Antoni Chleboradzki

NA KURPIOWSKIM SZLAKU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

X.

NA KURPIOWSKIM SZLAKU

Powieść historyczna z XVII w.

Tom II.

Antoni Chleboradzki

VII.

Kiedy wyjechali już kawał za Gostyń, Kontusik odezwał się:

— Byliby z waści, mość panku, zrobili komput... Ale bo jak też można takie rzeczy gadać przy pijakach.

— Ala czemu waść mnie bronił?

— Jakto, czemu?... z ludzkości. Wreszcie wiem, że waćpanek jedziesz od Działyńskiego z  poleceniem, może nawet ważnem...

— A waćpan nienawidzisz Działyńskiego.

— To się wie, bo szlachta, mość panku, ma słuszność.

— Pewnie, pewnie ma... i waćpan masz, przeto dziwię się, dlaczego mnie broniłeś...

— Rzecz prosta. Mój pan ma afekt pewnie do podskarbiankj, a jakby się tam znów jakie szelmostwo Działyńskiego wykryło, toby jeno skompromitował się Zamoyski, a on i tak dużo czyni... Janek zbladł.

— Cóż to, mość panku, wam jest — mówił dalej Kontusik —zbledliście, ale nie gniewajcie się, bo ja jeno prawdę zawsze mówię i tylko wtedy kłamię, kiedy trzeba wybiegu, żeby komu życie, lub honor salwować. Dlatego posiadam wiele wdzięczności u ludzi..

— A często woziliście te afekta do panny?

— A wam co do tego. Do tych afektów już żadnemu z nas nic, bo gdzie są afekta inne, tam, mość panku, nie wtykaj swoich...

— Ja się jeno was pytam, czy panna kocha Zamoyskiego, a więcej, co mi do niej

— Kocha, czy nie, to już nie nasza rzecz o tem Wiem jeno, źe pewnie, jak mówił Szczuka naszemu panu, zostanie jego żoną. — A mi się to opacznie zdaje — Cóż też mamy głowę sobie zawracać cudzym frasunkiem. Ujechaliśmy kawał, zwolnijmy kroku, żeby konie odetchnęły, a ja zdrzemnę się trocha.... Potem znów aść, a tak wylezie nam to wszystko ze łba, co w karczmie gostyńskiej wlazło...

— Śpij asan z Bogiem...

Niedługo też Kontusik zasnął i jechał, spuściwszy głowę na piersi. Na dworze było spokojnie, a chociaż droga szła po roztopach, jednakże wiosen na pora dodawała jej uroku. Dzień był cudowny, pączki na drzewie trzaskały, napełniając powietrze wonią, w szczególności zaś owa piękna wonna lipa tryskała balsamem.

Słońce już opadło, kiedy, jadąc gościńcem, Kontusik drzemał, a Jasiek rozmyślał nad swoim losem. Ten szlachcic, myślał on, wiezie z sobą tajemnicę miłosną, list do kobiety tej, którą ja kocham i ubóstwiam, a ten list pochodzi od Zamoyskiego. I ona te listy przyjmuje. Z grzeczności nie wypada jej pewnie odrzucić tych zalotów, ale jak przyjdzie co do czego, to przecież ona Zamoyskiego nie wybierze, jeno mnie, boć to ja ocaliłem życie podskarbiemu, kiedy powracał z Grudziąża do Malborga, boć to ja nie odstępowałem go ani na krok w podróży i nieraz od złej ochroniłem przygody, boć i teraz śpieszę jedynie po to, aby osłonić podskarbiankę i podskarbinę, a raczej wojewodziankę i wojewodzinę, bo już przecie król mianował Działyńskiego wojewodą. Tak rozmyślając, doszedł do przekonania, że nikt nie powinien i nie ma prawa dobijać się o rękę wojewodzinki, jeno on sam, a kto praw tych nie szanuje, to winien ponieść karę za nią... co też to może pisać — myślał dalej — ten Zamoyski do panny wejewodzianki. Niezawodnie narzuca się jej z miłością, ale ona go odepchnie... a może ona go kocha?... I pocóźby uśmiechała się do mnie tak często, przy każdem prawie spotkaniu... po co?.. Żeby tak zajrzeć do tej koperty — myślał — tobym się mógł przekonać, jak rzeczy stoją.. Oho, zaawansowane pewno, boć już o tem i Rębosz wspominał. Zaawansowane... Możeby ten Kontusik zgodził się pokazać list, jak mu wyznam wszystka — rozumował dalej Janek—może nawet doniesie Zamoyskiemu i ten się usunie... Ale gdzietam Kontusik jest szlachcicem upartym, nie pokaźe... A gdyby teź samemu zabrać ten list... Może się obudzić, jeśli go dotknie; a gdyby go wyzwać i zmusić... Dobra rzecz, ale niebezpieczna. Rąbie się dobrze Wtedy, kiedy go pierwszy raz ujrzałem — kombinował Janek — odpierał ze trzydzieści szabli srożących się  nad Ręboszem. Wprawdzie przy tłumie nie było to tak trudno, ale zawsze trzydzieści, to nie żarty.— Odechciało mu się przeto występować w otwarty bój, zwłaszcza, iż wiózł przy sobie ważne polecenie, które mógłby przywieźć zapóźno do Malborga, a wtedy cóżby stało się z jego piękną ukochaną Andzią... A gdyby tak teraz, kiedy on śpi, machnąć go szablę po karku, ażby z niego łeb się stoczył... Cóż myślicie? Ha co? co? to dobre... Tajemnica zaraz wypłynie na wierzch... Lecz cóż on winien? dlaczego ma przypłacać życiem, czy za to, że mnie ocalił w karczmie przed paru godzinami. A po co wozi afekta cudze w nieswoje miejsca i po co się w takie interesa wdaje? Przecież on nie wiedział, że ja tam składam moje afekta. Co sobie tam tłómaczysz przyjacielu —rzekł wreszcie sam do siebie — on ma sekreta, ma pismo do tej, którą ukochałeś, ma a nie chce ci pokazać... Tymczasem pismo to może mi wiele wyjaśnić, będę przynajmniej wiedział, jak rzeczy stoją,. Zawahał się. Chcesz dopiąć celu — myślał po chwili — to czyń jak twój pan. Działyński powiada mi zawsze: nie wahaj się, nie przebieraj w środkach... — i, nie myśląc dłużej, szarpnął za rękojeść, wydobył karabelę i podniósł ją szybko do góry, jeno błysnęła w powietrzu. — Nie dałeś mi popatrzeć się na list, nie mówisz mi nic, to sam dam sobie radę. — I dojeżdżał szybciej, ażeby płatnąć po łbie Kontusika. Nagle jednakże droga się skręciła, a na samym zakręcie ukazał się krzyż Zbawiciela, oświecony ostatniemi promieniami niknącego za borem słońca. Cudowny i uroczy był to obraz. Na dużym drewnianym krzyżu, wycięty z blachy i umalowany wisiał Zbawiciel, ale tak cudowny, tak dobrze zrobiony, że się Jaśkowi wydało, iż to sam Odkupiciel świata tu wisi. Głowa Zbawiciela skupiała teź masę światła i odbijała promienie silnie. Zdało się, iż otacza ją aureola. Silniejszy wiatr pomiatał gałęziami a rozkołysane drzewa smętniej szumiały, niż zwykle. Oświetlony krzyż czerwonemi promieniami zachodzącego słońca, zmiana nagła okolicy, rażące światło oprzytomniły na chwilę tego rozpustnego zawadyakę. Pod wpływem wiary złamał się do reszty. Obraz ten tak oddziałał na Janka, że opuścił szablę, wsunął ją do pochwy, zeskoczył z konia i padł na kolana przed krzyżem.

VIII.

W Malborgu, po przybyciu dwóch posłów, ogromny zrobił się rumor. Energiczna protektorka ojców Reformatów, pani Działyńska, nie była zbyt zadowolona, że koniecznie trzeba działać przez ojców Jezuitów, aby dojść celu; ale ponieważ była pobożną, cierpienia te poleciła Panu Bogu na ofiarę i jeszcze tegoż samego dnia wysłała list do klasztoru w Grudziążu, Panna Anna za to, więcej uszczęśliwiona listem przyniesionym przez Kontusika, niż Matka swoim, nie myślała w tej chwili o sprawach kraju, ale, zamknąwszy się w swojej izbie, odpisała wiernemu i troskliwemu przyjacielowi. Dzielna pani Teresa po wysłaniu listu do Grudziąża energiczne, dawała rozkazy. Najpierw zawezwała pisarza i po ruczyła mu pisać dla Kurpiów, których chciała ująć, różne przywileje i zapewnienia, nie będąc w stanie dać tego, ani dotrzymać. Ale kto się o to pytał! były to rzeczy ponętne i chętnie przyjmowane, więc je pisano. Później poruczyła rotmistrzowi Trepce wybrać różną broń z arsenałów i amunicyę i władować ją na wozy, żeby w jaknajkrótszym czasie mógł Janek wyruszyć na Puszczę. Nieomieszkała też własnoręcznemi zachęcić listami księży Jezuitów Myszynieckich. Energii w działaniu nie brakło.

Pan Trepka stosownie do polecenia zwiedził wszystkie arsenały i najgorszą broń władował na furmanki, a pomiędzy nią i kilkanaście pancerzy, które nie mogły być już używane Śmigownice stare, porozbijane moździerze, rożny, kordelasy, ładowano na wozy, które jutro miały iść w stronę Łomży, do starostwa ostrołęckiego i przasnyskiego, aby tam uzbroić lud, zamieszkujący Puszczę.

Interesa, a  raczej administracyjna działalność została załatwiona prędzej niż się tego można było spodziewać. Uczynny ksiądz przeor grudziąski Wystosował do braci Jezuitów łomżyńskich gorącą, pełną religijnych zaklęć odezwę, aby wpłynęli na misyę braci Jezuitów w Myszyńcu i zniewolili ją da pobudzenia ludu i zobowiązania go do tej walki, mającej na celu obronę relijgijno-narodową.

„Nasz święty rzymsko katolicki kościół przez święte swoje wpływy — pisał przeor — zdołał nawrócić jednego marnotrawnego syna, który, nie z winy swojej, ale z winy opętanych przez szatana praojców, został lutrem... Bóg daje równe wynagrodzenie i temu, co wcześnie przyszedł do winnicy Pańskiej i temu, co ostatni jako robotnik nad samym wieczorem przyszedł ziemię kopać. Sprawiedliwy, Wszechmocny Pan nagrodził tego ochrzczonego lutra koroną, czemu się teraz poganin Szwed sprzeciwia. Go od Boga pochodzi, jest boskie, co od cesarza, cesarskie. Aby nie marnować słów i papieru, kończę wezwanie do was, mili bracia, abyście wysłuchali dobrze posła i zadość uczynili jego woli, a potem za pomyślność nawróconego lutra, a naszego, z łaski Bożej, króla, złożyli Bogu przedwiecznemu gorące modły!"

Z tą, odezwą i z wozami, napełnionemi staremi rupieciami, na drugi dzień wyruszył Janek ku Łomży bocznemi traktami na Warmię i Prusy książęce, a zostawiwszy wozy w tyle, wyprzedził ich, dotarł do Łomży, złożył tam ofiarę na kościół i klasztor ojców Jezuitów, przesłaną przez hojną wojewodzinę Działyńską i, otrzymawszy pewne instrukcye, ruszył do misyi ojców jezuitów na Puszczę.

IX.

Na świecie było burzliwie, bardzo burzliwie. Wojna, jak zawierucha, szerzyła się po całej Rzeczypospolitej, bo awanturniczy król, Niemiec, chciał wojować, by zażyć sławy wielkich bohaterów, a panowie polscy pomagali mu, sądząc, że i na nich coś skapnie, jeżeli nie z wygranej wielkiego króla, to przynajmniej ae skarbów i majętności krajowej. Utworzyły się przeto dwa stronnictwa wrogie sobie; wynikł spór, a jedno drugiemu nie chciało ustąpić. Trzeba było przemocą pogodzić się, a że zabrakło sił swoich, przeto udano się pod opiekę sąsiadów... Złe jednak zamiary spełzły na niczem. Przebendowski i Działyński protektorzy króla, Niemca, zawiśli na nitce i gonili resztkami... Stronnictwo Jakóba Sobieskiego szło górą. Rozpacz i trwoga ogarniała pierwszych, a że to, jak mówi przysłowie, tonący brzytwy się chwyta, a. zatem i ci panowie, gdy im przedstawiono nową siłę, raczyli zwrócić uwagę na lud zamieszkały w Puszczy. Niewielka to była nadzieja, bo Karol XII ty coraz świetniej poczynał, Najpierw swoim manifestem, detronizuyącym Augusta, zjednał sobie licznych stronników w Polsce, potem wykazał niezwykłą energię wprowadzonych wojnach i dlatego, chociaż młody, potrafił sobie zjednać serca i przychylność ludzi, ceniących te zalety i zabiegi szlachetnego a dzielnego króla.

Jeżeli szlachta i możnowładcy stykali się bezpośrednio z tym ruchem, to lud prawie zupełnie nie brał w tych spekulacyach politycznych udziału, bo zawsze był trzymany na uboczu. Toż samo działo się na Puszczy. Nikt nie myślał nawet o tem, co się tam na świecie robi, bo i po cóż miał sobie na daremnie głowę zawracać. Do rządu, ani na posła nikogo z nich nie zawezwano nigdy. Wojskowo także Kurpie nie sługiwali i nie nieśli pomocy Rzeczypospolitej. Nikt ich też nie regestrował, nie liczył, najwyżej raz w rok zjeżdżał tu urzędnik starościński, dla pobierania podatku w miodzie, skórach zwierzęcych, rybach, lub siacie, które ustawiano umyślnie w brogach, przyrządzając pokarm dla koni królewskich.

Spokój tu był zawdy i cisza. Jeno zielone iglaste drzewa, kołysane wiatrem, szumiały, a czasami w odpusty, lub święta rozchodziło się po gęstym boru cudowne echo śpiewu Kurpianki, lub z karczmy myszynieckiej wybiegały wykrzykniki i śmiechy i ginęły gdzieś w dali. Rzadko się też przytrafiały dni uroczyste, w których cała Puszcza brała udział, bawiąc się i hulając w boru przy ogniskach, aż do późnej nocy. Wtedy to na dydlach {skrzypcach) i bębenku grała kapela wyrwasy, a chłopcy wraz z dziewuchami dośpiewywali różne piosenki. Spokój panował prawie zawsze i dopiero od paru dni trochę się zmieniło, bo osmyczona pokrzywami Kaśka -czarownica zaczęła różne plotki po Puszczy rozpuszczać, a świadoma przedziwnych nowinek i wiadomości, znająca każdego, umiała wynaleźć zawdy coś, co trafiało ludziom do przekonania. Swoim też rozumkiem i przebiegłością zmusiła Grzesia do starania się o Zośkę, córkę starosty bartnego, aby tem zrobić na przekór Konwie. Chłopak bractewnego ani myślał o tej dziewczynie, ale kiedy mu Kaśka jęła przygadywać, wysłał swachów: starego, mrugającego jednem okiem, Sadka i łysego kumeńka Popiełko.

Szli więc obydwaj do Szymonowej córki i powiedzieli śliczną oracyę, a ojciec jął się ich ugaszczać miodem.

— Słuchajcie, Szymonie — mówił Sadek chrapowatym głosem i pomrugiwając nieustannie jednem okiem — słuchajcie. Lipiec z nieba schodzi, będziemy warzyć u was pewniakiem lipczaka (miód), jako u starosty i najstarszego Kurpia w Puszczy. Przy tych obrzędzinach trza aby i dziewucha jedna szła z Puszczy i swój wianuszek ofiarowała jakiemu przystojnemu chłopakowi. Trzaby było wyszukać urodziwego Kurpia i jabym to podjął się dla waszej dziewuchy, bo wiecie, że do małżeństwa nam szczęście, gdyż, Boga dzięki, jestem już czwarty raz w mojem życiu żonaty, czego i wszystkim życzę... Wyraiłbym też i waszej córce takiego tę giego chłopa, bez rachuby, bez obiecanków i bez datków dla mnie, aleście już sami sobie wyszukali. Grześ rychtyk dla was... Chłopiec miłuje waszą córkę tak, jak ja miłuję moją uczciwą i młodą czwartą żonę. Trza więc tylko waszego przyzwolenia. A że wyście już przyzwolili, to jeno trzaby się od waszej córki wywiedzieć, czyjej się ten chłop nada... A że się nada, to każdy z nas wie, już więc wszystko gotowe, jeno przybić i wypić jak się pa trzy...

Popiełko patrzał na Sadka i dziwował się tej oracyi.

— A tyż to śmiały człowieniek — mówił on — już wszyściusieńko gotowe... Ho, ho... a to ci łatwo mu poszło. — I gładził łysinę.

— To już wszystko gotowe, jak się patrzy — mówił dalej Sadek. — Chcielibyśma tylko zobaczyć Zośkę i z nią wypić na zrękowiny, bośma swachy.

— Bóg wam zapłać, Bóg wam zapłać — mówił stary Szymon, trzesąc głową. — Tak, tak, jestem stary i trzaby mi podpory, bo borek mój zmarnieje, a żal mi pszczółek, żal, bo parobek, chociaż go pilnuję, nie dopatrzy jednak nigdy tak pniów, jak sam człek dla siebie; pszczółeczkom przeto niewygoda, bo nie ma się o nich takiego starunku jak potrzeba. Biedne robaczki, biedne...

— O, toć Grześ kole pszczół umie chodzić, jak się patrzy...

— A tak, tak, kumeńku — odezwał się Popiełko.

— Kiedy to wy, kumie, to nigdy człowiekowi do słowa, jak się patrzy, nie pozwolicie dojść — mówił z przekąsem Sadek do Popiełka.

— Ja, kumeńku, co mówię? Nic, jeno chciałem rzeknąć... .

— Kiedy nic, to nic, ja wiem, że nic, bo wy tam, jak się patrzy, nie jesteście do gadania, jeno baba za was gada...

Popiełko przycichł, skulił się i odsunął w kąt, bo nie lubił, żeby mu kobietę przypominano... Sadek, widząc to, znowu zwrócił się do Szymona.

— Przyśliśwa was prosić... Przyśliśwa w swachy...

— To i chwała Bogu przedwiecznemu. No, macie tu dzbanuszek miodku, macie... a ja dziewuchy natychmiast zawołam. — Uchyliwszy drzwi, krzyknął cichym, donośnym głosem: — Zosiu! Zosiu! Zosieńko .. — Uciekł, nasłuchiwał, nic nie było słychać, jeno wiatr szumiał, kołysząc liśćmi i igłami. — Ha, wyszła gdzieś jagoda, wyszła, ale wnetek powróci, bo musi jest niedaleko... — Uchylił okna, stanął w niem i wołał znowu. Alę jeno echo odbijało się w zielonej, szumiącej Puszczy i powracało do nich nieco łagodniejsze, uderzając o szybki małe, lekko bez kita osadzone w drzewo. Szybki więc drżały od odgłosu.

— Co się tej dziewczynie zrobiło, dokąd poszła?.. — pytał siebie stary, siwy Szymon. — Toć zawity się opowiada... — I znowu wołał, a potem pomyślał: — ot, wróci, wróci — i szedł do gości, którzy już pół dzbana miodu wypili, rozmawiając z sobą zawzięcie.

— Waść, kumeńku Sadku, jesteście okrutnie śmiali, rzekł Popiełko. — Z kobietkami i o kobietkach rozmawiacie tak, jak o szklaneczce miodu.

— A cóż to, czy to ja tchórz jaki, jak się patrzy — rzekł Sadek. — Jabym się miał baby bać?

— No nic, kumeńku, nic, czego się macie bać baby, ale nit mówcie tak głośno!

— A to czemu? Ha! ha! ha... boicie się, żeby wasza, jak się patrzy, nie podsłuchała nas, a potem wam mydła nie wyprawiła.

— A cóż to kumeńkowi za figielki, za żarciki w głoweńce się mieszczą? Ja się tam mojej kobiety nie boję, nie, bo i czegóż ja się mam bać? Dobra to, potulna i uczciwa kobieteńka. Dobra, dobra...

— A to się wam udało, jak się patrzy, waszą kobietę nazywać dobrą.

— A cóż to?

— Abo my nie wiemy?

— Wiecie? i cóż wy możecie wiedzieć?

— Że was trzyma krótko i, jak się patrzy, tęgie łozy sprawia.

— Sprawia? Oj kumeńku, co wy też mówicie, co?--- oglądając się, rzekł Popiełko. — Baba sprawiłaby mnie mydło? oj! porachowałbym jej kosteczki, porachował, ażby jej w krzyżyka trzasło!

— A wiecie wy, co onaby wam zrobiła?

— A co?

— Kijanką omłóciłaby plecy!

— Ej! ej! czy to tak łatwo!

— A tak, tak... Jeno pisnę, jak się patrzy, coście tu mówili o kościach!

— Ale kumeniek tego nie zrobi!

— Zrobię, jak się patrzy, zrobię.

— Mój kumeńku, ja mą tam baby nie boję, ale dla świętej zgody, dla spokoju dla małżeńskiej kondycyi...

— A mnie się patrzy, że dla strachu

— Oj, złośliwy kumeńku, złośliwy- Ale ja wiem, że nie zrobicie.

— Zrobię, jak się patrzy, chyba, że się przyznacie, e co wam chodzi, czy o zgodę, czy o to, żeby skóry wam baba nie zgarbowała?

— Chodzi mi o to, o czem niwie, ale dla świętej zgódki już wybieram to ostatnie.

Stary Szymon i Sadek roześmiali się głośno. Popiełko mówił dalej:

— Ale to jeno dla świętej zgódki, zgódeńki w małżeńskiej kondycyi! Ale to późno się robi, kończmy z temi zrękowinami i dalej, dalej do domu.

— Bośma się zapóźnili, to was żona przetrzepie.

— Przetrzepie? przetrzepie, kumeńku, co też wy mówicie, przetrzepie?

— A jeno?

— No, kończmy już, kończmy!

— I co tu kończyć, kiedy wam tak pilno, to, jak się patrzy, chodźmy, bo wszystko skończone.

— A dziewucha?

— Dziewucha... toć powiedzieliśmy Szymonowi. Szymo się zgodził. Grześ urodziwy i zamożny, Zośka za mąż iść musi. To i za kogoś, jak się patrzy, pójdzie?

— Tak jest, macie racyę; niech będzie pochwalony Jezus Chrystus — rzekł Popiełko i zabierał się do wyjścia.

— Oho, ze mną, mój kumie, to zawdy tak. Kobieta, jak się patrzy, na to jest na świecie, aby była kobietą.

— No, nie mówcie kumeńku tego, bo kobieta to Pan Bóg wie co, niby to anioł, niby to dyabeł.

— Gzy tak, czy owak, zawdy trza ją w surowości i obyczajach, jak się patrzy, chować.

— Pięknie, pięknie, ale zawdy serduszka trochęby nie zawadziło - odezwał się stary Szymon.

— To się wie, jak się patrzy; ale już możemy uważać to za skończone.

— No, to się wie, kumeńku, skoro starosta bartny tego sobie życzy.

— Pochwalony..,

— Na wieki wieków...

Wyszli, kierując się w stronę zagrody Błażeja.

Po drodze, kiedy się już zwrócili ku północy, coś się im mignęło przed oczyma.

— Kumeńku, ktościć idzie — rzekł Popiełko.

— A tak... przystańmy. Kto to być może i dokąd biegnie?

— Dokąd? a tak, dokąd. Pióro mu u kapelusza powiewa.

— Prawda, prawda, jak się patrzy — rzekł Sadek i obydwaj skryli się za krzakiem, ale również bacznym był i idący naprzeciwko, bo zboczył i więcej już się z nim na drodze nie spotkali.

X.

W kuźni przestały bić młoty, bo Krzysztof wysłał czeladż do miasta, a sam bawił gościa swego, pana Frica Kalba, wnuka majstra, u którego kiedyś sam terminował na kowala, Niemiec jednakże wiele nie umiał po polsku i dlatego trudniej szła rozmowa, bo niektóre wyrażenia przekręcał do niepoznania. Oprócz Krzysztofa w izbie była jeszcze stara Wołoszowa i córka ich, Basia, która nieustannie zwracała się tyłem ku nowo przybyłemu, a częściej jeszcze podchodziła do okna, odsuwała liście i pączki kwiatów doniczkowych i wyglądała, widocznie upatrując kogoś. Matka jej krzątała się u komina, widać z niechęcią i ociężałością. Było to coś, jak na niemieckiem kazaniu. Sam kowal nawet nie był zadowolony z przybysza, którego o wiele lepiej sobie wystawiał, sądząc, że skoro jego matka była Polką, to i dziecko jej powinno dobrze przynajmniej mówić tym językiem. Ale Kalbowa umarła wcześnie, miody Fric poszedł do Pras na naukę i tam zapomniał wszystkiego, czego się uczył za, młodu. Kowal więc był niekontent, a jednak nie mógł gościa pozbyć się z domu, bo chociaż Kuba na rynka w Myszyńcu znów zwrócił się do Basi i ojca przepraszał, tłómacząc się, że to jeno przez trunek i złe ludzkie języki do waśni pomiędzy nim a dziewuchą przyszło, to jednakże Krzysztof był przekonany, że wszystko skończone, a Sadek, pijący nieustannie z Błażejem, nie zgodzi się nigdy, aby jego syn, a pierwszej nieboszczki poślubił żonę luterskich obrządków.

Przenikliwy kowal miał więc zamiar zatrzymać u siebie czeladnika, wyuczyć go mowy polskiej, jak przystało, a potem dopiero dać mu córkę. Ale Basi ani matce o tem się nie śniło i, pomimo chęci ojca, niezadowolenie okazywały przybyszowi.

Miarkował to i Niemiec, bo w ciemię nie był bity, a może mu i sama Basia to powiedziała, ale, że dziewucha była piękna, urodziwa, to też nie spieszyło mu się z chałupy. Siedział, jadł, pił, bo u kowala niczego nie brakło, czasami tylko rano, kiedy Krzysztof brał się do pracy, Niemiec pokazywał mu różne kunszty, wymyślone w kowalstwie. Tak schodził dzień za dniem, godzina za godziną. a Basia coraz gorzej obchodziła się z gościem, nie mówiąc do niego ani słowa, bo się zrozumieć nie mogli. [ kowal, chociaż sprytny i przebiegły, tracił potrochu nadzieję, żeby z tych nowych swatów coś było! Kiedy tak siedzieli w izbie przy kużni, Basia, ustawicznie podchodząc do okna, spostrzegła naraz dwóch zbliżających się ludzi ku chacie i widocznie poznała obydwóch, bo rumieniec przebiegł po jej licu, który nie uszedł baczności Krzysztofa.

Do chaty wbiegł Kuba i Konwa. Obydwaj, wchodząc, pozdrowili gospodarstwo pochwalonym, a kowalka i Basia odpowiedziały, wywzajemniając się: „na wieki wieków."

Radosne było to powitanie, a szczególniej urodziwego Kuby z piękną Basią, która poskoczyła ku niemu. Matka również uprzejmie powitała obydwóch, jeden Krzysztof niechętnie wyciągnął rękę, a czoło, pokryte zmarszczkami, przepowiadało, że nie jest zbyt wesoło i dobrze usposobiony dla nowych gości.

— No i cóż— odezwał się pierwszy Stach Konwa po przywitaniu — i cóż, czyście to znowu w biblii luterskiej wyczytali, że niewolno chwalić Jezusa Chrystusa?

— A to czemu? — odezwał się kowal

— Czemu, czemu?... a bo nie odpowiedzieliście na pochwalonego. Już to wam zawdy w gębie dyabeł kotłuje i duszę na zatracenie wiedzie.

— No, znowu wyjeżdżasz ze swemi uwagami! Toć wiesz, że o tem nie lubię gadać, bo wiew, że u was gorsza zawziętość niźli u nas, a zawdy jeno na naszą stronę wina spada.

— Bo się wam to należy. Niby to chrześcianie, a pochwalonego nie mówią...

— Nie mówiłem, bo nie słyszałem, a gdybym był słyszał...

— No, toć ja wiem, jeno tak sobie dla pociechy mówię.

— Nie żartuj ze mnie, nie żartuj, bom dziś zły i nie do rozmowy, jak mi Bóg miły, źem nie do rozmowy.

— To źle, mój Krzysztofie, bo się musicie dużo złego dowiedzieć...

— A to co znów?

— Co, co? Czekajcie..

— Ano to, to —przerwał Kuba — że chce was Konwa prosić na uroczystość lipcowego obchodu. Urządzamy ją tego roku u Szymona, a Józef stary, opiekun Stacha, będzie głową i oracyę powie. Cała Paszcza z nami tam pociągnie, bo to i świętego patrona starosty niedługo. Musi okupne postawić dobre. Musicie przytem przemówić do Szymona, żeby Konwie dał swoją, córkę.

— Oj będzie to trudno — odrzekł kowal — ale większe jest miłosierdzie Boże.

— Pewnie, pewnie — powtórzyli wszyscy.

— Co nam też nad tem głowę suszyć. Przecież nasza w tem intencya, aby Stach dostał Zosię. Czy dostanie, to się niezadługo pokaże, ale wy z jaką też Przyszliście nowiną — rzekł kowal poważniej.

— My tam nie przynosimy żadnej — przerwał Kuba.

— A przecież idziecie od księży z Myszyńca

— Et gdzietam.,

— Nie wypieraj się, nie wypieraj — dodał kowal

— Tak, tak, nie wypieraj się, Kubo, bo Krzysztof wszystko wie.

— Oj, że wie, to wie — dodała Wołoszowa.

— Tak, mój Krzysztofie, idziemy z Myszyńca od księźy Jezuitów. Okrutnie wygadywali na Kubę, skoro im powiedziałem, że chce się żenić z waszą córką i dowodzili, iż nie brak w Paszczy katolickich dziewcząt.

— A! —krzyknął kowal — a... — i zaciął zęby, a pięścią, uderzał w kolana.

— Dobrze, że trzymacie język za zębami — rzekł Konwa — bo to lutrom niewolno obrażać ani naszego Pana Boga, ani księżulków. Słuszność maję, że się katolickiemu chłopowi nie pozwalają żenić z pogańską żoną.

— Milcz — przerwał kowal i gryzł silnie wargi — Cóż to, czy ja nie wiem, że muszą dać ślub.

— Muszą, bo muszą, ale z ambon wyegzegerują chłopaka, a to wstyd. Wreszcie, jeśli dziewka wiarę zmienić chce, cóż jej zabraniacie

— Dziewka! dziewka... ha... mój Konwo, dziecko musi zachować wiarę ojców, bo inaczej toby na świecie wielki galamatias był...

— A tak, to będzie na sądzie ostatecznym, bo wszystkich lutrów to dyabli do piekła wciągną!

Kowal huknął pięścią w stół, aż się echo po izbie rozniosło i wszystkie misy na policach zadrżały, a potem wrzasnął:

— Nie mówcie mi o tem! Kto po moją córkę przychodzi, to musi ją wziąć taką, jaką mu daję. A nie chce jej wziąć takiej, to nie dostanie, i tyla.

— Tak, a cóż to, czy to ja nie mam na to sposobu. Dotknij jeno bez mojej wiedzy, a zobaczysz, że i tobie i jej kości żelazem poprzetrącam. Kpiny, kpiny... tak to łatwo chcieliby wziąć córkę, chcieliby wziąć moje dziecię. Szanujcie mnie, a potem dopiero...

Kuba jednak nie dał dokończyć, jeno padł do kolan kowalowi.

— Ojcze dobrodzieja, dajcie mi dziewczynę....

— Dajcie, dajcie! — powtórzyła matka.

— Dam ale jeno z moją wiarą.

— Księża ślubu nie dadzą.

— Nie dadzą? — wrzasnął kowal — to i po cóż tu przychodzicie, toć wam bez ślubu nie dam dziewczyny, bo to wstyd i obraza boska.

Zerwał się i począł chodzić.

— Ależ miejcie zmiłowanie — błagał Konwa.

— Zmiłowanie? a wy je macie?

— Juści, że mamy— odparł rezolutnie Konwa — i ma je Kuba, boć waszą córkę miłuje już od pięciu roków.

— Pozwólcie nam, tatulu — przerwała Basia, łkając i nie skończyła, bo łzy jej silnie cisnęły się do oczu i nie pozwoliły mówić. Padła więc do kolan i całowała je.

—Kiedy tak, to zezwalam, a gdy księża was nie pobłogosławią, to weźmiecie ślub w kirsze w Rozogach...

W izbie zapanowało milczenie.

Milczenie przerwał kowal, zwracając się do Kuby z zapytaniem:

— Zgadzasz się na to?

— Ja... ja... — bąkał wystraszony nieco Kuba — ja, mój Krzysztofie, nie mogę do luterskiego kościoła chodzić i dyabłu zaprzedawać duszy, bo mi księża powiedzieli, że mnie wyklną, a Bóg mi przez całe życie błogosławić nie będzie.

— Nie możesz — przerwał gniewnie kowal — to i ja nie mogę! — Zerwał się z ławki i wyszedł do kuźni, mrucząc: — psie łby, głupcy ... oni nie chcą iść do kirchy, aby nie zaprzedać duszy, a moja dziewucha ma iść do kościoła i wtedy nie zaprzeda duszy!

W izbie było cicho, jeno Basia od czasu do czasu przerywała tę ciszę szlochaniem, lub też brzękiem talerza akompaniował jej Kalb, który podczas całej tej sceny nie przestał zajadać nagotowanego mięsiwa. Brał kości w ręce, ogryzał je, potem popijał zupą, to wyskrobywał łyżką miskę, lub dorzucał do barszczu kartofli. Jadł wolno, z apetytem, śledząc przebieg sprawy i rozpacz Basi oczyma spokojnie, a cisza i kłótnia jedno i toź samo wywierały, a raczej nie wywierały na nim źadnego wrażenia.

Stara Wołoszowa pierwsza przemówiła po wyjściu męża do strapionych kochanków cichym, drżącym, ale uroczystym i donośnym głosem:

— Miejcie w Bogu nadzieję, kochane dziateczki, On jest Wszechmocny, On jest litościwy, toteż was nie opuści nigdy! Rozejdźcie się dzisiaj, a ja sama pomówię z moim mężem.

Nie skończyła jeszcze, a już w kuźni miech sapał, podnosił się, opadał i naraz odezwał się młotek, uderzający o twarde, brzęczące kowadło.

Konwa przysłuchiwał się tym melodyom, a potem wraz z Kubą zwrócili się do starej Wołoszowej.

— Moja Wołoszowa — mówił pierwszy — toć już to wasza głowa, aby ten Niemiec nie dostał Basi, bo co to dziewuchę z domu wypychać za byle kogo!

— Ja też to powtarzam staremu. Pójdzie w świat, zginie, zniemczeje i już do kraju nie powróci.

— Oj biedna, biedna moja Basia, biedna — lamentował Kuba i więcej żaden wykrzyknik, prócz biedna, nie mógł się wydobyć z piersi. Nie wiedział, że tym razem on również jak i ona cierpiał. Serce go bolało, bardzo bolało, bo miłował Basię, a jednak ta miłość tak przenosiła się na ukochaną osobę, że swego nieszczęścia nie czuł, że nie mógł nawet skupić na niem swojej uwagi. Żalom swoim chciałby dać upust, ale nie potrafił wylać go w słowach. Onby jakoś wyraźniej chciał się zemścić za swoje nieszczęście, ale cóż kiedy nie znał prawdziwego winowajcy, którym był tym razem niezawodnie czart. Ten opanował duszę Wołosza... i całe na nich nieszczęście zwalił. Za czartem tymczasem nasunął się zajadając i klaskający silnie językiem Kalb.

— Toś to ty, bratku, po to przyszedł — krzyknął wzburzony. — Ja tego niedowiarka nauczę... — i post nął się ku siedzącemu przy misie Niemcowi.

— Rucha tego jednak nie spostrzegł zajadający mięso Kalb, bo był tyłem zwrócony ku wszystkim, a Wołoszowa prędko zaszła Kubie drogę i zasłoniła gościa.

— Co chcecie robić! co chcecie robić, mój Kubo—odezwała się, stając między nim a przybyszem— toć to nasz gość i nie możemy dać go potyrać.

— Prawdę mówi, Kubo. Takie rzeczy to się urządza za chałupą — dodał Konwa — tam się piekła nie narobi... A wreszcie cóż ci on przeszkadza? Baśka cię kocha, ty ją, a ów majsterek jeno zajada wie przowinę i kontent. Gdyby ci wlazł w drogę, to się zemścisz, a teraz daj mu jeno pokój, bo on od tego Niemiec, aby żarł nasze, a my jesteśwa na to. żebyśmy upaśli taką bestyę, bo to nam obyczaje przodków każą...

Jeśli przyjdzie wróg zgłodniały,
To go napaś, kiejby zwierzę,
Lecz pamiętaj, że prócz strawy
Niech ci więcej nie zabierze.

— Wy zawdy dowcipki macie w gębie — ode zwała się Basia.

— I prawdę, moja piękna Basiu.

— To pewno, to pewno!..

— Ale, ale, jeszcze jedna ważna sprawa. Oto, moja pani Wołoszowa, jutro zbieramy się na lipczaka do Szymona.

— Do Szymona?

— Kuba chciałby w pierwszę parę z  waszą córkę.

— A ojciec?

— Oj matuchno, matuchno, ja tam chcę być...

— Stary kowal — przerwał Konwa Wołoszowej — pozwoli, już ja tam od niego to przyzwolenie wyduszę.— I, skłoniwszy się, zwrócił się ku drzwiom, nucąc wyrwasa:

Niech tam sobie Niemiec ogryza wieprzaka, Lepsza moja Basia, niźli pieczeń taka!

XI.

Stary Józef Sobieszczuk, jak go przezwano, choć rzeczywiście podpisywał się Sobieski, mieszkał w ustroniu, na skraju liściastego boru, i zajmował się rolnictwem. Płat jego gruntu wrzynał się ostrym klinem w piękną dąbrowę, która dostarczała mu wiele siana. W tej dąbrowie na wzgórku, pomiędzy staremi dębami, stała zagroda Józefa.

Obróconą oknem do wschodu chatę otaczał piękny sadek opasany płotem żerdziastym, ale drągi nie na witkach się trzymały, jeno goździami drewnianemi były poprzybijane, co świadczyło dobrze o porządku i pracowitości gospodarza, bo też i był porządek. Chata nie pochylała się jak i inne budynki gospodarcze w żadną stronę, szyby w oknie nie były powybijane, a chociaż formą nie różniła się od innych chat kurpiowskich, jednakże po bliźszem przypatrzeniu rozróżniłeś, że drzwi i okiennice były obsypane rzeźbami. Szczególniej drzwi były przecudownie rznięte z dębiny, istny obraz: tuż niby na ziemi, gdzie pasło się bydło, stały wysokie drzewa, na których nie brak było mnóstwa przeróżnego ptactwa. Wyżej nieco kłębiły się obłoki, w których widniało słońce a nad niem dopiero dwa anioły anosiły się na skrzydłach, trzymając w ręku wstęgę z napisem: czem chata bogata, tem rada." Kołowrót też był prześlicznie wyrzynany, a na nim mniejszemi literami wypisano: "Gość w dom, Bóg w dom". Drzwi te prowadziły do sieni, zkąd wchodziło się do dużej izby. Już to była najpiękniejsza chałupa na Puszczy, a takiej izby to ani żaden Kurp, ani żaden chłop, ani żaden król może nie miał. Jenoś przestąpił próg, a na jednej ścianie widzisz przenajświętszą mękę Pańską, wyciętą z drzewa i umalowaną Trzy krzyże na górze Golgocie, a między dwoma łotrami: jednym uczciwym, a drugim heretykiem, wisi przenajświętszy Zbawiciel, a dokoła mniejsze obrazki: to Zwiastowanie, to Boże Narodzenie, to Wielkanoc, czyli Zmartwychwstanie, słowem, Wszystko zrobione tak, jak pismo święte opisywało i opisuje. Za tą ścianą następna mieściła życie świętej Genowefy, a na trzeciej życie Kurpiów na Puszczy. Prześlicznie wyglądała ta ściana. Tu Myszy-niec stoi na uboczu z kościołkiem o dwóch wieżach, a dokoła niego, księżulkowie Jezuici z procesyą obchodzą, tam karczma, gdzie lud trunkiem się pokrzepia, dalej zaś Puszcza, a w niej obyczaje różne, a więc jedni Kurpiki polują ze strzelbą, drudzy z dzidą, trzeci z toporem, inni znów zastawiają sidła. To znów bartnik na wysokiej drzewinie podbiera miód, albo inny majsterek wychodzi z czeladzią poszukiwać bursztynu, a każdy z nich ma łopatę długą. Wreszcie tu pług ciągnie para wołów, a tam chłopak tańczy z dziewuchą przy kapeli, a wszystkie dziewuchy w stanikach przeróżnie umalowonych: to na czarno, to na czerwono, to na zielono, z rękawami białemi od koszul, ze sznurkami korali na szyi, w różnych sukienkach kraciastych, w paseczki, lub gładkich; jedne boso, drugie w trzewikach. A wszyscy Kurpiki w kierezyach brunatnych, w kamizelach jasnych, w spodniach z białego płótna, nogi zaś wszystkie obwiązane rzemieniami.

Kończyła wreszcie cały ten obraz gromada ludzi, sprawujących sądy bartne. Starosta, z podsędkami na czele, za stołem siedzieli, a przy nich pisarz bartny i skrzynia, w której księgi się chowały. Wszystko to wystrugał z dębiny, lub brzeziny sam Józef, potem przybił goździkami do ściany i umalował; trawę i drzewa na zielono, niebo zrobił szafirowe, a resztę, jak przystało, kolory dobierał, byleby wszystko było prawdziwe.

To też ta izba była najpiękniejszą w całej Puszczy, a może na świecie, boć to nikt nie mógł tego sobie pozwolić, chybać bogórob (rzeźbiarz), Józef był z profesyi rolnikiem, ale oprócz tego umiał rzeźbić i tak cudownie, że wokoło na Puszczy nie znaleziono mu podobnego artysty, to też strugał sobie powoli, pomaleńku, przez wiele zim, aż wreszcie to wszystko uczynił i umalował. Wprawdzie artysta prawdziwy i wykształcony, znający rysunek, zarzuciłby tym rzeźbom brak proporcyi i brak perspektywy, wykazałby nawet wszelką nieznajomość rysunku, bo często się zdarzało, że głowa w proporcyi była większą niżeli tułów, lub nogi krótsze niż wypadało, ale na Puszczy na to nie zwracano uwagi i domorosły artysta rzeźbił dalej, rzeźbił tak, jak potrafił, a ludzie chwytali te utwory i płacili za nie dobrze, a w dodatku szanowali utalentowanego rzeźbiarza.

Stosownie do ścian i przybranie izby było odpowiednie Skrzynia była wyrzynana w kwiateczki i drzewka, stół miał nogi opasane żmijami i innemi potworami, ławy także zdobne były pięknie, a na ogromnym kominie i pólicy stało mnóstwo różnych figurek. Najpiękniej jednak wyglądała w rogu izby szopka. Była to stodółka słomą pokryta a przez wierzeje, wglądając do środka, widziałeś małego Jezusa Chrystusa, leżącego w żłobku, a przy nim Józef święty i Matka Boska. Dalej znowu bydełko klęczało i pastuchy grali na fujarkach z wierzbiny, a tuż na przedzie trzech królów z dalekiego wschodu, klęcząc, składało nowonarodzonemu dziecięciu mirę, kadzidło i złoto. Prześliczna była ta szopka, a kiedy jeszcze w adwent, lub świętą wigilię zapalił w niej Józef cztery świeczki woskowe, to z całej Puszczy zbiegali się ludziska, aby te cuda oglądać, a że Sobieski i jego żona Magda byli znani z serca, gościnności i rozumu, więc też garnięto się do nich ze wszystkich stron poradę i pomoc, objaśnienie i naukę, której nigdy odmawiali.

Józef był jednym z zamożniejszych gospodarzy w Puszczy, którzy posiadali prawdziwie zasłużony szacunek i miłość wszystkich, bo też i jakże go nie mieli lubić sąsiedzi i przyjaciele, kiedy zawsze radził dobrze, dla gromady był nauczycielem, a chłopców i dziewczęta wyuczył przeróżnych pięknych piosenek, których umiał wiele Magda, jego żona, była również lubianą, bardzo nawet. Skrzętna gospodyni, nasuszyła zawsze sobie grzybów i jagód, nagotowała i napiekła przysmaków, mówiono nawet, że i pierniki dobrze z ciasta i miodu wypiekała, a wszystkiem tem jeno fetowała swoich gości. Obojgu tym ludziom na niczem też nie zbywało, jednakże nie byli też pono zupełnie szczęśliwi. Oto Bóg nie pobłogosławił ich dziećmi i dlatego niejednokrotnie sąsiedzi ich żałowali. Sami jednak oswoili się z tem dawno, boć to już przecie ćwierć wieku temu jak się pobrali, a ze dwadzieścia lat z górę, kiedy się wydarzył w Puszczy pewien wypadek, który w części ten brak potrafił nagrodzić. Oto wskutek oskarżenia Błażeja, bractewnego i nie jakiego Franka Pszczoły, powieszono za wydarcie pszczół w borku Szymona, Karola Konwę. Egzekucyę tę potwierdził sąd z Przasnysza, odebrawszy wpierw od świadków przysięgę, która potwierdzała winę oskarżonego. Sąd taki był ostatnią instancyą, a co on postanowił, wszystko święcie musiało być wykonane. Nie rządził się on też swoim rozumem, ale prawem bartnem. Wedle niego sądzono, a sądzono sprawiedliwie. Nie była to wielka rzecz pień pszczół bo ich tam na Puszczy nie brakło. Ustanowiono jednakże na urząd takie prawo, żeby się szelmostwa nie działy. Nic łatwiejszego jak wydrzeć pień z pszczołami, bo kto go tam w boru dopilnował, ale schwytany złodziej, przypłaciwszy raz gardłem, dawał dobrą naukę innym. Wprawdzie Karol Konwa z profesyi nie był złodziejem, owszem szczycił się nawet zaufaniem ludzi i dobrem imieniem, skoroć jednak dwóch przysięgło na krzyż Chrystusa Pana i w dodatku w stodole jego znaleziono pnie wydarte, nie było co mówić. Wyrok zapadł i trzeba było go wykonać. Wedle prawa bartnego, egzekucyę spełniał kat, ale ponieważ go zabrakło, więc musieli ją spełnić ci, na których gromada ten obowiązek włożyła.

Ów Karol Konwa, na parę tygodni przed śmiercią, ożenił sie, z młodą, piękną dziewuchą. Była to Sobieska z domu, daleka krewna Józefa W dzień sądu przybiegła więc do swego stryja i błagała go o pomoc dla nieszczęśliwego męża, który za parę godzin miał umrzeć.

— Ratuj go, ratuj! —wołała —bo on niewinny, bo jeno zaspał i dlatego na rokach nie był, a nie dla złodziejstwa.

Józef wierzył swojej pokrewności, bo znał Konwę jako uczciwego i gospodarnego człowieka, szedł więc do sądu i prosił, aby karę zmienili, ale na nic się to nie zdało, bo od takiego wyroku i sam król nie miał prawa zwolnić. Tymczasem nadszedł dzień egzekucyi, na której, wedle prawa bartnego, też wszyscy Kurpie musieli być obecni, a to dla przykładu, aby się odechciało jednemu i drugiemu w przyszłości cudzego miodu. Na placu zaczęto radzić kogo wybrać za kata, a Józef począł wołać za Błażejem i Pszczołą.

— Widzi mi się — mówi on — że w tem wszystkiem jest jakaś czarna historya, której początek znają ci dwaj oskarżyciele, niechże będą też egzekutorami tego nieszczęśliwego.

Mówiąc to, był on pewny i mówił nawet do sąsiadów, że takim sposobem tych krzyweprzysięzców może sumienie ruszy. Ale się omylił. Zabrano się do egzekucyi. Karol wołał księdza i spowiadał się. Nawet ksiądz mówił, że jest niewinny, ale więcej powiedzieć nie mógł, bo u nas, wedle praw kościelnych, wzbroniono opowiadać to, co księdzu powiedziano na świętej spowiedzi.

Zatrzeszczała lina na drzewie i w parę minut Konwa już nie żył. Powieszono go w borku Szymona, na tej samej barci, z której były wydarte pnie, a oprócz tego zabrano mu połowę borku na rzecz kasy bartnej, drugą zaś połowę oddano poszkodowane mu, bo tak prawo pisało. Pozostała więc po zmarłym biedna stroskana, shańbiona okrutnie kobieta, bez dachu, bez przytułku, bez pomocy, a wszystko to nic, jeno ona nie śmiała na ludzi poglądać, tak jej ja koś markotno i wstyd było patrzeć na ten świat; wiedziała, że mąż jej nie wychodził wtedy z chaty; a tu oni przysięgli, przysięgli Bogu wiecznemu, sprawiedliwemu, wielkiemu, jedynemu Bogu. Czyżby to było kłamstwo? Boże, Boże! -wołała, łkając — uśmiercili mi go, uśmiercili, za co? A teraz jeszcze wyszczerzają i wyśmiewają się z niej, biednej sieroty, wy szczerzają. Czego oni chcą od niej? Płakała całemi dniami biedna, aż ulitował się nad nią stryj Józef Sobieszczuk, przytulił do siebie i dał wszelką wygodę. W parę miesięcy po tych smutnych wypadkach urodził się jej syn, Stach Konwa, a matka, nie wykarmiwszy go, zmarła. Uczciwy Józef, nie mając dzieci, podjął się go wychować i przyjąć za własne. Tak się też stało. Młody chłopiec rósł, dojrzewał. Józef uczył go na książce z początku sam, a potem u organisty i pisarza bartnego, aż wreszcie chłopak dojrzał, wyrósł prosty jak świeca i doszedł lat dwudziestu.

Dziecięce lata zeszły mu dosyć szybko. Uczęszczał do szkoły, razem z innymi chłopakami, uczył się lepiej niźli oni i był też szanowany i poważany więcej, bo i jakże nie mieli go szanować, skoro jednego wyuczył lekcyi, drugiemu dopomógł w rachunkach, z trzecim, biedniejszym, podzielił się śniadaniem, słowem, był dobrym i uczciwym towarzyszem. Z jednym jeno Grzesiem, synem Błażeja, nie mogli się zgodzić, ho rozpieszczony jedynak nigdy się nie uczył lekcyi i był najgorszym leniuchem w szkole. Bito mu łapy, przedrzeźniano, wyśmiewano się z niego, a on za to mścił się niemiłosiernie, wygadując na kolegów co się zmieściło. Otóż na szkolnej ławce dowiedział się młody Konwa od Grzesia, że jest synem wisielca. Nie rozumiał on początkowo tego. Grześ mu to wytłómaczył. Konwa nie pojmował doniosłości faktu, który spełniono na jego ojcu. Powiesili go, to powiesili; nie znał go przecież, nie znał wcale, przyszedł po jego śmierci, kogoż miał żałować. Chwilami jednakże zastanawiał się nad tym faktem, zaczęło go to obchodzić więcej, zwłaszcza gdy Grześ naśmiewał się z niego. Dlaczego to Grzesia tatula nie powiesili — przychodziła mu niejednokrotnie myśl— nie naśmiewanoby się ze mnie. Tak zadumanego spotkał Józef Sobieszczuk, opiekun jego.

— Nad czem myślisz chłopcze — pytał go się, a on szczerze powiada.

— Nad tatulem. Po co go powiesili? Teraz ten Grześ nie da mi spokoju, jeno woła na mnie: wisielczuku, wisielczuku. Wstyd mi za takiego nieuczciwego ojca, co pnie wyrywał.

— Nie gadaj tak — mówił Józef. - To wola Boża, Ojca szanować trzeba; a może on był niewinny.

Wyraz niewinny uderzył młodego chłopca. Może go niesprawiedliwie na drzewinie powiesili — myślał —i odtąd żal mu się zrobiło ojca. Gniewał się więc na Grzesia okrutnie, nienawidził go, ale nie dlatego, że mu dokuczał, ale, źe nie poszanował jego ojca. Mówił mu Józef, że grzech jest o umarłych źle mówić. A czemuż ten Grześ nie poszanował prochów ojca jego. Grześ jednak ani na przestrogi, ani na prośby nie zważał nic i dokuczał Konwie, który coraz więcej nosił żalu w piersiach do niego.

Wśród takich warunków wyrósł ten młody chłopiec. Upokarzany często przez rozpustnych kolegów, smutniał z dniem każdym i stawał się z chłopca żywego i wesołego poważnym, a zmarszczki pokryły jego czoło. Był smutny, posępny, poważny, ale zawsze przystojny i miły, a co więcej, w rozmowie dowcipny. Stary Józef też dokładał wszelkich starać, ażeby mógł jego wychowanek jaknajwięcej posiąść różnych wiadomości. Zyskiwał też z każdym dniem wiele, a przedewszystkiem różnych wiadomości z książek, których nie brakło Józefowi. Nie gorzej jednak działo się z gospodarstwem, a szczególniej z łowiectwem. Widząc, że Józef uprawia rolę, a nie chcąc mu być ciężarem, obrał sobie Stanisław myśliwstwo. Z wielkim też zapałem poświęcił się łowom, a chociaż miał lat niespełna dwadzieścia, był najlepszym łowczym w Puszczy i najwięcej zdobywał zwierzyny.

Rzemiosło łowieckie nie było tak łatwe kiedyś. Wprawdzie zwierza nie brakło, ale trzeba było go wpierw podejść, wypatrzyć, a potem dopiero ułowić w sidła, lub zabić, innym zaś razem potrafić się bronić, będąc przez niego oblężonym niby przez nieprzyjaciela dokoła. Ile to bywało nieszczęśliwych wypadków. Postrzelony lub raniony dzik rzucał się na myśliwego i wtedy trzeba było bronić się toporem lub dzidą. Innym znów razem, flinta zamokła, to krzemień nie spalił, słowem, na każdym kroku zdarzały się różne przypadki, w których myśliwy powinien był umieć sobie radzić. Konwa właśnie był takim myśliwym i nietylko sobie, ale i innym zawsze ochotnie szedł z pomocą. Uczynny i zwinny, niejednego obronił od zwierza, niejednemu ocalił życie. Raz stary Błażej, bractewny, co go Dominuszem w Puszczy przezywano, wracał z kościoła zimą. Opadły go wilki, a bractewny stracił przytomność i pacierze począł szeptać i krzyż całować. Żeby nie Konwa, który się nawinął i z toporem poszedł na wilki, byłyby go pożarły. Wojciecha na łowach dzik wywrócił i byłby mu kłem żywot rozpłatał, ale go w tej chwili kulką Konwa położył. Sadek upił się raz zanadto i wpadł w dół, wykopany na łapkę dla zwierza, a w dole siedział już wilk głodny. Byłby go zagryzł na śmierć. Konwa pospieszył mu na ratunek. Wilczysko tylko przegryzło mu goleń i odtąd Sadek kuleje na jedną nogę. Przytem był uczynny, uczciwy i chętnie dopomagał komu mógł. To zjednało mu sympatyę wielu i dlatego lubiono go w Puszczy powszechnie. Ale jak to na świecie bywa, nawet Pan Bóg ma swoich nieprzyjaciół, to też i Konwie ich nie brakło, a przedewszystkiem na czele stał ów Grześ, syn Błażeja. Nic mu złego nie zrobił Konwa. Raz jeno w szkole wyciął trzy łapy „za poprawkę", bo tak nauczyciel kazał, a on go za to znienawidził i odtąd ciągle prześladował. Do tego obozu Grzesia w ostatnich czasach zaliczyła się Kasia; a za zręczną jej gmatwanina, wszedł Błażej, Sadek i Sadkowa, oraz wiele więcej osób. Zmyślna Kasia paplała na wszystkie strony byłeby zemścić się i upokorzyć Stasia i jego przyjaciela Kubę za ostatnią, psotę, jaką jej wyrządzono na rynku myszynieckim. Wprawdzie zasłużyła na to sobie, ale któż się z tem liczy. Nie liczyła sobie też Kasia wszystkich swoich obmów i szarpanin za grzech i dlatego nie mogła zrozumieć, za co ją obito pokrzywami. Niechętna przysięgła zemstę i stosownie do tego różne rozsiewała obelgi. Chciała nawet przeprowadzić, żeby na obchodzie lipcowego miodobrania, Józef, krewniak Konwy, nie był „głową," zamało jednakże miała czasu, by zapobiedz temu i właśnie w tej chwili już Józef przemyśliwał w swej izbie nad oracyą i układał ją sobie w głowie, kiedy przed chatą odezwało się mnóstwo głosów, a później nieco śpiew młodych dziewuch i chłopaków i w parę minut cały pochód zatrzymał się w pięknej rzeźbionej izbie Józefa. Ludzi było tyle, że ledwie młodsi pomieścili się w chałupie, starsi zaś, dzieci, wdowy i mężatki zostali na dworze przed izbą.

Skoro tłum ten wpadł do izby, wnet skrzypek zaczął wtórować „wyrwasom" śpiewanym, a basista pociągał smykiem po basach, które dudlały i dudlały. W takt zaś pobrzękiwał pięścią na bębenku niedorostek, a Kuba, przytupywając, śpiewał w pierwszej parze z Basią pięknie przybraną:

Mój miły Józefie,

Wpośród ludu grona,

Ostań naszą ,,głową",

I wiedz do Szymona!

A później jęła się dośpiewywać Basia:

Józef! Józef stary,

Człek płynny jest w słowie,

Więc my go prosimy,

Niech oracyę powie.

I wszyscy w izbie wrzasnęli:

— Niech oracyę powie.

a kapela dogrywała wyrwasa. W izbie się uciszyło, Józef stanął, Józefowa przy nim i tak zaśpiewał im:

Dobrze, wy chłopaki

I piękne dziewuchy!

Toć na wasze proźby,

Nie ostanę głuchy!

A Józefowa dodała:

Póki się mój stary,

Przybierze jak trzeba,

To zjedzcie z miodem

Po kawałku chleba

I, nie czekając, wyniosła na dziedziniec dwie ławy i stół, a na nim ustawiła stęgiewkę z miodem, dzban kwaśnego mleka, oraz dwa duże bochenki, na liściach tataraku upieczonego razowego chleba,

Wszyscy też wylegli na dwór, nucąc:

Już to gościnności

Na Puszczy jest wiele,

Zawdy strawy pełno—

W piątek czy w niedzielę.

W izbie została Basia i Kuba, bo Józef wyszedł do alkierza z Józefową naradzić się w pewnej sprawie. Chciał on dziś przemówić do Szymona i prosić go o córkę dla swego wychowanka.

W owej więc pięknej izbie niedaleko okna, na którem zieleniło się mnóstwo kwiecia w doniczkach, stał Kuba ze swoją ukochaną i wpatrywał się chwilę w jej oczy, a potem rzekł:

— Dobra moja Basiu, ty jesteś mojem zmiłowaniem, wiesz, że kocham cię okrutnie i bez ciebie żyć nie mogę. Tatul i macocha nie pozwalają ciebie poślubić, a co więcej, że umyślnie chodzą do księży, aby nas nie pobłogosławili. To wszystko musi się jednak skończyć, bo ja bez ciebie, moja droga chyba ogłupieję.

— Ej nie mów tak, Kubo, bo mi okrutnie źle na sercu. Ojciec mój nie chce ani słyszeć, żebym ja Przyjęła waszą wiarę, ale może z czasem da się ku temu namówić, bo ja cięgiem doma płaczę, a i matuchna również tłómaczy ojcu.

— Oj prawda, prawda, moja kochana Basiu i lepiej, żeby mi piasku na oczy nasypali, niżbym

miał cię opuścić. Ale pewniakiem się to stanie, bo i któż temu zaradzi?

— Kto! mój złociutki, kto? a no Ten, co tam światem z obłoków kieruje. Pamięta on o robaku, a dlaczegóżby miał o człowieku zapomnieć; wiedz, Kubo, że on sprawiedliwy i że wszystko w jego świętej spoczywa ręce.

Takie słowa musiały oddziałać na prostego chłopaka. Ta siła nadprzyrodzona, ta potęga, zawsze go zadawalniały. Po takiej mowie dziewczyny Kuba odetchnął lepiej, a ująwszy jej ręce, całował je namiętnie. Z rąk doszło do ust i końcaby tym całunkom nie było, gdyby nie przerwał im szmer w alkierzu. Józef wyszedł, a za nim Józefowa pięknie przystrojona.

— No, dalej w drogę — krzyknął — bo już czas — i cała gromada ustawiwszy się w pary, ruszyła.

Magda jeno wniosła miski i łyżki do izby, przymknęła drzwi na kołowrót i ruszyła na samym ostatku. Orszak szedł po wąskich ścieżynkach, a chłopaki odsuwali cienkie gałązki, smagające nie ustannie po głowach ich towarzyszki. Śpiew rozlegał się po ciemnym boru coraz więcej, a echo powtarzało różne wykrzykniki i melodye wyrwasów, zagłuszających przytłumiony głos lichych instrumentów grającej kapeli.

Koniec wersji demonstracyjnej.

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej