Eliza Orzeszkowa

LISTY O LITERATURZE

Konwersja: Nexto Digital Services

LISTY O LITERATURZE

(Niwa, 1873)

Eliza Orzeszkowa

Zabierając się do listownej rozmowy z tobą, szanowna publiczności, o rzeczach tyczących się współczesnego nam piśmiennictwa, rozpoczynam ją od zwiastowania ci wieści formułującej się następnymi słowy:

Tegocześni poeci nasi wypowiedzieli wojnę XIX wiekowi! Wieść niewesoła, nieprawdaż? zarazem też ważna niezmiernie.

Kiedy dwie strony do walki z sobą występują, z konieczności nastąpić musi zwycięstwo jednej, a porażka drugiej.

Wiek XIX jest potęgą wielką już przez to samo, że stanowi nieodpartą i nieprzezwyciężoną konieczność dziejową. Poezja również jest wielką potęgą już przez to samo, że jako sztuka stanowi dobroczynny i niezbędny żywioł we wszelkiej dobrze pojętej cywilizacji. Z dwu tych potęg, z których druga wyzwała pierwszą do śmiertelnego boju, która zwycięży, a która znicestwieniu ulegnie?

Wiek XIX znicestwieniu nie ulegnie, jak ulec mu nie może żaden skutek, który urodziwszy się z poprzedzających go przyczyn przebyć musi właściwy sobie zakres trwania, nim z kolei przemieniwszy się w przyczynę stopi się w zrodzonych przez się skutkach. Ani poezja, ani żadne inne potęgi nie są mocne rozkazywać pewnej erze świata, aby nie była, i ludzkość w erze tej żyjącą zrzucić z powierzchni ziemi, aby na niej nie istniała.

Prawdopodobnie tedy w boju przez się wywołanym, zniechęciwszy ku sobie i rozdrażniwszy na się przeciwnika, znicestwieniu ulegnie poezja.

Perspektywa to smutna. Żaden człowiek rozsądny i uczciwy pragnąć nie może upadku tego, co jest upostaciowaniem piękna, wyrazem gorących uczuć i wysokich aspiracji ludzkości, co ludzkość naucza, uszlachetnia i podnosi.

A jednak perspektywa ta sprawdzić się musi, jeżeli wybrańcy i kapłani poetycznej muzy pokazywać będą jak dotąd XIX wiekowi zgrymaszone oblicze, zaciśnięte pięści i marsowe postacie.

Wiek XIX rozgniewa się też z kolei, potem znudzi się, ziewnie i przeciwników swych na falach letejskiej rzeki jako dar drogocenny pośle gwiazdom, aby na zawsze już  śpiewali dla tych wyłącznych przedmiotów ukochania swego.

A ziemia i ludzkość  żyjąca na niej pozbawioną zostanie jednego z najgorętszych swych natchnień, jednej z najsłodszych swych pociech, jednego z tych klejnotów, które stanowią dziś prawe szczęście i słuszną jej chlubę.

Ty, szanowna publiczności, i ja także jesteśmy mocno zainteresowani w tym boju, który od niedawna staczać się zaczął przed naszymi oczami, w którym przyjmujemy udział nie tylko już jako świadkowie, ale po części i jako sprzymierzeńcy jednej lub drugiej z dwu stron walczących.

Jako tedy zainteresowani w walce i jej rezultatach, posiadamy prawo żądania od strojny, która pierwsza zadęła w róg bojowy, aby raczyła wylegitymować się przed nami z przyczyn i pobudek marsowego swego animuszu, animuszu, który koniec końców sprowadzić może dla cywilizacji naszej stratę wielką, dla pewnych władz ducha naszego zupełne bankructwo.

Posiadamy też prawo przemówienia i do XIX wieku: pokaż się nam w istocie swojej, z pięknościami i szpetnościami swymi, z wielkościami, które cię wywyższają, i ranami, które kalekim cię czynią: z tym, co odbierasz ludziom, i z tym, co im przynosisz, abyśmy ujrzeć i osądzić mogli, twojąż to winą jest, iż odlatuje od nas starodawna towarzyszka i pocieszycielka rodu ludzkiego — poezja, iż przed oczami naszymi gasną  światła, a dla uszu naszych milkną dźwięki, które od wieków serca i myśli ludzkie podnosiły ku ideałom piękna, szczęścia i miłości?

Bałwochwalstwo rozkazujące ślepo i niemo uderzać czołem przed istniejącymi na ziemi zjawiskami lub w jaki bądź sposób ustanowionymi powagami, zrzekające się prawa wszelkiej wolnej myśli ludzkiej przysługującego rozbioru i krytyki, zarówno jak bezwzględne potępienia i nienawistne złorzeczenia ze wzgardą i szyderstwem odpychające wszystko, co istnieje pod słońcem, zrzekające się miłości i uwielbienia — mieszkać mogą tylko w pustych głowach i zimnych sercach.

Bez bałwochwalstwa tedy dla epoki, w której żyjemy, ale także bez ograniczonych i bezwzględnych wstrętów okazywanych ku niej przez tegoczesnych poetów naszych, w duchu sprawiedliwości i jednakiej miłości tak dla pokoleń obecnie żyjących, jak dla sztuki, która umierać się zdaje, rozpatrzmy wielki proces pomiędzy dwiema stronami tymi wytoczony, użyjmy rozbioru i krytyki dla poznania tak istoty wielkiego oskarżonego, jak przekleństw, wyrzekań i szyderstw żałosnych oskarżycieli.

Nic pospolitszego nie ma w dzisiejszych czasach jak wyrzekanie na wiek XIX. Każdy, komukolwiek szczęśliwy los nie dopisał w zupełności, ktokolwiek nie czuje się zadowolonym ze świata, ludzkości lub siebie samego, uważa się w prawie zrzucenia wszelkich smutków i niedogodności, częstokroć nawet win i niedołężności swego życia na karb stulecia, śród którego ujrzał  światło dzienne.

Kim bywają zwyczajnie lub najczęściej oskarżyciele XIX stulecia? Bywają nimi ludzie rozmaitych wieków, stanów, zajęć i stanowisk w świecie; najliczniejszy przecież ich zastęp rekrutuje się pomiędzy tymi, którzy jeżeli nie trudy i zasługę swego życia, to przynajmniej marzenia swe, słowa mówione i pisane, westchnienia szczere lub wymożone święcą poezji.

Koniec wersji demonstracyjnej.