten dym, rozwiać się i w kroplach deszczu spaść na ziemię i znów ukazać się w zielonej trawce, lub liściu na drzewie — za mało.

— Za mało — powtórzyła z siłą. Myśli jej zaczęły biedz, krew szybciej krążyć. — Za mało, za mało — szeptała. — Jedno życie. I odemnie zależy, czy je przebyć w skorupie ślimaka, czy skrzydła orle rozwinąć.

Roznamiętniała się polotem swych własnych myśli, nerwy jej pobudzone oddziaływały na serce i mózg. Pragnienia wytwarzały się w jej umyśle i zasłoniły widoki, patrzała w głąb swego serca, goniła wytwarzające się pragnienie w ucieleśnionych obrazach. Rozkoszowała się marzeniami, rzucała pól głośno oderwane wyrazy, uśmiechała się do nich. Oparta o drewniany słup altany, podobna była do pogańskiej kapłanki. Piękna i młoda, pełna siły i fantazyi, brakło jej ludu, któremuby rozkazywała.

Wiatr wydobył się z za drzew i przeciągnął zimnym podmuchem. Dziewczyna oprzytomniała, rzuciła wzrokiem na wieżę kościoła majaczącą w szafirach, na zieleniące zasiewy oziminy, i zatrzymała go na chacie, bijącej w oczy białością ścian, murowanym kominem i dachem pokrytym gontami.

Kładką rzuconą przez strumyk dostała się na drogę. Drzwi zaskrzypiały, siedząca przy kołowrotku kobieta zerwała się do panienki. Chłopcu wyrostkowi i młodszej jego siostrze rozpromieniły się twarze. Dziewczynka poskoczyła i pocałowała młodą dziedziczkę w rękę.

— I że też to jasna panienka, nie zapomniała o nas. Boże, Boże, tyle utrudzenia, takie państwo a przecie przyszło — mówiła serdecznym tonem kobieta.

Dziewczę siadło na lawie przy oknie. Oczy kobiety i jej dzieci błyszczały. Wyrazy ich twarzy zdradzały oczekiwanie i pewną dumę, że jasna panienka jest u nich.

— Jadę, moja matusiu.

— Słychamy, słychamy — przerwała, lamentując matusia. — I zostawicie nas sieroty. Po co to gonić światami, kiej tu w domu takie wygody, takie dostatki, że ino ptasiego mleka brakuje. Odchowałam, wychuchałam i po to, aby gdy ino piórka odrosną, uciekło z gniazdka.

— Ale przecież wrócę, moja nianiu — dodała pieszczotliwie.

— Któż tam zgadnie, może jaki królewicz porwie. I nie porwałby takiej śliczności? No, a jak porwie, to już nie puści.

— Przyjedziemy razem.

— W gościnę — na jeden dzionek, dwa i po wszystkiemu. Niech będzie co chce, a ja przysięgam panience — pocałowała ją w rękę — że tam na tym wielkim świecie nie będzie takiego szczęścia, jakie jest w Karwinie. Bo nie.

— Chcecie, abym starą panną została — odpowiedziała wesoło.

— O to nie ma strachu. Ale przecie jakośby było ładniej wziąć se panicza z sąsiedztwa, ziemię do ziemi przyłożyć i opływać w dostatki. Tak bywało dawniej i bywało dobrze. Jasna pani wzięła se dziedzica z Zalesia, i teraz Karwin z Zalesiem jedno. A czy to mało paniczów na okolicę? A jacy ci kawalerowie.

Dziewczę się rozśmiało.

— Swatacie mnie matusiu?

— Ktoby się tam ważył. Za głupia na to jestem. Tak się ino mówi. Kto ta wie na kogo się trafi. W wielkiem mieście wszyscy jednacy.

— A na wsi?

— Na wsi co innego. Na dziedzica od maleńkości patrzy tysiące oczu i znają go ludzie i pogwary chodzą o nim. Jak jest zły, to się nie ukryje, a jak dobry, ludzie rozgadują na dziesięć mil dokoła.

— I o kimże teraz rozgadują?

— Ej, bo jasna panienka ino tak ciągnie, aby se żartować ze starej, a przecie lepiej wie, jak ja prosta kobieta.

— Ależ moja nianiu, nie żartuję. Nie wiem, kogo ludzie chwalą, a kogo ganią. I jak wy mi nie powiecie, to od kogóż się dowiem.

Kobieta rada była wygadać się przed swoją panienką.

— Kogo teraz chwalą, to tak dokumentnie nie uważam. Ludzie jak ludzie, gdy zaczną gadać, to już gadają, aż ustaną i zapomną.

— Przecież...

Zamyśliła się matusia, podpierając głowę na ręku.

— Jakem była na odpuście w Łązkach, słycham, jak ludzie z Niedźwiady rozgadywali o swym nowym dziedzicu.

— I chwalili go?

— Okrutnie, pannusiu złota, okrutnie. Że dobry, że ugadany. Poradzi, wspomoże — tylko że pono światami goni, a ludziom się przykrzy, że dwór dobrego pana pustką stoi.

— Ponieważ i ja pogonię światami, to się może spotkamy — przerwała wesoło panienka. Wyjęła portmonetkę i każdemu z dzieci wsunęła po parę sztuk srebra do ręki na książki i kajeta i na nowe buty, gdy pójdą do szkoły.

— Złocista panienko, a niechże Bóg da wybranego z tysiąca... — mówiła cicho ze zbytku wzruszenia kobieta.

— Wybranego z tysiąca — powtórzyła dziewczyna, wracając do dworu. — A więc mam gonić światami, póki nie dogonię — męża. I po to jadę?... Nie lepiej ziemią przyłożyć do ziemi i opływać w dostatkach i wygodzie? — Wzdrygnęła się, jak gdyby się chciała rozbudzić z przygniatającej ją apatyi. Nie chcę gonić światami, aby męża łapać; ja żyć pragnę. A jeżeli mi stanie na drodze? Jeżeli stanie biedny, szlachetny, wielki, może trzeba go będzie pochwycić, uwięzić i zabrać. A jeżeli bogaty, dumny, namiętny, ambitny, trzeba bedzie uciekać od niego, niech goni, szuka, upokorzy się. Niech ludzie przed nim drżą — wobec mnie musi być łagodny i czoło uchylić, choćby je zdolni wawrzyn lub wieniec dębowy. A jeżeli nikogo nie znajdę, jeżeli tego, którego będę chciała znaleźć, nie odszukani, lub gdy go spotkam, nie odgadnę, nic domyśle się, że to on ? Wtedy wrócę i będę razem z mamą siać pszenicę, smarzyć konfitury i lud leczyć na febrę. A jako wyskok humanizmu założę na wsi sklep i gospodę... — Uśmiechnęła się ironicznie. Wierzyła, że znajdzie, dużo liczyła na swą przenikliwość, zdolność odgadywania i znajomość ludzi.

— Ja chcę żyć — a co się stanie, to będzie.

— Tylko, żebyś jakiego nikczemnika nie złapała. — Dzika myśl przesunęła się przez jej mózg jak zimny wiatr.

Dziewczyna stanęła, nikczemnika — powtórzyła, zadając sobie pytanie. Nie — niepodobna, Musiałby to być wielki aktor lub wielki zbrodniarz dla jakiejś idei, wcielony szatan, bóg zemsty i złego. Ten mógłby być dla mnie niebezpieczny. Ten mógłby mnie porwać i w przepaść za sobą. pociągnąć. Jak gdyby chciała uciekać od tych myśli, które ją opanowywały swą nowością i oryginalnością, przyspieszyła kroku, przebiegła szybko schody i dostała się do sali jadalnej.

Służba znosiła kutry, matka, siedząc w fotelu, wydawała rozkazy, liczyła srebro, wybierała porcelanę —

Świstalski i panna służąca zawijali w bibułę i pakowali w siano półmiski i talerze. Dziewczę zbliżyło się do matki, pochyliło się i pocałowało ją w czoło.

— Nie miałam pojęcia o kłopotach i trudach, które przebyć trzeba, chcąc ruszyć się z domu.

— Dziecko jesteś — odpowiedziała matka, westchnąwszy.

— Gdybym ja kiedy wyjeżdżała, mamo, to wzięłabym dwie suknie do kuferka, trochę bielizny i dalej w drogę.

— Gdybyśmy wyjeżdżały na tydzień, lub biegały z miasta do miasta jak ptaki.

— Któż to wie, droga mamo, jak nam wypadnie...

— Cóż ma nam wypaść — przecież nie będziemy przed nikim uciekać, ani nikogo gonić.

— Czyż to można przeczuć, co nam losy zgotują?

— Nie szalej też moja Zosiu i nie strasz mnie, bo gotowani kazać wszystko rozpakować i zostać.

— Ha, to zostańmy.

— Wiesz, że ci tej przykrości nie zrobię.Świstalski uśmiechnął się i potakująco wstrząsnął głową. Zosia zbliżyła się do matki i szepnęła:

— Ja się czegoś boję, jak gdyby mnie tam na tym szerokim świecie spotkać miało nieszczęście.

Matka ujęła twarz jej w dłonie, przykładając usta swe do ucha dziewczęcia, mówiła cicho:

— Wszystko w rękach Boga i będzie tak, jak On chce. Czy myślisz, że i ja się nie boję? Lecz ja się modlę i ufam — dokończyła głośno.

Dziewczyna nie śmiała spojrzeć matce w oczy, zamyślona powoli odeszła.

III.

Dzień był pogodny, wschodni wiatr lekko przeciągał po ulicach, mróz o tyle tylko panował, o ile było potrzeba do utrzymania pogody.

Owinięta białem futerkiem dziewczyna z wysokiej amerykanki kierowała parą koni. Minęła bramę Floryańską, koła zadudniły po bruku. Na linii A, B, ludzie 'stawali patrząc ciekawie. Kapelusze uchylały się — dziewczyna na ukłony odpowiadała uśmiechem. Młodzież goniła ją wzrokiem, póki im nie zniknęła na zakręcie.

— Piękna, dzielna, śmiała — szeptali.

— Bogata — dodawali drudzy...

— Milion w banku. Za milion możnaby świetnie , urządzić pracownię — rzekł siwawy, pięćdziesięcioletni mężczyzna.

— Możnaby — odpowiedział młody człowiek, ubrany z wyszukaną elegancyą. — Lecz, cóż nasze bogate szlachcianki wychodzą zwykle za biednych hrabiów.

— Ależ ta dziewczyna należy do wyjątków. Ma przynajmniej taką opinię — ekscentryczna...

— Wieleż to panien, zabawiwszy się w ekscentryczność rok, dwa najwyżej, poszły utartą koleją. Wszystkie są dziś galicyjskiemi hrabinami. — Może nie mogły znaleźć...

— Nie chciały — przerwał artysta.

— Prędzej nie umiały — odpowiedział mu towarzysz.

— Trudno nam je uczyć.

— Nie o to idzie, lecz trzeba się dać poznać. Masz już, dzięki twemu talentowi, głośne imę, łatwo ci więc przyjdzie...

— Konkurować?... Tego nie potrafię. Sam wyraz konkurent jest dla mnie śmieszny swoją poważną trywialnością. Być urzędowym konkurentem, cóż to za komiczna rola.

— Bądź spokojny, jest to dziewczyna mająca pewno większy od ciebie wstręt do urzędowych konkurentów.

— Cóż w takim razie robić?

— Gdy byłem w twoim wieku, a chciałem się podobać rozumnej i pięknej dziewczynie, nie pytałem się co mam robić.

— Dla kochanego pana było to łatwiej. Od dwudziestego roku zostałeś epuzerem, a od szesnastu praktykowałeś w sztuce podobania się, gdy tymczasem ja młodość swoję spędziłem na pracy, przy sztalugach.

— Ależ się tych rzeczy nikt nie uczy. Szczególna teraźniejsza młodzież — dodał ironicznie — wszystkiego potrzebuje się uczyć, brać lekcyi miłości tyle, ile malarstwa.

— Takie to już czasy —• odparł artysta, — Wielkie uczucia, awanturnictwo, nadzwyczajne porywy, zamarły w nas razem z romantyzmem. Nie umiemy się w te rzeczy bawić.

— Bawić — powtórzył towarzysz — wy nie umiecie kochać, nie mniecie czuć potężnie, pragnąć, cierpieć i doznawać rozkoszy.

— Nie w taki przynajmniej sposób, jak dawniej. Nie stać nas na Manfredów, Giaurów i Don Juanów.

— Na nic was nie stać. Nie macie nawet wielkich ambicyj. Duch czasu, a raczej własne niedołęztwo zabiło w was młodość, wielkie porywy, uniesienia i zostaliście manekinami. Malujecie poprawnie, kopiujecie ślepo naturę i zbieracie archeologiczne rupiecie, rozprawiając o lojalności i kuchni.

Młody artysta zaśmiał się wesoło.

— Wybornie nas pan charakteryzujesz.

— Prawdziwie. Jestem pewny, że starając się o piękną i bogatą pannę, będziesz więcej myślał o piękności swej pracowni, aniżeli o niej.

— A mimo to, drogi pan namawiasz mnie.

— Bo wierzę w twój talent. Oglądając się dokoła, nie widzę lepszych od ciebie — i w końcu lubię cię. Dlatego pozwalam i radzę ci przyjść. Nareszcie radbym zrobić figla tutejszym epuzerom urzędowym i porwać im upatrzoną zdobycz.

— Wierzysz pan, że się to uda?

— Wierzę, jeżeli zdobędziesz się na właściwą młodym ludziom energię.

Stanęli.

— Gdzie idziesz?

— Na partyą szachów.

— Gdyby mi powiedziano dzisiaj jeszcze, a mam 54 lat, że za parę godzin poznasz piękną dziewczynę, której możesz mężem zostać — nerwy nie pozwoliłyby mi zasiąść przed szachownicą.

— Inne czasy, inni ludzie — odpowiedział spokojnie artysta.

— A niech was Bóg kocha z waszemi czasami i z waszymi ludźmi.

Rozstali się. Młody artysta nie poszedł grać w szachy. Gdy towarzysz jego znikł w powstającym zmroku, zwrócił się i przyspieszając kroku pomknął ku Wiśle.

— I moje nerwy nie dają mi usiąść do partyi szachów, i ja mam ambicyą większą, aniżeli ci się zdaje, kochany mecenasie sztuki. I ja chcę być wielkim, i ja mam pragnienia. Role się zmieniają, lecz ludzie są jedni i ci sami. Dawniej deklamowali, dziś milczą, lecz dochodzą do celu!

Dziewczyna piękna, rozumna, bogata i bez przesądów. Ambitna, lecz nie w rodzaju gąsek szlacheckich, marzących o złapaniu galicyjskiego hrabiego. I ja radbym stadu naszych kruków zrobić figla i porwać im z przed oczu brylant, w którego blask oczy ich są wpatrzone, a dzióby do pochwycenia go otwarte, i ja pragnę odpocząć, użyć tej rozkoszy, jakiej się doznaje, gdy troski o chleb znikają, gdy pragnienia, o których miało się odwagę zaledwo myśleć, mogą się ziścić, a w dodatku posiada się kobietę niezwykłą, godną zazdrości ludzkiej.

Uśmiechnął się, rozmawiał ze sobą półgłosem, marzył, układając plany podbicia, serca dziewczyny.

Na jednej z ulic, wiodących do rynku, wznosiła się o grubych murach, pamiętająca XV-ty wiek kamienica. Na pierwszem piętrze oświecone salony w milczeniu oczekiwały gości. Pani tej kamienicy i salonów, czterdziestoletnia wdówka ubrana wytwornie, stojąc przed olbrzymiem lustrem, robiła przegląd swej toalety, gdy do salonu wpadł młody, dobrze zbudowany, o energicznych ruchach, przystojny młodzieniec.

— Co za toaleta — mówił wesoło — przysięgam, że Worth gdyby ją widział, zazdrościłby — stanął wpatrując się. — Ach jakaż ciocia jesteś dziś piękna — dwadzieścia lat w fałdach tej prześlicznej sukni...

— Nie mówi się komplementów i jednocześnie nie rachuje się lat — odpowiedziała ciocia, zwracając się do kuzyna.

— Droga cioteczko, któżby się odważył, mówiłem o utopieniu się z zazdrości dwudziestu lat. Biedne utopiły się — nie ma ich i już nie wrócą. — Pocałował ciotkę w rękę.

— Jutro rano wypłyną.

— Nie wierzę, nie chcę wierzyć i przysięgam, że wierzyć nie będę. Nie mówmy o utopiach, smutny to temat, lepiej o twej świetnej toalecie. Gdyby to Zosia miała tyle smaku i tyle szyku!

— Ależ i ona bardzo się gustownie ubiera — przerwała ciotka — skromnie, lecz wierzaj mi, wykwintnie.

— Już to wogóle sawantki, a w szczególności nasze polskie sawantki, nie mają pojęcia o szyku.

— I cierpisz nad tem?

— Cierpię.

— A więc wierzysz, że Zosia będzie twoją.

— Wierzę.

— Zkądże ta pewność ?

— Z wiary a że wiara nie rozumuje, a zatem ciotuniu o argumenta nie pytaj.

Ciocia się rozśmiała.

— Musisz mieć przecież jakieś dane?

— Same przeczucia, same marzenia, same sny.

— I za dużo pewności siebie.

— To jedyna nas mężczyzn potęga,

— Nie potrzebujesz ani pomocy, ani protekcyi?

— Błagam o nie — jeżeli mnie nie wesprzesz, jeżeli ze swoim korpusem, złożonym z twego złotego humoru, dowcipu i zręczności nie uderzysz z flanki i nie zadasz stanowczego ciosu — przegrałem.

— Upokarzasz się.

— To dowód, że umiem cenić potężnych sprzymierzeńców — po raz drugi pocałował ciotkę w rękę, patrząc na jej pełne, utoczone ramiona. Ciocia rozwinęła wachlarz, i chcąc się uwolnić od spojrzeń, postąpiła naprzód.

— Powiedz mi tylko szczerze, czy ty ją kochasz?

— Pytanie nieco sentymentalne, odpowiem na nie, jeżeli mi ciocia również szczerze powie, dlaczego mi je zadajesz ?

— Bardzo naturalnie, lubię pomagać, lecz tylko zakochanym.

— Taak — a zatem nie chcąc stracić sprzymierzeńca — oświadczam, że serce moje przepełnione...

— Mów seryo, mój Edziu. Dla ciebie musiałabym zrobić wyjątek. Jesteś synem mego brata, którego bardzo kochałam; wiem, że potrzebujesz zrobić partyą. Wierzysz, że nie zniosłabym, aby mój bratanek spadł z wysokości, na jakiej od lat stu stoi nasz ród.

— Wszystko to przyznaję i we wszystko wierzę. A zatem pocóż to pytanie?

— Dlatego, że chciałabym cię widzieć szczęśliwym; Gdybym była mężczyzną, kochałabym się w niej, lecz jako kobieta nie powiem, żebym do niej lgnęła.

— Chociaż jestem mężczyzną i pochlebiam sobie, dość odważnym, są chwila w których się jej boję, czasem ją nienawidzę, lecz mimo to czuję, że gdy będzie do mnie należeć, musi mnie kochać inaczej — zamyślił się — inaczej — dodał ciszej — mógłbym ją zabić.

— Edziu, ciebie zazdrość lub dzika namiętność pożera.

— Nie, nie zazdrość; ona nikogo nie kocha. Zdaje mi się, że ona mnie czasem, upokarza, często obraża, szpony szyderstwa zatapia w moje serce, drażni mnie i gniewa.

— I chcesz, się mścić. Gniewa cię opozycya dziewczyny, pocóż więc chcesz się z nią koniecznie żenić? Jeżeli idzie o partyą — znajdziemy. Nazwisko zwyczajne szlacheckie i nic więcej — a że ma pieniądze? Cóż to tak wielkiego — znajdziemy je wśród Podola, osiadłego w Krakowie. Podolskie gąski uszczęśliwione będą, gdy do jednej z nich rękę wyciągniesz.

Młodzieniec siedział w fotelu, zadumał się głęboko. Ciocia chwilę wpatrywała się w niego.

— Bardzo ci do twarzy z tą dramatyczną ponurością — odezwała się wesoło. — Nigdy cię w tej roli nie widziałam i przyznaję, że możesz się w niej podobać. Szkoda, że nie widzi cię w tej chwili Zosia. Edziu, Edziu, ktoby to przypuszczał, znając cię, że jesteś zdolny do ról dramatycznych.

Wesołość i żarty cioci widocznie irytowały młodzieńca. Powstał, uśmiechnął się ironicznie i siląc się na swobodę, odpowiedział.

— Najtrudniej ocenia się ludzi, gdy się patrzy na nich od dzieciństwa, Dziecko już dawno zostało mężem, a my z przyzwyczajenia zawsze tylko dziecko widzimy.

— Przekonywam się, mój Edziu, że wpływ Zosi na ciebie jest stanowczy. Ty ją musisz kochać i nie martw się, mój chłopcze, będzie twoją.

Na lekceważące traktowanie cioci nie odpowiedział, usta zacisnął, brwi ściągnął i chłodząc się szapoklakiem, chodził zamyślony po salonie. Ciocię również opanowała powaga — usiadła w fotelu i myślą obejmowała przebieg życia bratanka. Trzy lata w wojsku i podrujnowanie majątku — cztery lata po wojsku i dorujnowanie majątku, parę awantur pojedynkowych, nieszczęśliwa gra, łatwe zdobycze, dwukrotne wyjażdżki do Paryża i Włoch, ze zdobyczami.

— I już wszystko — zdecydowała — nic już większego w życiu nie dokaże. A ten kto nie idzie naprzód, cofa się, starzeje — fortuna na schyłku. Za lat pięć będzie z niego nasz kochany Edzio i... Żal się jej zrobiło chłopca, Złote serce, przystojny — bardzo przystojny. Może być z niego dobry obywatel, sportsmen, zostanie marszałkiem, a gdy się będzie nudził w domu, wyprawimy go do wiedeńskiej rady państwa. Uśmiechnęła się na ostatni projekt. Poczciwa nasza szlachta ma jeden przymiot — posłuszeństwo, i gdy jej się każe — wybierze. Edzio będzie miał wyborne wina i dzielne konie...

— Edziu odezwała się głośno. Młodzieniec jakby rozbudzony stanął, dama przyzwała go do siebie wachlarzem.

— Siadaj i mówmy poważnie.

— Pragnę tego.

— Czy masz jakie choćby najlżejsze dowody sympatyi ku tobie Zosi?

— Dowody w takich wypadkach są trudne. W chwili poznania widziałem, raczej czułem jej palący wzrok na mej twarzy.

— A wczoraj? — dziś?

— Wczoraj, dziś — nie zwraca na mnie uwagi, udaje, że się nudzi w mojem towarzystwie, i jeżeli mam powiedzieć prawdę, czasem zdaje mi się, że się mną bawi.

Ciocia wstała. Obrażona duma opanowywała ją. Widać to było po zaciśniętych jej ustach i blasku oczu.

— Jakaś tam zwykła szlachcianka bawi się moim bratankiem — hrabią Sulimą — szepnęła.

— Edziu, ty musisz być rozkochany i dlatego inaczej patrzysz. Wszystko cię drażni i gniewa — dodała głośno.

— Nie wiem, czy ją kocham, czy nienawidzę, dość, że nieraz mam ochotę zabić ją.

— W takim razie zbałamuć ją i porzuć.

— Po cóż porzucać, gdyby się tylko dała zbałamucić.

— A gdy ona cię nie zechce?

— W łeb sobie nie strzelę — to pewna, lecz...

— Lecz?...

— Lecz się zemszczę.

— Zemstę odłóżmy na później, teraz wytężmy wszystkie siły, aby dziewczynę zdobyć. Dostać odkosza od zaściankowej panny, nie jest to rzecz arcyprzyjemna. Młody człowiek i to z tak świetnem stanowiskiem, odbierający kosze od szlachcianek, traci...

— Wszystko to razem do wściekłości mnie przyprowadza — zawołał Edzio.

— Miejmy nadzieję — szlachcianki z przewróconemi głowami, gdy się wyrwą ze wsi, lubią brykać, prędko jednak uspokajają się, stają się potulne, ciche, i z wdzięcznością rzucają się w objęcia hrabiów. Dla naszej szlachcianki, choćby milionowej, zostać hrabiną, jest szczyt szczęścia, wierzaj mi.

Edzio pragnął wierzyć, minio to przeczucia mówiły mu, że tale nie jest. Smutny był i przygnębiony.

— Tylko nie baw się w rozpacz. Rozpacz jest złym doradzcą. Przejrzyj się — czy ona w całym Krakowie znajdzie dorodniejszego od ciebie chłopca. Odlany jesteś jakby z bronzu. Już to nasz ród wydaje pięknych mężczyzn.

— I śliczne kobiety — dodał Edzio.

— W każdym razie sprytne. Podzielasz to zdanie ?

— Najzupełniej — i dlatego oddaję w ręce drogiej cioci moję sprawę.

— Przyrzekasz posłuszeństwo?

— Przysięgam...

— A zatem zaczynamy grę. I biada szlachciance jeżeli przegramy.

— Biada — powtórzył Edzio dramatycznie i uśmiechnął się, nie mogąc długo wytrwać w roli ponurego bohatera. Minio uśmiechu był zgnębiony, rozdrażniony i nie rad z siebie. To mu się dopiero pierwszy raz przytrafiło w życiu.

Goście zaczęli się schodzić. Salony wypełniała arystokracya rodowa, bogata szlachta i ci z inteligencyi mieszczańskiej, którzy radzi skupiają się około możnych, aby im służyć i służbę tę nazywać programatem politycznym. Wśród młodszych znaleźli się profesorowie uniwersytetu i nasi uczeni. Brakowało tylko literatów i artystów, literaci nie nazywali służby programem politycznym, a co do artystów... Cicho, prawie niepostrzeżenie wśród zebranych gości przesuwali się protektor artysty i artysta, szukając gospodyni domu. Gdy ją znaleźli, protektor przywitał się jak dobry znajomy, i wskazując na towarzysza, odezwał się do damy:

— Oto przyszła nasza sława.

Młody człowiek nie spodziewając się tego rodzaju przedstawienia, zarumienił się, odpowiadając ukłonem.

— Znam pana z jego prac i cieszę się, widząc go u siebie. — To powiedziawszy, protekcjonalnie skinęła głową, zwracając się do jednego z dygnitarzy.

— Jesteśmy na placu boju — • odezwał się półgłosem protektor do artysty — nieprzyjaciela nie ma, jest w teatrze, a raczej forteca nie przybyła, armia oblężniczą czeka, rzuć tylko okiem. Są tu wspaniałe lwy I drapieżne koty.

Edzio w uroczystym nastroju przesuwał się, jak gdyby szukał kogoś.

— Patrz, Sulima — szepnął protektor.

— Tego się nie boję — odparł z pewnością siebie artysta.

— A ja się boję. Edzio jest piękny chłop, odważny, jeździec zawołany, awanturnik, zepsuty przez kobiety... Tacy się podobają...

— Lecz nierozumny.

— Niestety najwięcej. Dzielność i energia imponują. Znam ja kobiety.

— Znasz pan i pannę Zofią? Jeżeli nie ma nadziei, jeżeli jej dumą i ambicyą hrabia galicyjski na męża, po cóż rozpoczynać oblężenie.

— Nie o to tu idzie. Nie bądź banalny i nie powtarzaj zużytych frazesów. Dziewczyna, powiedziałem ci, jest sfinksem, nieodgadniona, kapryśna, sama jeszcze nie wie, czego chce. Zdaje się, że szuka...

Na progu salonu ukazała się Zosia, matkę prowadził pod ramię Edzio.

— Są — szepnął protektor — Sulima zajął dogodną pozycyą.

Gospodyni domu zczarownym uśmiechem pomknęła naprzód, witając serdecznie matkę, całując w usta, jak gdyby własną córkę, Zosię. W salonie powstał szmer, w armii widać było poruszenie: panicze, profesorowie uniwersytetu, a nawet młodzi uczeni widocznie przygotowywali się do ataku. Cała ta fala powoli otoczyła dziewczynę, która szczególnie dziś rzucała dokoła uroki. Jasna, żółta suknia przybrana w ponsowe róże, wdzięcznie rysowała jej figurę. Pełne ramiona wobec, czarnego koloru przybrały sinawą białość kolorytu Gnido Reniego. Oczy ciemne, włosy czarne fantastycznie upięte, czoło gładkie i usta pełne, świeże, mówiące o szczerości charakteru i namiętności.

Cała postać dziewczyny promieniała i widocznie posiadała siłę atrakcyjną. Wszyscy zwrócili się ku niej. Bogata, a jeżeli nie piękna, to ładna i pociągająca, rozumna i odważna, energiczna, utalentowana, na pół artystka, nie dziw, że czarowała młodych awanturników i młode powagi. Kobiety czuły, że są przyćmione jej blaskiem, zazdrościły jej, lecz się do niej uśmiechały i serdecznie witały.

Rozpoczęły się tańce. Edzio, pełniący obowiązki gospodarza, wysunął się z Zosią w pierwszą parę. Dziewczyna tańczyła, z gracyą i wdziękiem, młody atleta, trzymał ją silnie, czuła bicia jego pulsu, słyszała uderzenia serca. Pochylił się ku niej i niemal tuląc do siebie, mknął po gładkiej posadzce, Kołysana melodyą walca, trzymana w objęciach pięknego chłopca, upajała się tańcem. Odchyliwszy lekko usta — przymknęła oczy.

— Patrz — szepnął protektor do artysty — rozkoszna dziewczyna... Lwy zaczynają być niebezpieczne — dokończył.

Ostatnich wyrazów nie słyszał artysta. Zapatrzony marzył i sam nie wiedząc dlaczego, posmutniał. Piękna dziewczyna, rozpoczynająca bal w arystokratycznym salonie z utytułowanym młodzieńcem, stanęła w jego oczach tak wysoko, że stracił odwagę, nie chciał się zbliżyć — o zwycięztwie nie myslał.

Za piękną dziewczyną i Edziem posuwały się w parach mitry, dziewięciopałkowe korony, udekorowany rozum, miliony ubrane we fraki i adamaszkowe suknie. Dziewczyna była pierwszą i nie dziwiono się temu. Młody artysta wobec tych faktów spokorniał, a że mało kogo znał i nikt się nim nie zajmował, nie wiedział co ze sobą zrobić, stracił zwykłą swobodę.

Za chwilę protektor rozmawiał z Zosią, otoczoną młodzieżą — odwrócił się i przyzwał go do siebie. Wzruszony, z bijącem sercem zbliżył się — protektor ujął go za rękę.

— Oto jeszcze jeden z niewolników — odezwał się wesoło.

— Co za szkoda, radabym znaleźć przyjaciela,

— Niewolnicy z czasem zmieniają się w przyjaciół — odparł młody człowiek, pochylając głowę.

— Zawsze to tylko niewolnicy. Nie mają ani swobody, ani energii prawdziwych, niezależnych przyjaciół, którzy w danym razie mają odwagę walczyć,

— Pani nawet z przyjaciółmi pragniesz walki.

— Tylko z przyjaciółmi walka jest szlachetną.

— Cóż dla nieprzyjaciół?

— Pogarda, lub uśmiech litości.

— Mścić się pani nie lubisz — rzucił pytanie Edzio, przysłuchujący się rozmowie.

— Mścić się? Nie pojmuję tego uczucia. Nemezys jest w nas samych, dla obcych pogarda.

— Można się mścić nad tymi, którymi nie gardzimy.

— Nędznicy tylko mszczą się nad szlachetnymi — odparła stanowczo dziewczyna.

— W chwili poznania rozprawiacie państwo o tak okropnych rzeczach — odezwał się protektor.

— Prawda, czasem wśród sielanki mówi się o dramatach i wtedy wytwarza się pewna oryginalność.

— Pani jesteś zwolenniczką oryginalności?

— Sądzę, że i pan stawiasz ją wyżej nad komunał i rutynę. Dziełami swojemi dowodzisz pan, że jesteś jej zwolennikiem.

— Pani je zna?

— Dwa miesiące jestem już w Krakowie — odpowiedziała z odcieniem wyrzutu. — Ostatni obraz pański odznacza się przed innemi oryginalnością. Ten koń w szalonym pędzie...

— Pani go widziałaś? — zawołał zdziwiony.

— Mam na rozkazy duchy, przyniosły mi płótno i odniosły.

Młody człowiek domyślił się zdrady protektora. Spojrzał na niego, protektor wzruszył ramionami i zaprzeczył ruchem głowy.

Dziewczynę uprowadzono do tańca. Protektor ujął pod ramię artystę.

— No cóż? — spytał go w drugim salonie.

— Była w mojej pracowni.

— To jeszcze kwestya, może tylko słyszała o nowym obrazie. Lecz to rzecz podrzędna.

— Wobec czego?

— Co myślisz dalej ?

Artysta milczał — na twarzy jego malował się smutek i zwątpienie.

— Tracisz pewność siebie. Ona was wszystkich przerasta głową, dzielnością i sercem.

— Daj mi pan dwakroć sto tysięcy guldenów, a za miesiąc będzie moją — szepnął rozdrażniony młody człowiek.

— Ależ na niej pieniądze nie robią żadnego wrażenia — podchwycił protektor.

— Ja ich dla siebie potrzebuję, dla własnej ambicyi, dla pewności siebie, dla odwagi i aby módz powiedzieć, twoich pieniędzy nie chcę" tylko ciebie — ciebie jednę...

— Kocham — dokończył protektor. Artysta się zamyślił, po chwili odpowiedział:

— Tak, tę dziewczynę można pokochać, lecz naprzód trzeba ją zwyciężyć i ujarzmić.

— Cóż ma jarzmo wspólnego z miłością?

— Pan jesteś romantykiem...

— Cóż ma wspólnego miłość z romantyzmem?

— To, że miłość romantyczna jest niewolnicza, a nasza...

— Wasza potrzebuje niewolnic.

— Szanuje- przynajmniej swoje ja.

— 'Wobec pięknej dziewczyny, wobec jej palącego wzroku, wobec jej dowcipu rozprawiać o swojem ja — to już po waszemu.

Muzyka ucichła, taniec ustał. Zosia, prowadząc pod ramię -matkę, ukazała się na progu, zobaczyła rozmawiających i zbliżyła się do nich.

— Panowie zawsze razem?

— Protegowany kryje się pod skrzydła protektora — rzekł wesoło artysta.

— Może byłoby właściwiej przyjaciel obok przyjaciela. Protekcyą — w tym wyrazie czuć ton fałszywy...

— U nas — odparł artysta — jest niestety jeszcze konieczną. Młoda nasza sztuka potrzebuje nianiek i opiekunów.

— Potrzebuje tylko przyjaciół. Protekcyą zwykle kładzie swą ciężką, ołowianą rękę na samodzielności.

— Pani nie doświadczałaś jej ciężaru?

— Zaczynam. Zbytecznie się mną opiekują. Czuję ołowianą rękę...

— Zosiu — odezwała się matka przelękniona. Powinnaś powiedzieć, że cię ludzie psują grzecznościami i pochlebstwem.

— Raczej nudzą i męczą, droga mamo.

— A niezawodnie gniewałabyś się, gdyby przestano zajmować się tobą.

Zosia się uśmiechnęła dobrotliwie.

— Wolałabym, aby ci wszyscy, który się mną po troszku zajmują, złożyli swe uczucia do jednego serca.

— Zosiu! — w głosie matki czuć było zgorszenie.

— Musiałoby to serce być wielkie — zrobił uwagę protektor.

— Umiejące kochać — dodał artysta.

— Nie koniecznie mnie. Wolałabym, aby to serce było potężne — odpowiedziało dziewczę poważnie, rzucając badawczy wzrok na młodego człowieka. Kochać — to działać. Być może, że to jest frazes wielkiego poety, jak wiele innych, lecz ten byłby mojem godłem, gdyby czas godeł powrócił.

Młody człowiek zamyślił się, na razie nie wiedział, co odpowiedzieć.

Edzio i pani domu widocznie szukali Zosi i jej matki, szli żywo, Edzio zmierzył artystę wzrokiem pytającym w połączeniu z lekceważeniem i niechęcią.

Zosia spojrzenie zobaczyła, zrozumiała jego znaczenie i dlatego po kilku frazesach zwróciła się do młodego człowieka, zaczęła z nim ożywioną rozmowę o sztuce i poprowadziła go z sobą, zostawiając matkę z protektorem, Edziem i hrabiną.

Edzio z ciotką zamienili znaczące spojrzenia. Ciotka zacisnęła wązkie wargi, lecz je w tej chwili ułożyła do uśmiechu, obsypując czułościami matkę Zosi.

— Przyznam się panu, że dotąd nie mam pojęcia — mówiło ożywione rozmową dziewczę — jakich, się doznaje wrażeń, tworząc,

— Nie wiem, jak pani na to odpowiedzieć. Doznaje się przedewszystkiem pewnego strachu, czy obraz, ktory zaczynamy, odpowie warunkom sztuki, czy się uda, czy figury w nim dobrze będą ustawione, czy krytyka...

— Ja zaś — przerwała zniecierpliwiona — byłam pewna, że wtedy nurtuje w nas utajona radość, przychodzą drżenia, oczy świecą ogniem, krew szybko krąży, słyszymy bicia pulsów. Ręka. nasza trzymająca kredę, popychana siłą natchnienia, mknie szybko po płótnie. Cóż nas obchodzą prawidła, ludzie, ich sąd.

Artysta się uśmiechnął.

— Siniejesz się pan z profanki, dla której zapał jest wszystkiem.

— Paniom się zdaje, że natchnienie odgrywa wielką rolę, gdy tymczasem jest ono niewolnikiem form, prawideł i praw nieugiętych, jak matematyka.

— Sądziłam, że potężne natchnienie zwalcza swą siłą formy i panuje nad niemi.

— Biedne jest — odpowiedział artysta, — maltretowane przez prawa, pokorne, ciche, kryje się.

— Nie śmie zwyciężyć — dodała dziewczyna.

— Czuje się bezsilnym wobec olbrzymich przeszkód.

— Brak mu odwagi.

— Zosiu — przerwała matka, zbliżając się do córki — z takim zapałem rozprawiasz, jak gdybyś broniła wielkiej sprawy.

— Istotnie, droga mamo, bronię wielkiej, bo bronię praw natchnienia.

— I to wobec artysty.

— Artysty, który je lekko traktuje.

— Mówię tylko o jego niedoli i cierpieniach — odparł młody człowiek.

Dziewczyna ciemne swe oczy podniosła na niego. Zarumienił się od siły tego spojrzenia. Zdawało mu się, że chciała zajrzeć w głąb jego serca, że w tem spojrzeniu było jakieś tajemnicze zapytanie.

Za matką zbliżył się protektor, za protektorem dygnitarz, głośny z wymowy, poseł i dwóch młodych profesorów uniwersytetu. Rozmowa weszła na tory polityki galicyjskiej i musiała się stać banalną. Profesorowie napomykali o swej wielkości, poseł o zasługach.

Nadbiegł Edzio z tą pewnością siebie, jaka cechuje ludzi przyzwyczajonych do panowania i uległości drugich, z uśmiechem protekcyi i łaski, z manierami oficera od kawaleryi dobrze wytresowanego. Zosia spojrzała na niego i powoli przeniosła wzrok na artystę, jak gdyby chciała porównywać dwóch tych ludzi.

— Kadryl czeka na "swoję" królowę — rzekł Edzio — podając ramię dziewczynie.

— Królowa kadryla — tytuł i stanowisko wykrojone z operetki. Profesorowie uśmiechnęli się nieznacznie, artysta szczerze.

— A to tylko — odparł żywo Edzio — skutkiem mojej niemczyzny, powinienem mówić wyłącznie o królowej.

Zosia, podając rękę Edziowi, zwróciła się do artysty.

— Pan niezawodnie tańczysz? Młody człowiek się skłonił.

— A więc w drugim kadrylu skończymy naszą artystyczną dysputę.

Edzio zsunął brwi i oczu zmrużył.

— Najjaśniejsza lubi dysputy — odezwał się u wejścia do salonu.

— Tyle, ile szparagi na wiosnę. A pan?

— Ja więcej szparagi — odpowiedział, siląc się na wesołość; jednak odpowiedź dziewczyny drażniła go.

Tony muzyki melodyjnie rozbrzmiewały, pary w takt posuwały się z gracyą i wdziękiem. Szmer rozmów układał się do akompaniamentu muzyki, uśmiechy i spojrzenia kończyły niedopowiedziane wyrazy.

— Jeżeli on mi stanie w drodze — myślał o artyście Edzio — uszy mu poobcinam rapirem. To już byłaby zgroza — kończył seryo — aby mi na drodze stawali malarze, komedyanci, nauczyciele... nie wierzył w to, a jednak czuł się nieco upokorzonym, był rozdrażniony, stawał się mimowoli zamyślonym.

Niedoświadczone dziewczę mniemało, że jest zakochanym. Pochlebiała jej miłość pięknego młodzieńca, spojrzała w jego zamyślone oczy, wzrok ich skrzyżował się, nerwowe drżenie wstrząsnęło jej ciałem. Edzio skorzystał, ścisnął ją za rękę z niekłamaną namiętnością. Nie odpowiedziała na uścisk, spoważniała., wyraz jej twarzy stał się surowym.

We drzwiach salonu stał artysta, zobaczyła go.

— Może mu tylko odwagi brak — myślała, rzucając na niego przelotne spojrzenie — może jest nieśmiały i cichy. Może zbyteczna skromność i niepewność siebie są kajdanami jego talenta?... Ja je pozrywam. Może praca na chleb pożera go — ja go nakarmię! A jeżeli to talent, który juź wszystko wypowiedział w tych paru obrazach i wyczeupał się? Czemże są ludzie, jeżeli nie siłą ucieleśniającą idee.

Przelękła się, czuła, że nadto energicznie idzie naprzód. Wrodzony takt, przezorność niewieścia i obawy kazały jej się cofnąć.

Artysta, powoli usunął się w głąb salonu i siadł na kozetce.

— Dziewczyna namiętna — rozmyślał — pełna zapału i ognia; szlachetnych porywów, pragnień niedościgłych. Mój udany spokój może ją drażnić, ale moja ambicya — zacisnął dłonie — powinna mnie i jej wystarczyć. Nie określał swojej ambicyi, lecz i o sztuce w tej chwili nie myślał. Trzeba, jak widzę, dla tej energicznej wieśniaczki uniesień i porywów. Wszędzie ta deklamacya, lecz widocznie ona jeszcze u nas króluje. A więc przeprośmy się z nią, podajmy jej ramię i dalej... Nie dokończył, chociaż pragnienia dopowiedziały za niego — do ołtarza.

Zbliżył się protektor i dotykając artystycznego ramienia, zbudził go z marzeń.

— Odjechała — powiedział poważnie.

— Odjechała, a drugi kadryl? . — Poleciła mi przeprosić cię.

— A więc i ja wychodzę.

— To już tak? — winszuję ci.

— Cóż pan chcesz, abym robił?

— Bawić się, wypić butelkę szampana i szaleć dla nabrania energii i pewności siebie, o które ci idzie.

— Już je odzyskałem — odpowiedział ze żle ukrytą dumą.

— I przekonałeś. się, że nie potrzeba ci parę razy po sto tysięcy.

— Przydałyby się.

— Lecz się bez nich obejść możesz?

— Muszę.

— Widzę, że jesteś na dobrej drodze i cieszę się. Lecz ostrzegam, Zosia przerasta was głową, sercem i szłachetnemi namiętnościami, trzymaj się dzielnie — to moja rada, to moja serdeczna i ostatnia rada.

— Dlaczego ostatnia?

— Jutro wyjeżdżam. Zastałem w domu telegram — polowanie w sąsiedztwie. Takiej sposobności nie opuszczą się.

Trzydzieści mil na jedno polowanie.

— Może na dwa. Lecz chociażby na jedno, byle dobre i mil pięćdziesiąt nie jest daleko. Dla nas młodych to drobnostka. Inaczej wy starzy słudzy konfortu — wy się ze swym panem nie rozstajecie — dla lada bagatelki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej