Artur Oppman

NA SAN DOMINGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WYCIĄG Z PAMIĘTNIKÓW PUŁKOWNIKA PIOTRA BAZYLEGO WIERZBICKIEGO.

WIADOMOŚĆ O WYPRAWIE CZĘŚCI LEGIONÓW POLSKICH NA WYSPĘ SAN DOMINGO W R. 1803.

Z PAMIĘTNIKÓW MAJORA J. F. KIERZKOWSKIEGO.

DODATEK.

OBJAŚNIENIA.

NA SAN DOMINGO

Artur Oppman

PRZEDMOWA.

Dziś, gdy Polska cała, w posadach wstrząśnięte, zorana potokiem granatów i szrapneli, czeka na wielki dzień odrodzenia, jakże miło, "wśród wojennych hałasów", siąść z książką w ręku i zatopić się myślą w dawno minionej, a jednakże tak podobnej do dni dzisiejszych, przeszłości.

Niema i nie było kąta na świecie, gdzie nie stąpnęłaby noga Polaka, gdzie nie lałaby się polska krew w nadziei, że nie pójdzie na marne, że zakwitnie kiedyś kwiatem, zaszumi ziarnem na pożytek ukochanej ojczyzny.

Przed stu dwudziestu laty garść czujniejszych, energiczniejszych duchów w dalekiej Italii rozpoczęła stuletnią walkę o wolność.

Mazurek Dąbrowskiego grał im na obcej ziemi, prowadził do ataków, krzepił w obozach, dawał moc wytrwania wśród męki, nędzy, głodu i niedoli.

Kartą najmniej znaną z księgi tych bohaterskich czasów jest niewątpliwie wyprawa na San-Domingo. Wysłani na śmierć pewną przez pierwszego konsula, któremu przeszkadzali już ci dzielni "w locie do korony", zatułani pod skwarnem niebem Haiti, mordowani przez krwiożerczych, rozszalałych, bo broniących swej wolności murzynów, dziesiątkowani przez żółtą febrą, wyginęli owi nieszczęśni rycerze prawie do ostatniego. Garść wróciła zaledwie; garść, której nic złamać nie mogło. I przynieśli z sobą, jak zawsze, nieskalany honor żołnierza polskiego i uznanie wrogów, którzy im ofiarowali — nieprzyjętą oczywiście — naturalizacyę, jako dowód, iż umieli ocenić nietylko ich rycerskie męstwo, ale i ludzką szlachetność.

W książce niniejszej podajemy czytelnikom trzy pamiętniki polskie o San-Domingo. Więcej ich niema. Dwa z nich: Wierzbickiego - Luxa i Kazimierza Małachowskiego, nie wyszły dotychczas osobno, drukowane były w czasopismach niezmiernie rzadkich i trudnych do znalezienia. To, co istnieje w pamięinikarstwie polskiem o wyprawie na San-Domingo, znajduje się tu w całości.

Na dalekie groby poległych przed latami pod skwarnem niebem Antyllów rzućmy wspomnienie i łzę żalu.

Walczyli oni o wolność, która ich potomkom oby dziś zajaśniała.

A. O.

WYCIĄG Z PAMIĘTNIKÓW PUŁKOWNIKA PIOTRA BAZYLEGO WIERZBICKIEGO.

Od dzieciństwa prawie będąc żołnierzem, wychowałem się, wzrosłem i zestarzałem w obozach. Przeszedłszy wzdłuż i wszerz Europę prawie całą, przez lat kilka walcząc pod skwarnem niebem Antyllów, śmiało powiedzieć mogę, żem wiele widział, wiele doświadczył, wiele pamiętam.

Na starość powróciwszy do rodzinnej chaty, otoczony żoną i dziećmi, gdym opowiadał im nieraz dawną wojaczkę, gdzie człowiek był, co robił, przyszła mi myśl zebrania tego wszystkiego, co pamięcią ogarnąć mogłem, myśl napisania wspomnień moich. Nie uganiam się bynajmniej za sławą pisarską, do której żadnego prawa rościć sobie nie moge, bo kto przez lat kilkadziesiąt był żołnierzem, ten się piórem władać nie nauczył. Piszę jednak dla dzieci moich, piszę, ażeby uwiecznić pamięć zmarłych moich współbraci, piszę nakoniec dla was, współtowarzysze moi, którzy razem ze mną w domowem zaciszu spokojnie resztę dni waszych pędzicie — dla was, których liczba tak dziś małą została!

Wielkie wypadki, które się przed oczami naszemi przewinęły, zniknęły jak sny znikome, została po nich pamięć, którą dla potomności przechować najświętszym jest obowiązkiem! Dzieje wyprawy wojsk francuskich do wyspy San-Domingo mało są znane czytelnikom naszym, udział zaś, jaki w nich nasi współziomkowie mieli, grubą niewiadomością pokryty. Przedsięwziąłem zatem opisać, gdzie byłem, co na własne oczy widziałem, a prostotę i, że tak powiem, dobroduszność opowiadań moich niechaj mi wolno będzie okupić najskrupulatniejszą w najmniejszych szczegółach prawdą. Nim przystąpimy do opisania wyprawy, która niejako wiek XIX rozpoczęła, rzućmy nasamprzód okiem na wyspę San-Domingo, przebieżmy jej dzieje, zastanówmy się nad tem, czem była, i czem jest za naszych czasów.

Wyspa San-Domingo, nazywana dzisiaj Haiti, jest jedną z największych i najżyźniejszych z pomiędzy wysp Antylskich. Długość jej, licząc od wschodu na zachód, do stu sześćdziesięciu mil francuskich. dochodzi, szerokość do pięćdziesięciu kilku mil w niektórych miejscach.

Wyspa San-Domingo odkrytą została w roku 1492 przez Krzysztofa Kolumba, który ją przezwał podówczas Hispaniolą, od krajowców nazwana Haiti, co znaczy w ich języku górzystą; nakoniec przybrała nazwisko San-Domingo od miasta tego imięnia, stolicy tej części, która do Hiszpanów należała Do roku 1665 cała wyspa bezpośrednio była ich własnością, wtedy dopiero niektóre osady holenderskie i francuskie, zająwszy część jej północną, założyły miasto Cap-Français, które za stolicę swoją na tej wyspie obrały. Odtąd posiadłości francuskie rozszerzać się tam zaczęły i nakoniec w roku 1697 Hiszpania traktatem ryswickim ustąpiła Ludwikowi XIV całej zachodniej wyspy San-Domingo. Jeszcze w roku 1789 ludność osad francuskich na tej wyspie wynosiła do 523, 803 głów wogóle, z których 30, 826 białych, 27, 548 mulatów wolnych i 465, 429 niewolników czarnych. W osadach hiszpańskich było wogóle 152, 640 mieszkańców, pomiędzy którymi znajdowało się tylko do 30, 000 niewolników. W tymże samym roku osady francuskie za 135, 620, 000 franków wysyłały kolonialnych towarów do Francyi, a za 54, 578, 000 francuskich towarów wprowadzały do siebie. Zmiany zaszłe we Francyi zgubny wpływ wywarły na kwitnący stan tej wyspy, a postanowieniem z dnia 8 marca 1790 wyłączając wolnych mulatów od praw obywatelskich i od udziału w obradach kolonialnych, wzburzyły umysły i przygotowały wypadki, które się stały powodem tylu okrucieństw i krwi rozlewu. Napróżno w roku 1792 chciano prawa mulatów przywrócić; nadciągnęła burza i nie tak prędko uśmierzoną być mogła. Mulaci, połączeni z murzynami, przeciwko białym podnieśli oręż. W roku 1791 cała część północna wyspy stała się pastwą płomieni, a do dwóch tysięcy białych okrutną śmierć znalazło, bez różnicy płci i wieku. Wtedy na czele murzynów znajdowali się: Jan François i Biassou. W roku 1791 miasto Port-au-Prince, a w roku 1793 Cap-Français spalone zostały, a straty, jakie wyspa w owych czasach poniosła, dochodziły do 60, 000, 000 franków. Ta część mieszkańców osad w San-Domingo, między którymi dużo było emigrantów francuskich, w ostatecznej będąc toni, wezwała pomocy Anglików i otworzyła im bramy miasta Port-au-Prince. Druga zaś część mieszkańców połączyła się z mulatami i murzynami. Ludność cała, na dwa rozdzielona stronnictwa, najzaciętszy bój pomiędzy sobą toczyć zaczęła; krew lała się strumieniami i nie było okrucieństwa, któregoby obie nie dopuściły się strony. Pomiędzy naczelnikami mulatów odznaczali się Rigaut, Beauvais, Bessę i Pétion, oraz murzyn Toussaint-Louverture. Ten ostatni niezłomnością charakteru i wyższością geniuszu swojego pierwsze pozyskał miejsce w wojsku, i gdy w r. 1798 Anglicy chorobami znagleni zostali do opuszczenia wyspy, generał angielski Maitland zawarł z nim umowę, mocą której niepodległość i neutralność San-Dominga zawarowaną została. 1 lipca 1801 roku Toussaint-Louverture, zostawszy gubernatorem i dożywotnim prezydentem wyspy, jej niepodległość ogłosił. W tym samym roku Napoleon Bonaparte, nie chcąc w ręku murzynów zostawić wyspy tak wielkiej wagi dla Francyi, wysłał groźną wyprawę pod dowództwem generała Leclerc na jej odzyskanie. Murzyni za broń chwycili, a powtórnie spaliwszy Cap-Français, cofnęli się w góry.

Poczem, oszukani kłamliwą proklamacyą rządu francuskiego, na mocy której zapewniono im wolność i niezależność, dobrowolnie broń złożyli. Generał Leclerc korzystając ze sposobnej okoliczności, zatrzymać kazał naczelnego dowódcę, Toussaint-Louverture'a, i odesłał go do Francyi, gdzie wkrótce w więzieniu życie zakończył. Rozpoczęły się na nowo kroki wojenne z większą niż kiedykolwiek zawziętością. Po długich i morderczych bitwach, gdy w obozach naszych choroby nielitościwie grasować nie przestawały, przy końcu 1803 roku Francuzi opuścili wyspę, pod rozkazami generała Rochambeau, który po śmierci generała Leclerc objął był naczelne dowództwo.

Na tem się zakończyła owa sławna wyprawa, w której do trzydziestu tysięcy Francuzów a przeszło 16,000 murzynów zginęło. Dnia 1 stycznia 1804 r. niepodległość wyspy San-Domingo ogłoszono na nowo i nazwę Haiti przywrócono. Murzyn Dessalines, jeden z namiestników Toussaint-Louverture'a, mianowany został gubernatorem dożywotnim i objął rząd kraju. Panowanie jego, gdyż się wnet nazwał cesarzem pod imieniem Jakóba I, było nieprzerwanem pasmem okrucieństw i mordów. Kąpiąc się we krwi białych i czarnych bez różnicy gdy przebrał nakoniec miarę, w czasie buntu od swoich zabitym został.

Inny murzyn, nazwiskiem Krysztof, nastąpił po nim z tytułem dożywotniego prezydenta, który wnet zmienił na godność królewską, przezwawszy się Henrykiem I, królem wyspy Haïti. Panował tylko nad północną częścią tego kraju, nie chcąc bowiem uznać konstytucyi przyjętej 27 grudnia 1806 r. przez zgromadzenie stanów w mieście Port-au-Prince, zgromadzenie to utworzyło rzeczpospolitą z południowej części wyspy i obrało sobie za prezydenta Petiona. Gdy Krysztof, wstępując w ślady Dessalines'a, został znienawidzony od wszystkich, Pétion wszelkich sił dokładał do polepszenia bytu swoich współrodaków; wspierał rolnictwo, handel, rozpościerał oświatę i miłość wszystkich umiał sobie pozyskać. Krysztof, zbuntowanemu żołnierstwu nie chcąc się poddać, w roku 1820 sam się zastrzelił. Pétion umarł w r. 1818, powszechnie żałowany. Po nim nastąpił generał Boyer, rodem mulat, który, korzystając ze śmierci. Krysztofa, całą wyspę w jedną rzeczpospolitą połączył. W roku 1825 Karol X, król francuski, postanowieniem z dnia 17 kwietnia uznał niepodległość wyspy Haïti.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Po przeważnem zwycięstwie, odniesionem przez wojska francuskie nad wojskami austryackiemi pod Hohenlinden, zawieszenie broni podpisane zostało dnia 25 grudnia 1800 roku w Steyer, przez generała Lahorie ze strony generała Moreau i przez generała majora hrabiego Grüne ze strony arcyksięcia Karola. Poczem nastąpiły układy i nakoniec dnia 9-go lutego 1801 roku zawarty został w Luneville od obu stron pożądany pokój. Zaraz po zawarciu pokoju hrabia Cobenzel w imieniu swojego monarchy zażądał, ażeby w moc artykułu 15-go powyższego traktatu:

"Jeńcy wojenni tak z jednej, jak z drugiej strony, oraz zakładnicy wzięci lub dostawieni w czasie wojny, którzy dotąd zwróconymi nie byli, w przeciągu dni czterdziestu od podpisania tego traktatu oddani zostali. Legiony polskie rozwiązane, a ponieważ składały się z Polaków w niewolę zabranych, aby tych jako jeńców wojennych Austryakom wydać".

W tak krytycznem położeniu zostając, jedna część oficerów polskich, podawszy się do dymisyi, opuściła legiony, drudzy, uważając traktat lunewilski za dłuższe tylko, że tak powiem, przedłużenie zawieszenia broni — Austrya bowiem, chwilowo zwyciężona, ogromny żywioł wojny w sobie tłumiła, czasu tylko do zagojenia zadanych ran i spoczynku potrzebowała — oczekiwali dalszych losu kolei.

Napoleon Bonaparte, dopełniając niby artykułu 16-go traktatu lunewilskiego, zwinął legiony polskie: część ich przeszła w służbę rzeczypospolitej cyzalpińskiej, druga przejść miała w służbę króla Etruryi; lecz gdy starszyzna na to zgodzić się nie chciała i wysłała nawet z pośród siebie deputacyę do I-go konsula, protestując przeciwko temu, co nastąpić miało, ogłoszono rozkazem dziennym postanowienie Napoleona Bonapartego w następujących wyrazach:

"Iż nagradzając znakomite usługi wojenne przez walecznych Polaków rzeczypospolitej okazane, 3-ia półbrygada odtąd do wojska francuskiego przydzieloną zostaje, z którem równych zaszczytów praw i korzyści używać będzie i numer sto trzynastej półbrygady przybiera".

W ośm dni później nadszedł drugi rozkaz, ażeby 113-ta półbrygada niezwłocznie wsiadła na okręty i popłynęła do Tulonu, Marsylii, lub tam, gdzie dalsze przeznaczenie odbierze. Jednocześnie wpłynęła do przystani Livourno wojenna korweta z Tulonu, mająca polecenie konwojowania kupieckich okrętów. Zaraz po otrzymaniu powyższego rozkazu generał Rivaud zajął się przysposobieniem żywności i wody. Pomimo rozmaitych wniosków, nikt jeszcze odgadnąć nie mógł, dokąd się ta nowa wyprawa udaje, jaki ją los czeka. Nakoniec podinspektor popisów Soulié, zrobiwszy przegląd zamknął rachunki i oświadczył oficerom, że od tej chwili, 113-ta półbrygada z pod zarządu ministra wojny wychodzi i odtąd od ministra marynarki zależeć będzie. Oświadczył dalej, iż czteromiesięczny żołd zaległy z funduszów wojska lądowego zapłacony im zostanie, z kasy zaś ministerstwa marynarki odbiorą żołd trzymiesięczny z góry na drogę.

W kilka dni później przybył z Ankony pułkownik francuski Bernard i objął komendę 113-ej półbrygady (1). Już nakoniec wtedy tajnem nie było przeznaczenie tej nowej wyprawy do wyspy San-Domingo. Mało czasu pozostawało do żalu, a wiadomości o niefortunnem powodzeniu oręża francuskiego na tej wyspie, wieści o nadzwyczajnej tamże śmiertelności, po przystaniach europejskich głośno się rozchodziły. Na nic się wtedy nie przydały narzekania zawiedzionych nadziei, nie pozostawało jak spełnić do ostatniej kropli kielich goryczy. Ostygł duch w najzaciętszych umysłach, pora nie była stosowna do podania się o uwolnienie od służby, a każdy żałował uporu swojego, żałował po niewczasie, iż nie przeszedł w szeregi króla Etruryi. Trzynaście okrętów kupieckich stało przygotowanych w przystani Livourno; zbliżał się dzień odjazdu, rozkazano mi zrobić przegląd przewozowych statków i obliczenie ładunku, w miarę czego miał nastąpić rozdział całej półbrygady, którą, jak zapewniano, miano przesadzić w Kadyksie na inne okręty. Na każdy okręt przeznaczono po jednej lub po dwie kompanie, z tych grenadyerska pod dowództwem kapitana Kastus i 4-ta pod dowództwem porucznika Grabińskiego płynąć miały na okręcie greckim pod flagą rosyjską. Nadszedł nakoniec czternasty czerwca 1802 roku, rozkazano 113-ej półbrygadzie piechoty około południa wsiadać na okręty, a 5-ta i 68-ma półbrygada stanęły pod bronią, z rozkazem użycia gwałtu w razie oporu ze strony Polaków. Ta nadzwyczajna ostrożność generała gubernatora Rivaud niepotrzebną się okazała. Polacy bowiem chociaż z rozpaczą w sercu, szalupami dostawieni do okrętów, na pokładach złożyli w milczeniu i bez szemrania broń i mundury; poczem za danym znakiem, pomimo przestróg doświadczonych żeglarzy o zbliżającej się burzy, podniesiono kotwice i puszczono się w drogę.

Zaledwo flotylla z przystani Livourno wypłynęła, okropna wszczęła się burza i okręty w rozmaite rozpędziła strony. Z tych dwa, pomimo największego niebezpieczeństwa, zdołały napowrót do Livourno zawinąć, trzy fale morskie zapędziły do kanału Piombino, pomiędzy lądem stałym a wyspą Elbą, okręt zaś grecki, o którym wyżej wspomnieliśmy, rozbił się o skały w blizkości wieży morskiej San-Vinzenzo, i ze stu ośmdziesięciu ludzi, znajdujących się na jego pokładzie, zaledwo sześćdziesięciu kilku wyratować się zdołało, z sześciu zaś oficerów jeden tylko kapitan Kastus, śmiałą przytomnością jony, wraz z nią ocalonym został. Odważna ta kobieta uchwyciwszy jedną ręką męża, drugą przywiązawszy do siebie okiennicę okrętową, rzuciła się w morze i po długiej walce z żywiołami wraz z nim, napół umarła, od fal morskich na ląd wyrzuconą została. Poczem kapitan Kastus, zebrawszy oddział ocalałych żołnierzy, udał się z nimi napowrót do Livourno, gdzie od mieszkańców jak najlepiej przyjęci, opatrzeni we wszystko, ich kosztem na miejsce dalszego przeznaczenia byli odesłani. Reszta okrętów, miotana wściekłością wyuzdanej burz}', dopiero czwartego dnia znalazła się pomiędzy wyspami Balearskiemi a brzegami Hiszpanii. Po kilkunastudniowej pomyślnej żegludze, flotylla nasza już się znajdowała pod 36-ym stopniem szerokości, na wysokości przylądka Gates, gdy raptem wiatr zachodni dąć zaczął, nowa wszczęła się burza, a przez kilka dni nieustannie miotając nami, rozproszywszy nasze okręty, zapędziła je pod same skały, nazwane punktem Europy, na których się wznosi Gibraltar najeżony armatami angielskiemi. Ucichła cokolwiek burza i flotylla, szukając schronienia w Maladze, zawinęła tamże 27 czerwca, gdzie wnet i okręt, na którym znajdował się szef batalionu Bolesta z dwoma kompaniami drugiego batalionu piechoty do przylądka Gates aż ponad brzegi Afryki zapędzony, przypłynął. Z największem zadziwieniem naszem zastaliśmy w Maladze konsula polskiego, który, przywitawszy nas serdecznie, przyjął na obcej ziemi jak dzieci jednej matki.

Dnia 25 lipca 1802 roku, flotylla nasza, podniósłszy kotwice, z wiatrem wschodnim wypłynęła z portu Malaga, a sterując ponad brzegami Gibraltaru i Algesiras w Europie a Ceutą w Afryce, tak że obie strony łatwo okiem rozpoznać można było, szczęśliwie nazajutrz zawinęła do Kadyksu. Pół-brygada, mająca się przesiąść na inne okręty na ten cel przez tamecznego konsula najęte, dwanaście dni na przygotowaniach straciła. Tam kapitanowie Sleżyński i Geisztor, oraz kilku naszego stopnia oficerów, porzucili komendy i w Kadyksie pozostali. Podczas pobytu naszego w Kadyksie oglądaliśmy nieraz Porto-Santa-Maria, gdzie się znajduje arsenał morski, i tam przypatrywaliśmy się owemu sławnemu okrętowi liniowemu, la santissima Trinidad zwanemu, o czterech bateryach i 140-tu armatach, od którego wystrzału admirał Nelson pod Trafalgar rękę utracił, sam zaś okręt w tejże bitwie rozbił się i zginął na nim admirał hiszpański Gravina.

12 sierpnia flotylla z pomyślnym wiatrem północno-wschodnim opuściła Kadyks, minęła cypel Tangeru, sterując ku południowi, przepłynęła pomiędzy wyspą Madera i wyspami Kanaryjskiemi, a zbliżywszy się ku wyspie Palma, przebyła pierwszy południk, przecinający wyspę Ferroe. Pod 36-ym stopniem szerokości wiatr się zmienił, i we dni kilka później weszliśmy na linię zwrotnika raka, przez którą przebywając dnia 5 września 1802 roku, wojsko nasze na nowo ochrzczone w imieniu Neptuna zostało (2).

Komiczny ten obrzęd, z wszelką uroczystością przez żeglarzy dopełniony, rozerwał nas na chwilę. Odtąd stateczny wiatr wschodni przy pogodnem niebie dozwolił nam sterować prosto ku Antyllom. Upały nieznośne nie przestawały dokuczać, jedne nocy tylko niejaką nam ulgę przynosiły, na rozpalonych leżąc pomostach. Około 20 sierpnia pod stopniem 24-ym i minut kilkanaście szerokości taka cisza nastąpiła na morzu, iż okręty zdawały się stać na czystem zwierciadle. Nie mogąc odgadnąć jak długo ta cisza trwać będzie, rozkazano dozorcom żywności stan zapasów złożyć, pozmniejszano porcye jadła a tembardziej wody. Ta zaś już się psuć poczynała. Koloru żółtego, odrażającego zapachu, napełniona robactwem, chcąc jej używać, musiano ją węglami czyścić i, pomimo tego, nie dawano więcej na osobę bez różnicy stopnia jak po jednej kwarcie na dzień. Męczarnia pragnienia przy upałach, które do 40 stopni Reaumura dochodziły, spowodowała choroby i śmiertelność na okrętach naszych rozszerzać się zaczęła. Żołnierze, w morze wyskakując, w pływaniu ochłodzenia szukali, co jednak smutne za sobą nieraz pociągało skutki. Kilku żołnierzy postradaliśmy z powodu, iż oddaliwszy się zanadto od okrętów, gdy podostawali kurczu, pomimo prędkiego ratunku, w głębinach morskich śmierć znaleźli; inni zaś od rekinów i wilków morskich, towarzyszących zwykle okrętom, pożarci zostali. Nie mogąc przez żaden sposób zabronić kąpania się w morzu, przeznaczono godziny do kąpieli, w czasie których wykomenderowano straż; ta, śrutem strzelając w morze, morskie odstraszała potwory.

Dnia 1 września podniósł się wiatr od wschodu, a okręty nasze przy rozpiętych żaglach z największą szybkością słone wody pruć zaczęły. Odtąd przy sprzyjających nam żywiołach bez najmniejszej płynąc przeszkody, ujrzeliśmy nakoniec 10 października przylądek Samana, a 12 tegoż miesiąca wpłynąwszy do zatoki Manceailla, około 2 po południu przed samem miastem Cap-Français rzuciliśmy kotwicę.

Nim, po wylądowaniu w Cap-Français 113 półbrygady, do opisania jej działań wojennych przystąpimy, niechże mi będzie wolno przedewszystkiem rzucić okiem na wypadki, które poprzedziły jej przybycie na wyspę San-Domingo; i chociaż w tej całej wyprawie ta tylko część, w której ziomkowie nasi udział mieli, najgodniejszą jest naszego zajęcia, obszerniejsze zaś dzieje ogółu i niefortunne koleje oręża francuskiego na tej wyspie do pisarzy francuskich należą; są jednak ciekawe szczegóły, rzucające światło na całą tę wyprawę i dające poznać tak niepospolitego człowieka, jakim był dowódca murzynów Toussaint-Louverture, których czytelnikom moim udzielić przedsięwziąłem.

Po zawartym pokoju Francyi z Anglią w Amiens (3), Napoleon Bonaparte, gdy wyprawa do Egiptu niepomyślny koniec wzięła, zwrócił uwagę na opuszczoną przez Francyę wyspę San Domingo, na której posiadaniu pomyślność handlu i potęga żeglugi polegała. Zawojowanie całkowitej wyspy, której trzecia część tylko do Francyi należała dawniej, największe korzyści obiecywało w przyszłości. Do uskutecznienia tego wielkiego przedsięwzięcia pierwszy konsul umyślił użyć oficerów sprzyjających generałowi Moreau, a tym sposobem osłabiwszy jego partyę, zmniejszyć przeszkody, jakie mu przeciwnicy stawiali w widokach do wywyższenia się wiodących.

Za zbliżeniem się do brzegów San-Domingo floty francuskiej, wyprawionej z portu Brest pod dowództwem wice-admirała Villeret- Joyeuse, kapitan generalny Leclerc (4) posłał naczelnikowi murzynów Toussaint-Louverture odezwę pierwszego konsula do mieszkańców San-Domingo w ogólności, a w szczególności do czarnej ludności tej wyspy. Zaledwo odezwa pierwszego konsula rozeszła się po kraju, Krysztof, generał murzynów, jak gdyby odpowiadając na nią, dnia 3 lutego 1802, spalił miasto Cap-Français, poczem z wojskiem swojem cofnął się w góry. We trzy dni później, to jest dnia 7 lutego, gdy wojska francuskie wylądowały w Cap-Français wśród dymiących się jeszcze gruzów spalonego miasta, generał Leclerc wysłał do Ennery, plantacyi Toussaint-Louverture'a (5), synów jego Placyda i Izaaka pasierba, wychowanych w kolegium Lamarche w Paryżu, z panem Coasnon, ich nauczycielem, rozumiejąc, iż ten szlachetny postępek zniewoli naczelnika murzynów do złożenia w jego ręce najwyższej władzy. Powrót dzieci na łono rodzicielskie wzruszył do żywego i ojca i matkę; serca ich nie posiadały się z szczęścia, płynęły łzy radości. Korzystając z tej chwili, pan Coasnon zapytał naczelnika, czy jest przyjacielem Francuzów. — Czyż o tem powątpiewać możesz? — odrzekł Toussaint, uścisnąwszy go z zapałem. Poczem młody Izaak opowiedział ojcu, co mu pierwszy konsul i kapitan generalny powierzył, i jakie mu do niego dali zlecenie. Pan Coasnon wystawił mu korzyści wyniknąć mogące z poddania się murzynów metropolii, starał się przekonać naczelnika o niemożności opierania się zwycięskim wojskom francuskim, których sława po całym rozchodziła się świecie. Dodał, iż rząd francuski bynajmniej nie ma zamiaru narzucenia niewoli murzynom, nakoniec zaklinał Toussaint-Louverture'a, ażeby się dobrze zastanowił nad tem, iż odrzucenie uporczywe podanych warunków może największe nieszczęście sprowadzić na jego ojczyznę i rozłączyć go na zawsze z własnemi dziećmi. Toussaint słuchał w milczeniu opowiadania syna swojego i uwag pana Coasnon. Wyraz jego twarzy okazywał głębokie zadumanie, poczem nauczyciel jego dzieci wręczył mu list pierwszego konsula, zawarty w puszce złotej. Odczytał go kilkakrotnie Toussaint, czoło się jego wypogodziło; a gdy pan Coasnon jeszcze nalegał, aby się udał do Cap-Français na wezwanie kapitana generalnego, dodając, iż do jego powrotu zostanie jako zakładnik w obozie murzynów, "nie, to być nie może — zawołał Toussaint — wojna już jest rozpoczęta, wojsko chce się bić, namiestnicy moi chciwi pożarów i zniszczenia; ale jeżeli generał Leclerc życzy sobie zawieszenia broni, ja ze swej strony biorę na siebie wstrzymać walkę na czas niejaki".

Toussaint-Louverture zobowiązał pana Coasnon do zawiadomienia generała Leclerc o jego niezmiennem postanowieniu, dodając, iż sam także do kapitana generalnego napisze. Poczem udał się do obozu Krysztofa, rozpołożonego w Gonaïves o dwie godziny drogi od plantacyi Ennery. Jeszcze tego samego dnia przybył do Ennery Francuz nazwiskiem Granville, nauczyciel trzeciego syna Toussaint-Louverture'a z listem do generała Leclerc, w którym imieniem murzynów żądał zawieszenia broni. Panu Granville poleconem było towarzyszyć panu Coasnon do Cap-Francais i odprowadzić obydwóch synów naczelnika murzynów do francuskiego obozu, z którymi ojciec wolał raczej raz na zawsze się rozłączyć, aniżeli zezwolić na wymagane od niego warunki. Od pana Granville dowiedział się pan Coasnon, że Toussaint oddalił się z Ennery dla zakopania skarbów swoich w górach Cahos, powyżej płaszczyzny Gonaives, przestrzegł go zarazem o niebezpieczeństwie grożącem białym, że ich życie zawieszone na włosku mogącym być przy najpierwszej okoliczności przeciętym.

Toussaint-Louverture w liście swoim do generała Leclerc nie taił mu bynajmniej złych swoich chęci, żalił się na rozpoczęcie kroków nieprzyjacielskich, wyrzucał generałowi, iż przybył z Europy, aby mu wydrzeć z bronią w ręku naczelne dowództwo wyspy, skarżył się, że mu tak późno doręczono list pierwszego konsula, i oświadczył, że obowiązki względem murzynów wkładają na niego powinność wyższą nad wszelkie uczucia natury. Dodał, że jest przygotowany rodzinnej ziemi uczynić ofiarę z własnych nawet dzieci, których napowrót generałowi odsyła, aby nie sądzono, iż wdzięczność dla narodu, wśród którego wychowani byli, paraliżuje jego postępowanie; nakoniec żądał kilkudniowego zawieszenia broni.

Generał Leclerc, odebrawszy list powyżej wymieniony, powtórnie odesłał dzieci naczelnikowi Toussaint-Louverture, ponowił wezwanie przybycia do Cap-Français celem porozumienia się względem utrzymania na wyspie pokoju, i zezwolił na czterodniowe zawieszenie broni, po upływie którego oświadczył, iż Toussaint-Louverture, jeżeli nie przystanie na warunki podane przez rząd francuski, ogłoszonym zostanie nieprzyjacielem Francyi i wyłączonym z pod prawa. Gdy Toussaint zostawił synom swoim zupełną wolność wyboru między ojcem a narodem, wśród którego wychowani byli, Izaak oświadczył, iż się nigdy nie poważy podnieść oręża przeciwko Francyi, młodszy zaś Placyd, rzuciwszy się w objęcia ojca, usługom jego życie swoje poświęcić zobowiązał się, dodając, iż nigdy innej woli prócz ojcowskiej mieć nie będzie. Poczem Toussaint-Louverture powierzył mu dowództwo szwadronu swojej gwardyi, na czele którego w kilka dni później przeciwko wojskom francuskim stanął na linii bojowej.

Po skończonem zawieszeniu broni, rozpoczęły się na nowo nieprzyjacielskie kroki, na nowo krwawe bitwy toczyć się zaczęły. Gdy szczęście, pomimo niektórych klęsk odniesionych z początku, zaczęło sprzyjać Francuzom, generałowie murzynów, Krysztof, Clervaux, Maurepas, a za nimi obrotny Dessalines broń złożyli. Toussaint opuszczony od swoich, widząc zamysły i widoki swoje sparaliżowane, ściśniony ze wszystkich stron, posłał list do generała Leclerc, w którym wyraził, iż nie był dalekim do wejścia z nim w układy, zawsze jednak, w tem krytycznem nawet położeniu wyższy od innych, dał poznać francuskiemu dowódcy, że jeżeli warunki, które mu podadzą, nie zgodzą się z jego przekonaniem, zerwie wszelkie układy, nie lękając się bynajmniej skutków stąd wyniknąć mogących. Kapitan generalny, skłaniając się chętnie do zgody, cofnął poprzednie postanowienie, którego mocą Toussaint-Louverture z pod prawa wyłączonym został.

Podówczas wojska francuskie już były do 5, 000 ludzi utraciły w bitwach; szpitale zalegały chorymi tak, że z 23, 000 przybyłych z Europy zaledwie 12, 000 pod bronią liczyć można było. Wiedział o tem dostatecznie Toussaint-Louverture, ale czuł zarazem, że dalszy upór z jego strony mógłby sprawę murzynów na zawsze o zgubę przyprawić. Stanął nakoniec pokój dnia 1-go maja 1802 r. Na mocy nowo zawartego traktatu Toussaint-Louverture udał się do Cap-Français. Wjazd jego do miasta był prawdziwym tryumfem: ludność cała wyszła przeciwko niemu, matki, padając na kolana, pokazywały go dzieciom, a błogosławieństwo ludu spływało na jego głowę. Poczem, udawszy się do Marmelady, rozpuścił swoją gwardye, ze łzami w oczach pożegnał dawnych towarzyszów broni i powrócił do Ennery, chcąc używać spokoju w szczęśliwem, domowem zaciszu.

Zaledwo pokój na wyspie San - Domingo przywróconym został, ucichły mordy i pożogi, a murzyn, który był za oręż. uchwycił i od lat kilku krwawą wojnę toczył, powrócił do roli i spaloną chatę na nowo odbudowywać zaczął. Już z nieostygłych jeszcze popiołów wsie i miasta powstawać zaczynały, produktami krajowymi napełniały się spichrze, a okręty różnych narodów cisnęły się do portów wyspy, niosąc wzamian za kolonialne płody europejskie bogactwa.

Kapitan generalny Leclerc, chcąc ustalić zawarte przymierze i pozyskać zaufanie i miłość krajowców, najważniejsze urzędy powierzył naczelnikom murzynów: i tak, zarząd policyi północnej części wyspy oddany został Krysztofowi, zachodniej zaś części — Dessalines'owi. Kiedy wszystko rokować się zdawało długie pasmo błogich dni dla mieszkańców San-Domingo, nikt nie mógł przypuszczać nawet, iż zerwanie pokoju było tak blizkiem i niezagasły, lecz przysypany tylko popiołem ogień miał wnet znowu wybuchnąć jaskrawym płomieniem.

W tymże samym czasie okropna i zaraźliwa choroba grasować zaczęła na wyspie. Pod wszelkiemi oznakami żółtej febry, której zjadliwość w owych stronach nigdy do tego nie była doszła stopnia, pośród wojska francuskiego i na flocie największy wpływ wywarła, najwięcej dotknęła ofiar.

Choroba ta bez najmniejszych poprzedzających oznak, częstokroć jak piorun zabijała na miejscu, czasami zaś wolnym postępem i długiem konaniem pastwiła się nad swoją ofiarą. Zaczynała się zazwyczaj od zapalenia mózgu, przy najsilniejszej gorączce, największem pragnieniu, darciach w żołądku i ciągłem zbieraniu się na wymioty. Ogień zdawał się płynąć w żyłach, a lica ciemną, purpurową przybierały barwę. Bywały przykłady, iż chory zachowywał całą przytomność umysłu i mowę aż do ostatniej chwili, częściej jednak zostawał w ciągłym prawie i niespokojnym śnie, przerywanym konwulsyami. Przy postępie choroby czerwoność twarzy zmieniała się w brunatnożółty kolor, i gdy wtedy zbawienny nie nastąpił kryzys, w oddechu czuć się dawała korupcya, usta lodowaciały, twarz nabrzmiała, niebieskie plamy okrywały ciało, oko gasło, a z ust płynęła piana, spiekła krwią czarną zafarbowana; wtedy toczyła się ostatnia walka śmierci z życiem, a skonanie następowało zwykle dnia trzeciego, czasem jednak do siódmego i jedenastego nawet dnia przedłużone zostawało.

Choroba ta objawiła się nasamprzód "w mieście Cap-Français. Przypisywano jej poczęcie wyziewom, pochodzącym ze źle utrzymywanych cmentarzy i bagien otaczających miasto; gdy jednak przeszła do Port-au-Prince i na całej wyspie grasować zaczęła, pokazało się, że była w powietrzu, a jej przyczyną nie mógł być tylko zdradliwy klimat wysp Antylskich.

Napróżno wyczerpano wszystkie sposoby lekarskie; co jednym pomagało, szkodziło drugim, a sztuka ustąpić musiała tej pladze, którą Bóg zesłał jako przestrogę lub karę. Demoralizacya największa opanowała wojsko; opuszczony w ubiorze, smutny i zniechęcony żołnierz, choć jeszcze niedotknięty chorobą, przeczuwał, że go nie minie, że daleko od rodzinnej ziemi przyjdzie mu kości położyć i ojczystej strzechy więcej nie zobaczy. Jedni oddawali się wyuzdanej swawoli i bezprawiom, drudzy gotowali się na śmierć. Szpitale napełnione były chorymi, którzy, często leżąc na ziemi, bez najmniejszego zostawali opatrzenia. Subordynacya wszelka ustała; żołnierz był równym generałowi, nikt już nie marzył o sławie i wygranych bitwach. Przyjaźń zamilkła, zlodowaciało serce, nie słyszano więcej ani wojennej piosnki, ani szczęku oręża. Odgłos nawet dzwonu już nie zwoływał wiernych na modlitwę, ani godzinę śmierci zwiastował; każdy się podle lękał, nikt nie śmiał westchnąć do Boga. (6) Podczas gdy śmierć nieubłagana nie przestawała zabierać napiętnowane przez siebie ofiary, Paulina, siostra pierwszego konsula a małżonka kapitana generalnego Leclerc, przeniósłszy się z miasta Cap-Français do wiejskiego mieszkania, wśród zabaw, uczt i balów, starała się zapomnieć o niebezpieczeństwie, zarazie i śmierci. Huczna muzyka tłumiła głośne jęki konających; nieraz wśród balu wyniesiono umierającego, a tańce, przerwane na chwilę, rozpoczynano na nowo.

Korzystać z zawartego przymierza i pozbyć się Toussaint-Louverture'a, który widokom rządu francuskiego stawał na przeszkodzie, ten był jedyny cel pierwszego konsula, do którego dopięcia każdy sposób zdawał mu się godziwym.

Generał Leclerc, idąc za poradą generała Dugua, swego szefa sztabu, postanowił zwinąć gwardyę narodową, złożoną z samych murzynów, i oddziały ich wraz z ich naczelnikami wcielić do francuskiego wojska. Ten krok nierozważny najgorsze uczynił wrażenie. Na energiczne przedstawienia mieszkańców żadnej nie zwrócono uwagi, a w uporze ich w wykonaniu woli rządu uważano tylko nowy zaród przyszłego buntu, który zawczasu przytłumić postanowiono.

Generał Leclerc, zaprosiwszy do siebie Dessalines'a, wyraził mu wdzięczność za stanowcze przyłożenie się do ukończenia tak zaciętej wojny. Generał rzekł do niego: "Przedstawiłem pierwszemu konsulowi wierność i przychylność twoją do Francyi, wspólnej naszej ojczyzny, oczekuję co chwila z niecierpliwością stosownego dla ciebie wynagrodzenia za nieocenione twoje zasługi; miło mi będzie zadowolenie pierwszego konsula tobie osobiście oznajmić". Na co chytry murzyn temi odpowiedział słowy: "Znam ja bardzo dobrze nieudolność moją, my murzyni służyć tylko białym winniśmy, żadnej innej nie żądam nagrody nad tę, ażebyś, generale, kiedy powrócisz do Francyi, wziął mnie z sobą i przyjął do usług swoich za stangreta". Podobna mowa, zamiast otworzyć oczy generałowi Leclerc i dać mu poznać całą przewrotność murzynów, wzbudziła w nim nieograniczoną ufność. Tymczasem chciwy znaczenia i wyniesienia się Dessalines wszystkich środków używał do dopięcia swoich zamiarów. Groźnym mu był jeszcze spokojnie mieszkający w Ennery Toussaint - Louverture; i chociaż zamyślał o rychłem powstaniu, zazdrościł temu, którego wyższe zdolności i wzniosły charakter duszy zawsze go przed nim stawiały, i zgubić go przedsięwziął.

Powiedzieliśmy wyżej, jaki los spotkał Toussaint-Louverture'a. Zaproszony na ucztę do generała Brunet, tam podstępnie aresztowany, wysłany został do Francyi, gdzie w zamku Joux w r. 1803 smutnie dni swoje zakończył. Generał Leclerc, chcąc się z podobnego postępku wytłómaczyć, oskarżył Toussaint-Louverture'a o tajemne spiski przeciwko rządowi francuskiemu, opierając zaskarżenie swoje na znalezionym liście, niby pisanym do adjutanta Fontaine, murzyna, w którym wszelkie zamiary swoje odkrywał. Pomimo, że podług podobieństwa do prawdy rzeczony list był podrobionym, Fontaine razem z żoną śmiercią ukarani zostali.

Około połowy miesiąca sierpnia 1802 roku rozeszła się na wyspie San-Domingo wieść o zdobyciu Gwadelupy przez generała Richpanse, o uśmierzeniu tamecznych mieszkańców i zaprowadzeniu na nowo pomiędzy murzynami niewoli. Podobne postanowienie rządu francuskiego powszechną zgrozę wzbudziło, dało poznać murzynom wyspy San-Domingo, jaki los ich czeka, stało się hasłem przyszłego powstania. W jednej prawie chwili w kilku punktach wyspy wybuchły pożary buntu. W górach San-Domingo murzyn, Lamour de Rance, stanął na czele rokoszan, Sans-Souci zbuntował się w Valiére, Noël w Dondon, Sylla w Plaisance, Macaja w okolicach Port-de-Paix. Najgroźniejszym jednak pomiędzy naczelnikami zbuntowanych murzynów był Karol Belair, który niedostępne góry Cahos obrał sobie za siedlisko. Chcąc się pozbyć tak niebezpiecznego nieprzyjaciela, generał Leclerc wysłał przeciwko niemu Dessalines'a, który nie z orężem w ręku, lecz zdradą pokonać go zdołał. Udając, że przechodzi na stronę zbuntowanych, Dessalines wciągnął Karola Belair wraz z żoną w zasadzkę, skąd okutych w kajdany dostawił generałowi Leclerc. Oddani przez niego pod sąd wojenny, złożony z samych murzynów, śmiercią ukarani zostali.

Już prawie cała ludność murzynów na wyspie San-Domingo była chwyciła za oręż, a wojna przybrała postać tak groźną, iż Francuzi znagleni zostali poprzestać zaczepnych kroków, broniąc się tylko od napaści, wszędzie waleczny stawiając opór.

Murzyni opanowali Port-de-Paix, gdzie 25, 000 funtów prochu zdobyli, poczem cały departament północny, z wyjątkiem kilku małych miasteczek, powstał i połączył się z rokoszanami. Natenczas generał Leclerc, podszczuwany przez naczelników murzynów, którzy jeszcze w szeregach francuskich służyli, a w których, że tak powiem, ślepe miał zaufanie, zamiast iść do boju i siłę siłą odpierać, najokrutniejszemi morderstwami chciał postrach w szeregach nieprzyjacielskich rozszerzać. Pastwiono się na jeńcach wojennych, każdy konać musiał wśród najcięższych tortur, każdy murzyn, złapany z bronią czy bez broni w ręku, winny czy niewinny, śmiercią był karany.

Murzyni też ze swojej strony na francuskich jeńcach srogą zemstę wywierali. Przytem choroby coraz się wzmagały, śmiertelność dziesiątkowała każde świeżo przybywające posiłki z Europy tak dalece, iż z wojska francuskiego, przybyłego do wyspy San-Domingo, zaledwo trzecia część była pod bronią, a dwudziestu generałów śmierć znalazło pod skwarnem niebem Antyllów.

W tak niepomyślnej chwili dla oręża francuskiego zarzuciły kotwice w przystani Cap-Français okręty, przewożące z Kadyksu 113-tą półbrygadę. Skoro o przybyciu naszem dano znać kapitanowi generalnemu Leclerc, po kilkogodzinnej naradzie, w czasie której nikomu nie wolno było na ląd wysiadać, nastąpiło wylądowanie pierwszego batalionu w Cap-Français, drugi batalion wylądował w Môle St. Nicolas, trzeci w Port-au-Prince.

Pierwszy batalion 113-ej półbrygady, przyłączony do dywizyi zostającej pod dowództwem generała Clervaux, a złożonej z 10-ej, 13-ej i części 6-ej półbrygady wojsk kolonialnych, w których sami byli murzyni, w ośm godzin po wylądowaniu ruszył w pochód w okolice l'Alcul, gdzie się zaraz z powstańcami spotkał. W nocy z 13 na 14 września generał Clervaux, tenże sam, który prezydował w sądzie przeciwko Karolowi Belair, przeszedł do powstańców ze wszystkimi murzynami, pod jego dowództwem będącymi. Polacy, spostrzegłszy się wcześnie, schronili się do kościoła, gdzie zatarasowawszy się, mężny nieprzyjacielowi dawali opór. Nim jednak połączeni murzyni całemi siłami zdołali uderzyć na kościół, kapitan Wodzyński, dowódca batalionu, korzystając z chwili namysłu lub wahania się przeciwnej strony, śpiesznym pochodem wycofał się z okropnego stanowiska swojego, a utraciwszy ze sto kilkadziesiąt ludzi, tak w zabitych, ranionych, jako i wziętych w niewolę, schronił się do twierdzy Jeantôt, pod Cap-Francais, w której szef brygady Anhouil dowodził na czele szczątków 7-ej półbrygady liniowej. Murzyni 17 września, o pierwszej godzinie po północy, przybyli pod Cap-Francais, a spędziwszy przednie straże Francuzów, zajęli zamek Pierre Michel, lecz śmiały opór, jakiego doznali pod twierdzą Jeantôt, a do której obrony niemało się przyłożyliśmy, istotnie uratował miasto Cap-Français. Powstańcy znali dokładnie słabe siły, które generał Leclerc mógł przeciwko nim stawić, pewni zatem zwycięstwa, uderzyli na nas, nie spodziewając się bynajmniej, że przez walecznego Anhouil'a odpędzeni zostaną.

Po odniesionej porażce, dorozumiewając się, iż posiłki przybyłe z Francyi już się połączyły z wojskiem generała Leclerc, cofnęli się śpiesznie, pozostawiwszy nawet na placu bitwy znaczną liczbę poległych. Oswobodzone od napaści miasto CapFrançais dało na chwilę odetchnąć Polakom. Wypoczynek ten atoli zbyt był krótkim. Czyli-to wskutek trudów poniesionych podczas długiej przeprawy przez morze, czy wskutek pokarmów, do których przyzwyczajeni nie byliśmy, choroby zaczęły pomiędzy nami panować, a gdy się do nich żółta febra przyłączyła, okropna śmiertelność przerzedzać zaczęła ziomków naszych szeregi. Z pierwszego batalionu naszego, który przy wylądowaniu liczył 984 ludzi, w przeciągu miesiąca zaledwie ośmdziesięciu kilku żołnierzy zostało pod bronią.

Drugi nasz batalion, pod dowództwem starszego Bolesty, zostawiwszy jedną kompanię na załodze w Môle St. Nicolas, ruszył z Dessalines'em, dowodzącym dywizyą murzynów, ku Gonaiwom. Po przeprawie przez rzekę tegoż nazwiska, przy słabym oporze powstańców, dywizyą dążyła ku rzece Exter. Powstańcy uchodzili przed nami po małoznaczących utarczkach, gdzieśmy kilkunastu ludzi stracili. Przeprawiwszy się przez rzekę Arbonite czółnami z drzewa mahoniowego, wyrobionemi każde z jednego kloca, a w kreolskiej mowie zwanemi pirogue, przeszliśmy przez płaszczyznę także Arbonite zwaną, na mil piętnaście długą, a szeroką do mil pięciu w niektórych miejscach, i przybyliśmy nakoniec do St. Marc. Gdy Dessalines oswobodził pozornie tę część departamentu od Moie St. Nicolas aż do St. Marc, pozostawało mu tylko przerwane dotąd związki z miastem Port-au-Prince na nowo otworzyć i rozdzielone siły skoncentrować.

W kilka dni po przybyciu naszem do St. Marc Dessalines z całą dywizyą murzynów przeszedł w nocy na stronę powstańców, będących pod dowództwem naczelników Krysztofa i Pawła Louverture, brata Toussaint-Louverture'a, w okolicy Verates. Nie zdążył jednak batalion jeden, złożony z czterechset murzynów, udać się w pochód za Dessalines'em, którego zdrada dopiero za nadejściem dnia spostrzeżoną została. Niepodobna było jednemu batalionowi naszemu utrzymać w karności kilkuset murzynów; nie pozostawało, jak tylko wytępić ich aż do ostatniego. Wykonanie podobnego zamiaru wymagało śmiałego i szybkiego działania. Generał Fressinet, nasz dowódca, rozkazał wystąpić murzynom do apelu, jak zwyczajnie bez broni; gdy na placu stanęli, batalion Bolesty z bronią w ręku otoczył ich niespodzianie i co do jednego bagnetami wykłuł. Po tak morderczym postępku, batalion nasz, opuściwszy St. Marc, wsiadł na okręt i popłynął do Port-au-Prince.Śmiertelność, zarówno tam, jak w Cap-Français panując, codzień po kilkadziesiąt ludzi sprzątała z tego świata. Z batalionu drugiego, który do tysiąca ludzi liczył, w krótkim czasie zaledwie 100 ludzi zostało. Tam pochowaliśmy szefa batalionu Bolestę oraz kapitana Osękowskiego i Rębowskiego, kapitana grenadyerów. Podobny los, jaki spotkał pierwsze dwa bataliony, spotkać miał i trzeci batalion naszej 113-ej półbrygady. Po przybyciu do wyspy San-Domingo, wylądowawszy w Port-au-Prince pod dowództwem generała Baudet, batalion rzeczony zajmował w departamencie zachodnim la Croix des Bouquets, Lêogane i Mirbalais. Często staczając utarczki z czarnymi, póty się trzymał, póki choroby szeregów walecznych przerzedzać nie zaczęły, wtedy utracił przeszło 600 ludzi. Tym sposobem w przeciągu niespełna pół roku, nie orężem, lecz śmiertelną zarazą zwyciężeni, z 3, 700 ludzi, których 113-ta półbrygada liczyła pod bronią przy wylądowaniu na wyspę San-Domingo, zaledwie trzystu doliczyć się mogła, a ze stu kilkudziesięciu oficerów, w czynnej służbie będących lub nadkompletnych, zaledwie trzecia część przy życiu pozostała.

Gdy resztka naszych już osobnej komendy tworzyć nie mogła, generał Rochambeau, po śmierci kapitana generalnego Leclerc objąwszy naczelne dowództwo, rozkazem dziennym 113-tą półbrygadę do 84-ej półbrygady wcielił. Rozkaz ten jednakże uskutecznionem być nie mógł z powodu niepodobieństwa połączenia rozrzuconych po całej wyspie oddziałów z 84-tą półbrygada. Tym sposobem oficerowie po większej części pozostali bez wojska, a wielu z nich, chociaż z trudnością, dostawszy pozwolenie odpłynięcia do Europy, wrócili do Francyi. Gdy jednak liczba opuszczających wyspę SanDomingo coraz się powiększać zaczęła, generał Rochambeau wydał rozkaz wstrzymujący nadal pozwolenie wracania do Europy, wyjąwszy dla tych, których kalectwo raz na zawsze niezdatnymi do służby wojskowej czyniło.

Powiedzieliśmy już wyżej, jakie niepomyślne skutki wynikły dla oręża francuskiego ze ślepego zaufania, jakie kapitan generalny Leclerc pokładał w swoim szefie sztabu, Dugua. Słuchając we wszystkiem rad jego, oburzył przeciwko francuskiemu rządowi całą ludność murzynów, stał się przyczyną buntu i oderwania od metropolii wyspy SanDomingo. W owym prawie czasie generał Dugua truzizną, jak wieść niesie, odebrał sobie życie.

Wkrótce po nim, to jest w nocy z dnia I-go na 2-gi listopada 1802 roku, kapitan generalny Leclerc dni swoje zakończył. Przed skonaniem mocno ubolewał nad smutnymi wypadkami zaszłymi na wyspie, ubolewał nad losem straconego wojska, albowiem z 34, 000 ludzi, składających armię francuską, zaledwie 3, 000 żołnierzy zostawało pod bronią. Tak skończył Leclerc, wódz niewielkich wojennych zdolności, polityk nie znający serca ludzkiego. Nie odgadł charakteru murzynów; zjednać ich sobie nie potrafił. W czasie wojny, obok największej czynności, wahający się, nie mający swego własnego zdania, nadto niewolniczo był podległym woli pierwszego konsula, nadto ufał drugim, za mało sobie. Ciało jego nabalsamowane, na wojennym okręcie francuskim, małżonka nieboszczyka wraz z szefem brygady inżynierów, Bachelu , przewieźli do Francyi (7).

Po śmierci kapitana generalnego Leclerc, generał Rochambeau, jako najstarszy stopniem, objął po nim tymczasowe dowództwo. Gdy na utrzymanie go przy tem dostojeństwie prośba do pierwszego konsula od mieszkańców wyspy przesłaną została, Napoleon Bonaparte zaciągnął w tej mierze rady starego Rochambeau, który, jako ojciec, najstosowniejszego w tej mierze mógł zdania udzielić. Zapytany waleczny towarzysz i przyjaciel Washingtona odpowiedział, iż kto był złym synem, złym mężem, złym ojcem, nie może być zdolnym, aby mu powierzono tak ważne dla Francyi dowództwo, gdyż bez cnót domowych, cnót publicznych posiadać nie można.

Pomimo tego, generał Rochambeau mianowany został kapitanem generalnym wyspy San-Domingo. Skoro objął dowództwo, sprowadził z wyspy Kuby gromady psów wprawionych do wytropienia zbiegłych murzynów. Psy te, większe od naszych kundlów, węchem wytropiwszy uciekającego, zmuszały go do zatrzymania się w ucieczce, a w razie oporu żywcem go pożerały. Gdy psy rzeczone już do Port-au-Prince przybyły, użyto ich na próbę do rozszarpania murzyna wydobytego z więzienia. Potrzeba tu nadmienić, iż w owej epoce liczba uwięzionych bardzo była znaczna; więziono bowiem tych, na których padało podejrzenie należenia do buntu, a sami zaś mieszkańcy miasta, dla osobistego bezpieczeństwa, własnych niewolników pod straż miejscowej władzy oddawali.

Wybrano pomiędzy więźniami najsilniejszego murzyna, sprowadzono go do rządowego pałacu, wysokim murem obwiedzionego, poczem w przytomności generała Rochambeau, otoczonego licznym sztabem, puszczono psy, które na komendę biedną ofiarę rozszarpały na miejscu. Po tak nieludzkiej próbie, generał Rochambeau, wziąwszy psy z sobą, poszedł przez Leogane w celu opanowania małego i dużego Goave. Miejsce to, ponad samem morzem położone, połączone wzgórzami z Jaemal, gdzie się jeszcze załoga z 2-go batalionu 113-ej półbrygady trzymała, było, że tak powiem, kluczem całego departamentu południowego i ważnym strategicznym punktem dla francuskiego wojska. Znali murzyni całą ważność tego punktu, mężnie zatem stawiwszy się Francuzom, odparli ich ze znaczną stratą. Przy natarciu na to stanowisko, generał Rochambeau rozkazał psów użyć, lecz skutek bynajmniej nie odpowiedział zamiarowi". Dobosz francuski ranny na placu bitwy pozostał; gdy psy krew poczuły, z taką zażartością rzuciły się na niego, iż, pomimo prędkiego ratunku, obronić go nie zdołano. Odtąd już więcej psów nie używano do wojny.

Po tej nieszczęśliwej wyprawie, ośmieleni murzyni, wymordowawszy załogę w Leogane, gdzie kilkudziesięciu Polaków śmierć znalazło, posunęli się aż pod mury miasta Port-au-Prince.

Z początku murzyni obchodzili się jak najokrutniej z jeńcami polskimi. Dosyć będzie jedno przytoczyć zdarzenie, aby dać poznać czytelnikom moim, jakich męczarni ziomkowie nasi doznawali. Porucznika Madejskiego wziąwszy w niewolę, wsadzili go pomiędzy dwie deski i wzdłuż przepiłowali. Podobne pastwienie się nad nami pochodziło stąd, iż Francuzi ciągle Polakami straszyli murzynów, nazywając nas potworami karmiącymi się jedynie mięsem ludzkiem. Później, gdy się murzyni dowiedzieli, z jakiego powodu wysłani zostaliśmy do San-Domingo, zmienili postępowanie swoje z nami i odtąd z jeńcami naszymi z największą ludzkością obchodzić się zaczęli. Paweł Louverture, dowódca murzynów, zgromadziwszy pewnego razu Polaków zabranych w niewolę, ofiarował im, ażeby pozostali w San-Domingo z wolnem używaniem wszelkich praw obywatelskich. Pomimo tego, żaden Polak nie opuścił sztandarów narodu, pod którymi walczył, i nie korzystał z podobnego dobrodziejstwa. Po oswobodzeniu wyspy przez murzynów, gdy w nadanej konstytucyi zawarowano, iż cudzoziemcom nie wolno będzie posiadać żadnej nieruchomości na wyspie, wyłączono jednak od tego zakazu Niemców i Polaków. Skoro generał  Rochambeau potwierdzonym został w stopniu kapitana generalnego, z Port-au-Prince przeniósł się do Cap-Français.Śmierć generała Leclerc powiększyła obawę mieszkańców sprzyjających metropolii, a wszystkich oczy zwrócone były ku Francyi. Spodziewano się przybycia nowej floty i wojska, czekano na nie, w nich bowiem ostatni spoczywał ratunek, zbawienie!

Tymczasem powstanie doszło do granic departamentu południowego, w którym dowodził generał Laplume, murzyn; ten, pierwszy wykonawszy przysięgę wierności rządowi francuskiemu, dotrzymał jej aż do ostatniej chwili istnienia kolonii. Płaszczyzny Cul-de-sac, okolice Mirbalais i Grand-Bois były jeszcze w posiadaniu francuskiem; Port-au-Prince, Saint-Marc, Saint-Nicolas i Cap-Francais miały dostateczne załogi do odparcia napadu murzynów. Część hiszpańska opierała się jeszcze rokoszanom.

Po śmierci generała Leclerc, Krysztof i Dessalines przez czas niejaki w nieczynności zostawali, poczem, połączywszy siły swoje, na Cap-Français uderzyli i opanowali wzgórza, wznoszące się nad miastem. Generał Rochambeau, pomimo krytycznego położenia, w którem zostawał, nie tracąc głowy, wystawił bateryę w plantacyi Vertière, z której dobrze wymierzonym ogniem działowym wielką klęskę zadał murzynom i do cofnięcia się zmusił. Dotąd, pomimo często niepomyślnie staczanych bitew, departament zachodni po większej części był jeszcze w mocy Francuzów, departament zaś południowy, utrzymywany w posłuszeństwie przez walecznego Laplume, w kwitnącym zostawał stanie. Nierozsądne, a bardziej jeszcze nie do pojęcia złośliwe obchodzenie się generała Rochambeau z mulatami stało się wkrótce przyczyną utraty wyspy San-Domingo i reszty francuskiego wojska. Leclerc, uważając, że mulaci bardziej białym niż murzynom sprzyjają, wiele na nich polegał, sprzyjał im widocznie i umieścił ich w wojsku francuskiem w tych samych stopniach, jakie posiadali wprzódy. Tem postępowaniem miał ich w każdem zdarzeniu na swoje usługi, gdyż był przekonany o ich niezachwianej wierności dla francuskiego rządu.

Rochambeau przeciwnego zupełnie był zdania, a pierwszy krok jego po objęciu dowództwa generalnego nader szkodliwe przepowiedział skutki. Przed wyjazdem swoim do Cap-Français dał w Portau-Prince bal na pożegnanie tamecznych obywateli, na który wszystkich mulatów i murzynów obojej płci, znajdujących się w mieście, zaprosił. Skoro goście weszli do pałacu rządowego, przejęci zostali strachem na widok pokoi, których ściany pokryto czarnem suknem i oświecone były tysiącem świec z żółtego wosku. Dziwny ten pomysł sprawił na umysłach trudne do opisania wrażenie. Zdawało się każdemu, że się nie na balu, lecz na obchodzie grobowym znajduje. Nazajutrz po owej osobliwszej zabawie Rochambeau udał się do Cap-Français, dowództwo w Port-au-Prince i w departamencie zachodnim zostawiwszy generałowi Quentin. Kiedy generał Leclerc przybył do wyspy San-Domingo, mulaci, prześladowani przez Toussaint-Louverture'a, przeszli niezwłocznie na stronę Francuzów. Rochambeau, nastąpiwszy po generale Leclerc, powinien był korzystać z przywiązania mulatów do sprawy metropolii. Wprawdzie Pétion, mulat, wiele przyczynił się wpływem swoim, że Clervaux przeszedł z wojskiem na stronę rokoszan, jednakże należało użyć z nimi obchodzenia się względnego i nie obrażać ludzi tak pożytecznych w wojnie przeciwko murzynom. Generał d'Arbois dowodził w mieście Jérémie, położonem w departamencie południowym, w którym zamieszkała wielka liczba zamożnych mulatów, bardziej Francuzom niż murzynom sprzyjających. Generał d'Arbois, szukając niecnymi sposobami łatwego zbogacenia się, pod pozorem jakoby mulaci nie sprzyjali rządowi francuskiemu, bez litości ich obdzierał. Więzienia napełnione były niewinnymi; póki kto co miał, do ostatka oddawać musiał, a skoro już nic nie miał do dania, z rozkazu generała zaprowadzony na okręt, niby w celu przetransportowania do Cap Français, na pokładzie zamordowany, do morza wrzucony został. W tymże samym czasie generał d'Arbois przybyłego z Cap Français do Jérémie bogatego mulata, nazwiskiem Bardet, tymże samym sposobem uwięzić, ze wszystkiem go złupić, a potem jako podejrzanego utopić rozkazał.

Przebrała się nakoniec miara, a okrutne postępowanie francuskiego dowódcy stało się hasłem do ogólnego powstania mulatów w całym departamencie południowym. Położenie generała Rochambeau codziennie było krytyczniejsze; powstanie rozszerzało się we wszystkich trzech departamentach, a liczba wojska użytego do przytłumienia zbuntowanych coraz się zmniejszała. Jeden tylko generał Laplume wszelkimi sposobami chciał departament południowy w posłuszeństwie utrzymać, lecz gdy po dokonanym czynie z mulatem Bardet wszystkie umysły wzburzone zostały, już trudno było dawną spokojność przywrócić. Wtem podobny do powyższego postępek oficera, któremu Laplume podczas wyprawy swojej do Cayes dowództwo zostawił, pogorszył jeszcze sprawę Francuzów. Oficer ten, wtrąciwszy do więzienia kilkudziesięciu mulatów z korpusu żandarmeryi kolonialnej, wszystkich potopić rozkazał. Chociaż za powrotem swoim Laplume popełnione nadużycie skarcił, a sprawcę onego ukarał, poczem rokoszan aż do zachodniego departamentu zagnał, przywrócić jednak dawnego stanu rzeczy nie zdołał, już bowiem było za późno!

Mulat, nazwiskiem Ferrou, majętny właściciel wyspy, stanął na czele mulatów połączonych z murzynami, a założywszy główną swoją kwaterę w plantacye Drouet, wywiesił sztandar rokoszu. W krótkim czasie liczba powstańców tak się powiększyła, iż Laplume zażądał  od kapitana generalnego bezzwłocznych posiłków. W tej właśnie chwili Rochambeau, pozostawiwszy generałowi Clauzel dowództwo w Cap-Français, przybył do Port-au-Prince na czele tysiąca dwóchset ludzi wyborowego wojska. Natychmiast wysłał znaczny od dział, złożony z Francuzów i Polaków, w pomoc generałowi Laplume. Tymczasem naczelnicy rokoszu, Ferrou, Cange i Jeaufroid, zająwszy Miragoane, Aquin, St. Louis i Cavaillon, zapędzili szefa brygady, Hurto, do l'Anse à Veau, obiegli miasto Cayes i wezwali do poddania się generała Laplume. Przybycie generała Sarrasin z oddziałem, przysłanym przez kapitana generalnego, dozwoliło generałowi Laplume odeprzeć na chwilę murzynów. Lecz gdy powstania ze wszystkich trzech departamentów połączyły się z sobą, znikła nadzieja przywrócenia spokojności na wyspie San - Domingo, a na nieszczęście zabrakło nawet Francuzom potrzebnych środków utrzymania się w obronnym stanie.

W tymże prawie czasie, kiedy panowanie Francyi na wyspie San-Domingo już dogorywało, a z licznej niegdyś armii gdzieniegdzie słabe tylko szczątki pozostały, oddawna spodziewana flota francuska przepływała morza, niosąc ziomkom swoim pomoc i nadzieję.

Jużeśmy wyżej powiedzieli, iż po zawarciu pokoju w Luneville część legionów polskich, wcielona do francuskiego wojska, wysłana została do San-Domingo, a druga część przeszła w służbę rzeczypospolitej cyzalpińskiej.

Generał Murat, naczelnie dowodzący włoską armią, wysłał generała dywizyi, Chabot, dla przyłączenia do swojego dowództwa Polaków. Przybył z nim razem były minister wojny rzeczypospolitej włoskiej, Vignolle, pod którego prezydencyą szef brygady, Grabiński, i szefowie batalionów, Małachowski Kazimierz, Zawadzki, Jasiński, Chłopicki i Białowiejski, wszyscy przez generała Murata na członków komitetu nowej organizacyi wybrani, mieli pierwszą legię przeistaczać, podług danej im instrukcyi. Tym sposobem sześć batalionów piechoty i artylerya piesza podzielone zostały na dwie półbrygady. Każda półbrygada składała się z trzech batalionów, każdy batalion z ośmiu kompanii, każda kompania liczyła 220 ludzi pod bronią. Skoro organizacya tych dwóch półbrygad dokończoną została, pierwszą wcielono do pierwszej dywizyi, a drugą do drugiej dywizyi włoskiej. Pułk zaś ułanów pod dowództwem pułkownika Aleksandra Rożnieckiego pozostał przy generale Muracie.

W owym prawie czasie wybuchnęły zaburzenia w niektórych prowincyach i miastach włoskich. Pomimo że oficerowie drugiej półbrygady włoskiej żyli zupełnie odosobnieni, nie wdając się z krajowcami, zostając tylko w zażyłości największej z niektórymi oficerami z dawnej legii neapolitańskiej, pomiędzy którymi znajdował się szef brygady, Aurore, gdy wszyscy, znając dobrze szefa swojego, Aksamitowskiego, od niego stronili, ten, chcąc dać dowód swojego przywiązania do rządu, udał się czemprędzej do Medyolanu celem zawiadomienia generała Murata o odkrytym przez niego spisku przeciwko Francja i pierwszemu konsulowi. Wskutek czego wysłane zostały śpieszne rozkazy aresztowania szefa brygady, Aurore'a, dwudziestu zaś oficerów, Polaków, przywieziono dla indagacyi do Ferrary i Bononii, gdzie w tymże samym czasie zaburzenia wybuchnęły. Gdy się wnet pokazało, że do nich oficerowie polscy nie należeli, natychmiast wypuszczono wszystkich na wolność. Nie poprzestał na tem Aksamitowski, a uskarżając się przed generałem Muratem na prześladowanie, jakiego od swoich doznaje za przychylność do rządu francuskiego, dodał, że z jego komendy wielu oficerów podało się do dymisyi, pomiędzy zaś żołnierzami nadzwyczajna panuje dezercya (8). Skoro Murat doniósł o tem raportem pierwszemu konsulowi, we dni kilkanaście wyszło najwyższe postanowienie, którego mocą nieszczęsny los moich współziomków zawyrokowanym został. Półbrygada, będąca pod dowództwem Aksamitowskiego, do czterech tysięcy ludzi licząca pod bronią, składała część dywizyi włoskiej pod rozkazami generała Pino.

Z początkiem 1802 roku rzeczona półbrygada rozłożona była w departamentach Crostolo, Panaro i Reno. Pierwszy batalion stał w Reggio, 2-gi w Modenie, 3-ci wraz ze sztabem półbrygady w Bononii; tamże znajdowała się również główna kwatera dywizyi. Od końca maja cała półbrygada zgromadzona była w mieście Reggio, kiedy 3-go grudnia przyszedł rozkaz od generała Murata, ażeby miała się w pogotowiu do marszu. Rozkaz ten wprost przysłany szefowi brygady Aksamitowskiemu bez poprzedniego zawiadomienia o tem rządu rzeczypospolitej włoskiej. Dnia 6-go grudnia Polacy już byli gotowi do marszu, tego samego dnia Aksamitowski wezwany został do Parmy, gdzie zjechał sam Murat, a generał Ottavio za oddzielnym rozkazem generała Pino przybył do Reggio dla zrobienia przeglądu półbrygady, wydania jej rozporządzeń potrzebnych i karty podróżnej do Genui. W tymże czasie rozeszła się wieść, iż Polacy są przeznaczeni do San-Domingo! Nadszedł nakoniec dzień 10 grudnia 1802 roku, przeznaczony do pochodu. W wilię dnia tego Aksamitowski, powróciwszy z Parmy wieczorem, ogłosił, że generał Murat czeka na przybycie drugiej półbrygady, której przegląd osobiście chce zrobić. Wymaszerowali nakoniec Polacy z Reggio i nazajutrz o godzinie 8-ej z rana weszli do miasta Parmy. Kiedy przednia straż jedną wchodziła bramą, drugą Murat do Mantui wyjeżdżał. Druga półbrygada tymczasem uszykowała się na placu wielkiej przechadzki naprzeciwko książęcego zamku. Wnet potem przybył adjutant naczelnego wodza z ekspedycyą do szefa półbrygady, Aksamitowskiego, który zgromadzonym oficerom przeczytał co następuje: "Pierwszy konsul, nagradzając zasługi i czyny waleczne drugiej półbrygady włoskiej, wciela ją do wielkiego wojska francuskiego, nadając jej Nr. 114-ej półbrygady liniowej francuskiej; a chcąc ją do dalszych podobnych czynów zachęcić, przeznaczą ją do San-Domingo, gdzie zawsze najbardziej odznaczające się pułki francuskie za nagrodę wysyłane by wały. Nakoniec, skoro tylko 114-ta półbrygada stanie na miejscu przeznaczenia swojego, oficerowie i żołnierze zostaną naturalizowani synami Francyi, z używalnością wszelkich praw i przywilejów obywateli francuskich".

Po odczytaniu tego postanowienia, "Niech żyje pierwszy konsul!" wykrzyknęli wszyscy, poczem półbrygada udała się do koszar. Gdy pierwszy szał przeminął, a zimna nastąpiła rozwaga, omamienie znikło i naga rzeczywistość przed oczami stanęła. Już wiadomym był los, jaki spotkał 113-tą półbrygadę na wyspie San-Domingo, nie tajnem więc było każdemu co go czeka (9).

Dnia 11 grudnia 1802 roku 114-ta półbrygada wyruszyła z Parmy. Lecz skoro wyszła za miasto, przyłączył się do niej pułk strzelców konnych francuskich, z 400 ludzi złożony, który, podzieliwszy się na przednią i tylną straż, dostał rozkaz eskortowania Polaków. Ten postępek dotknął wszystkich do żywego, był bowiem oznaką niedowierzania, na które nie zasługiwali bynajmniej ci, którzy tyle dowodów wierności i poświęcenia ciągle dawali Francuzom.

23 grudnia 114-ta półbrygada przymaszerowała do miasta Novi, gdzie otrzymała rozkaz zatrzymania się, dopóki w Genui przygotowania do przeprawy ukończone nie będą. Skąd wyruszywszy, 30 grudnia przybyła do Genui i zajęła obszerne zabudowania kwarantanny, lazaretto zwane, leżące pomiędzy morzem a przedmieściem Albano. 6 stycznia 1802 roku, podczas gdy półbrygada odbywała przegląd przed generałem Gardanne, naczelnie dowodzącym w Liguryi, zawinęły do genueńskiego portu trzy okręty liniowe, które, przywitawszy zwyczajną salwą miasto Genuę, na ktorą gdy ogniem działowym z nadbrzeżnych szańców odpowiedziano, wywiesiły banderę francuską. Była to eskadra pod dowództwem kontradmirała Bedout z Brest wysłana, a przeznaczona do San-Domingo.

Piętnaście dni upłynęło na przygotowaniach do przeprawy i na zrobieniu dostatecznego zapasu żywności i wody. Przez ten czas ukończono obrachunki półbrygady 114-ej z rządem włoskim, sprawiono dla  oficerów i żołnierzy ubiory z kitlu drelichowego i kolorowe koszule, mundury zaś i broń w pakach przetransportowano na okręty.

Szef półbrygady, Aksamitowski, otrzymał tymczasem rozkaz zostania we Francyi i utworzenia zakładu z żołnierzy mniej zdatnych do morskiej podróży i wojennych trudów; chcąc jednak takowy zakład zapełnić, przymusu użyć musiał, gdyż żaden podoficer ani żołnierz nie chciał pozostać we Francyi, każdy chciał z braćmi swoimi dzielić dobre i złe koleje; chorzy nawet i ranni opuszczali szpitale, cisnęli się na okręty, wołając, że chcą do San-Domingo płynąć.

Dzień 20 stycznia 1803 roku naznaczonym został przez kontradmirała Bedout do wsiadania na okręty, a tysiące ludu, okrywając nadbrzeża przystani, świadkami byli, z jaką uległością, z jakim porządkiem, poświęceniem się, bez najmniejszego szemrania, Polacy opuszczali ziemię, którą mała ich tylko liczba jeszcze oglądać miała.

21 stycznia ogłoszono rozkazem dziennym, iż generał Aksamitowski, za upoważnieniem naczelnego wodza, zostaje w Europie z niektórymi członkami rady gospodarczej, utworzonej przez niego, w celu odebrania od rządu włoskiego zaległego żołdu dla 114-ej półbrygady. Poczem Aksamitowski, zdawszy dowództwo szefowi batalionu, Zagórskiemu, pożegnał się z nami, a my z owym zaległym żołdem, którego już więcej oglądać nie mieliśmy.

Tegoż samego dnia wypłynął z genueńskiej przystani okręt liniowy Ie Heros, o 74 działach, przewożący siedm kompanii drugiego batalionu pod dowództwem Jasińskiego; za nim szedł okręt l`Argonautę, także o 74 działach, z banderą kontradmiralską, na którym znajdował się generał Spital, dowódca wyprawy, Zagórski, zastępca szefa półbrygady, sztab, muzyka i siedm kompanii z trzeciego batalionu pod dowództwem kapitana Tyssona. Dalej okręt o 74 działach Ie Fougueux z siedmiu kompaniami pierwszego batalionu, pod dowództwem Kazimierza Małachowskiego; za nim fregata Ia Pique, o 36-iu działach, z dwoma kompaniami; fregata także o 36-iu działach, Ia Sagesse, z jedną kompanią i okręt przewozowy Ia Serpentine, naładowany żywnością.

Zaraz po wypłynięciu z przystani gwałtowna burza w różne kierunki rozpędziła flotę. Dnia 26 stycznia morze uspokoiło się cokolwiek, a nazajutrz okręt liniowy Ie Fougueux, odłączony od reszty eskadry, sam jeden płynął ku brzegom Hiszpanii, pomiędzy Katalonią, Walencyą a Balearskiemi wyspami. Pominąwszy przylądek Gates, już się do cieśniny Gibraltarskiej zbliżał, do której przebycia wiatr, lubo pomyślny, nie był dosyć silnym. Pięć dni minęło, nim okręt Ie Fougueux zdołał cieśninę przebyć. Przez ten czas malownicze widoki rozwijały się przed oczami ziomków moich. Z jednej strony miasta i zatoka Algeziras, gdzie portugalska flota na kotwicach stała, dalej miasto, przystań i warownia Gibraltaru, u której nóg, na równinie świętego Rocha, załoga angielska odbywała wojskowe ćwiczenia; z drugiej zaś strony skaliste wybrzeża Afryki, królestwo Fezu, Małpia góra, zatoka i twierdza Ceuta, do Hiszpanii należąca.

27 stycznia le Fougueux przepłynął cieśninę, nie widząc reszty floty; kapitan okrętu mniemał, że go o kilkanaście godzin wyprzedziła i, korzystając z pomyślnego wiatru, przed nim cieśninę przebyła i na ocean wpłynęła. Poczem z powodu, że rząd francuski w nieporozumieniu zostawał z Anglią za niedotrzymanie zobowiązań traktatu zawartego w Amiens, wiedząc, że lada chwila rozpoczną się nieprzyjacielskie kroki, rozkazał, aby wszystko było w pogotowiu do boju. Otworzono na okręcie strzelnice, zatoczono działa, amunicyę w składach prochowych przygotowano, załoga zaś wraz z artyleryą morską codziennie na pokładach odbywała manewry. Siódmego dnia po przebyciu cieśniny nastąpiła cisza na morzu, poczem nazajutrz między godziną 10-tą i 11-tą przed północą zerwał się wiatr gwałtowny północno-wschodni. Okręt pruł szybko oceanu wody blizko brzegów Afryki, kierując się potem ku zachodowi pomiędzy Maderą a wyspami Kanaryjskiemi, obok wyspy Teneryfy przepłynął, na której łatwo dostrzedz można było wierzchołek góry pic de Teneriffe zwanej.

Od tej chwili zmierzając ku zwrotnikowi raka, podróż coraz się przyjemniejszą stawała z powodu umiarkowanych wiatrów, wiejących ciągle od wschodu.

Skoro tylko okręt le Fougueux wstąpił w skwarną strefę, kapitan rozkazał porozciągać żagle ponad pokładem dla zasłonięcia ludzi od upałów słonecznych. Znając z doświadczenia szybkość biegu swojego okrętu, płynął nadzwyczajnym pędem po linii zwrotnikowej, a gdy pomimo tego nie spostrzegał reszty floty, wtedy dopiero przekonał się, iż w tyle za nim pozostać musiała jeszcze na Śródziemnem morzu. Wtedy kapitan, odosobniony od dowódcy eskadry, zostawszy sam jeden panem swojej woli, kazał wydawać żołnierzom po całej porcyi żywności, która dotąd, stosownie do rozporządzenia kontradmirała, w trzech częściach tylko wydawana była. Wesołą była chwila przepływu przez linię zwrotnika. W tym dniu dozwolono majtkom różnych zabaw i odbyto chrzest Neptuna. Pod samą linią zwrotnika spostrzeżono wielką liczbę ryb, unoszących się ponad powierzchnią wody za pomocą skrzeli, jak gdyby latały; łowiono także wędami ryby galera zwane, bardzo delikatnego smaku. Pomiędzy wielu innymi gatunkami ryb, znajdującymi się pod linią zwrotnikową, jest tak nazwana la doradę, wydająca się w morzu jakby najdroższymi wysadzana kamieniami, złotem i srebrem; wyciągnięta z wody, siedm przybiera kolorów, po zabiciu staje się fioletową i jest dobra do jedzenia.

Pomiędzy morskiemi rybami jest wiele szkodliwych, któremi łatwo się otruć można, od czego chcąc się ustrzedz, trzeba wrzucić w rondel, w którym się ryba gotuje, jakikolwiek kawałek srebra, który skoro sczernieje, jest to dowodem, że ryba jest jadowita i jeść jej nie można.

Po przepłynięciu przez linię zwrotnika, okręt otoczony został rośliną wodną, podobną do winnego grona, która ciągnie się pasmami na pół mili długiemi. Powiadają, że pokazanie się tej rośliny zwiastuje blizkość lądu, czego doświadczył okręt le Fougueux, gdyż tego samego dnia, to jest 11 marca 1803 r., przed wieczorem spostrzeżono wierzchołek góry i poznano przylądek Samana, czyli wyspę SanDomingo.

(1) Pułkownik francuski, Bernard, umarł z żółtej febry w Port-au-Prince. Pomiędzy jego papierami znaleziono list generała Murata do podinspektora Soulié pisany, naganiający mu surowo postępek jego z oficerami polskimi, których obznajomił z prawem francuskiem, dotyczącem wypłaty należności wojsku, na morską wyprawę przeznaczonemu; dodając, że generałowi Rivaud polecone zostało, ażeby pół-brygadzie 113-ej tytułem przedpłaty dwumiesięczny żołd tylko na podróż był wypłacony, i żeby środki ostrożności przedsięwzięte zostały na przypadek, gdyby Polacy na okręty wsiadać nie chcieli. Skoro ten list pokazano kapitanów generalnemu Rochambeau, do żywego wzruszony tak czarnym postępkiem, kazał obrachować zaległość żołdu i takową z kasy wojskowej w Port-au-Prince Polakom zapłacić. Pułkownik Bernard, ciągle służąc przy sztabach wojskowych, żadnej nigdy nie mając pod sobą komendy, ani doświadczenia, ani dostatecznych nie posiadał wiadomości na dowódcę całej półbrygady, i nie umiał pozyskać sobie miłości i zaufania podkomendnych swoich. Nie znając polskiego języka, chciał nasze nazwiska po francusku przeistaczać. Przeznaczone 6 łutów tytoniu dziennie na każdego żołnierza wydawać zakazał, a sam tytoń w Kadyksie na swoje konto sprzedawaj. (Przypisek autora).

(2) Obrzęd tak zwany Neptuna odbywa się następującym sposobem na okrętach, przepływających linię równika. Ubierają jednego majtka za Neptuna, drugiego za księdza, i każdego z przepływających po raz pierwszy tę linię zanurzają w kadzi, napełnionej słoną wodą; ci tylko uwolnieni od tego zostają, którzy się majtkom okupić zdołają.

(Przypisek autora).

(3) 27 marca 1803 roku zawarty został pokój w Amiens pomiędzy Wielką Brytanią, Francyą, Hiszpanią i rzecząpospolitą Batawską. (Przypisek autora).

(4) Karol Emanuel Leclerc był synem handlarza mąką w Pontoise, i w temże mieście się urodził 1772 roku. W 1791 wszedł jako ochotnik do 2-go batalionu pułku Seine et Oise. Będąc już kapitanem podczas oblężenia Tulonu, tam się zapoznał i zaprzyjaźnił z tym, w którego ręku spoczywały przyszłe losy Francyi. Leclerc towarzyszył Bonapartemu w kampaniach włoskich aż do roku 1796 jako pod-szef sztabu głównej armii, i odznaczył się pod Mont-Cenis, Mincio i Salo; w wyprawie do Egiptu czynny miał udział. W r. 1797 ożenił się z siostrą Bonapartego, Paulina, która później była księżną Borghese. Powróciwszy z Egiptu, przyczynił się czynnie do wielkiego wypadku 18 brumaire; on to przeciw reprezentantom narodu wprowadził pluton grenadyerów, który ich z miejsca ich posiedzeń bagnetem rozpędził. Wynagradzając go za to, pierwszy konsul mianował go generałem dywizyi z przeznaczeniem do armii nadreńskiej pod rozkazem generała Moreau. W roku 1801 wysłanym został na uspokojenie zbuntowanej Portugalii i w tymże samym roku mianowany kapitanem generalnym wyprawy do wyspy San-Domingo, skąd po ciągłych niepowodzeniach przeniósłszy się na wyspę Tortue, wskutek cierpień moralnych i niezdrowego klimatu umarł 1-go listopada roku 1802.

(Przypisek autora).

(5) Toussaint był wnukiem Gaou-Guinou, króla Arradów w Afryce. Ojciec jego, w czasie wojny w niewolę wzięty i na wyspę San-Domingo sprzedany, dostał się do osady Breda, należącej do hrabiego Noë. Tam, przeszedłszy na katolicką wiarę, ożenił się z murzynką i z nią miał pięciu synów i trzy córki. Toussaint był najstarszym synem tego licznego rodzeństwa. Ponieważ od dzieciństwa miał nieograniczoną chęć oświaty, ojciec jego chrzestny, murzyn, nazwiskiem Piotr Batiste, nauczył go czytać i pisać, a pan Bayon Libertat z pastucha trzód i bydła zrobił go swoim stangretem. Z wysokości kozła, na którym zasiadł, wyrzekł do siebie słowami Chrystusa Pana: "Z pasterza owiec stanę się pasterzem ludzi". Niezadługo potem, czytając w dziełach Raynala: "Zjawi się murzyn, którego przeznaczeniem na tej ziemi będzie pomsta za poniżenie własnego plemienia" — zawołał z uniesieniem. — "Raynal był moim prorokiem!" Zaprzyjaźniwszy się z murzynami Janem François i Biassou, znanymi z okrucieństw swoich w powstaniu z roku 1791, wszedł do służby pod rozkazami pierwszego jako lekarz wojskowy. Przy końcu r. 1793 Toussaint wtrącony został w mieście Valiére do więzienia przez generała François, w którym zdolności jego największą wzbudzały zazdrość. Uwolniony z więzienia przez generała Biassou, zebrawszy 600 ludzi, przeszedł z nimi do służby króla hiszpańskiego pod dowództwo margrabiego d'Almonas, gubernatora ś-go Rafała. Gdy w roku 1794 rzeczpospolita francuska ogłosiła wolność murzynów na wyspie San-Domingo, Toussaint wszedł w tajemne układy z generałem francuskim Laveaux, który mu stopień generała brygady ofiarował. Wskutek czego Toussaint na czele licznej bandy opuścił Marmeladę, w pień wyciął Hiszpanów, a przeszedłszy na stronę Francuzów, od pana Polverel, komisarza rzeczypospolitej, przydomek Louverture otrzymał. Skoro pokój między Francyą a Hiszpanią zawartym został, a Jan François, powołany do Madrytu, opuścił wyspę, Toussaint-Louverture, sam jeden, bez współzawodnika zostawszy, zaczął od uorganizowania armii murzynów, poczem, wysłany przeciwko Anglikom, oswobodził północną i zachodnią część wyspy. Gdy generał Laveaux powrócił do Francyi w miesiącu kwietniu 1796 roku, Toussaint mianowany został naczelnym dowódzcą San-Domingo; a chcąc, aby rząd rzeczypospolitej francuskiej jeszcze większą miał w nim ufność, dwóch swoich synów odesłał przez szefa brygady Vincent do szkół paryskich. Dyrektoryat, widząc czyn godny dawnych Rzymian w tym ojcu oddającym w zakład własnych synów, nazwał go zbawcą wyspy San-Domingo, i udarował kosztowną bronią i bogatym mundurem, synowie zaś jego kosztem rządu wychowani zostali. Pomimo' tego, ufność, którą wzbudzał we Francyi Toussaint, długo trwać nie mogła; wysłano zatem generała Hedouville jako reprezentanta rzeczypospolitej przy naczelnym dowódcy wyspy San-Domingo. W tymże samym czasie wybuchła krwawa wojna pomiędzy murzynami a mulatami, na czele których stanął Rigaud; tę wnet uspokoił Toussaint. Nastąpił rok 1799. Napoleon Bonaparte, zostawszy 1-szym konsulem, w proklamacyi do wyspy San-Domingo potwierdził Toussaint-Louverture'a w godności naczelnego dowództwa. Rozgniewany Toussaint, że Bonaparte nie pisał do niego, wstrzymał proklamacyę, rozkazem tylko dziennym zawiadomił mieszkańców o zaszłych wypadkach we Francyi. Wyprawiwszy mulata Rigaud do Francyi, wtedy dopiero mógł się śmiało nazwać panem całej wyspy. Naśladując we wszystkiem 1-go konsula, urządził swój dwór, ustanowił honorową gwardyę, miał zimowe i letnie pałace. Często o sobie mówiąc, mianował się Bonapartem wyspy San-Domingo, a do 1-go konsula pisując, zaczynał listy swoje od tego: Pierwszy czarny do pierwszego białego. Gdy traktat bazylejski ustąpił Francyi tę część wyspy, która do Hiszpanii należała, Toussaint udał się do miasta San-Domingo dla objęcia tej nowej posiadłości w imieniu rzeczypospolitej, otoczony licznym dworem, z największą okazałością i przepychem przebiegł kraj cały, podobniejszy do władcy onego, niż do namiestnika obcego rządu. Miał też nim zostać niedługo. Wiadomość o zawartym pokoju między Francyą a Anglią, który dla świata całego zdawał się być zakładem przyszłego szczęścia, stała się hasłem do rokoszu na wyspie San-Domingo. Toussaint, wydawszy proklamacye do wszystkich mieszkańców, już czynił przygotowania do podniesienia sztandaru buntu, gdy ujrzał flotę francuską z 54 okrętów złożoną, zbliżającą się do przylądka Samara. "Francya — zawołał — przysyła nam wojnę, a śmierć lub niewola, to nam tylko pozostaje". Po długiej i krwawej walce, której skutek trudnym jeszcze był do odgadnienia, gdy Toussaint-Louverture zarówno Francuzom jak własnym namiestnikom stał na przeszkodzie, pozbyć się go postanowiono. Po zawartym na pozór pokoju, zaproszony do głównej kwatery generała Brunet na ucztę, aresztowany, na fregacie La Créole do Cap-Français dostawiony, skąd z całą rodziną na okręcie Bohater wysłany do Francyi. Gdy wylądował w Brest, przeznaczono mu Bajonnę za miejsce wygnania, wkrótce jednak zamknięty w zamku Joux, gdzie w kwietniu 1803 r. umarł w więzieniu nagłą śmiercią, podług wszelkiego podobieństwa do prawdy zatruty. Tak skończył Toussaint-Louverture, mając około 60 lat wieku. Wzniosłego charakteru i wielkiemi zdolnościami obdarzony od natury, łączył w sobie szlachetny i nieugięty umysł. Budowy ciała miernej, niezbyt wysokiej, rysów twarzy pełnych wyrazu, wzroku bystrego i przenikliwego, wstrzemięźliwy w żądzach, lubił okazałość i przepych, gdzie tego potrzeba wymagała. Podejrzliwy z położenia swojego i stosunków, w jakich zostawał, bogobojny, mało używał spoczynku i pracował z nadzwyczajną łatwością. Toussaint-Louverture należał do tej małej liczby wyższych ludzi, którzy wszystko czerpią sami z siebie, sobie sami wszystko winni, sami czyny własne potomności podają. (Przypisek autora).

(6) Podczas grasującej żółtej febry w San-Domingo zawinął okręt z Bordeaux, a z 48 pasażerów, na nim przybyłych, we dni kilka ani jeden nie został przy życiu. W przystani Cap-Français, na okręcie szwedzkim, cała osada, nie wylądowawszy nawet na brzeg wymarła, tak iż okręt, niemający już właściciela, przez licytacyę sprzedanym został.

(Przypisek autora).

(7) Antoni Mitral w dziele swojem: Histoire de l'expedition des Francais à St. Domingo, sous Ie Consulat de Napoleon Bonaparte, utrzymuje, że nie szef inżynierów Bachelu, ale  Humbert, jeden z najprzystojniejszych oficerów wojska francuskiego, towarzyszył Paulinie do Francyi.

(8) Skoro Paulina z ciałem męża swojego przybyła do Marsylii, na widok siostry I-go konsula, okrytej grubą żałobą, idącej za trumną męża z małem dziecięciem na ręku całe miasto przywdziało żałobę, a przystań i domy przystrojono czarnym kolorem. Napoleon przyjął siostrę w Paryżu ze łzami w oczach i rozkazał z największą okazałością złożyć śmiertelne szczątki szwagra swojego w Panteonie.

(Przypisek autora).

(9) Był to fałsz największy, gdyż podczas wojen włoskich w oddziałach, złożonych z Polaków, najmniejszej nie było dezercyi, na to się nigdy Francuzi sami nie uskarżali.

(Przypisek autora).

(10) Powiedzieliśmy już wyżej, że Napoleon Bonaparte wszystkich, którzy mu byli na zawadzie w dopięciu jego zamiarów, lub którym nie ufał, oddalał z Francyi, a najczęściej wysyłał do San-Domingo. Pomiędzy tymi znajdował się generał Władysław Jabłonowski. Pełen zdolności, wielkich nadziei, mianowany został dowódcą legii naddunajskiej. Znał  go dobrze Bonaparte, z nim bowiem razem w szkole wojskowej w Brienne nauki pobierał, i dlatego może wysłał go poza morza. Jabłonowski zginął w San-Domingo, w wyprawie przeciwko miastu St. Marc. (Prsypisek autora).

Koniec wersji demonstracyjnej.

WIADOMOŚĆ O WYPRAWIE CZĘŚCI LEGIONÓW POLSKICH NA WYSPĘ SAN DOMINGO W R. 1803.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z PAMIĘTNIKÓW MAJORA J. F. KIERZKOWSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAŚNIENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej