Krasiński Zygmunt

Listy o poemacie Kajetana Kozmiana

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Wstępne słowo.

Życiorys Zygmunta Krasińskiego.

Listy

LIST I.

LIST II.

LIST III.

LIST IV.

LIST V.

LIST VI.

LIST VII.

LIST VIII.

LIST IX.

Ostatnie Chwile

Listy o poemacie Kajetana Kozmiana

Krasiński Zygmunt

Wstępne słowo.

Kiedy w narodzie jakim żył pisarz znakomity, wieszcz natchniony, duch wzniosły, który był pokrzepicielem w smutku, żywicielem dusz i umysłów bratnich, powszechność krajowa ma niewątpliwe prawo dopominać się o drogie po nim umysłowe i piśmienne pozostałości. Lecz nim one przejdą, na dziedzictwo publiczne, są pierwej niezaprzeczenie własnością rodziny zmarłego, ta zaś znając najdokładniej zamiary jego i chęci, wie co, kiedy, i jak z tych pozostałych skarbów udzielić rodakom. Tem przekonaniem przejęty listy i pisma Zygmunta Krasińskiego jakie w ręku moim miałem, zniosłem do skarbcu publicznego, składając je jego Czcigodnej Wdowie, aby jedne i drugie do korespondencyi męża włączyła, i wraz z nią ogłosiła drukiem. Lecz sama ich osnowa tak odrębną stanowi całość, że i zacna małżonka Zygmunta, i najbliżsi jego przyjaciele uznali, iż je osobno wydać można i należy, — wydać należy jako wzniosłej krytyki pismo, jako znakomitą estetyczną pracę, zresztą jakoże tak powiem straż przednią korespondencyi przygotowującej czasach. Niech będzie podobnym do ojca, a będzie miał przyjaźń i szacunek starych, miłość i poważanie rówienników, cześć wszystkich, a to są nie małe pociechy, których nam jeszcze i jedynie używać się godzi. Smutkiem było dla mnie dowiedzieć się, że stargane zdrowie nie dozwala ci myśleć o powrocie do kraju, smutno i nader smutno nie spodziewać się uścisnąć cię, odetchnąć twoją radą, zagrzać się twoim ogniem, pokrzepić się twoim smakiem i przyjacielską krytyką. — Małem u siebie Morawskiego, korzystałem wiele z jego uwag, lecz to jeszcze nie dosyć. Zdaje mi się, że memu literackiemu utworowi czegoś niedostawać będzie, póki Zygmunt Krasiński nie powie "Dobrze. " Nie uwierzysz jak mnie ostudziły ostatnie, okropne, wypadki galicyjskie, powiem nawet otrętwiły. O miseri quos tanta, insania. Stan literatury, i młodych pisarzy wyobrażenia, i ta ciągła do przeszłości nienawiść, nie jest dla nas starszych zachęcająca. Widziemy, że nie masz dla nas potomności. Późne pokolenia nie zrozumieją nas i odrzucą, jak teraźniejsze zbezczeszcza i szarpie. To co było nie wróci, to co jest zasmuca, to co będzie może, przeraża. Jedna Opatrzność zdolna z tego odmętu wyobrażeń, z tej anarchii umysłowej wyprowadzić jakiś porządek, jakąś spokojność, lecz już ani dla mnie, ani dla twego ojca. Smutno was będzie odumierać na tem morzu wzburzonych namiętności. W Bogu tylko nadzieja, że nie dopuści góry przewrotnych nauk uczniom."it.d. Zygmunt odpowiedział pokrzepiającemi słowy w liście, który czytelnicy pod nr. 4 znajdą. Starzec wrócił do pracy, a czując ile wśród wytrwania w niej, winien był radom i zachęcie młodego przyjaciela, chciał jawną wdzięczność swoją uczynić, chciał uwiecznić, i przystępując do ostatniej pieśni poematu, takim wstępem zamierzał ją otworzyć.

Dobijałem do brzegu i ręką, omdlałą"

Chwytałem się za lady, pod rozbitów skałą,

Gdy ranie bohater woła "na wiry, odmęty. "

A tu w piersiach bez tchnienia, gaśnie ogień święty;

Kto wesprze do nowego z burzami zapasu!

Zaświeć mi! zaświeć gwiazdo Polskiego Parnasu.

Ty cnotliwy! ty zacny! — ognisty Korwinie!

Gdy płomień twego czucia, w piersi moje wpłynie,

Ocknie się iskra siwym przysuta popiołem

I dobiję do brzegu, ale z Tobą społem.

Spełniłeś w życiu mojem, spełniasz przy mym grobie,

Co ojcu, co ojczyźnie wróżyłem o Tobie.

W rozpoczętego dzieła krzepiłeś połowie

Nie daj urwać się w słabej dłoni mdłej osnowie.

Przeciągnij ją na pole następnych wawrzynów,

Kres mych sił, nie jest kresem bohatera czynów:

Maluj go na tych krwawych polach — a na których

Wskrzesił sobą Żółkiewskich, Zamojskich, Batorych,

Maluj jak buntownicze szyki w karność wprawiłI w zbójcach Gąsiewskiego mściwy miecz zakrwawił.

Maluj go z gromem w dłoni, w zbroi, czy w szkarłacie

I na śmiertelnem łożu, w lichej kmiecia chacie,

Gdy już ostatnie bicia serca czując w łonie.Żegnał się z ulubionym rumakiem przy zgonie

Czytać cię będą, wszystkie Słowiańskie plemiona,

I rym twój wróżby wieszcza Sulmonu wykona.

Płyń więc dalej — chwyć mdcl, w swobodną prawicę,

Gdzie ja niewolnik sztuki — zarzucam kotwicę.

Te słowa czci i wdzięczności przesłał autor Czarnieckiego Zygmuntowi, lecz ten acz niemi do głębi duszy wzruszony, nie mniemał aby one znaleść powinny były umieszczenie wśród dzieła, i zrzekając się ich, napisał ów arcy-śliczny list, któryśmy liczbą 6 oznaczyli. — Skłonił się do jego żądania śpiewak Stefana, i usunął ów wstęp, który był razem odpowiedzią na rady ustne Zygmunta, aby poemat Czarnieckiego nie kończył się na jego tryumfie, lecz przeciągnął się aż do owej chaty, w której bohater pokrzepiony ostatniemi łaskami świętej wiary, głaszcząc ulubionego konia, nieskazitelnego oddał Bogu ducha. Później po wypadkach lat 1848 i 49 Kajetan Koźmian dowiedziawszy się, że Zygmunt przybył do Warszawy i że niemocą fizyczną udręczony, przerażony obecnością, przygnębiony przewidywaniami przyszłości, uległ znękaniu i omdleniu ducha, przemówił do niego w wierszach, które chcę tn dać poznać czytelnikom, gdyż takowe jeszcze dotąd drukowi powierzone nie były.

Nie chciej przenikłym dociekać wzrokiem

Co przyszłość brzemienna zrodzi,

Bóg ją okrywa ciemnym obłokiem

Wdzierać się do niej nie godzi.

Choćbyś myśl lotną zatopił w niebie

Z całym rozumu zarzewiem,

Wyczerpasz umysł, duszę i siebie

I wyrzec musisz — nic nie wiem

Odwieczną świata tego ustawą.,

Złe z dobrem idzie koleją,

Na co się próżno dręczyć obawą

Lepiej zasypiać z nadzieją.

Czyli ten wulkan co żarem tleje

Sam się w wnętrznościach wypali,

Czy świat pożerczą lawą zaleje,

Miej ufność — Bóg nas ocali.

Jużeśmy przeszli przez srogie kary

Cóż nas zatrwoży? zadziwi?

Na te huczące ogniem pieczary

Niechaj truchleją, szczęśliwi.

Orzeł co wierzchy dębów dziedziczy

Nie zlata z swego siedliska,

Czy nań poziomy gad żądłem syczy

Czy Niebo gromami błyska.

Toczy robactwo dąb u korzenia,

Bo kiedy na ziemię runie

Glista, co czołga się z przyrodzenia

Na wierzch się dębu wysunie.

Ognisty wieszczu! wśród rymopisy

Weź lutnię i uderz w strony.

Przy twojej stopie usną, tygrysy,

Żądła utracą Pitony.

Ty jesteś światłem Sarmackiej ziemi,

Jak słońce z gór ciągnij rosy,

I już mdlejące ożywiaj niemi

Rośliny, kwiaty, i kłosy.

Zwracaj na bagna paląco żary,

Gdzie sprośne gady jad piją,

Bo z nich wschodzące ciemne mgły pary,

Blask dzienny zmrokiem zakryją.

W przestrzeni złudzeń, serc nie nasycim

Obłęd nas tylko upoi,

Ścigamy marę, której nieschwycim

A szczęście obok nas stoi.

Dla Ciebie postać wzięło anioła,

Przyniosło z nieba dwa kwiatki,

Splataj z nich wieniec dla dziada czoła

Wraz z czuciem ojca i matki.

Niech dla nich ręka ojcowska zbiera

W przeszłości wróżby zawodu.

Orsza — Bar — Wiedeń — Samosiera

Piękneż to pamiątki rodu.

Co przeszłość trzyma pod swoją strażą

To trwa — to wiecznie nie zginie

Co było żadne wieki nie zmażą,

Co dziś jest — ufaj — przeminie.

Jeśli w krzyżyku ósmym niestety!

Przyszła mi rymów myśl płocha,

Śmiej się — lecz przebacz wiersz rymoklety,

Który cię wielbi i kocha.

Na ten wiersz odpowiedział Zygmunt listem liczbą 7 naznaczonym, a potem owemi pięknemi strofami: "Czemu Mistrzu masz siwiznę", które już drukiem zbiorowe pismo Pokłosie przed laty kilku ogłosiło, i które czytelnicy w liście ósmym znajdą. Na te strofy Ośmdziesięcioletni pisarz odpowiedź przesłał w wierszu już także publiczności znanym, lecz który tu je. przypomniemy.

"Wyniosły wieszczu! w męczeńskiej koronie,

Iskrę twych ogni wrzuciłeś daremnie

Pruchno i popiół znalazła w mem łonie,

Ledwie zatlała już zagasła we mnie.

Los i cierpienia wspólne nam są obu,

Gdy cios morderczy wydarł matce życie,

Ja płaczę jak syn schylony do grobu,

Ty juk od piersi oderwano dziecie.

Choć ma pokarmu obca pierś nie skąpi

Odwraca usta jakby od trucizny,

Cóż nektar matki dziecięciu zastąpi,

Więdnie bez niego —jak ty bez ojczyzny.

Ach krzep się! duszy niech cię wspiera sita

Osierocony nie jesteś sierotą,

Ostatnie dziecie co matka powiła,

Jest starszych braci pieszczotą.

Jego kwilenie rzewne przypomina,

Bolesnej straty ostatki,

Tem większy urok czerpa w niem rodzina

Im podobniejsze do matki.

Wieszczu z twych trenów smutku i żałości

Niech uzna Polska i potomność cala,

Jakiej ta matka godna jest miłości

Co takich synów wydala.

W tem zwierzaniu wzajemnem jednego i tego samego uczucia ze strony męża w całej dojrzałości wieku i natchnienia, i starca już nad grobem stojącego, i w tem wzajemnem pokrzepianiu się, jest coś wielce rzewnego i zasługującego na poszanowanie. Choroba, która coraz bardziej srożyła, rozmaite przybierając postaci, zmusiła Zygmunta do oddalenia się z kraju w roku 1850. — Wrócił wprawdzie jeszcze do Warszawy w roku 1852, lecz niemocą uwięziony w domu, nic mógł spełnić obietnicy odwiedzenia sędziwego przyjaciela. A tak niebo nie dozwoliło starcowi upragnionej od niego pociechy powitania pod swym dachem tego, którego tak serdecznie czcił i ukochał. — W roku 1856 Kajetan Koźmian przeżywszy lat 85 zszedł do grobu. Zgon jego boleśnie dotknął Zygmunta. Wyraz żalu rzewny, wymowny, przesłał do mnie w liście, który pozwalam sobie przytoczyć pod liczbą 9, bo z niego czytający pozna, jakie to zacne i czułe na boleść innych serce, biło w ukochanym naszym wieszczu. Żal u niego po tych, których ukochał przemieniał się w tkliwe, niezgasłe niejako religijne wspomnienie. Po sędziwym przyjacielu zachował kilka jego srebrzystych włosów, które między najdroższemi pamiątkami umieścił, i na sobie nosił obwinięte w odcinek jednego z listów starca, gdzie były te wyrazy "Błogosławię Ciebie i pociechy twoje ośmdziesięcioletnią ręką i błogosławić będę "przy niedalekim zgonie." — W tym zaś 9tym liście, o którym wspomniałem, słyszy się jakby dźwięk przeczucia owej boleści synowskiej, która i jego w półtrzecia roku później dotknąć miała. Byłem ja świadkiem i uczestnikiem tej boleści, widziałem jak u dotkniętego śmiertelną niemocą trawiła sił ostatki i przyspieszyła koniec. Opowiedziałem już koniec ten, ostatnie chwile które go poprzedziły, i opowiadanie to w kwietniowym Dodatku do Czasu umieszczenie znalazło. Powtarzać go tu nie będę, lecz dla zachowania zebranych dotąd drogich wspomnień, o tyle dokładny o ile możność dozwala, podać dziś chcę obraz podniosłego żywota Zygmunta, który choć odszedł od nas, w dziełach swoich i w pamięci ziomków, nigdy na Ziemi Polskiej żyć nie przestanie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Życiorys Zygmunta Krasińskiego.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Listy

LIST I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Ostatnie Chwile

Niedostępny w wersji demonstracyjnej