Eliza Orzeszkowa

LISTY ZEBRANE DO HENRYKA NUSBAUMA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

3 IV [18]83, Grodno

3 VIII [18]84, Miniewicze

23 II [18]85, Grodno

12 IV [18]85, Grodno

23 XII. 1886, Grodno

10 (22) III 1887 r., Grodno Szanowny i Drogi Panie

30 V [18]88, Grodno

15 III [18]95, Grodno

29 XI [18]95, Grodno

2 (14) X [18]89 [H898]

21 X [18]98, Grodno Szanowny i Drogi Panie

25 XI [18]98, [Grodno]

17 XII [18]98 Drogi Panie

19 II [l]900

1 IV 1901, Grodno

30 I 1902, Grodno

19 III 1902, Grodno Szanowny, Drogi, Kochany Panie

2 X 1902, Grodno Drogi, Kochany Panie

8 X 1902, Grodno Drogi Panie

23 X 1902, Grodno

1 III 1903, Grodno Drogi Panie

28 IV 1903, Grodno Drogi Panie

4 VII 1903, Marieribad, Waldquellzeile, v. Anita (list odpowiedzi nie potrzebujący)

18 VII 1903, Marieribad, Waldquellzeile, v. Anita

23 IX 1903, Grodno Szanowny i Drogi Panie

28 XI 1903, Grodno

2 II 1904, Grodno (środa)

12 I 1904, Grodno  Drogi Panie

12 V 1904, Grodno Drogi, Najlepszy Panie

6 XII 1904, Grodno

16 XII 1904, Grodno

14 (27) XII 1905, Grodno

7 III 1906, Grodno

3 XI 1907

24 VI 1909, Florianów  Drogi, Kochany Panie

LISTY ZEBRANE DO HENRYKA NUSBAUMA

Eliza Orzeszkowa

3 IV [18]83, Grodno

Zupełnie mi nie podobna nie podziękować raz jeszcze Szanownemu Panu za okazaną mi wielką dobroć i obdarowanie mię tym serdecznym i ciepłym wspomnieniem, jakie bytność Pana w pamięci mojej pozostawiła. Im rzadziej na tym nienajmilszym ze światów dary takie otrzymujemy, tym żywszą budzą w nas one wdzięczność. Chciej Pan wierzyć; że tym razem z wdzięcznością łączy się szczera sympatia, którą pragnę bardzo, abyś Pan podzielił i dowiódł utrwaleniem znajomości naszej. Wszak może być ona nie przelotnym tylko błyskiem, lecz jednym z tych stałych promieni, które przyczyniają się do oświetlenia i rozgrzania często ciemne go i chłodnego życia. Chciałabym zapożyczyć cóś z nieomylności przyznawanej Piusom i Leonom, aby w tym wypadku nie mylić się...

Od dwóch dni zasmuconą jestem wypadkiem z bliska dotykającym domu mego. Mąż siostry Maryni Siemaszko, którą Sz[anowny] Pan poznał u mnie umarł nagle pozostawiając młodą i niezmiernie go kochającą żonę w istotnej rozpaczy. Przez to Marynia cierpi bardzo, a ja lękam się o  jej zdrowie.

Zresztą, wrażeń przygniatających bywa zazwyczaj więcej niż takich, które cieszą i skrzepiają. Jednym z tych ostatnich była bytność Wasza u mnie i bez względu na skuteczność mikstur i kąpieli przez Was zaleconych, a które dziś rozpoczynam, czuję się silniejszą przez myśl, że na szerokim świecie mam tak wysoce dobrych, zacnych i drogich przyjaciół.

Ojcu Pana nie znanemu mi osobiście, a jednak znanemu, przesełam wyraz głębokiego uszanowania.

El. Orzeszkowa

3 VIII [18]84, Miniewicze

Może za to, że nie mam przyjemności wierzenia w cuda nadprzyrodzone, dzieją się dla mnie na świecie cuda przyrodzone. Otrzymałam od Szanownego i Drogiego Pana — list! Sama już nie wiem, za co mam naprzód Panu dziękować: czy za te słowa dobre i cieple, które mi cały dzień uczyniły jasnym, czy za prześliczną książkę, z której dowiedziałam się o rzeczach bardzo ciekawych i która mi na zawsze pozostanie drogą pamiątką, czy za przyrzeczenie, że wkrótce Pana tu zobaczę. Chciałabym mieć piękniejszą wymowę, a nade wszystko umieć lepiej i śmielej mówić o sobie, aby wypowiedzieć, co i jak czuję dla Pana. Zdaje mi się przecież, że sympatia istotna i głęboka jest czymś takim, co odczuwamy, chociażby nam o niej nic nie mówiono. Nie wiem, jak to sobie panowie przyrodnicy tłumaczą, ale dla obserwatorów psychicznego życia jest to faktem, że pokrewieństwa moralne i umysłowe, połączone z tą sympatią nieokreśloną i której źródło, nie wiem, czy komukolwiek jest znanym, niewidzialnymi jakby atomami ulatują z wnętrzy ludzkich i tworzą niejako atmosferę, którą się oddycha i której nie czuć nie podobna. W. innych razach najżywsze nawet słowa i objawy mniej robią wrażenia. Czuje się, że są to, według, wybornego orzeczenia Francuzów, des choses voulues.

Więc tylko powiem Panu, że czekam Jego przybycia z upragnieniem szczerym. Mieszkam teraz w wiejskiej chacie nad samym Niemnem wśród okolicy smutnej trochę, ale pięknej. Piszę tego lata dość wiele, ale nic prawie nie czytam, bo więcej niż od lat dziesiątka chodzić mogąc włóczę się po polach i sąsiednich wioskach. Jakie tu są wysoce ciekawe różne grupy ludowe! Wszak na to wszystko popatrzym razem, nieprawdaż?

W tych dniach miałam miłe odwiedziny p. ;Meyeta i dawnej, dawnej przyjaciółki mojej, pani Marrene. Obiecali mi się też państwo Chmielowscy. Ja czekam Pana. Serdecznie i długo rękę Pana ściskam. Do widzenia.

El. Orzeszkowa

23 II [18]85, Grodno

Nie wiem, od czego zacząć mam list ten, tak bardzo, tak występnie spóźniony. Chciałabym przede wszystkim dziękować za kilka słów, które otrzymałam, i za odpis przemówienia, które głębokością myśli swej i pięknością formy wzruszyło mię i zachwyciło, lecz od Pana pochodząc nie zadziwiło. Są ludzie, którym wielkie myśli i piękne uczucia są tak właściwe, jak liście drzewom. Mało jest takich i dlatego stanowią oni istotny kwiat i razem skarb ludzkości. Jednego z nich, twórcę wiadomego przemówienia, z radością w sercu mienię, się skromną, lecz rozumieć Go umiejącą przyjaciółką.

Z tym wszystkim czuję mocno, że nie dość dziękować i że koniecznie przeprosić Pana winnam. Czynię więc to, ale nie za swoją wolę przepraszam, która zawsze i w każdej chwili dobrą i chętną była. Umysł to mój i prawa ręka usypiają czasem tak głęboko i martwo, że nie podobna im zdobyć się na nic, na nic... Są to chwile bardzo dręczące i smutne, ale zupełnie konieczne, bo źródła swe mające w wielu żywiołach składających całokształt życia. O jednym tylko Tassie wspominają dzieje, który w celi więziennej stworzył poemat; ale naprzód był to poemat opiewający przeszłość, następnie pewną jestem, że pomiędzy jedną jego pieśnią a drugą upływały poecie dni, a może i miesiące, sennie, ciężko, można by rzec idiotycznie, gdyby na dnie duszy do snu nie stworzonej, a sennej nie wrzał głuchy bunt przeciw snowi. A są przecież rozległe, przestrzenie nie będące niczym innym jak rozszerzoną celą więzienną. Czy mylę się mniemając, że zdolności umysłu i siły uczucia nie znajdujące dla siebie właściwego ujścia przerabiają się w ciężar przytłaczający sprężyny działalności i szczęściem jest jeszcze, jeżeli nie łamiący ich całkowicie? Czy nie będzie to kiedykolwiek powszechnie uznaną prawdą, że zbrodnia z bohaterstwem, geniusz z szaleństwem i energia z apatią graniczą, z sobą o miedzę? Nie ulegnie apatii żadna z sąsiadek moich, której energii wystarcza jak raz na codzienne pacierze w kościele i kłótnie... w kuchni. Nieprawdaż? Bądź co bądź, ze smutkiem i wstydem wyznać przed Panem muszę, że zima ta przeszła mi sennie. I gdybym jeszcze usprawiedliwiać się mogła złym stanem zdrowia! Ale bynajmniej; daleko zdrowszą jestem, niż byłam wtedy, gdym pracowała więcej, wiele. W jesieni jeszcze napisałam lichą jakąś powieścinę i potem już tylko tłumaczyłam, co naprawdę nie jest żadną robotą.

Około Nowego Roku bardzo Pana oczekiwałam, jednak i przypuszczałam bardzo, że Pan nie przyjedzie. W środku zimy życie zajęć i stosunków najgorętsze i najtrudniej ogniwa swe rozwiązuje. Na szczęście, dwie nasze Wielkanoce schodzą się z sobą; w tym roku; przy tym sezon zimowy ma się już w tej porze ku schyłkowi, więc nadzieja moja powitania Pana więcej ma za sobą prawdopodobieństw. Pragnę bardzo nie omylić się i bardzo czekać Pana będę.

Teraz miałam u siebie kilka osób z dalszego świata. Pan Henryk Elzenberg przepędził z nami dni kilka i napełnił ciche nasze ściany potokami swej istotnie prześlicznej] wymowy. Zawsze utrzymuję, że gdyby... byłby on naszym Gambet[t]ą, tylko kto wie? czy rozumem i prawością charakteru nie przewyższyłby Gambe[t]ty, szczególniej jeśli prawdą jest, że Numa Roumestan Daudeta jest wiernym portretem tego męża stanu. Ale co do wymowy, jest to wedle mnie prawdziwy i wielki talent, który, niestety, właściwego sobie ujścia mieć nie może. W dniu przyjazdu do Grodna p. Henryka był tu przejazdem z Petersburga powieściopisarz galicyjski, bardzo zresztą wykształcony i sympatyczny człowiek, p. Józef Rogosz. Mówiono o ważnych sprawach tego świata, p. Henryk wpadł w werwę i mówił sam z godzinę; Rogosz słuchał zdumiony, zachwycony, a potem z właściwą sobie żywą szczerością zawołał: „Ależ z pana znakomity mówca! Co by to było w parlamencie!" Ach, co by to było, gdybyśmy wszyscy na swoich miejscach byli...

Spostrzegam jednak, że zaczynam pisać plotki. Więc jeszcze trochę o... przyszłości. Zdaje się, że podróż nasza tego lata, a. raczej moja podróż do Białowieskiej Puszczy rozwieje się jak piękny sen. Powiadają, że wolną nie będę aż chyba w. jesieni, bo kilka miesięcy trwać musi kancelaryjna, korespondencja o tym przedmiocie. Czy zna Pan wiersz Asnyka pt. Szkoda? Przychodzi mi on na myśl zawsze, gdy spotykam zawód temu podobny. To mię tylko pociesza, że jadąc z Grodna do Białowieży droga do Miniewicz przedstawia zboczenie nieduże i że jeśli Pan tam jechać będzie, przedtem czy potem do Miniewicz zboczy.

Jeżeli zobaczymy się na Wielkanoc, jak tego spodziewam się i pragnę, opowiem Panu parę moich pisarskich planów dość obszernych, których wykonanie oczekiwać będzie tylko na lepszą jakąś chwilę i zebranie potrzebnych, wiadomości. Chcę koniecznie poznać dobrze Rusinów, na których morzu my tu jesteśmy wyspami, dużo o nich pisać i nawet zabrać z nimi trochę stosunków. Ale to przedmiot, o którym pisać nie podobna...

Więc do ustnego rozmawiania wiele, wiele, do serdecznego uściśnienia dłoni Pana, do naocznego przekonania się raz jeszcze, że mogę i mam prawo nazewać Pana drogim swym przyjacielem, do jak najprędszego zobaczenia się...

El. Orzeszkowa

12 IV [18]85, Grodno

Serdecznie i bardzo byłam smutna otrzymawszy wiadomość, że i teraz jeszcze nie powitam u siebie Szanownego i Drogiego Pana. Chciałam pisać zaraz, aby choć tym sposobem przypomnieć się Jego przyjaźni, ale świąteczne i małomiasteczkowe, więc tym nieuchronniejsze zachody i roztargnienia pochłonęły mi sporo czasu. Potem miałam miłego gościa, tę p. Sawicką (Ostoję), której obrazki czytaliśmy wspólnie w Miniewiczach. Czy Pan pamięta?

Dziś dopiero mam zwykły spokój w domu i pierwszej jego chwili używam na powiedzenie Panu, że wraz z nieprzybyciem Pana do nas nie spełniła się jedna z najmilszych moich nadziei. Jednak nadzieje ludzkie muszą być cierpliwymi. Moja też czeka, ale trwa. Kiedy Pana zobaczę? Może tu w maju? A potem znowu w Miniewiczach? W zamierzanej naszej wycieczce do Białowieskiej Puszczy podobno w tym roku jeszcze nie będzie mi wolno przyjąć udziału. Zdaje się, że przez kilka miesięcy jeszcze pozostanę zasekwestrowaną*. Nie powiedziano mi tego stanowczo, ale tak to wygląda z obietnicy zaprowadzenia o osobie mojej korespondencji z Petersburgiem, wiadomo bowiem, że korespondencje takie trwają długo. Zresztą jesteśmy teraz pod taką prasą, pod którą bodaj nie byliśmy nawet w strasznej pamięci 7-m dziesiątku tego wieku. Opisywać tego nie podobna; chciałabym bardzo o mnóstwie rzeczy Panu opowiedzieć. Tymczasem, korzystając z ukończenia się wiadomego trzyletniego terminu, chciałam zrobić wycieczkę krótką na Polesie, do krewnej mojej, którą bardzo kocham, i zarazem dla przypomnienia sobie widoku owych stron, które chcę wziąść za tło dla jakiejś powieści. Doradzono mi z góry, abym tego zamiaru zaniechała. Cóż więc już i myśleć o Białowieży? Chcąc nie chcąc trzeba będzie znowu poprzestać na Miniewiczach. Wyjadę tam jak zwykle w połowie czerwca, ale wprzódy jeszcze zobaczę tu Pana, nieprawdaż? Nalegać o to nie śmiem, każde odwiedziny Pana uważając sobie za łaskę o tyle cenną, o ile niezasłużoną, ale z całego serca proszę...

I jeszcze jedną prośbę do Szanownego i Drogiego Przyjaciela mego śmiem zanieść. Idzie o ludzi bardzo nieszczęśliwych. Przed niewielu laty byłam tu sprzyjaźnioną z dzieweczką śliczną, wybornie wychowaną, dobrą i rozumną. Jeżeli komu, to jej należał się pewno los szczęśliwy. Wyszła za mąż do Warszawy za ubogiego chłopca, sama nieposażna, z miłości. Widywałam ją potem rzadko, ale zawsze szczęśliwą i doskonale zadowoloną z bardzo miernego swego bytu. W swoich trzech pokoikach i w swej wiecznej wełnianej sukience, przy ukochanym człowieku i z pracowitymi rączkami czuła się królową. Za tę tak rzadką skromność wymagań i pogodę uczciwej duszy pokochałam ją jeszcze więcej. W zeszłym roku na to wszystko spadło straszne nieszczęście. Mąż jej, trzydziestokilkoletni, uległ jakiejś strasznej nerwowej chorobie, która odebrała mu możność pracowania, część rozumu, przerobiła go na dziecię czy starca. Ma to być jednak uleczalne. Nie pamiętam, który z lekarzy ma go w swojej opiece, wiedziałam to od niej, ale nie znane mi nazwisko wypadło mi z pamięci. Kiedy mi ta kobieta przed niewielu dniami o tym swoim niezmiernym nieszczęściu opowiadała, zmieniona do niepoznania, postarzała w rok o lat dziesięć, z wypłakanymi oczami, pomyślałam o Tobie, Szanowny i Drogi mój Przyjacielu. Nie wątpię, że ten nieszczęśliwy jest sumiennie i dobrze leczonym, ale skądinąd wierzę niezachwianie, że jeśli tylko chory uleczonym zostać może, przez Ciebie zostanie nim najpewniej, dla wielu przyczyn tak inteligencji, jak serca, którym równych nie znam. Wspomniałam jej cóś o tej wierze mojej; uczepiła się tego jak deski ratunku. Po kilku dniach otrzymałam od niego kartkę, którą załączam, z której wnosić cóś można o jego stanie i o tym, jak niecierpliwie czeka nowego ratunku. Nazewają się Rewieńscy. Ona sama przyjdzie do Ciebie, Szanowny Przyjacielu, z moją kartką. Racz ją przyjąć jako kobietę bardzo mnie miłą i jeżeli jeszcze można ratować tych nieszczęsnych, ratuj ich, naprzód dla „ideału dobra", a potem, potem przez przyjaźń dla mnie, do której w tym wypadku odwołuję się śmiało.

Teraz zapytanie. W tych. dniach otrzymałam list z Warszawy od p. Szymona Nusbauma. Byłżeby to Twój krewny, Szanowny Przyjacielu? Cieszyłabym się z tego podwójnie, bo list jest bardzo miły, z zapytaniem pewnym społeczno-literackiej natury; znać w nim młodziutkiego i bardzo inteligentnego człowieka. W tych dniach odpiszę memu nieznanemu i sympatycznemu korespondentowi. Zadał mi on pytanie dość trudne i wymagające niejakiego skupienia myśli. Lękam się, czy potrafię wywiązać się choćby znośnie z :zadania.

Gorąco i długo ściskam obie Twe dłonie i bardzo, bardzo usilnie zapisuję: się w Twej pamięci. Czy do prędkiego widzenia się?

EL Orzeszkowa

23 XII. 1886, Grodno

Wdzięczną byłam osobie, która mi kilka słów od Szanownego i Drogiego Pana przywiozła; cóż mam mówić o wdzięczności mojej dla tego, który je napisał! Obietnica w nich zawarta ucieszyła mię tak, jak cieszy zwykle nadzieja dobrej i jasnej chwili, mającej przerwać długi szereg szarych albo i zupełnie ciemnych chwil zwykłego, ludzkiego życia. Spełnienia jej czekać będę z upragnieniem, a ponieważ oczekuje mię ono w bliskiej przyszłości, więc o sobie i wszystkim innym rozpisywać się dziś nie będę. Wolę opowiedzieć. Zamilczeć tylko nie mogę nawet tymczasem o silnym wrażeniu, które wywarła na, mnie odezwa Wasza w programowym numerze Głosu. Była to podobno dla Warszawy gromowa chmura. Myśmy ją czytali z uwielbieniem. Fizjologie cierpienia? czytam z niewypowiedzianym zajęciem. Dlaczego nie w każdym numerze? O tym wszystkim i mnóstwie innych rzeczy — do mówienia! Teraz tylko serdeczny i długi uścisk dłoni z. wiecznym ode mnie do Pana wyrazem: dziękuję!

El. Orzeszkowa

10 (22) III 1887 r., Grodno Szanowny i Drogi Panie

Dzieje moje od powrotu z Warszawy są następujące: w piątek czułam się bardzo zmęczoną, w sobotę miałam silną migrenę, przez niedzielę i poniedziałek napisałam kilka kartek, które dziś, we wtorek, pod adresem Pana dla Głosu posyłam. Pragnę gorąco służyć sprawie, która jest dobrą, którą kocham, którą spotyka niepowodzenie i która osobiście mego drogiego lekarza i przyjaciela obchodzi. Ale lękam się wielu rzeczy: może te kartki przyjdą za późno, może się Warn nie podobają... Wolałabym posłac Wam cóś innego, pragnęłabym cóś lepszego, ale ta fantazja wstąpiła mi w głowę zaraz w drodze do Grodna, w wagonie, i do; niczego innego mię nie dopuściła. W tych rzeczach nie miewam mocy nad sobą. Telegrafuję dziś, że rękopis wysyłani dlatego że może zechcecie miejsce dla niego w n[ume]rze Głosu zostawić; przy tym, niedarowanie roztrzepana, zapomniałam dowiedzieć się, jakim jest nowy numer domu, do którego adresuję, może więc na poczcie zależeć. Roboty mam przed sobą mnóstwo: jakaś nowela na 1 kwietnia przyrzeczona, zaległe listy, 3-ci tom powieści A w głowie mi szumią i w sercu dzwonią jeszcze wrażenia, wspomnienia Warszawy... Czy mam powiedzieć, że najdroższe i najtrwalsze te, które od Pana pochodzą? Już powiedziałam, cóż stąd? Wszak wśród najlepszych muszą być najlepsi i wśród najmilszych najmilsi. Jeszcze do nikogo tam nie pisałam, zajęta fantazją dla Głosu. Pierwszego Pana pozdrawiam. Przed końcem tygodnia podziękuję wszystkim tym, którzy mię taką strugą serdecznego ciepła obleli, że jeszcze grodzieńskie zimno mię nie dosięga. Jednak chciałabym bardzo widzieć Pana nie po warszawsku i prędzej niż w końcu lata. Gdyby Pan mógł przyjechać na wiosnę, w kwietniu, w maju, choć na dzień jeden...

Co będzie z Głosem! Na cuda nie liczę, choć stają się czasem, więc o wiadomość w kilku słowach najserdeczniej pana Potockiego proszę. Obchodzi mię to bardzo. Chciałabym dla Was dużo pisać, ponieważ mię do tego raczyliście zachęcić.

W pamięci żony Pana i siostry — którą w domu Waszym poznałam, a pragnęłabym poznać bliżej — o mały kącik proszę.

EL Orzeszkowa

Koniec wersji demonstracyjnej.

30 V [18]88, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 III [18]95, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 XI [18]95, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 (14) X [18]89 [H898]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 X [18]98, Grodno Szanowny i Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 XI [18]98, [Grodno]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17 XII [18]98 Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 II [l]900

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 IV 1901, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 I 1902, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 III 1902, Grodno Szanowny, Drogi, Kochany Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 X 1902, Grodno Drogi, Kochany Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 X 1902, Grodno Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 X 1902, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 III 1903, Grodno Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 IV 1903, Grodno Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4 VII 1903, Marieribad, Waldquellzeile, v. Anita (list odpowiedzi nie potrzebujący)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 VII 1903, Marieribad, Waldquellzeile, v. Anita

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 IX 1903, Grodno Szanowny i Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 XI 1903, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 II 1904, Grodno (środa)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 I 1904, Grodno  Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12 V 1904, Grodno Drogi, Najlepszy Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 XII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16 XII 1904, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14 (27) XII 1905, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 III 1906, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 XI 1907

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 VI 1909, Florianów  Drogi, Kochany Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej