Eliza Orzeszkowa

LISTY ZEBRANE DO FRANCISZKA RAWITY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

25 VII 1881, Miniewicze, adres mój jak zwykle: w Grodnie

14 X [18]81, Grodno Szanowny Panie

29 V [18]84, Grodno

3 sierpnia 1884 r., Miniewicze, adres: w Grodnie. Szanowny Panie

7 VIII [18]84, Grodno

1 IX [18]84, Miniewicze; adres: w Grodnie Szanowny Panie

Grodno, 24 XI [18]89 Szanowny Panie

9 III [18]94, Grodno

22 IV 18[94], Grodno

4 X 1906, Grodno Szanowny i Drogi Panie

LISTY ZEBRANE DO FRANCISZKA RAWITY-GAWRONSKIEGO

Eliza Orzeszkowa

25 VII 1881, Miniewicze, adres mój jak zwykle: w Grodnie

Szanowny Panie

Nie proszę o przebaczenie, bo winną nie jestem, jakkolwiek pozory świadczyć przeciw mnie mogą. Rękopis Pana przybył do mnie prawie w przeddzień wyjazdu mego w długą i daleką podróż. Byłam zmęczoną, słabą, potrzebowałam kilku tygodni zupełnego oddalenia się od spraw i sprawek papierowych — wyjechałam za granicę. Przed kilku zaledwie dniami wróciłam do domu, gdzie znalazłam dwa listy Pana. Rękopisu nie czytałam więc jeszcze. Czy rychły zwrot jego jest koniecznym? W takim razie spełnię wolę Pana, choć z żalem, bo niesposób mi będzie przeczytać go w dniach właśnie, w których załatwić się muszę z zaniedbaną przez kilka tygodni a obowiązkową robotą. Może jednak pozwoli mi Pan zatrzymać pracę swoje przez czas dłuższy, miesiąc jakiś lub trochę więcej? Jeżeli można, proszę o to, bo mylnym jest przypuszczenie Pana, że nieszczerą byłam pisząc o humorystycznych szkicach Jego, które zwracałam z żalem. Owszem, całkiem szczerze; zajęły mię one bardzo oryginalnością swą i ujawnionym w nich talentem świeżym, śmiałym, plastycznym; zajęły mię one bardzo i obudziły dla autora żywą sympatię, na której wyrażenie dotąd czasu nie miałam. Nie pamiętam, czy pisałam Panu także i o tym, że utworom Jego brakuje jeszcze, wedle mnie, nieco artystycznej harmonii i ścisłości. To jednak, przy talencie i wykształceniu umysłowym, znajduje się wraz z wprawą i doświadczeniem pisarskim. Szkiców tych drukować nie mogę, jak pisałam, dla bardzo ciemnego ich kolorytu.

Z zupełną słusznością twierdzi Pan, że społeczeństwa z wielu stron chorego oszczędzać i pieścić nie trzeba — bo umrze z anemii i niedołęstwa. Zdaniem tym rządzą się sama, jako pisarka absolutnie, jako wydawczyni względnie. Robota nasza wileńska znajduje się w całkiem wyjątkowych a nieszczęśliwych warunkach. Z góry, z dołu, z boków kąsają nas i gryzą. Jeżeli Panu znajome różne organy prasy warszawskiej, kąsanie to i gryzienie nie uszło pewnie uwagi Pana. A chcielibyśmy nie dać się zjeść i silnie stanąć na nogach. To i owo więc, mniej ważne, usuwać musimy tymczasem z programu naszego. Nie jest to obłuda — tylko takt. Opisać to wszystko w liście — niesposób, szczególniej gdy wciąż śpieszyć się trzeba. Kiedyś, w chwili wolniejszej, wytłumaczę się przed Panem jaśniej.

Idzie mi o jasne wytłumaczenie się, bo myślę, że stosunki nasze chwilowymi nie będą. Przebacz Pan otwartość i, jak Francuzi mówią, zbyteczną może crudite d'expressions. Z listów i pism Pana wnoszę, że jesteś Pan człowiekiem takim, jakich mała u nas liczba, a potrzeba wielka. W żaden sposób zgodzić się nie mogę z ostatnim listem Pana, że lepiej może zamilknąć i wyrzec się czynnego oddziaływania na ogół. Dla osobistej szczęśliwości Pana byłoby to pewnie lepiej. Publiczne działania u nas nie cukierek. Ale wyraz „lepiej" rozmaicie się tłumaczy. W naszej epoce przejściowej, twardej, gorzkiej, a jednak dostojnej „gorzej" i „lepiej" mieszają się z sobą tak bardzo, że je częstokroć wspólnie przyjmować trzeba. Walczyć, pracować, cierpieć w imię idei, w imię sprawiedliwości czy prawdy, czy wiedzy — co zresztą wszystko na jedno wychodzi — pierś i czoło wystawiać na pociski lecące często z rąk niegodnych, sercu zabronić używania a głowie spoczynku — jest to gorzej i lepiej, bo ciężej, lecz dostojniej.

Myślę, że piszę tu same tylko takie rzeczy, o których Pan wybornie wie i beze mnie, ale piszę je z celem. Szkiców Panu drukować nie mogłam, prac potem mi nadesłanych jeszcze nie czytałam, mniemam przecież, że jeśli Pan zechce, wspólność pracy i dążenia wiązać nas będzie. Jest to cała historia następna.

Założywszy w Wilnie polską księgarnię i prowadząc ją tak, aby ona choć trochę gust i opinią publiczności prowadziła, wydawszy kilkanaście książek i broszur takich, aby one choć trochę światła w głowach ludzkich robiły — spostrzegliśmy, że robota to dziwnie powolna, oręży pozbawiona, materialnie kulawa. Trzeba nam broni, narzędzia, którymi posługuje się teraz cały świat cywilizowany: pisma periodycznego. Marzymy sobie więc teraz cudownie o jakiejś gazecie wileńskiej, przynajmniej o jakimś tygodniku. Trochęśmy już próbowali marzenia te w czyn zamienić — nie udało się. Los nasz ma tę przyjemną właściwość, że to, co dla innych jest ziarnkiem piasku, dla nas przemienia się w górę. Nic to. Trzeba próbować i góry podważać. W jesieni, gdy w Petersburgu rozpocznie się znowu drzemiące przez lato życie oficjalne, gdy wróci tam z letniej wycieczki ktoś bardzo wpływowy a nam przyjazny, próbować będziemy znowu. Znowu wyjadą na stół różne cudze imiona, kupieckie interesy itp. obrzydliwości, których dla zrobienia rzeczy dobrej używać trzeba. Jeżeli dźwigniemy górę i otrzymamy koncesją, potrzebować będziemy spółpracowników, korespondentów z różnych stron kraju itd., ale takich, o których trudno., bo tak jak my myślących. Reszty wszak się Pan domyśla... Są to tylko piękne nadzieje, ale — jak mówi stara piosnka — czyż bez nadziei można by żyć? Z innej strony jest o nadziei jakieś przysłowie bardzo — niemiłą i nawet co do mnie, przechylam się bardziej na stronę przysłowia niż piosnki. Przechylam się w ogóle bardziej na stronę pesymizmu niż optymizmu i zdaje się, że gdybym znała Hartmanna, żyć bym z nim mogła w serdecznej zgodzie uczuć i myśli. Jednak cóś tam jest wewnątrz, co pomimo wszystko pcha naprzód, pracować i walczyć każe. Nikt nie zgadnie, jak czarno bywa nieraz w głębinach wód, które jednak płyną i płyną, i nawet skrzą się, a bystro falują na powierzchni. Wracając do pisma wileńskiego, jeżeli istnieć ono będzie, co nieprawdopodobnym nie jest, wszak w gub[erni] podolskiej mieć będziemy zapewnionego już sobie, współmyślnego z nami, a pełnego talentu spółpracownika? Nieprawdaż?

Jest jedna jeszcze rzecz, która nie pozwala mi odczytywać rękopisów Pana tak prędko, jakbym tego pragnęła — oto strasznie niewyraźne pisanie. Proszę o przebaczenie za otwartość, mniej więcej uprawnioną tym, że sama piszę nieprawdopodobną kaligrafią. Od lat trzech choruję na oczy. Przedtem nie było dla mnie na świecie niewyraźnego pisma. Teraz przecież w czytaniu rękopisów wyręczać się muszę kimś, kto ma znacznie mniejszą od mojej wprawę. Idzie to więc tak kulawo i powoli, że rozpacz bierze. Z okropną nieśmiałością wymawiam zapytanie: czyby na przyszłość nie można mieć wyraźniej szych kopii?

Z wysokim szacunkiem i bardzo serdecznie pozdrawiam Pana.

El. Orzeszkowa

Koniec wersji demonstracyjnej.

14 X [18]81, Grodno Szanowny Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 V [18]84, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 sierpnia 1884 r., Miniewicze, adres: w Grodnie. Szanowny Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7 VIII [18]84, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 IX [18]84, Miniewicze; adres: w Grodnie Szanowny Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Grodno, 24 XI [18]89 Szanowny Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 III [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 IV 18[94], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4 X 1906, Grodno Szanowny i Drogi Panie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej