Juliusz Słowacki

LILLA WENEDA

Konwersja: Nexto Digital Services

LILLA WENEDA

tragedia w pięciu aktach

Juliusz Słowacki

OSOBY:

LECH
GWINONA, żona Lecha
LECHON - synowie Lecha
KRAK ARFON
DERWID, król Wenedów
LILLA WENEDA - córki Derwida
ROZA WENEDA
POLELUM - synowie Derwida
LELUM
SYGOŃ - Lechici
GRYF
ŚWIĘTY GWALBERT
ŚLAZ, jego sługa
DWUNASTU HARFIARZY - Wenedzi
DWUNASTU WODZÓW
ORSZAK DZIEWIC GWINONY. RYCERZE LECHICI
Z czasów bajecznych. - Blisko Gopła.

DO AUTORA "IRYDIONA"

LIST II

Kochany Endymionie poezji, drzemiący w cieniu gajów laurowych, z lekkością i ciszą letniej błyskawicy przedzieram się przez czarne liście drzew nieśmiertelnych i trzema błyskami budzę ciebie ze snów niespokojnych... Wstań! wstań, mój Endymionie, tajemniczej Muzy kochanku, i postąp krokiem ku mnie, a napotkasz nowy gaj fantazji, zielony sosnami teatr, bo oto dla ciebie jedynie, mój drogi, wybudowałem nową scenę, sprowadziłem duchów aktorów i rozłożyłem na leśnej murawie biegającego po świecie kolportera małe bogactwo. - Odeszlij mnie z nowym zarobkiem przyjaźni, ze łzą, jeżeli można: z pochwałą, jeżeli można: a będę spokojny na wieczność.
Obudź się! obudź, rzymski w złotej zbroi, z ognistym pancerzem rycerzu! Nowe mary stoją przed tobą: oto jest wzgórze okryte zieloną murawą, na wzgórzu stoi dwanaście druidycznych kamieni i trzynasty tron z omszonego granitu; oto wzgórze, ukoronowane wieńcem dwunastu białowłosych harfiarzy, zewsząd jakby morzem czerwonego połysku oblane... te straszne wzgórza zwierciadło - to krew narodu... Śpiew dwunastu harf rozlega się nad ludem umarłych i wbiega w puste, szumiące lasy sosnowe, wołać nowych na zemstę rycerzy. - Czy ci nie smutno?
Oto jest rycerz, z dwojgiem serc, z mieczem jedynym, z Tella, z Kastora i z Poluksa złożony; rycerz, którego jedna połowa jest tarczą, a druga śmierci żelazem - wódz mający dwie dusze i dwa ciała: nieszczęście narodu, przeznaczenie dowodzące potępionemu przez Boga ludowi... Wódz z dwojakim i nie śmiesznym już więcej nazwiskiem: oto stoi na stosie ostatecznym jako posąg przyszłości. - Czy go widzisz? Oto wróżka, która zabrania harfiarzom rozpaczy, a jednym strasznym i mściwym czynem zajęta, stąpa po sercach ludzkich, kruszy je pod swymi nogami... Eumenida Eschylowska krzycząca:
"Zwycięstwo! sto serc ludzkich za zwycięstwo! " - Czy się nie wzdrygasz? Oto jest stary i święty człowiek, który przyszedł łzawe Chrystusa oliwy zaszczepiać na płonkach sosnowych i zamięszkał w czaszce olbrzyma, a przyjazne jemu ślimaki przylazły i śliną kryształową zalepiły czaszki już pustej zrennice, powoje owinęły ją dokoła. - Oto we wnętrzu groty kościanej i ludzkiej krzyż stoi, lampa się pali i błyszczy obraz Rafaelowski Boga Rodzicy. Widzisz, jak dno złote obrazu pięknie jaśnieje w ciemnościach pustego czerepu? słyszysz, jak szemrze modlitwa? Lecz - o, biada! - o, losy! ... słowo świętego starca miecz Rolandowy wyprzedził i jeszcze lud jeden kona z wiarą okropną rozpaczy w przyszłość i zemstę. - Cóż, mój Galilejczyku? Oto jest brat Rolanda a praszczur Sobieskiego, człowiek silnej ręki i Molierowskiej w domostwie słabości; kontusz mu włożyć i buty czerwone, gdy wróci z piorunowej walki siarką cuchnący i krwią oblany po szyję. - Kontusz mu włożyć i żupan, niechaj panuje - bez jutra.  
Oto nareszcie jest twarda dziewka skandynawska; oto mniejsze mrówki ludzkości, pełne kłamstwa, wybiegów, tchórzostwa w osobie Ślaza. - Oto jest cały sklepik kolportera, wysypujący przed tobą swe fantastyczne figurki, za które autor sam gada, a czasem szczebioce Alfierego językiem. - Na cóż to wszystko? - Zaprawdę ci powiadam: jam tych mar nie wołał - przyszły same; przyprowadziła je z sobą biała Lilla Weneda; a ja, ujrzawszy ten tłum ludzi, harf złotych, hełmów, tarcz i mieczów dobytych, usłyszawszy głosy zmięszane dawno już wymordowanego ludu, wziąłem jedną z harf wenedyjskich do ręki i przyrzekłem duchom powieść wierną i nagą, jaka się posągowym nieszczęściom należy.  
Ile razy więc zwyczajem teraźniejszych poetów chciałem zacząć kwilącą serca dyssekcją lub melancholizowaniem sztucznym obrazów prostą legendę okrasić, tyle razy mary zjawione krzyczały z krajów przeszłości: "Serca nasze były zdrowe i ciała, w mowie naszej nie było niespodziewanych »concetti «, choć córki królewskie, nie wzdychałyśmy do księżyca, choć synowie królewscy, pędziliśmy woły na paszę; Osjan usłyszał naszego zgonu historią, lecz nie znalazł w niej dosyć chmur księżycowych, duchów, sarn, błyskawic i wiatru wzdychającego po mogiłach, ani więc ruszył harfy na omszonym dębie wiszącej, ale odpędził nas w mgłę niepamięci rozpaczne. - Lecz ty, mówiły dalej mary, któregośmy widziały w ciemnym Agamemnona grobowcu, ty, jadący niegdyś brzegami laurowego potoku, gdzie Elektra królewna płótno bieliła matczyne, mów o nas prosto i z krzykiem ". Tak namówiony, wziąłem pół- posągową formę Eurypidesa tragedii i rzuciłem w nią wypadki wyrwane z najdawniejszych krańców przeszłości; a jeżeli mi Bóg pozwoli, to na tej nieco marmurowej podstawie oprę szersze, bardziej tęczowe, lecz mniej fantastyczne niż "Balladyna " tragedie; tylko ty, Irydionie, nie opuszczaj mnie śród zimnego świata słuchaczy, tylko ty mi nie daj uczuć chłodu, który mi na czoło od twarzy ludzkich powiewa; a gdybyś widział na mnie idące węże, weź w rękę harfę Lilli Wenedy i przemień te gady w słuchaczów. - Ile razy z tobą byłem, zdawało mi się, że wszyscy ludzie mają oczy Rafaelowskie, że dosyć jest jednym słowa zarysem pokazać im piękną postać duchową, że dbać nie trzeba o niedowidzenie, a chronić się tylko przesytu; sądziłem, że wszyscy ludzie obdarzeni są platońską i attycką uwagą; że dodawszy do stworzonego już przez poetów świata jedną taką postać, jak nimfa uwieńczona jaskółkami, które pierzchają z włosów dotknięte słońca promykiem, jedną taką postać, jak nimfa uwiązana rączkami za łańcuch smutno gwarzących po niebie żurawi - można te Ateńczyki obrócić na niebo oczyma.
Teraz widzę, że innych widm, innych kolorów, innych potrzeba obrazów. Nie schodzę jednak z mojej drogi, a że jest pustą i szeroką, to przypomina mi złote pustynie Suez, na których tak mi dobrze było, gdym się tylko za słońcem i gwiazdami kierował. Jest to wreszcie dla mnie droga konieczna, ile razy bowiem zetknę się z rzeczywistymi rzeczami, opadają mi skrzydła i jestem smutny, jak gdybym miał umrzeć; albo gniewny, jak w owym wierszu o Termopilach, który na końcu księgi umieściłem, niby chór ostatni, śpiewany przez poetę. - Na Odyna! niech wrzeszczą samochwalce - a ja z drgającymi ustami wracam pod skrzydła twoje ochłonąć.
A teraz słyszę, że mnie pytasz, skąd się w mojej myśli biała postać Lilli Wenedy zjawiła - posłuchaj. Przed pięcią laty mieszkałem nad jeziorem Szwajcarii, blisko miasteczka Villeneuve, dawnego Avencium. Miasteczko to, położone na zielonej równinie w końcu jeziora, niedaleko zamku Chillon i skał Heloizy, czarowało mię swoją wiejską i spokojną pięknością; na jasnych i wodnistych łąkach zbudowane, uśmiecha się wiosenną zielenią spod czarnych gór, które, podobne rzymskiemu legionowi, stoją groźne, nachylone, gotowe spaść i rozproszyć - co? - kilka małych domków biało odbitych w jeziorze, mały kościołek z piramidalną wieżyczką i rzęd ciemnych drzew kasztanowych, które jesienią, owieszone mnóstwem chłopiąt tłukących z koron owoce, rumienią się hożą czerwonością wesołych twarzy niby jabłonie sadów naszych, mnóstwem owoców spłonione. Takim jest dzisiaj to miasteczko - lecz niegdyś, przed wiekami, na tym samym miejscu odbywała się okropna jakaś ofiara; musiało być poświęcenie się, rozpacz, szczęk broni, miecz katowski ucinający głowę starca i słowo S. P. Q. R. błyszczące na rzymskich chorągwiach. - Czas wszystko uciszył. Z całej owej historii został tylko jeden grobowiec z następującym napisem:

JULIA ALPINULA
TU LEŻĘ 
NIESZCZĘŚLIWEGO OJCA NIESZCZĘŚLIWA CÓRKA,  
BOGÓW AWENTYŃSKICH KAPŁANKA.  
WYPROSIĆ OJCA OD ŚMIERCI NIE MOGŁAM.  
NIESZCZĘŚLIWIE UMRZEĆ W LOSACH JEGO BYŁO.  
ŻYŁAM LAT XXIII.  

Mój Irydionie, ta młoda dziewica, ta czysta kapłanka, co żyła tylko lat 23, skarżąca się tak cicho- a tak przeraźliwie - z przeszłości: ona to zamieniła się w Lillę Wenedę; chciałem kwiat łączny przenieść do Polski: niosłem go ze świętym uczuciem, aby nie strącić zeń rosy, listka nie ułamać.  
Ta mara srebrnej białości, która na dziwnej zieleni łąk szwajcarskich, na odłamie skały, stawała przede mną: teraz zmartwychwstawszy nad Gopłem opowiedziała swego poświęcenia się historią; cicha, czysta, biała i spokojna, ale głęboko w serce, nawet przez ojca własnego, raniona.  
Dawniej jeszcze, jadąc przez pińskie błota, widziałem mnóstwo lilii wodnych i mnóstwo chłopów wychudłych od głodu; między chłopami a nenufarem litewskim taki był związek, że chłopstwo jadło kwiatów łodygi, nie mając chleba; łodygi te bowiem rdzeń mają słodką, gąbczastą, która za pokarm służyć może. Co z tego pińskiego wspomnienia do tragedii wniknęło - zobaczysz.  
A teraz, kiedym ci się wyspowiadał, usiądź na ułamku jakiej dawnej ruiny albo pod cieniem Wirgilowego lauru i niech cię gwarząca moja przeszłość otoczy - usiądź nad kryształową jaką i smętną wodą, abyś z książką moją mógł to zrobić, co zamyślona z białą różą w ręku dziewczyna; to jest, oberwać ją liść po liściu, rzucić w wodę płynącą i pytać się losu listków o los człowieka; a zniszczywszy tak ciało Lilli Wenedy, odtwórz ją na nowo w myśli swojej większym blaskiem odzianą i piękniejszą sto razy i niech ta postać do nas obojgu należy, niech będzie jako łańcuch łączący dwóch Wenedów ręce, nawet w śmierci godzinie. - A tych dwóch wodzów! czy ty myślisz, Irydionie, że tworząc ów mit jedności i przyjaźni nie łudziłem się słodką nadzieją  że kiedyś - i nas tak we wspomnieniach ludzie powiążą i na jednym stosie postawią... ty mnie wtenczas umarłego będziesz trzymał na piersiach i mówił mi do ucha słowa nadziei i zmartwychwstania, albowiem za życia słyszałem je od ciebie jedynie.
Paryż, dnia 2 kwietnia 1840 r.

PROLOG 

Obszerna grota wróżki wykopana w ziemi; w ścianach okrągłe dziury, przez które widać rozległe pola i daleki krajobraz - światło zachodzącego słońca.
Roza Weneda i Lilla Weneda.

LILLA WENEDA
O, siostro moja, jak ty zadumana!
Idź, spójrz na walkę, zaczaruj zwycięstwo.
ROZA WENEDA
Na nic nie przyda się tu czar szatana.
Przekleństwo! przekleństwo! przekleństwo!
Ojczyzna nasza kona i na wieki,
Widzę umarłą...
I ty umarła... ja ci zamknę powieki,
Zimnego piasku w usta nasypię, a w gardło
Przekleństw, które ty z sobą poniesiesz w daleki 
Kraj - na tamten świat - o nieszczęśliwa!  
LILLA WENEDA
Mówisz i wicher się zrywa,  
I płacze nade mną biedną.  
Więc ja mam umrzeć? - o, Boże!  
ROZA WENEDA
Cicho! czy Bóg ciebie jedną 
Stworzył? Czemu trudzisz Boga?  
Tam krew nasza i krew wroga
Zrobiła strumień i łoże,  
I Gopło zaczerwieniła:  
Będziesz ty jak płaczka wyła 
Nad sobą - gdy rycerze konają?  
Słychać dźwięk harf.  
O! cyt - harfy nasze grają.  
Słyszysz ich głosy ponure,  
Płaczące i rozstrojone?  
Harfiarze wchodzą na górę...  
Wszystko stracone!
LILLA WENEDA
Za harfiarzami tu wejdą rycerze
I nas zabiją, i wytną harfiarzy.
ROZA WENEDA
Co? a z chmurami przymierze?
A piorun posępny, złoty,
Co stoi jakby na straży
U wejścia groty?
Co? a szatański mój głos
Podobny zimnym sztyletom.
A zmartwychwstanie dane przeze mnie szkieletom?
A mój smutek! a mój los!
I ty nie ufasz w tę straż?
I ty się lękasz, o, kraśna.
LILLA WENEDA
Ty mówisz - lecz twoja twarz
Jak księżyc smutna, choć jasna,
Jak księżyc, umarłych słońce.
Gdzie nasi bracia obrońce,
Czy wiesz, co z nimi się stało?
ROZA WENEDA
Wnętrze groty zajęczało,
Słyszałaś odpowiedź skał. -
Wyjdź i wprowadź harfiarzy, ja ogień rozpalę.
Wchodzi dwunastu starców ze złotymi harfami.
Proszę was, przy ciemnej skale
Postawcie te harfy rzędem
I powiedźcie, co stało się z Wenedów ludem.
LILLA WENEDA
Czy mój ojciec i bracia moi jakim cudem
Wyrwali się od śmierci?
HARFIARZ
Starce, z takim pędem 
Szliśmy na górę, że nam w piersiach głos zamiera.  
LILLA WENEDA
O! wy nie chcecie mówić.  
HARFIARZ
Niestety! Niestety!
LILLA WENEDA
O! bracia moi - o! mój drogi ojcze, gdzie ty?  
Ci ludzie milczą - mój ojciec umiera!  
O! wy nie macie litości.  
HARFIARZ
Jak żądasz,  
Abyśmy z trwogi już przyszli do siebie?  
LILLA WENEDA
Starcze! Ty na mnie, starcze, tak spoglądasz 
Jak na sierotę.  
HARFIARZ
Na ziemi i w niebie
Lud nasz przeklęty! - o! biada nam! biada!  
Twój ojciec wzięty - rycerzy gromada  
Otoczyła go, z harfą jego złotą.  
Widzieliśmy to i bladzi zgryzotą 
Rwaliśmy włosy. - Bracia twoi wzięci.  
LILLA WENEDA
Więc nie umarli? - o! mówcie mi jeszcze!  
Więc nie umarli? . . .  
ROZA WENEDA
Nie - ale przeklęci!  
LILLA WENEDA
O! nie mów tego! o! nie mów przez litość!  
Ja braci moich, ojca mego zbawię.
O! pobłogosław ty mi, siostro moja,
Ty smutna byłaś mi wesołej matką.
I wy mi, starzy ludzie, błogosławcie,
Ale nie proście Boga o nic dla mnie,
Tylko o rozum i przebiegłe serce,
Abym zbawiła tych, co są w kajdanach.
O! bądźcie zdrowi! nie troszczcie się o mnie;
Za mną jest każdy kwiat i każdy gołąb,
Co biały jak ja swą mnie siostrą mniema,
I ten jest za mną, co nad gołębiami
W nieba błękicie jeszcze wyżej lata:
A gdy mię nazbyt przyciśnie nieszczęście,
Gotów odebrać gołębiowi skrzydła
I mnie dać skrzydła, bym od ludzi poszła.
Jeśli nie zbawię ojca, umrę młodą -
A wtenczas płaczcie wy biednej dziewczyny.
Wychodzi.
ROZA WENEDA
Nie czas żałować róż, gdy płoną lasy. -
Cóż wy myślicie, harfiarze?
HARFIARZE
Wszystko stracone!
ROZA WENEDA
Na jad węża, co w tej czarze
Karmi płomienie czerwone:
Zaklinam się wam, o starzy,
Że kości z pobojowiska
Wstaną i będą walczyć w takt pieśniom Harfiarzy!
HARFIARZE
Wstaną i zginą raz drugi...
ROZA WENEDA
I trzeci raz jeszcze zginą,  
I przejdą po nich zapomnienia pługi,  
I stokrocie się rozwiną 
Na krwawym umarłych stepie;  
I cóż! - Czy płakać? !  
HARFIARZ
Słuchaj, tam wrony zaczynają krakać  
I wilcy gryzą śpiące na oszczepie 
Ciała rycerzy.  
ROZA WENEDA
Za trzy dni sto piorunów uderzy,  
Tysiące się podniesie prawic;  
Będzie okropna walka przy świetle błyskawic.  
Żywi się pomieszają z umarłemi 
I nikt ich nie rozbroni.
Wy umarłych poznacie po zapachu ziemi,  
Po ognistym śladzie koni;  
Lecz ci, co oko w oko spójrzą, nie poznają.  
HARFIARZ
O! cud! - Harfy nasze grają 
Rycerski śpiew.  
ROZA WENEDA
Te harfy uczuły krew 
I drżą...  
HARFIARZ
O! chodźmy tą pieśnią jak skrą 
Ożywić ludy po siołach.  
ROZA WENEDA
Dębowe wieńce na czołach,  
A w ręku harfy złociste;  
W piersiach serca bursztynowe,
Jak słońca złote i czyste;
A w ustach pieśni grobowe,
Co budzą narodów lwy:
To są harfiarze! to wy!
HARFIARZ
Wlałaś nam ogień do łez...
ROZA WENEDA
Ogień, nim we łzach ostygnie,
Dwanaście ludów podźwignie;
Za trzy dni wszystkiemu kres,
Walka i zgon!
HARFIARZ
Nasze harfy tobie w ton
Odgrały smutnie.
ROZA WENEDA
Uciszcie wy rękami rozpłakane lutnie,
Brońcie, by między ludzi ta pieśń nie wybiegła,
Brońcie, by grobu dusza ludu nie spostrzegła,
Brońcie, by lud nad sobą nie usłyszał płaczu;
Jeśli nie obronicie tego - potępieni!
HARFIARZ
Więc za trzy dni noc płomieni? ...
ROZA WENEDA
I noc okropności mściwa,
I wiek haraczu...
Pół rycerzy od piorunów zginie, pół od miecza.
Wódz dwie głowy mieć będzie, jedna człowiecza,
Drugą głowę trupią wódz mieć będzie.
Ja ostatnia zostanę żywa;
Ostatnia z czerwoną pochodnią:
I zakocham się w rycerzy popiołach,
I popioły mnie zapłodnią,
A swatami będą dęby z płomieniem na czołach,
A łożem ślubnym będzie stos rycerzy.
Kto konając we mnie uwierzy.
Skona spokojny:
Ja go zemszczę lepiej od ognia i wojny,
Lepiej niż sto tysięcy wroga,
Lepiej od Boga...
HARFIARZ
Idźmy: wróżkę szał porywa.
Wychodzą.
ROZA WENEDA
O! wróżka! wróżka ludu nieszczęśliwa!
Ona ma serce. - Lecz noc już - już ciemno!
Chodźmy umarłych palić... Duchy! ze mną. -
Wychodzi.

AKT PIERWSZY

Scena I

Pole nad Gopłem.
Lech, Gwinona, Sygoń, Gryf, wchodzą zbrojni.  

LECH
Zapalić ognie na pobojowisku
I tu mi wzięte przyprowadzić jeńce.
Wchodzą Derwid z harfą złotą w ręku, Lelum i Polelum w łańcuchach.
SYGOŃ
Z ręki mu złotej harfy nie wydarto.
Jest to Wenedów król z dwoma synami.
LECH
do Derwida
Cóż myślisz, starcze, o ludach zachodnich?
Wczora ty byłeś panem tej krainy,
Dzisiaj do ciebie nie należy głowa,
Która rządziła wczoraj tymi ludy.
Szaty na sobie teraz porozdzieraj,
Okup się, starcze, łzy brylantowymi,
Bo ci czekanem łeb roztrzaskam siwy. -
do Lelum i Polelum
Cóż to szczekacie jak psy łańcuchami?
Cóż to, niedźwiedzie, uczcie się pokory!
Gdzie mój kat? - Ten mi człowiek plunął w oczy.
Że ja maleńki, to on mną pogardza,
A wiem, że mego miecza nie udźwignie. -
Gwinono, patrzaj, jaki to lud rosły.
Ja komar i krew z niego wycedziłem,
I wycisnąłem w ręku jak cytrynę.
Jak się Czech dowie, to nie będzie wierzył.
Poszlę mu tego starca w podarunku
I tych dwu młodych poszlę królewiców,
Niechaj porobi z nich obudwu psiarzy.
GWINONA
Ja chcę usłyszeć ich glos. Każ, niech mówią.
LECH
Psy - łatwiej zmusić ich, aby jęczeli.
GWINONA
Ta harfa musi być zaczarowana.
LECH
Na Boga! prawdę mówisz, moja lwico,
Ta harfa musi być zaczarowana -
Stary! czy w harfie twojej siedzi diabeł,  
Że tak o nią dbasz? ... Na Boga! to mruki!  
My tu przed nimi jak na nitce wróble,  
A oni patrzą z góry jak na frygi.  
Gryfie, odprowadź ich do Rzymskiej wieży,  
Jak się wygłodzą, to głos odzyskają.  
Derwid, Lelum, Polelum wychodzą pod strażą.  
To głuchoniemy jakiś lud, Gwinono,  
I głuchoniemy król. - Na koń! hej, na koń!  
Ufundujemy na trupach królestwo.  
Wychodzą wszyscy.  

Scena II

Cela pustelnika, podobna kształtem do wnętrza czaszki olbrzymiej.  
W głębi obraz N. Panny na dnie złotym.  
Święty Gwalbert i Ślaz.  

ŚWIĘTY GWALBERT 
Splamiłeś moje oczy, mości Ślazie;  
Wlazłem za twoją poradą na sosnę -  
Splamiłeś moje oczy krwi widokiem.  
To sprawa diabla; przybyłem nawracać,  
A jacyś ludzie przybyli wycinać:  
Wycięli prędzej, niż ja nawróciłem;  
Za to się trzeba aż do krwi biczować 
Mnie, jako panu, tobie, jako słudze,  
A obu jako sługom Pana Boga.  
ŚLAZ 
Et fit voluntas tua.
ŚWIĘTY GWALBERT
Tak, tak, Ślazie,
Et fit voluntas Tego, co na niebie.
A jednak szkoda, że ten lud wycięto,
Bo lud był dobry, choć niechrześcijański.
ŚLAZ
Domine, wszyscy więc poszli do piekła?
ŚWIĘTY GWALBERT
Ziemia przed krzyżem krwią czerwoną ściekła,
Z tej krwi wybuchnie płomień w kształcie krzyża.
Śmierć kruszy ciała, lecz wieczność przybliża.
Narody będą wkrótce okupione;
Widziałeś, Ślazie, komety czerwone
Z długimi chwosty - co tu wróżą zmianę,
Komety, co jak wiedźmy rozczochrane
Goniły za mną aż do Jeruzalem,
Grożąc mi chłostą, krzyżem albo palem.
Cóż mi zrobiły? ! - Kiedy będzie trzeba,
Te straszne gwiazdy palcem zetrę z nieba.
Bóg swemu słudze za wiek długi trudów
Przerażających da godzinę cudów.
Cóż mi ten mocarz, co tu krwawi lasy?
Nowy faraon, wejdę z nim w zapasy,
Złamię i różdżkę ognistą otrupię;
A potem jedną łzą gorącą kupię
Żywot dla niego wieczny i zbawienie.
ŚLAZ
Domine, z czego, proszę, są promienie,
Które ty nosisz na głowie?
ŚWIĘTY GWALBERT
Są ze mnie,
Z mojej wewnętrznej wiedzy, i z anioła,
Co w ciele moim pali się tajemnie.  
ŚLAZ 
Myślałem, że te płomieniste koła 
Są z włosów?  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Ergo nie byłyby z duszy?  
ŚLAZ 
Domine, a kot kiedy się napuszy,  
To mu tak iskry z włosów wylatują.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Są ludzie głupi jak ty, co się trują 
Porównywaniem dwóch natur w stworzeniu.  
ŚLAZ 
Domine, wiara jest w moim wątpieniu.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Wątpienie z diabła jest.  
ŚLAZ 
Więc mię on szuka.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Obacz no, Ślazie, ktoś do chaty stuka.  
Ślaz otwiera. Wchodzi Lilla Weneda.  
LILLA WENEDA
W imię Maryi.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Patrzcie, to królewna,  
To neofitka moja. - Cóż tak rzewna?  
Cóż tak spłakana? Córko, czemuś drżąca?  
LILLA WENEDA
Przyszłam do ciebie, mój ojcze, płacząca,  
Mój ojciec, bracia moi są w niewoli,  
Chcę ich ratować, lecz mi serce boli,
A nie podaje żadnej mądrej rady.
Świat cały teraz dla mnie smutny, blady,
Za łez strumieniem nie widać mi słońca.
Ty mój poradnik jedyny, obrońca.
Nieszczęśliwego ojca mam w niewoli,
Braci w kajdanach.
ŚWIĘTY GWALBERT
Cóż ja ci poradzę?
LILLA WENEDA
Już w ostatecznej się widzę niedoli.
Powiedz, o! powiedz, czy ten Lech ma władzę
Ojca mojego zabić?
ŚWIĘTY GWALBERT
To człek srogi.
LILLA WENEDA
Powiedzże, czym są twoje wielkie bogi,
Jeśli nie mogą mi dopomóc biednej?
ŚWIĘTY GWALBERT
Bluźnisz, dzieweczko Bóg w osobie jednej.
LILLA WENEDA
O! ja wiem! ja wiem! ty mnie uczył długo,
Nie zapomniałam wcale twej nauki;
Lecz teraz naucz, jak ocalić ojca.
ŚWIĘTY GWALBERT
Gotowaś jest ślub czystości uczynić?
LILLA WENEDA
Mój ojcze, jeśli tym ojca wybawię,
Ja będę czystą jak marcowe śniegi,
Jak po moczarach białe konwalije
Albo te kwiatki, co ze śniegu wstają
I brudnej ziemi nie widzą, i giną.  
Dosyć mi będzie, że mi starzec siwy 
Pobłogosławi i obleje łzami.  
ŚWIĘTY GWALBERT  
Zrób więc intencją przed obrazem Matki 
Boga, na krzyżu - ukrzyżowanego.  
Zrób jej ofiarę z dziewiczego serca.  
LILLA WENEDA
Jakże mam mówić? - O! niebios Królowo!  
Oddaj mi ojca, a ja Ci dam siebie
Jako białego gołębia bez plamki,  
I nic nie będę więcej pożądała,  
I nic mię nigdy na świecie nie splami.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Teraz, dzieweczko, ona będzie z nami. -  
Ślaz, daj mi kostur. - Gdzież obozem leży 
Ten Lech?
LILLA WENEDA
On, ojcze, mieszka w Rzymskiej wieży,  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Na stare nogi droga niedaleka.
Święty Gwalbert i Lilla Weneda wychodzą.  
ŚLAZ sam
Diabeł mi każe służyć u człowieka,  
Co mnie suchymi korzonkami głodzi.  
Wychudłem jak szczep... Człowiek się raz rodzi -  
Pamiętaj o tym dobrze, mości Ślazie,  
Żeś się urodził - i raz więc umiera -  
Pamiętaj dobrze na to, mości Ślazie,  
Że raz umiera i że się raz rodzi.  
Ergo - ponieważ się już urodziłeś,
Więcże korzystaj z tego, mości Ślazie.
Ergo więc, nogi za pas i w świat jasny! -
A zrób intencją z czystości. - A na co? -
Czy masz w niewoli ojca, panie Ślazie?
A jak się w tobie zakocha królewna,
A ty w czystości jak w błocie po uszy! -
Chciałbym coś znaleźć niepotrzebniejszego
I z tego zrobić votum Panu Bogu,
Aby mi trochę sprzyjał na początek. -
Na przykład - zróbmy votum z przywiązania
Do mego pana - ot i lżej na sercu...
A teraz niech tę celę biorą diabli,
Już niepotrzebna mi - niechaj się pali!
Podkłada ogień pod ściany... i z zapalającej się celi wychodzi.

Scena III

Sala w Rzymskiej wieży.
Lech i Gwinona wchodzą. 

LECH
Cóż robić z tymi ludźmi żelaznymi?
Ulec mi nie chcą. - Cóż robić, Gwinono?
GWINONA
Rada jest moja, zbyć się ich na zawsze.
LECH
Co? - pozabijać?
GWINONA
Znów się wzdrygasz, mężu,
I w czynach boisz się ostateczności.
Dwa razy przez tę naturę kobiecą
Straciłeś kraje już podbite prawie;  
Rycerzy ledwo ci zostaje garstka:
Ty zawsze ufasz w szczęście i fortunę,  
I w tę gorącość krwi, co ciebie rzuca 
W niebezpieczeństwa; a nie myślisz o tym,  
Że mamy dzieci, które pójdą z torbą 
I miecz ojcowski przedadzą za szeląg,  
Jeśli ich w życiu nie postanowiemy 
Na dobrze, stale zbudowanym tronie.
LECH
To wszystko prawda.
GWINONA
Patrz na brata Czecha;
Jemu się także ty oszukać dałeś;  
Toteż postąpił z tobą jak z dzieciną,  
Sam zabrał kraje we dwóch pokonane,  
A ciebie wysłał aż w północne lody.  
Cóż, moja frygo z rozpalonej stali,  
Kto cię pokręci, choć dłoń sobie sparzy,  
Kontent, bo ty się kręcisz za to długo.  
LECH
Widzę to czasem, że mnie oszukują.  
GWINONA
Kto z boku patrzy, ten to widzi zawsze.
LECH
Cóż ty ze starym zamyślasz Derwidem?  
GWINONA
Co? - Zdaj to na mnie, sam idź do sokołów;  
Ty dobry w boju i na polowaniu:
Ale gdy trzeba robić to, co nudzi,  
To się ty wzdrygasz. - Ty masz lwią naturę.
Albo spać... albo krew pić lubisz ciepłą.
LECH
Ja to do siebie znam.
GWINONA
Cóż, mój tygrysie!
Dajże na moją już odpowiedzialność
Tych jeńców - jeśli zrobię źle, wyłajesz.
Lech daje znak, że zezwala, i wychodzi.
Gryf... przyprowadzić mi tutaj Derwida.
Derwid wchodzi jako więzień z harfą w ręku.
Jeszcze mu z ręki harfy nie wydarto!
Wy się boicie wszyscy tego starca.
Przystępuje do Derwida i chce mu harfę wyrwać. - Derwid podnosi harfę, jakby ją chciał uderzyć.
DERWID
Precz!
GWINONA
O! widzicie! on mię chciał uderzyć.
Nie zabijajcie go - ja z nim pomówię.
Człowieku! chcesz ty mnie nauczyć czarów?
Słyszałam, że ty masz w tej harfie ducha,
Który zgaduje przyszłość; czy to prawda?
DERWID
Mam w harfie ducha, co zgaduje przyszłość.
GWINONA
Każ mu wystąpić, niechaj go zobaczę.
DERWID
Póki ja żyję, ten duch w harfie będzie.
GWINONA
A jak ty umrzesz?
DERWID
Do nieba uleci.
GWINONA
Ja mogę ciebie dziś pozbawić życia.  
Ja tego ducha widzieć chcę. Rycerze,  
Przynieście jemu pić, niech się ożywi.  
do DERWIDA
Ty mi wywołasz z harfy tego ducha,  
Inaczej - klnę się na Hekate i trzy 
Starki, co w piekle krwawymi nożami 
Nić przecinają ludzkiego żywota,  
Że zginiesz.  
DERWID
Nigdy! o! nigdy, piekielna!
Ty nie usłyszysz pieśni niewolnika,  
Nigdy ta ręka od łańcuchów sina 
Strun się nie dotknie! Nigdy moje oczy 
Łez nie wyleją, póki te łzy moje  
Mogą posłużyć wam na wywołanie 
Z ust okrwawionych serdecznego śmiechu.  
O! nie - nigdy wy z króla niewolnika 
Nie uczynicie służalca harfiarza.  
Ta pieśń, co do krwi pędziła rycerze,  
I w miecze kładła dusze nieśmiertelne,  
I wścieklizną swą ducha ojczystego 
Dawała mieczom ząb, co gryzł wam kości 
I truł wam rany: nie zabrzmi w niewoli.  
Możecie wy tę harfę wziąć i rzucić 
W ogień i ogrzać przy niej ręce wasze,  
I wasze trupie twarze rozczerwienić,  
Możecie spalić ją, ale nie zgwałcić.  
O! sprobuj - połóż twe palce na strunach,
Czy wywołają z nich co więcej niż dźwięk
Śmieszący ludzi? - I ty myślisz, że ja,
Gdy na mym sercu położysz twe szpony,
Poddam się palcom targającym żyły
I z mego jęku zrobię pieśń? - O! jędzo!
Ty myślisz, że ja, gdy dziś jeszcze z góry
Widziałem lud mój - co jak jeden człowiek -
O, nie! jak jeden trup leżał na polu,
Myślisz - że takim okropnym widokiem
Rozhartowany będę i pokorny?
Sprobuj, czy ze mnie co więcej wyciśniesz
Nad krew - co będzie przeciw tobie świadczyć
Przed mymi ludy. - Nie, ja nie mam ludu! -
Lecz po narodach już wymordowanych
Jeszcze zostaje jakaś moc, przed którą
Ty musisz bladnąć i ciągle twe lica
Strupiałe nową krwią farbować musisz:
Weźże krew moję do twej gotowalni,
Czarna kobieto, i co dnia jagody
Czerwień krwią moją, aby cię mąż kochał
I nie zobaczył, że masz krew zieloną.
GWINONA
Skończyłeś, starcze?
DERWID
Nie jeszcze! nie jeszcze!
Ja czuję w sercu jakąś moc zabójczą,
Która mym słowom da moc zabijania
I ciebie mi tu da za niewolnicę,
I z twego trupa mnie pokonanemu
Tron nowy zrobi. Stój tu! ja ci łono
Osuszę, piersi napełnię popiołem,
W żywot nasypię gadzin. - O! gdybyś ty 
Była kobietą - gorzej niż to wszystko,  
Bobym ci oczy twe napełnił łzami,  
Opowiadając ci moje nieszczęście -  
Ale ty jesteś nie z tych, które płaczą.  
Ciebie zabijać trzeba przekleństwami;  
I piekło całe zakląć przeciw tobie,  
Ażeby piekło całe było w tobie.  
GWINONA
Ten starzec śmierci chce. Wydrzeć mu oczy!  
DERWID
Czekaj, niech jeszcze raz spójrzę na ciebie 
Tymi oczyma, co będą wydarte.  
GWINONA
Precz z nim!
DERWID
Przez oczy moje wyłupione 
Niechaj na ciebie patrzy Bóg!  
Żołnierze wyprowadzają Derwida.  
GWINONA
To dziwne,
Te oczy siwe ze srebrnymi rzęsy 
Serce mi do krwi ugryzły. - Mój Gryfie,  
Zawołaj mi tu Kraka i Arfona,  
Niech się z tą złotą harfą przyjdą bawić.  
A najmłodszemu Gwinonkowi zanieść 
Oczy wydarte, niech z nimi poigra.
Wchodzi Święty Gwalbert - Lilla Weneda  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Czy tu znajome jest Chrystusa imię?  
GWINONA
Cóż to za człowiek? czemu tu wpuszczony?
ŚWIĘTY GWALBERT
Straż twoja, cudem pokonana, drzymie.
GWINONA
Ty jak Hekate masz księżyc czerwony
Na siwych włosach. - Co to jest za człowiek?
ŚWIĘTY GWALBERT
Ja ciemne chmury zdzieram z ludzkich powiek
I światło niosę dla duszy słoneczne,
Ja ludziom biednym daję życie wieczne.
Ktokolwiek jesteś, schyl przede mną głowę.
GWINONA
Jakiś czarownik.
LILLA WENEDA
do Św. Gwalberta
O! panie, mów za mną.
ŚWIĘTY GWALBERT
Przyszedłem tutaj w imię Boga mego
O pognębionych ludzi się upomnieć.
Oto jest córka króla tej krainy,
Która ma braci i ojca w niewoli
I przyszła prosić za nimi.
LILLA WENEDA
O, pani!
Ja przyszłam prosić za ojcem i braćmi.
Nie patrz ty na mnie srogo - ja pokorna.
Ja przyszłam twoje nogi rosić łzami,
Ja będę za to twoją sługą; będę
Płótno twe bielić, twoje krowy doić,
Twe szpaki takich nauczę wyrazów,
Że w dzień i w nocy będą dziękowały
Za moich braci, za mojego ojca.
Ja z moich oczu ci zrobię źwierciadła,  
W których się będziesz ty widziała piękną,  
Wesołą, dobrą i pełną litości;  
I sama siebie widząc, będziesz kochać;  
A ja cię więcej jeszcze będę kochać,  
Niż się ty możesz kochać sama siebie.  
GWINONA
Za późno przyszłaś.  
LILLA WENEDA
O! nie mów! o! nie mów!  
Ja tu leciałam jak gołąb do dzieci.  
I gdyby nie ten stary człowiek, pani,  
Już bym tu była dawno zawieszona 
na szyi mego ojca. - Gdzie mój ojciec?  
Derwid wchodzi z wyłupionymi oczyma i podnosi ręce nad Lilią Wenedą.  
DERWID
Puśćcie mnie! krwią chcę ją widzieć i mózgiem.  
Ona tu musi być. Tu, tu ją widzę -  
O! bądź przeklęta!  
LILLA WENEDA
Ojcze! to ja, ojcze.
DERWID
Co? - To głos mojej córki, o! niebiosa!  
Ja córki mojej nie widzę!  
LILLA WENEDA
Mój ojcze,  
Tobie wydarto oczy! - Czy zupełnie?  
Czy ty zupełnie mnie nie widzisz, ojcze?  
Poczekaj, krew ci obetrę włosami 
I nigdy moich włosów nie obmyję;  
Lecz je rozpuszczę do ziemi czerwone
I w tej koszuli okropnej uklęknę
Skarżyć się Bogu. Ojcze nieszczęśliwy!
O! srodzy ludzie! o! ludzie okrutni!
Pani! ty jesteś niewinna? co - prawda?
Tego nie mogła uczynić kobieta?
Ty sama teraz cierpisz! - o! na Boga!
Dajże mi teraz, pani, tego starca!
Wszakże ty widzisz, że on nie ma oczu,
Tylko te biedne moje dwie źrenice,
Które łez pełne. O, dajże mi teraz
Mego ślepego ojca!
DERWID
Mój słowiku!
Cicho bądź! jędzy tej nie ruszaj.
do Gwinony
A ty,
Wściekła kobieto! jeśli cię ten widok
Ślepego starca i córki, co widzi
Czerwone ojca swego oślepienie,
Dręczy? jeśli cię dręczy ta męczarnia? -
A musi dręczyć - bo cóż ty zdobyłaś
Tym okrucieństwem prócz kilku perełek,
Co z oczu mojej córki upadają,
I kilku tych łez okropnych, co ciekną
Z mej próżnej czaszki? - Więc jeśli cię dręczy
Ta niemoc twoja, ta bezsilność twoja -
Sprobuj, czy moja cię śmierć nie uleczy
I tygrysiego serca nie nakarmi.
GWINONA
Pamiętaj, że ja mam cię zabić władzę.
LILLA WENEDA
Okrutna pani! nie, ty nie masz władzy!  
O, nie! ty nie masz w sobie takiej władzy;  
Ja ci powiadam z głębi rozdartego 
Serca, że nie masz nad nim władzy żadnej.  
Wymyśl trzy razy śmierć najokropniejszą -  
I trzy razy wszystko wymyślisz na próżno.  
do Św. Gwalberta 
Nieprawdaż, starcze, że matka Chrystusa  
Będzie mnie bronić razem z aniołami 
I da zwycięstwo nad tą dumną, krwawą?  
Trzy razy będę ojca zbawicielką,  
A ty się spłonisz, żeś taka bezsilna 
Przeciw rozpaczy mojej ostatecznej.
GWINONA
Dziwne wyzwanie! słyszeliście wszyscy:  
Ta mnie dziewczyna wyzywa. - Już miałam 
Oddać ci ojca, bo ten łachman stary 
Stał mi się wcale niepotrzebny: teraz 
O niego będą toczyć się turnieje.  
Gryfie, weź starca, za włos jego siwy 
Uwieś na drzewie, niech słońce go pali 
I dziobią kruki; dla większej męczarni 
Niech końcem stopy ziemi się dotyka.  
LILLA WENEDA
Gdzie król? ja pójdę do króla ze skargą.  
GWINONA
Idź.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Klątwa Boga na tym krwawym domie.  
Wychodzą 
CHÓR DWUNASTU HARFIARZY
Oczy wydarto staremu królowi,
Pęka się córki bursztynowe serce,
A w naszą starą kość strach idzie mrowi,
Lecz nie lejemy łez, bo ci morderce
Gotowi ludom rzec: Zwycięstwo nasze!
Zwątpił o sobie lud! Harfiarze płaczą!
Niech spojrzy w piersi wróg, niech patrzy w czasze,
Czasze nalane krwią, serca rozpaczą,
Z ust się wydziera krzyk o zemstę Boga,
Czekamy wszyscy drząc na piorun z chmur -
A kiedy milczy niebo - śpiewa chór. -
A kiedy śpiewa chór - drży serce wroga!

AKT DRUGI

Scena I

Pobojowisko, noc.
Roza Weneda w głębi pali koście rycerzy i śpiewa.
Ślaz wchodzi.

ŚLAZ
Dalibóg! trupów tu jak maku: głupcy!
Gdyby się spytał kto tych wszystkich durniów,
Dlaczego teraz się nie mogą ruszyć?
Jeden odpowie: "Brak mi kawałeczek
Serca " - a. drugi: "Mam strzałkę maleńką
W mym pacierzowym ogonie "; i każdy
Miałby wymówkę - ze mną tak nie będzie.
Nie, ja do śmierci chcę żyć, a po śmierci
Będzie, jak Bóg chce i jak chce pan Gwalbert. -
Cóż to za wiedźma przed stosem z płomieni
Trupich piszczeli ogniem oświecona?  
ROZA WENEDA
Czar się nie robi - tu jest człowiek żywy.  
ŚLAZ 
Jezu Maryja! gotowa mnie zabić.  
ROZA WENEDA
Wężu, kto jesteś?  
ŚLAZ 
Umarły ze strachu.  
ROZA WENEDA
Gdzie idziesz?
ŚLAZ 
Wszędzie, gdzie każesz waćpani.  
ROZA WENEDA
Ja wiem, czym jesteś... ty będziesz zabójcą.  
Mam tutaj sztylet.
ŚLAZ 
Jakaś waryjatka!  
ROZA WENEDA
Przed tobą płynie krwi bolesnej rzeka,  
Z tych trupów cieknie i płynie.  
Za tą wodą dom człowieka,  
Ten człowiek zginie;  
Życie jest jego dla mnie jak psa życie.  
Ty go zabić powinien.  
ŚLAZ 
Ja?
ROZA WENEDA
O świcie 
Go zabijesz, idziesz po to.
Słuchaj! - jesteś złodziejem. . .  
ŚLAZ
Ja?
ROZA WENEDA
I złotą
Harfę ukradniesz mego ojca.
ŚLAZ
Pięknie!
ROZA WENEDA
I słuchaj, jeśli z bolu harfa jęknie,
Jeżeli jęknie ojcu mojemu kradziona:
Ty ją utulisz w płaczu jak dziecko - i skona
Ojciec mój - ale harfa zwycięży narody!
Pamiętaj!
ŚLAZ
Dobrze.
ROZA WENEDA
Lub z głazem do wody
Rzuć się i toń - bo serce ci wydrę i oczy.
Oddala się w głąb do płomieni.
ŚLAZ
Rozumiem, ukraść harfę i zabić człowieka.
A to mi wcale piękna awantura!
Wylazła z trupów i z płomieni mara
I mówi do mnie: "Ślazie, jesteś zbójcą ". -
Dziękuję pani, że tak dobrze trzymasz
O mojej cnocie. - A do mnie ta znowu: :
"Mój mości Ślazie, waść jesteś złodziejem " -
Chciałem ją za to w pysk, a ona w ogień
Jak salamandra; szukajże z nią ładu!
Gdyby przynajmniej była powiedziała,
Czy mnie powieszą, jak będę złodziejem?
Co teraz robić? ... Widzę tam na górze
W złocistej zbroi nieboszczyka - pójdę,  
Obedrę zbroję i na siebie włożę,  
Może cokolwiek znajdę w niej odwagi.  
Wychodzi.
ROZA WENEDA
śpiewa 
Trzaska w płomieniach kość,  
W czaszkach się warzy mózg,  
Tu kwiatów będzie dość  
I lilijowych rózg 
Z kwiatami, o! z białymi kwiatami...  
O! o! - o! o! -
Trupy moje! Trupy moje! Bóg z wami!  
Ja palę trupy wciąż.  
Tu mój kochanek był,  
Do czaszki przylazł wąż 
I krew mu z oczu pił,  
I do czaszki wlazł krwawymi ustami.  
O! o! - o! o! -
Trupy moje! Trupy moje! Bóg z wami!  
Oddala się - płomienie gasną.  
ŚLAZ 
wchodzi w zbroi - sam.
Otóż ubrany jestem jak na święto.  
Ta wiedźma wrzeszczy tu na całe gardło,  
A tu są ludzie, co chcą spać: na przykład 
Ten obywatel, co mi dał tę zbroję,  
Chciał spać, musiałem dobić nieboraka.  
Ergo ta wiedźma powiedziała prawdę;  
Bo jeśli dobić żyć nie mogącego 
Znaczy to samo, co odebrać życie:
Więc ja zabiłem - nie - tylko dobiłem.
Gdzież w przykazaniach boskich: "Nie dobijaj " -
A gdyby nawet było w przykazaniach,
To ja nie wierzę w boskie przykazania. . .
I tak... a jeszcze na moją obronę
Mógłbym przytoczyć, że mię ten nieboszczyk
Prosił, abym go zrobił nieboszczykiem. . .
Tymi wyrazy: "Widzisz tu Salmona
Z połamanymi kościami - więc dobij! "
Więc ja dobiłem go i rzecz skończona. -
A teraz pójdę w tej zbroi do Lecha;
I będę, jakbym przywędrował z Lechem,
Służyć u Lecha i zwać się ślachcicem.
Wychodzi.

Scena II

Sala w zamku Lecha. Lech i Sygoń.

LECH
Więc ty widziałeś, jak mój Salmon zginął?
Opowiedz jego śmierć.
SYGOŃ
Kiedy się, Lechu,
Za ostatnimi Wenedy puściłeś
Na czarnym koniu, Salmon twój kochany,
Ujrzawszy wzgórze, na którym dwunastu
Stało Derwidów z harfami złotymi,
Tak, że z tych starców i z harf pagórkowi
Była korona, rzucił się z dobytym
Mieczem na owe wzgórze Salmon młody 
I nie znajdując żadnego oporu,  
Króla Derwida wziął za siwą brodę 
I ciągnął z tronu kamiennego gwałtem.  
Gdy oto nagle - harf złotych dwanaście,  
Jako dwanaście siekier podniesionych,  
Na hełm Salmona spadło... a jam słyszał 
Jęk tego hełmu i jęk harf dwunastu. . .  
Przybiegłem - wzgórze całe było puste,  
A na nim leżał cichy trup Salmona.  
LECH
Na Boga! każda z tych harf mi odpowie 
Życiem za życie mojego rycerza.  
SYGOŃ 
Już się królowa zemściła na królu.  
LECH
I cóż?  
SYGOŃ 
Kazała mu wyłupić oczy.  
LECH
Na Boga! mała kara, mała kara!  
Psy! psy! psy! - zabić harfami rycerza!  
Chciałbym ten kielich cały krwią napełnić...  
Rycerz rozbity jak garnek, nie bronią,  
Ale harfami! - pfu! - zgroza. Sygonie,
Gdyby mi kiedy taka śmierć groziła,  
Utnij mi głowę, zrąb mi głowę z karku.  
Wchodzi Lilla Weneda.
Cóż to za biała jakaś Wenedzianka?  
SYGOŃ
Córka starego króla.
LECH
Tego starca,
Który mi zabił Salmona?
SYGOŃ
Tak, panie.
LECH
Czegoż ode mnie ona chce?
LILLA WENEDA
Litości.
LECH
Właśnie mi teraz z litości wystygło
Serce; twój ojciec jest mi jak wąż sprośny.
Młodocianego mi zabił rycerza.
LILLA WENEDA
Więc nie litośny bądź, lecz sprawiedliwy.
Ty ojcu memu zabiłeś tysiące
Młodych rycerzy i przyjaciół starych;
A żona twoja mu nie zostawiła
Oczu, by płakał nad swoją niedolą.
Wyście mu wszystko wydarli! ach, wszystko!
Nawet pociechę, którą ma płaczący,
Przez ołzawione oczy widzieć niebo
Lub twarz człowieka, który nad nim płacze,
Lub lice córki, co chce być wesołą
I twarz umila nadziei promieniem.
O! panie, wszystkoście mu już wydarli!
Wszystko, prócz serca córki nieszczęśliwej.
Idź, Lechu - obacz go - a będziesz płakał!
Idź, Lechu! - on tam na twoim dziedzińcu,
Za siwe, święte włosy przywiązany -
Głodny mój ojciec! cierpiący mój ojciec!
Idź, Lechu! obacz, co oni zrobili 
Z moim nieszczęsnym ojcem - ty masz oczy: :  
Więc idź i obacz... a jeśli ty, Lechu,  
Na taki widok nie będziesz litośnym,  
To chyba jesteś, Lechu, nie człowiekiem.  
LECH
Sygonie, moja Gwinona się biesi,  
Ona tu miarę przebrała.  
LILLA WENEDA
O! panie,
Ona tam teraz przed wiszącym starcem  
Do okrucieństwa zaprawia twe dzieci,  
Ojca mojego im nazywa królem,  
A to maleństwo za matką świegoce:  
"Król, król " i w mego ojca oczy puste 
Niegodziwymi rzuca kamyczkami.
O! idź ty, Lechu, i obacz tę zgrozę!  
O! idź ty, Lechu, i skarz tę kobietę!  
Ona ci psuje, Lechu, twoje dziatki;
Z tych dziatek będą potem królobójce,  
Ty będziesz się bał, gdy cię nazwą królem,  
Tak jak zwą dzisiaj mego ojca królem:  
"Król, król ", jak kawki świegocą. O, Lechu!  
Idź sam i obacz...  
LECH
Wszak nie ma w tym grzechu,
Sygonie, mojej miłej podciąć skrzydeł...  
Wychodzą.  
LILLA WENEDA
On mi uwolni ojca z rąk straszydeł...  
Wychodzi.

Scena III

Dziedziniec zamkowy.
Na jednej z bocznych ścian widać cień przywiązanego Derwida do gałęzi dębu...
Na przedzie sceny Gwinona, Krak i Arfon.

KRAK
Mamo, ja nie chcę więcej tego starca
Bić kamykami. On się już nie rusza.
GWINONA
Krak, jak wyrośniesz, będzie z ciebie baba.
KRAK
Nie, mój braciszek Arfon będzie babą,
A ja rycerzem sławnym jak mój papa.
GWINONA
Chcesz być rycerzem? a kiedym kazała
Wziąść łuk i trafić w serce tego starca,
To skowytałeś jak psiątko: - "Nie, mamo,
Nie, ja żałuję dobrego staruszka ". -
Wstydź się, czyżykiem jesteś, nie chłopakiem.
KRAK
Cóż ten staruszek zrobił tobie, Gwina?
GWINONA
Co? nie pamiętasz już, Kraku, Salmona?
Salmona, co cię nieraz na rumaku
Sadzał i uczył harcować... ten stary
Zabił Salmona, Salmon już nie wróci.
KRAK
Ten stary zabił Salmona?
GWINONA
A widzisz?
Już rączki ściskasz w kułak, jużeś gniewny. -  
Arfonie, daj łuk braciszkowi - daj mu.  
On lepiej strzela niż ty.  
ARFON
Ja sam trafię.  
GWINONA
Idź, baw się z harfą, daj łuk braciszkowi.  
dając KrakowI łuk 
Na, i mierz w serce, w serce - wiesz, gdzie serce?
KRAK
Wiem, mamo, bo mi teraz głośno puka.  
Mierzy z łuku w stronę, gdzie się znajduje męczony Derwid...  
Wchodzi Lech, Sygoń i Lilla Weneda.  
LILLA WENEDA
O! widzisz, panie, chcą mi zabić ojca.  
LECH
Gwinona, każ mu spuścić łuk, na Boga!  
Bo go tu zetnę szablą jak makówkę.  
Cóż to? ... czy ojciec jest tu u was niczym?  
Spuść łuk! bo łebek ci ukręcę - spuść łuk!  
GWINONA
Spuść łuk, mój Kraku, papa tobie każe. -  
Cóż to tak gniewny, mój człowieku? cóż to?  
LECH
Mam się nie gniewać? ja mam się nie gniewać,  
Kiedy tu widzę moje własne dzieci 
Urągające z niedoli królewskiej,  
Jedzące mięso jak orlątka młode.  
Cóż to? czy moje dzieci są chowane 
Jak psy rzeźnika? - precz mi stąd, szczeniaki!
Dzieci odchodzą.
Gwinona, dosyć już tych okropności.
Każ tego starca odwiązać.
GWINONA
Ty panem,
Każ go odwiązać.
LECH
Cóż to? jużeś gniewna?
GWINONA
O! dzień przeklęty, kiedym ja się dała
Uwieść przez ciebie z islandzkiego brzegu,
Abym tu była teraz niewolnicą
Twojego gniewu i niestałej żądzy.
Lepiej mi było morze rozhukane
Poślubić albo wulkan płomienisty,
Lub zostać Niksów albo Farfadetów
Małżonką; lepiej, o! lepiej sto razy,
Niż teraz za mym ubogim rycerzem
Przez świat wędrować i znosić obelgi,
I nie być pewną dnia, że mąż mię kocha.
Bo jakże kocha mnie ten lew ryczący?
Serce mi ciągle gryząc albo głaszcząc
Dłonią żelazną - jakże mi pochlebia?
Z rana pochlebia, a wieczorem karci.
Jakże mi wierną miłość wynagradza?
Co mi da z rana, odbierze wieczorem;
Tak, że ja nie wiem, żoną ja czy sługą
Jestem u niego? miłą mu czy gorżką?
Szlachetną w jego myśli? albo podłą? -
O! jeśli tak ma być zawsze, o Lechu!
To mię odegnaj i pójdę ja bosa  
W te ciemne lasy wilkom i niedźwiedziom 
Pochlebiać, łasić się, prosić o litość. -  
Wstydzisz się; nic mi już nie odpowiadasz?  
Bo ty szlachetny i wiesz, że mam słuszność.  
Dzisiaj mi dałeś w moc tego Derwida;  
Pierwszy raz rzekłam: "On mi przecie ufa ";  
A teraz muszę znów wyjść z omamienia.  
Chodźcie tu wszyscy! patrzcie, jak Lech rycerz 
Żonie danego dotrzymuje słowa.  
Ja w słowie jego zaufana święcie 
Na jego słowo dałam moje słowo:  
Teraz on swoje święte słowo łamie;  
A ja się muszę oszkalować sama 
I zaprzysiężeń moich nie dotrzymać. . .  
Chodź tu, dziewczyno, wyzwałaś mnie dzisiaj 
Na zakład, że trzy razy ojca twego 
Wyrwiesz od śmierci - a ja ci przyrzekłam,  
Że twego ojca oddam ci, jeżeli 
Trzy razy śmierci go wyrwiesz okropnej.  
O! łatwo zakład ci wygrać z królową,  
O której honor nie dba mąż i rycerz.  
Ciesz się więc. - A ty, Lechu, tej dzieweczki 
Zdrowie pić będziesz moją krwią - ty znasz mnie!  
Islandzką jestem królewną, pamiętaj!  
Do obelg takich nie przyzwyczajona.
Chce odchodzić.  
LECH
Stój.  
GWINONA
Idę z wieży się rzucić.
LECH
Kobieto!
GWINONA
Jak mię nie będzie, każesz z moich włosów
Porobić struny do twej harfy złotej
I starzec ci ten będzie o mej śmierci
Grał - albo wicher islandzki przyleci
Z ojczystej mojej ziemi i na strunach
Położy usta przekleństwem wyjące.
LECH
Zanadto jesteś teraz rozżalona,
Mówić nie można z tobą.
Chce odchodzić.
LILLA WENEDA
zatrzymując go
O, mój panie!
LECH
Czego ode mnie chce ta wiedźma? wszyscy
Przeciwko mnie są.
LILLA WENEDA
Więc mój ojciec skona?
LECH
Twój ojciec na śmierć zasłużył sto razy.
Niechaj rycerze go dokończą - i niech
Więcej nie słyszę o nim.
LILLA WENEDA
Ach! okrutny!
Słuchajże teraz mnie, straszny człowieku!
Słuchajże teraz mnie, ty pani krwawa!
Ja tu wynajdę, aby wam nakarmić
Zemsty łaknące serca, taki sposób,
Taką wam straszną rzecz wynajdę myślą,  
Taką rzecz powiem, że wy struchlejecie 
Na samą pierwszą myśl tej okropności.  
Słuchajcie tylko! słuchajcie! Ten starzec 
Ma dzieci - dzieci te u was w niewoli,
Dwóch macie synów tego starca w rękach:  
Otóż wybierzcie z nich którego losem,  
Dajcie mu w ręce topór wyostrzony,  
Niech o sto kroków stanie i toporem 
Rzuci na ojca - co? czy pozwalacie?
GWINONA
Przywieść tu jeńców.  
LILLA WENEDA
Lecz, królu! lecz, królu!  
Jeżeli brat mój, rzuciwszy toporem,  
Starcowi tylko włos ustrzyże siwy -  
O! patrzaj - ten włos, co tak przezroczysty,  
Jak blady gwiazdy błękitnej ogonek 
Pomiędzy drzewem a starego głową.  
Jeżeli ten włos tylko mu ustrzyże,  
To więźnie będą wolni - czy przyrzekasz?  
LECH
Ów, co rzecz taką zrobi, będzie wolnym.  
LILLA WENEDA
Oba?
LECH
Tak, oba...
LILLA WENEDA
I mój ojciec?  
GWINONA
Ojciec
Do mnie należy - zbaw go tak trzy razy,
A będzie wolnym.
LILLA WENEDA
Ach, czyliż nie dosyć
Raz tylko ojca tak zbawić, królowo?
Wchodzi Lelum i Polelum. Oba łańcuchem złączeni tak, że prawa pierwszego ręka do lewej ręki Polelum przykuta.
GWINONA
Otóż są więźnie, mów, czy się podejmą?
Ty, siostra, srogi targ zrobiłaś za nich.
LILLA WENEDA
O! mówcie do nich wy - ja cała drżąca.
LECH
Jest wieść, że celnie rzucacie toporem.
Jeśli z was który o sto kroków rzuci
Topór na ojca i tak weń wymierzy,
Że wiszącemu na drzewie za włosy
Starcowi tylko włos ustrzyże siwy:
To będzie wolny razem ze swym bratem.
LILLA WENEDA
Nie zechcą! oni nie zechcą! - Polelum,
Jedyny to jest dla ojca ratunek,
Ojciec, na drzewie powieszony, skona,
Jeść mu nie dano ani pić - on skona!
On was nie widzi - wydarto mu oczy.
Jeżeli topór mu roztrzaska głowę,
Nie będzie widział, że to syn tak rzucił.
On śmierci swojej przed śmiercią nie ujrzy.
Jeżeli umrze... o śmierć nielitośną
Swego własnego syna nie posądzi...
Polelum... topór weź. Ojciec nie widzi.
Weź, tylko śmiało...
POLELUM
Daj.
LILLA WENEDA
Ale go nie rań.  
POLELUM
I cóż mam robić?  
LECH
Psie! ty godzisz we mnie.
POLELUM
Mówisz, że trzeba godzić w mego ojca?  
LECH
Zgnijesz w kajdanach, jeśli nie posłuchasz.  
POLELUM rzuca topór na ziemię.  
LELUM
Bracie, na próżno targasz się w łańcuchu,  
Niewolnikami jesteśmy, Polelum.  
Pomyśl - ty dobrze władasz tym żelazem.  
Gdyby nie serce w tobie, to byś trafił;  
Więc zatruj serce na chwilę i pomyśl,  
Że to nie w ojca włos uderzyć trzeba,  
Lecz w łona ludzi tych, co będą czuli 
Hańbę ze swego zwycięstwa nad nami...  
Polelum! podnieś ten topór okropny!  
Przykuty do mnie za twą lewą rękę,  
Tyś niewolnikiem mojej ręki prawej.  
Ty cały jesteś moją ręką prawą:  
Ty będziesz rzucał, a ja będę cierpiał. -  
Mamyż na wieki i my, i nasz ojciec 
Już pokonani być dolą, i nigdy,  
Nigdy tym krwawym ludziom nie pokazać,  
Co wreszcie może rozpacz niewolnika?  
Polelum! zemsty! - Ja skonam w więzieniu...
Mnie trzeba słońca... tobie zemsty trzeba.
Ach, bądź odważny.
POLELUM
O! bogi piekielne!
Z jednej mi strony brat cierpiący kona -
Tam ojciec nędzny - tu mi dają topór -
Co robić?
LILLA WENEDA
O! mój Polelum! o bracie!
Zbawisz nas wszystkich.
POLELUM
Daj topór. O! Boże! -
Odwróćcie oczy, abym ja nie widział
Na waszych bladych twarzach przerażenia. -
Więc trzeba włosy te odciąć - te włosy -
Te siwe włosy? - Nie patrzcie wy na mnie,
Bo mi się oczy łzami ćmią. Okropnie!
Czy wy jesteście pewni, że mię ojciec
Nie widzi? - tylko czy jesteście pewni?
LILLA WENEDA
On ma wydarte oczy.
POLELUM
Przez błyśnięcie
Mego topora utraciłby oczy,
Gdyby mu ludzie oczu nie wydarli.
Ach, dosyć było taką rzecz wymyśleć,
A starzec by sam sobie wydarł oczy,
Aby nie patrzał na zabójcę syna.
O! do czegoż ty przyprowadzasz, Boże,
Człeka, co stracił ojczyznę! - O! patrzcie,
Ażeby teraz wyratować brata,
Muszę być ojca mego męczennikiem.  
Siostra mnie własna o zabójstwo prosi,  
Ludzie z boleści mojej urągają.  
O! przyjdź, godzino zemsty albo śmierci!  
GWINONA
Cóż to, więc nie masz odwagi?  
POLELUM
Bezczelna!
Ja się odwagi mojej własnej boję. -  
Prowadźcie mnie tam, skąd mam rzucać topór.  
O tym ciśnięciu straszliwym Weneda 
Będzie wam śnić się. . .  
Prowadzą okutych razem braci na metę rzutu - zasłona spada.  
CHÓR DWUNASTU HARFIARZY 
Niestety! Niestety!
Gdzie sprawiedliwość boska? gdzie pioruny?  
Syn na własnego ojca topór rzuca,  
Niebo się całe ćmi krwawymi łuny,  
Błyskawicowych chmur rzygnęły płuca 
Piorunów deszcz okropny - świat się wzdryga!  
Cóż będzie, jeśli topór w czaszce jęknie?  
Topór, co w drżącej ręce syna miga.  
O! synu! serce twe z boleści pęknie,  
O, córko! ojca twego krew cię splami!  
O! biada wam! o! biada, niewolnicy!
Mięsza się wasza krew z waszymi łzami,  
Serca daj [e ]cie krew pod dziób orlicy,  
Ona wyścieła gniazdo waszymi włosami.  
O! niewolnicy!
Zemsta! zemsta! dopóki serce bije, zemsta!

AKT TRZECI

Scena I

Sala w zamku Lecha.
Lech i Sygoń.

LECH
Poznałeś teraz Wenedów, Sygonie?
Wiesz, jak ciskają od oka toporem?
W uszach mi dzwoni okropne żelazo;
Ażem był jęknął trwogą zadławiony,
Gdy nad Derwida głową zobaczyłem
Drzazgi z żelaza rozsypane skrami.
Jużem się lękał, że w topora jęku
Zarąbanego starca jęk usłyszę:
Lecz nie, wyciągnął ręce i od drzewa,
Jak widmo, z włosem równo odrąbanym
Odstał: krwawymi łzami zapłakany,
Z obliczem pełnym boskiego uśmiechu...
Ach! czyn Weneda taki musi przeżyć
Nasze mogiły. - Czy wiesz co, Sygonie?
Stań mi pod drzewem, stań mi tak na celu;
Niechaj na twoich włosach zaprobuję
Oka i miecza!
SYGOŃ
Lechu, jestem łysy.
LECH
Ty łysy, prawda, to sęk! - lecz ja muszę
Niedźwiedziom wydrzeć sławę pozyskaną;
Dziś spać nie mogłem: a kiedy nad rankiem
Zamknąłem oczy, to widmo Salmona
Jawiło mi się i mówiło do mnie
Samymi tylko urągowiskami.  
Słychać trąbkę rycerską.  
Cóż to? czy słyszysz? słyszysz róg Salmona?  
To Salmon trąbi przed zamkową bramą.  
Jakże - mówiłeś mi, że Salmon zginął?  
SYGOŃ 
Klnę się na Boga, żem go widział trupem.  
LECH
Ale to Salmon, patrz, stoi przed bramą.  
SYGOŃ 
Ten mi się rycerz zdaje trochę chudszy.  
LECH
Stare masz oczy - nie poznajesz zbroi?
To Salmon - o! mój Salmon! - Chodź, to Salmon!  
Wychodzą.  

Scena II

Sala taż sama.  

GWINONA wchodzi.
Co słyszę? Salmon zatrąbił. - O! Boże?  
Gdy ja tortury straszne wymyśliłam,  
Aby się pomścić za niego - on żyje.  
Także to pewna, że serce przywyka 
Do konieczności, choć najokropniejszej,  
I z jakiejkolwiek bądź rozpaczy nie chce  
Powracać w przeszłą radość i z trupami 
Powróconymi znów się zapoznawać;  
Także to pewna, że osierocone 
Przez zmarłych miejsca, gdy raz już są puste,
Muszą pozostać tak, dla niezmienienia
Naszych nadziei, które jak pająki
Wnet zarabiają sieć, gdzie los przeleciał,
By w niej nie widzieć pustki i rozdarcia.
Zaczęłam się mścić za niego - on wraca.
Zemsta bez celu jest i bez przyczyny -
A już jest rzeczą zaczętą. Więc znowu
Do mego serca miłości nieczystej
Wraca gorący wąż, na dawne miejsce,
I na wystygłe miejsce znów powraca.
Trzeba więc wszystko rozpocząć na nowo
I nigdy nie być pewną końca, nigdy!
Lech, Ślaz w zbroi, wniesiony na rękach rycerzy. Sygoń.
SYGOŃ
Salmon! niech żyje Salmon!
LECH
O! Gwinona!
Witajże ty go - przynieście puchary...
Kto dziś nie pije, z tym ja dojdę ładu. -
Jakżeś, Salmonie mój, uniknął śmierci?
ŚLAZ
Zaraz opowiem, tylko mnie postawcie
Na moje nogi, na me własne nogi.
Tak, jestem Salmon, Salmon bez wątpienia,
Zaczarowany Salmon, lepszy Salmon
Niż tamten Salmon nie zaczarowany:
Jestem Salmona dusza w innym ciele.
LECH
Odsłońże hełmu, niechaj cię zobaczę...
ŚLAZ
A ba! - mój także hełm zaczarowany,
Jakem się zamknął w nim, tak dotąd siedzę...  
Przeklęta klatka!  
LECH
Co mówisz?  
ŚLAZ 
Niech zginę,  
Jeżeli kłamię. Nie ja w hełmie chodzę,  
Ale hełm ze mną włóczy się po świecie 
I będzie trzymał, aż mu się spodoba 
Uwolnić moją głowę, aby jadła.  
Ten hełm jeść nie chce i ust nie otwiera,  
Przeklęta, diabla machina, panowie,  
Na ogłodzenie człowieka.  
GWINONA
Rycerze!
Zrąbcie mu głowę z karku, to nie Salmon.  
ŚLAZ 
Przysięgam! mości panowie, ja Salmon.  
GWINONA
Salmon zabity był wczora.  
ŚLAZ  
Ja wczora
Byłem zabity, do śmierci zabity. -  
Nie dobywajcie mieczów, mospanowie,  
Bo jak mnie teraz zabijecie, to już 
Gotowem nigdy nie żyć. Zabijanie 
To na raz sztuka; raz mi się udało,  
Drugi raz może mi się już nie uda 
Chodzić po śmierci.  
LECH
Cóż więc? jesteś duchem.
ŚLAZ
Schowajcie miecze, a powiem, czym jestem.
LECH
Jeśliś nie Salmon - to śmierć!
ŚLAZ
Jestem Salmon.
LECH
Więc mów jak Salmon.
ŚLAZ
Otóż to jest sztuka
Mówić jak Salmon zaczarowanemu.
LECH
Któż to na ciebie rzucił takie czary?
ŚLAZ
Kto? - Wczoraj martwy leżałem na polu;
Wtem jakaś wiedźma, co paliła trupy,
Przyszła i wzięła mnie za nogi - to nic,
Ja byłem martwy, nie mówiłem słowa -
Aż mię ta straszna olbrzymka, dlatego
Że byłem martwy, chciała rzucić w ogień;
Więc ja zacząłem krzyczeć... więc ta wiedźma
Puściła moje nogi - więc ja wstałem -
Więc ona gniewna, że ja nie umarłem,
Zaczarowała mnie; wyjęła oczy
I dała inne oczy na pamiątkę;
Oczy wydarte z kota, szare, kocie,
Przez które zaraz zobaczyłem w nocy,
Że mi już także nosa odmieniła
I bocianowi wziąwszy dziób, przypięła
Do mojej twarzy, pomiędzy oczyma;
Więc zaraz wstydząc się takiego nosa,  
Spuściłem na nos przyłbicę - więc potem 
Chciałem odemknąć, aż moja przyłbica 
Nie chciała; i tak - szlachetni rycerze,  
Jeżeli teraz chcecie się przekonać,  
Jak ja okropnie jestem odmieniony
Czarami wiedźmy tej, to z łaski waszej 
Przyłbicę tę mi otwórzcie.  
GWINONA
otwierając hełm Ślaza  
O, nieba!
ŚLAZ 
No cóż, i jakże wy mnie znajdujecie?  
GWINONA
Straszydło chude!  
ŚLAZ 
Co chude, to chude!
Mój pan już na mnie został anatomem.  
GWINONA
O jakim panu ty mówisz?  
ŚLAZ 
O jakim?
O Panu Bogu.
LECH
Ale ci ta wiedźma 
Mężnego serca nie zaczarowała?  
ŚLAZ 
Serca? - to byłaby już bez potrzeby 
Czarować serce; i cóż - czy nie dosyć 
Takiego nosa?
LECH
Tyś był najpiękniejszy
Z moich rycerzy; dziś brzydki straszliwie.
ŚLAZ
Tylko mi dajcie jeść, a obaczycie,
Że jak utyję, to nie będę szpetnym.
LECH
Oby ci pierwszą Bóg przywrócił postać.
Wychodzą wszyscy prócz Gwinony.
GWINONA
To jakiś oszust w Salmona zbroicy.
O! jak rycerze są ci łatwowierni!
Najmniejsze kłamstwo, a już ich oszuka;
A choć szychową nić zobaczą, nie chcą
Wyciągnąć kłębka, jedni przez lenistwo,
Drudzy widzący w tym może pożytek
Albo zabawę; i tak oszukani,
Potem przez dobroć rosnąć pozwalają
Fałszu krzewinie, wstydząc się za ludzi,
Którzy się wstydzić powinni. - O! głupi
Lud z rąk rycerskich i z głów nie myślących,
Któremu chciałabym wlać moję twardość!
Inaczej... pierwsza burza - a już po nich.
Pokażę im myśl skierowaną wiecznie
Jako sztyletu ostrze w serce wroga;
Pokażę, co to jest kobieca wola,
Jaka głuchota na postronne jęki,
Jakie wlepienie oczu w same łono
Raz przedsięwziętej rzeczy być powinno.
Jeśli niczego nie nauczę - biada!
Wychodzi.

Scena III

Pola przy lesie.
Lilla Weneda, Lelum i Polelum w łańcuchach.  

LILLA WENEDA
Wolni jesteście. Niech Roza Weneda 
Rozerwie wam te na rękach łańcuchy,  
A ja do ojca idę niewolnika.  
Za trzy dni ojca wam żywego wrócę. -  
Lelum, ja byłam twoją narzeczoną,  
Dziś jestem smutnej śmierci narzeczoną 
I może więcej nigdy nie powrócę,  
I może nigdy się nie zobaczymy.  
Pamiętaj o mnie, o! pamiętaj o mnie!  
Ja cię kochałam jako siostra twoja,  
Ja cię kochałam jak wierna kochanka,  
Dzisiaj cię kocham jak ta, co ma umrzeć.  
Pamiętasz, jak my dziećmi maleńkimi,  
Z obu stron ojca harfy uklęknieni,  
Przez złote struny dawaliśmy sobie 
Pocałowania; dziwiąc się, że każdy 
Nasz pocałunek strun się kończył jękiem:  
Była to dziwna losu przepowiednia!  
Cóż teraz myślisz o tym harfy jęku?  
LELUM
Jeżeli śmierci masz wczesnej przeczucie,  
Chodź, przedśmiertelne weź pocałowanie.  
LILLA WENEDA
Harfa naszego ojca jest w niewoli,
A ja nie jestem jeszcze zaślubioną,
Ust moich ci dać nie mogę płonących.
LELUM
Więc rozpuść, Lillo, twoje złote włosy,
Schowaj się za nie jako za strunami
Harfy ojcowskiej... niechaj przez warkocze
Twych koralowych ust dotknę ustami...
LILLA WENEDA
O, nie! jak prosty gołąb ja się rzucę
Na wasze łono... kochajcie mnie, bracia,
Bo mi na świecie źle, ciemno i smutno. . .
Lecz to zwyczajna powieść - bądźcie zdrowi.
Jeśli zapyta o mnie jakie echo,
Mówcie: umarła.
Odchodzi.
LELUM
Bracie mój - słyszałeś?
Ona ma umrzeć...
POLELUM
Całe piekło we mnie.
Nie więcej czułem, gdy topór okropny
Kręciłem w ręku przeciw ojca głowie,
Jak teraz, słysząc wasze szczebiotanie,
Dzieci niedoli. Nie martw się, za trzy dni
Wszyscy będziemy niczym.
LELUM
O! Polelum,
Ty po mnie żywy zostaniesz.
POLELUM
Po tobie?
LELUM
Dlatego ciebie tak nazwała wróżka:
Gdy Lelum skona, żyć będziesz po Lelum.
POLELUM
Ja zadam kłamstwo wróżbie - ja nie będę 
Z waszymi groby żył w kraju niewoli.  
Świadczę się tobą, słońce, jeśli kiedy 
Ujrzysz mnie żywym na brata kurhanie:  
To natęż tak twe oczy, światła Boże,  
Aż mi zapalisz włos na tej bezwstydnej 
Głowie, co mogła wszystko, wszystkich przeżyć.  
Próżno los wróży, że będę ostatnim,  
Ostatnią będzie tu jaka kobieta 
Albo rzecz jaka żywa jeszcze słabsza,  
Monstrum, któremu Bóg nie dał w rozpaczy 
Władzy skonania - to będzie ostatnim.  
Słońce zapłoni się jakby zhańbione,  
Że nie ma komu świecić, tylko gadom 
I tym, co umrzeć jak ludzie nie śmieli.  
Chodź - wróżka powie nam, jak mamy skonać.  
Wychodzą.  

Scena IV

Sala w zamku Lecha.
Gwinona, rycerze, Gryf. 

GWINONA
Tak być nie może, nie, tak być nie może.  
Z tym starcem trzeba skończyć... przyprowadźcie  
Króla Derwida i z mego pokoju 
Przynieście harfę. Klnę się wam na duszę,  
Że ta dziewczyna cierpi pomięszanie;  
Lub pomięszanie cierpi, lub fałszywa;  
A w jej białości tyle jest kolorów
Jako na szyi gołębia... harfiarka!
Dumna, że czoło mi stawi... żebraczka!
Otóż mój człowiek.
Derwid, wprowadzony przez rycerzy, staje przed królową... przy nim stawiają harfę.
Postawcie go tutaj.
Bliżej przy harfie postawcie. Człowieku!
Widzisz, że wolę mam żelazną - słuchaj: :
Błysnął ci topór synowski nad głową,
Ale miał litość nad tobą i synem
I tylko trochę urąbał warkocza,
A głowę dla mnie zostawił nietkniętą. . .
Widzę w tym jednak czarodziejską sprawę,
Topory wasze muszą mieć na ostrzu
Synowskie oczy, harfy - córek serca: :
Ta harfa twoja, dzisiaj postawiona
Przy łożu moim, o każdej godzinie
Nocnej budziła mnie jękiem boleśnym,
Choć nawet wicher nocy ją nie trącił
Ani się ciche dotknęły motyle.
Naucz mnie twego czarodziejstwa, powiedz,
Jak wy nieżywe rzeczy czarujecie?
A z córki twojej uczynię królewnę,
Synowi memu starszemu zaślubię,
Ty będziesz teściem królewica. I cóż?
DERWID
Harfa jęczała! - co mówisz, jęczała?
Przy tobie stojąc jęczała?
GWINONA
Cóż, starcze?
DERWID
Kto słyszał harfy jęk, we trzy dni skona.  
GWINONA
Szalony starzec! - śmiercią mi zagraża?  
DERWID
Ty, ty za trzy dni umrzesz...
GWINONA
Ha?
DERWID
Słyszałaś.  
GWINONA
Nędzarzu!  
DERWID
Trumno! ...
GWINONA
Nieszczęsny!  
DERWID
Śmiertelna! ...  
GWINONA
Mój niewolniku!  
DERWID
Królowa trzydniowa!  
GWINONA
Umarły! ...  
DERWID
Jak pies zachrzypłaś od krzyku.  
GWINONA
Śliny mam dosyć...  
Plwa na starca.
DERWID
O! bogi! o! bogi!
Dajcie mi oczy moje, będę płakał...
GWINONA
Ha! sczerwieniła ci się twarz, harfiarzu.
DERWID
Tyś mię oplwała krwią.
GWINONA
Patrzcie, rycerze,
Ten człowiek królem był! ...
DERWID
Patrzcie, rycerze,
Oto gadzina ta - była kobietą!
GWINONA
Człowiek ten kiedyś miał szacunek ludzki.
DERWID
I ta kobieta miała niegdyś ojca...
GWINONA
Proś w mego ojca imię, toć przebaczę.
DERWID
W imię cię ojca potępiam, przeklinam,
I bogom daję piekielnym za trzy dni...
GWINONA
Za to, żem ciebie zabiła?
DERWID
Że dręczysz.
GWINONA
Ha! więc ty czujesz?
DERWID
Ha! więc ty się cieszysz?
GWINONA
Już nacieszyłam się, teraz zabiję.
DERWID
Ukąsisz tylko i umrę z wścieklizny.  
GWINONA
Lękasz się mego zęba?  
DERWID
Nie, choroby.
GWINONA
Rycerze, proszę, zlitujcie się nad nim.  
To człowiek biedny... to człowiek szalony.  
Harfiarzu! klęknij.  
DERWID
Rzuć tu na podłogę 
Twe czarne serce, pod moje kolana.
GWINONA
Nudzi mię kłótniarz ten. - Daj mu w policzek.  
DERWID
Stój! splamisz ręce, ja mam twarz oplwaną.  
GWINONA
Cóż to, ja sama mam bić tego króla?  
Masz!
Uderza go.
DERWID
Nikczemnico, niech cię Bóg obbali.  
O! serce moje. o!
Mdleje .
GWINONA
Wynieście trupa 
I rzućcie wężom!  
Rycerze wynoszą Derwida.  
Gryfie, ty dopilnuj,
Niech do wężowej wieży rzucą starca.  
GRYF wychodzi.
Głupie, bez serca rycerstwo patrzało,
Gdy we mnie wzbierał gniew; kiedym ja wrzała,
To stali cicho, jak uliczne chłopcy
Sykaniem szczwając psa mojego gniewu.
Milczeli wszyscy. - Gdyby tylko jeden
Na starca słowem uderzył gryzącym
I mej bezsilnej, kobiecej wściekłości
Przyszedł z pomocą: byłabym ostygła -
Lecz nie, milczeli; a jam się rzucała
W przepaść wściekłości, rozkoronowana;
Znienawidzona i nienawidząca;
Z całego serca ich nienawidząca!
Lilla Weneda wchodzi.
LILLA WENEDA
Pani! gdzie ojca mego niosą?
GWINONA
Na śmierć.
LILLA WENEDA
Powiedz, na jaką śmierć ty go skazałaś?
GWINONA
Kazałam rzucić na pożarcie wężom.
LILLA WENEDA
Wężom!
GWINONA
Spójrzałam wczoraj w jedną wieżę,
Która przy zamku stoi zrujnowana; -
Spójrzałam: z gadzin okropne powoje -
Błyszczące, pełne ślin, pną się na ściany;
A w głębokości gniazda wężów leżą,  
Błyskają oczy, wiją się ogony 
I ciągły słychać świst, sykanie, gwary,  
Jak w garnku wrącym - tam - w ciemność okropną,  
W tę sykającą ciemność, w te wężowe 
Błoto, w ten straszny ul kazałam rzucić 
Twojego ojca.
LILLA WENEDA
O! Boże! o! Boże!  
Mój ojciec wężom jest rzucony głodnym?  
Węże nie będą mieć nad nim litości!  
O! więc mi skonać!  
GWINONA
I cóż, gołębico?  
Żadnego teraz ratunku, wybiegu,  
Tu nie pomoże topór twego brata,  
Tu nie pomogą twoje łzy: - pożarty  
I rozszarpany między gadzinami 
Twój stary ojciec.  
LILLA WENEDA
Ta harfa go zbawi.
Chwyta za harfę i wybiega.  
GWINONA
Harfa? Idź z Bogiem, waryjatko smętna,  
Czegoż dokażesz, harfą uzbrojona,  
Przeciwko zemście wężów i kobiety?  
Wychodzi.

Scena V

Sala taż sama.
Lech i Sygoń wchodzą.

LECH
Sygonie, człowiek ten nie jest Salmonem.
Przy uczcie jeden mu dał w łeb talerzem:
Ten człowiek - widząc krew cieknącą z czoła
Zawołał: "Octu! " - Gdyby to był Salmon,
Byłby zawołał: "Szabli! " Wiesz, co myślę.
Już postawiłem go na straży w bramie,
Zmieniwszy zbroją razem nań wpadniemy:
Jeżeli zamiast bronić się jak Salmon,
Będzie o życie błagał na kolanach,
Każę go jak psa powiesić i śćwiczyć.
Goniec wchodzi.
GONIEC
Lechu! nowiny są okropne z pola.
Wenedy znów się rzucają do broni.
Lechon, najstarszy twój syn, zostawiony
Na drugiej stronie Gopła ze stu ludźmi,
Wzięty w niewolą.
LECH
Nie mówić Gwinonie!
Ona miłuje bardzo tego syna.
Każ ostrzyć miecze i naprawiać tarcze
W ostatniej walce dzidami pokłute -
To dobrze, mój Sygonie. Bój zaczęty. -
O! syn mój biedny! - Ale te psy wściekłe
Nie będą śmieli jeńca zamordować? -
Nie mówić tylko nic o tym Gwinonie;
Syna odbiję, nim się ona dowie.
GONIEC
Różne biegają straszne przepowiednie 
O przyszłej walce między Wenedami;  
Wszystkie te wróżby sieje czarownica 
Młoda i piękna, co na łysej górze  
Ma wykopany loch podobny gniazdom
Rzecznych jaskółek.  
LECH
Cóż za wróżby, powiedz!  
GONIEC
Mówią, że wódz ich będzie miał dwie głowy,  
Dwa serca, oczów czworo płomienistych,  
Lecz jeden tylko oszczep, jedną tarczę,  
LECH
Na Boga! ja mu odetnę dwie głowy,  
Ja mu rozrąbię tą szablą dwa serca!  
Lepiej by wyszli, gdyby miał dwie tarcze 
I dwa oszczepy, a mózg tylko jeden.  
GONIEC
Mówią, że walka będzie oświecona 
Błyskawicami.  
LECH
Dobrze, będzie widno.  
GONIEC
Ta czarownica z góry zapowiada,  
Że po tej walce, martwych popiołami  
Nakryta, za rok porodzi mściciela.  
LECH
To przepowiednia nie dla mnie, nie dla mnie -
Nim ten popielnik wyrośnie ohydny,  
Ja będę w grobie, a mój syn na tronie.  
Ale to wszystko są na dzieci strachy:  
I wódz ten z dwóma głowami, i mściciel.  
Dosyć! już ciemno, dosyć już tych bredni!
Bić się będziemy i to jest najlepsza. -
Chodźmy Salmona wyprobować męstwo.
Wychodzą.

Scena VI

Dziedziniec w zamku Lecha.
Ślaz na straży przy bramie. Noc.

ŚLAZ
Trzeba salmoństwo to skończyć - dalibóg!
Salmoństwo moje bardzo niebezpieczne
I różnych rzeczy wymaga - na przykład: :
Odwagi. Gdybym wiedział, że ze zbroją
Spadają na mnie takie obligacje,
Byłbym nie tykał jej... ani tych rzeczy,
Które rycerza są. - Co widzę? Chryste!
Pan mój dawniejszy prosto w bramę dąży.
Wyda się kłamstwo - po radę do głowy. . .
Słychać stukanie do bramy. Ślaz otwiera drzwi i ujrzawszy Świętego Gwalberta
zatrzymuje go halabardą u wejścia.
ŚLAZ
Ktoś ty?
ŚWIĘTY GWALBERT
Domowi temu niosę pokój.
ŚLAZ
A więc nie wejdziesz, my żyjemy z wojny.
ŚWIĘTY GWALBERT
Puść mię do Lecha, puść, mężny rycerzu,
Niech cię Spiritus Sanctus. - O! pohańcze,
Mówię ci, puść mię, bo ci spadnie głowa.
Ty się wielkiemu sprzeciwiasz cudowi:  
Dziś nad jeziorem, równa gołębiowi 
Białością, cała powietrzem tęczowa,  
Z gwiazdy sinymi, matka Chrystusowa
Pokazała się - ukląkłem, a ona:  
"Idź! bo stary Derwid kona,  
Córka jego, mój gołąbek,  
Z bolu umiera. "
Tak mówiąc w tęczy się rąbek 
Owinęła postać święta,  
I uniosła ją anielska sfera 
Z tęczą, z gwiazdami, z tysiącem promieni.  
ŚLAZ 
Czemuś nie nabrał tych gwiazd do kieszeni?  
Mógłbyś zapłacić teraz odźwiernemu.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Zapłacić? święci nic nie płacą.  
ŚLAZ 
Czemu?
ŚWIĘTY GWALBERT 
Bóg daje wszystko temu, kto jest z Bogiem. -  
Ale nie trzymaj mnie przed zamku progiem,
Twój upór sługę mego przypomina.  
ŚLAZ 
Cóż to za człowiek był?  
ŚWIĘTY GWALBERT 
At, łajdaczyna!  
ŚLAZ 
Gdzież jest?  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Już teraz diabeł wziął do piekła.  
ŚLAZ
Już w piekle?
ŚWIĘTY GWALBERT
W piekle.
ŚLAZ
Hum... dobra nowina.
ŚWIĘTY GWALBERT
Miałem łajdaka sługę, skradł mi wszystko
I spalił czaszkę wielkiego olbrzyma,
Z której ja sobie uczyniłem celę,
Tak że w tej czaszce, gdzie niegdyś mięszkały
Bogi Walhalli, teraz się świeciła
Czystość dziewicza w gwiaździstej koronie
I odzywała się czysta modlitwa.
ŚLAZ
To jakiś sługa niewierny?
ŚWIĘTY GWALBERT
Bies sługa!
Teraz ja myślę, że to sam Lucyfer
Podjął się u mnie służby i oszukał.
Lecz nie przełamie diabeł mocy Boga
Ani piekielne pokusy przemogą. -
Jeżeli jeszcze ten diabeł bezwstydny
Jest w ludzkiej skórze, to pod dyscypliną. . .
Lecz zdaje mi się, że to nie był diabeł,
Rycerzu, on był na diabła za głupi.
ŚLAZ
na stronie
Wolałbym, żeby trzymał się był o mnie
Pierwszej opinii. - Ach! Ach! myśl szczęśliwa!
Przemienię tego siwosza w Salmona.
głośno 
Chodź tu, staruszku święty!  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Dzięki Bogu,  
Poganin zaczął już przezierać w światło.  
Nazwał mię świętym - do chrztu niedaleko.  
ŚLAZ  
na stronie
Ja ciebie ochrzczę, dalibóg, że ochrzczę!  
Usalmonuję ciebie.  
głośno 
Przewielebny!
Już noc, Lech teraz śpi.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Pokaż mi drogę.  
Ja go obudzę.  
ŚLAZ 
Pomyśl! - to lew srogi,  
Gotów się rzucić na ciebie i patrzeć.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Więc mi to będzie wieniec męczennika.  
ŚLAZ 
Staruszku, ty masz oczy bazyliszka
W świętym czerepie, mnie oczarowałeś.  
Już gotów jestem zaraz zejść ze straży,  
Choć za to można, jak nic, zgubić głowę.  
Lecz na usługi twoje jestem gotów.  
ŚWIĘTY GWALBERT  
Uczyń to, uczyń, a nagroda w niebie.  
ŚLAZ
Więc mi oddadzą w niebie moją głowę?
Ja wcale innej nie żądam nagrody,
Ja moją głowę bardzo kocham, cenię;
Jeśli przyrzekasz, że jak głowę stracę,
To ją odzyskam: pójdę budzić Lecha.
ŚWIĘTY GWALBERT
Przeczuwasz prawie święte pismo Boże.
Kto tutaj, mówi Chrystus, straci duszę,
A straci dla mnie, to duszę swą zyska.
ŚLAZ
Ale nic Chrystus nie mówi o głowie?
ŚWIĘTY GWALBERT
Głowa jest niczym, gdzie chodzi o duszę.
ŚLAZ
Kiedy nic Chrystus nie mówi o głowie,
To dla mnie wcale nie ma bezpieczeństwa,
Ja wolę głowę niż duszę.
ŚWIĘTY GWALBERT
Nędzniku!
Ja ci dowiodę, że światowe szczęście...
SLAZ
Ty mi dowodzisz. a twój Derwid ginie.
Lepiejże moję zbroję weź na siebie
I postój za mnie na straży, przy bramie,
To pójdę, Lecha obudzę i wrócę.
ŚWIĘTY GWALBERT
Rycerzu, daj mi zbroję i zbudź Lecha.
ŚLAZ
Stójże tu, stary - dzida w ręce prawej
Przeciwko wrogom, tak - hełm na łysinę.
na stronie
O, terazże mu zamknąłem przyłbicę,  
Jeśli otworzy, będzie mądry.  
głośno 
Stój tu...  
Jeśli spytają - ć : "Kto? " - odpowiedz: "Salmon ".  
Ja jestem Salmon - za chwilę powrócę.  
Wykrada się za bramę zamku i ucieka.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
w zbroi, chodząc wielkim krokiem 
Więcże to, Boże, i w rycerskim stanie 
Dobrzy są ludzie, dobrzy, choć poganie.  
Otoż włożyłem rycerską kolczugę;  
Najświętsza Panno, patrz na twego sługę.  
Oto jak rycerz spod twojego znaku,
Jak nowy olbrzym Gedeon w szyszaku.
Trąbą mi teraz tylko walić mury 
I piorunować grzeszniki i króle. -  
Cóż to za zbrojni ludzie z latarniami?  
Lech i Sygoń z latarniami, zbrojno.  
LECH
Tu był na straży Salmon.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Jestem Salmon.
LECH
Sygonie, patrzaj na tego człowieka.  
Jeśli to Salmon, to się znów odmienił.  
To jakiś możny jest czarownik. - Mówisz,  
Że jesteś Salmon; Salmon straci głowę,  
Jeśli się wyda, że nie jesteś Salmon.
ŚWIĘTY GWALBERT
O, nieba! - jestem Salmon.
LECH
Patrz no, Sygoń,
Włos mu wygląda siwy spod szyszaka,
Króciutkie nogi w łapciach spod puklerza,
To jakiś możny diabeł; możny diabeł. -
O, czarowniku! jeżeliś ty Salmon,
Po śmierci w ciało ubrany diabelskie,
To na kawałki potnę twoje ciało,
Aż dusza twoja w ogniu gorejąca
Nie będzie miała w co się ubrać - broń się!
Napada z mieczem.
ŚWIĘTY GWALBERT
O, panie! ja nie Salmon!
LECH
Któż ty taki?
ŚWIĘTY GWALBERT
Nazywają mnie powszechnie Gwalbertem,
Świętym Gwalbertem. Otwórzcie przyłbicę;
Bo ja nie umiem tej klatki otworzyć. . .
LECH
To tak jak tamten... wymówka ta sama.
Nędzniku, wziąłeś na się inną postać;
Przebiegły jesteś... włos ci czarny zbielał;
Jam ciebie chudym widział przed godziną,
Teraz żołądek masz pełny i może
Płonących węgli masz pełny żołądek.
Na Boga! czarów nie będę igraszką. . .
Do mnie, rycerze!
Klaszcze, wchodzi kilku z rycerstwa.
Weźcie tego diabła. -
Sygoń, niech rzucą go wężom, do wieży.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
Święta Maryjo! broń twojego sługi.  
Żołnierstwo wynosi Św. Gwalberta, który krzyczy i wyrywa się.  
Sygoń wychodzi za nimi. -  
Na krzyk starca wbiega Gwinona.
GWINONA
Co to jest za zgiełk? co to są za krzyki?  
LECH
Kazałem wężom rzucić czarownika.  
Ten Salmon, żono, to był zły duch, mocny.  
GWINONA
Węże niegłodne, dziś jadły człowieka.  
SYGOŃ wraca.
LECH
Sygonie! cóż to, powróciłeś blady?  
SYGOŃ 
Panie! powracam znad wężowej wieży.  
GWINONA
I tam widziałeś poszarpane członki 
Człowieka, w paszczy wężowej trzeszczące?  
I tam słyszałeś gadzin smętne świsty?  
I tam widziałeś jęczącą dziewczynę,  
Która nad straszną wieżą nachylona,  
Jak słowik, gdy się na węża zapatrzy,  
Skrzydełek tylko lekkim trzepiotaniem 
Okazywała strach?  
SYGOŃ  
Ja tam widziałem 
Rzecz, która ludzkie przechodzi umysły.  
Przy wieży biała księżycem dziewica
Siedzi, na harfie grająca; a przy niej
W krąg stoją węże, tak wyprostowane,
Jak morska fala wzdęta nad dziewczyną,
Ona te węże czarodziejską pieśnią
Zaczarowane trzyma i spokojne,
Ale już widać, że jej białe ręce
Mdleją na strunach; że się pieśń zakończy
Z życiem harfiarki w głodnych wężów paszczy.
GWINONA
Więc wieża, gdzie ten stary człowiek? ...
SYGOŃ
Pusta.
Spoczywa w głębi i śpi Derwid stary.
Bo wszystkie węże, pieśnią wywabione,
Są słuchaczami córki.
GWINONA
Zwyciężyła!
Dobądźcie z wieży starego Derwida. -
O! głupie węże! o! przeklęte gady! -
Córce odebrać harfę i wypędzić.
Derwida zamknąć w podziemne ciemnice;
Czego nie zrobił wąż, dokażę głodem.
Czy go nakarmi córka, zobaczycie.
SYGOŃ
A z tym Salmonem co zrobić?
LECH
Zamknąć go
W jednym więzieniu z Derwidem - zamorzyć.
Oba są warci zgonu czarownicy.
Wychodzą.
CHÓR DWUNASTU HARFIARZY
O! święta ziemio polska! arko ludu!
Jak zajrzeć tylko myślą, krew się lała.
W przeszłości słychać dźwięk tej harfy cudu,
Co wężom dała łzy i serce dała.
Słuchajcież wy! gdy ognie zaczną buchać.
Jeżeli harfy jęk przyleci z dala -
Będziecież wy, jak węże stać i słuchać?
Będziecież wy, jak morska czekać fala,
Aż ścichnie pieśń i krew oziębnie znowu.
I znów się staną z was pełznące węże?
Aż rzucą was do mogilnego rowu,
Gdzie z zimnych jak wy serc się hańba lęże?
Już czas wam wstać!
Już czas wam wstać i bić, i truć oręże.

AKT CZWARTY

SCENA I

Sala w zamku Lecha.
Lech, Gwinona, Gryf. Wchodzi Lilla Weneda.

LILLA WENEDA
W nie zawiązanej przychodzę koszuli,
Nie niosę chleba, nie mam nic przy sobie,
Lecz wy mnie puśćcie do ojca mojego,
Który od dwóch dni jest morzony głodem.
Ja go zobaczyć chcę tylko przed śmiercią,
Jam go nie mogła zbawić - więc pożegnam.
Dlatego głowę ubrałam w lilije,
W te wodne kwiaty, które u nas kładną
Dziewicom zmarłym na ostygłe czoła.
O! pani! spuść ty ze swojej srogości!
Ja biedna zimne węże rozczuliłam,
I tak się do mnie gady przywiązały,
Że za mną cały kłębek biegł i syczał
Jak pies wyjący smutnie z przywiązania.
I cóż ja winna, że węże wolały
Słuchać mej pieśni niż mojego płaczu?
A żem ja węże zimne rozczuliła,
Dlaczegoż w tobie powiększyłam srogość?
Czy ty zazdrościsz mi, pani, zwycięstwa,
Które mi ojca mego wybawiło?
O! jeśli tak jest, to weź go za ojca,
A ja go będę na śmierć skazywała,
A ty go będziesz bronić - i zwyciężysz,
Bo ten zwycięża tu zawsze, kto broni. -
Lecz nie, ja teraz jestem zwyciężoną,
Mój ojciec pewnie już od głodu skonał;
A ja chcę tylko widzieć jego ciało,
W czoło chcę tylko pocałować zimne;
Powiedzieć jego głuchemu trupowi,
Że go nie mogłam zbawić - lecz kochałam.
O! patrz: koszula moja nie związana,
Nie niosę chleba ani żadnej strawy -
Może się boisz, że jak drzwi otworzę,
To wleci ze mną jaka muszka złota
I ten ją starzec zje? - O, pani moja!
Bóg muchy strzeże od śmierci - ta muszka
Będzie mieć jaką córkę, co ją zbawi.
Ja tylko jedna, ja nie mam nikogo
I nikt się o mnie biedną nie upomni.
O! proszę ja was, każcie wy mnie wpuścić
Do mego ojca głodnego.  
LECH
Gwinona,
Na Boga, te łzy miecz mi rozhartują.  
GWINONA
I ty jej wierzysz? - to są łzy zmyślone,  
Ona dwa razy tak płakała głośno,  
Za te trzy płacze ona się trzy razy 
Odśmieje ze mnie, jeśli ojca zbawi.  
LECH
I cóż ci ludzki śmiech, Gwinono, szkodzi?  
GWINONA
Lechu, śmiech ludzki jest zabójczą bronią,  
Więcej on strącił koron z głów posępnych,  
Niż ci się zdaje: o! śmiech to gadzina,  
Która się w sercu wyśmianego kryje 
I tam go kąsa, kąsa, do krwi kąsa,  
Aż wreszcie siły w człowieku omdleją 
I powie sobie: Jestem zwyciężony.  
Śmiech nas pozbawia zaufania w sobie 
I rodzi niemoc; ja znam takich ludzi,
Z których się żaden żywy śmiać nie waży;  
Ci ludzie mają królestwo nad tymi,  
Którzy są śmiechu ludzkiego poddani.  
LILLA WENEDA
Królowo! Czegoż ty się teraz boisz?  
Czy tu są tacy, co wyśmieją litość?  
Widziałam w twoim sypialnym pokoju 
Okno, którego nigdy nie zamykasz,  
Bo w nim jaskółka uwinęła gniazdo;  
Więc ty masz litość; a czy się kto śmieje,
Że ty masz litość nad jaskółką? - Pani,
Więc ja znalazłam w twoim sercu litość!
Trzebaż być jeszcze, jeszcze nieszczęśliwszą,
Ażebyś ty się, pani, zlitowała?
Więc każ mi wydrzeć te spłakane oczy,
A potem zlituj się nade mną ślepą
I każ mnie wpuścić do ojca ślepego.
O! proszę! proszę! każ mi wydrzeć oczy.
GWINONA
Smutny to żebrak, co grosz wydrze nudą.
LILLA WENEDA
O! będę nudzić, nudzić, aż zezwolisz.
GWINONA
Gryfie, każ wpuścić ją do tej ciemnicy,
Gdzie siedzi ojciec jej, morzony głodem.
Lilla Weneda i Gryf wychodzą.
Lechu! na twoją to zrobiłam prośbę.
Cóż mi tak smutny stoisz i ponury?
LECH
Gwinono, syn nasz w niewoli.
GWINONA
W niewoli?
Mój syn w niewoli? mój Lechon w niewoli?
Nie - ty mię straszysz. - Nie wiesz sam, co mówisz.
On mi się dzisiaj śnił. - O! Boże! Boże!
Na syna mego zgubę pracowałam.
Syn u Wenedów! Lechon u Wenedów!
Lechon - on nie ma takiej córki!
LECH
Żono,
Ja go odbiję.
GWINONA
Trupa ty odbijesz!
O! Lechu, na koń! na koń! na koń, Lechu!  
Wszyscy rycerze! zbierz wszystkich rycerzy!
Jeśli wrócicie żywi bez Lechona,  
Ja się zabiję - będę plwała w oczy!  
Ja się zabiję... Cóż, wy tchórze? na koń!  
Wybiega.
LECH
Niech się wykrzyczy, krzyk nic nie pomoże.  
Dziś za mego Lechona stu trupem położę.  
Wychodzi.

Scena II

Błonie.  
Ślaz wchodzi.  

ŚLAZ 
Moja nieboszczka matula mówiła,  
Że kłamstwem wyjdę na pana - to kłamstwo,  
Co mi matula mówiła o kłamstwie -  
Ergo: jeżeli więc mówiła kłamstwo,  
Powinna była zrobić tym fortunę -  
Umarła goła jak Lazarus - a ja  
Ledwom się kłamstwem nie usalmonował 
Na wieki wieków; to szczęście, że jakoś  
Mojego pana zrobiwszy Salmonem
(Niechaj mu światło wiekuiste świeci),  
Uciekłem z zamku i dobrze się stało;  
Gwalbertus, mój pan, został męczennikiem 
I pod imieniem świętego Salmona
Króluje w niebie, więc dobrze się stało -
Lecz to jest kwestia... quomodo uniknąć
Głodu na puszczy i zrobić fortunę?
Już próbowałem chrześcijańskiej paszy,
Już próbowałem rycerskiego chleba
I zawsze chudy jak słomka... więc ergo,
Pan Ślaz niech rusza do dziczy - rzecz prosta!
Pan Ślaz niech rusza prosto do Wenedów -
W jakim kolorze? - w kolorze Wenedów -
Jako szpieg? - a fuj - nie szpieg, lecz nowiniarz,
Zemsty nowiniarz, blekotnik nowiniarz;
Człowiek ognistej mowy, krwawych zębów
I czerwonego języka - więc ergo,
Gdy zapytają: "Czy widziałeś Lecha? " -
Widziałem. - "A co robi? " - Gdym go widział,
To jadł Weneda z solą. - "A Gwinona? " -
Gwinona we krwi się dziatek kąpała. -
"A cóż się stało z naszym starym królem? " -
A ja pokażę tak, język wywalę
I zamknę oczy: Wasz król est finitus.
"A jego córka? " - A ja łzy jak z wiadra
Popuszczę na to i nic nie odpowiem
Albo odpowiem jakie nowe kłamstwo,
Takie żałośne kłamstwo, że uwierzą
I jeść mi dadzą - za to, żem się spłakał.
Wychodzi.

Scena III

Sala w zamku Lecha.
Lech, Gwinona, rycerze.
LECH
Na Boga! bądźże cierpliwą! na Boga!  
Mój oddział jeszcze z podjazdu nie wrócił.  
GWINONA
Ty gadasz! a tam mój syn roztargany?  
O! straszna! głupia jest cierpliwość twoja!  
Jak nienawidzę w ludziach cierpliwości!  
Często im wcale czekać nie potrzeba,  
Ale dlatego, że ktoś prosi: "Śpiesz się ":  
To oni różne wynajdują zwłoki,  
Aby pokazać wyższość i rozwagę 
I nad palącym się sercem panować.  
Lechu! czy wiesz ty, ile chwil potrzeba,
Aby zabito bezbronnego jeńca?  
Dziwna cierpliwość! okropna cierpliwość!  
O, Lechu! jeśli mój syn biedny zginie,  
To w dzień i w nocy będę ci krzyczała:  
Tyś syna twego zabił cierpliwością!  
Ja wtenczas będę w wyrzutach cierpliwą,  
Cierpliwie będę ci kąsała serce,  
We mnie ty zbrzydzisz cierpliwość - o, kacie!  
O! kacie twego nieszczęsnego syna! ...  
Ach, Boże! daj co gryźć mojemu sercu,  
Bo ja bym teraz serce męża gryzła.  
Ja wiem, co powiem: Lechu! - jesteś tchórzem!  
LECH
Tchórzem nie jestem.  
GWINONA
Więc ojcem nie jesteś!  
Czymże ty jesteś? - kawałkiem żelaza?
LECH
O! tego nadto! - nadto! - Ty dotychczas
Byłaś w domostwie samowładną panią.
Jam ci ulegał, bojący się wrzasku;
Ty napełniałaś mój dom okrucieństwem.
Na Boga! już mi to się wreszcie nudzi.
Rycerzy moich garsteczka maleńka,
Podjazdem i te siły rozerwane;
A ci Wenedzi z dwunastu się krain
Zeszli i całe okrywają pole.
Tam są olbrzymie Scyty, co krew piją
W człowieczych czaszkach, wyznawce Odyna;
Tam. są Lehoni, co na hełmach noszą
Rogi żywemu wyrwane turowi;
Tam jest Mazonów lekkie pokolenie,
Co głowy jako szczygły ubierają
W czerwoną krasę i pomiędzy hełmy
Migocące się niosą pióra pawie;
Nad tymi tłumy dwunastu harfiarzy;
Nad harfiarzami straszna prorokini,
Na samym szczycie ludzkiej piramidy
Błyskawicami gadająca - a ja
Z rycerzy garstką mam wstąpić w mrowisko?
Ja, co te ludy chcę wyciąć do szczętu?
Nie czekać, aż mi w noc błyskawicową
Z nieba lejące pomogą pioruny?
Szalona jesteś - szalona, kobieto!
GWINONA
O! widzę, że już ciebie nie przełamię!
Widzę już! widzę mego syna trupem!
LECH
Syn twój powróci, syn powróci, nie płacz!  
GWINONA
O! jużem ja go teraz opłakała.  
O! rozpacz! rozpacz! ... o! rozpacz! on skonał.  
Lilla Weneda wchodzi bez wianka liliowego na głowie.  
LILLA WENEDA
Królowo! ojca mego nakarmiłam.  
Mój ojciec do mnie należy, królowo!  
Widzisz, powracam bez kwiatów, bez wieńca,  
W lilijach było mego ojca życie;  
Ja życie ojca przyniosłam na głowie,  
Jego zbawieniem ukoronowana.
Nie wierzysz? spytaj każdego Weneda;  
Lilije wodne nas od głodu bronią,  
Ilekroć zboże roku nie dotrzyma.  
Ty nie wiedziałaś, że ten wieniec biały 
Zdziecinniałemu będzie piersią matki,  
Że on go będzie ssał, śmiał się i płakał 
Podnosząc puste powieki do nieba,  
Bogu dziękował za córkę i kwiaty.  
O! teraz ojciec mój! - jam go zbawiła.  
Lechu, słyszałeś, jaki był warunek?  
Nie pozwól, królu, żonie łamać wiary.  
GWINONA
Patrz! patrz! patrz! ona ojca wybawiła 
I tu mię przyszła zagłuszyć radością;  
A kiedy ona mówiła o ojcu,  
To ja nieszczęsna myślałam o synie;  
A kiedy ona lała łzy rozpaczy,  
To ja nieszczęsna krwią płakałam w sercu. -
Weź ojca swego! weź! - ja potrzebuję
Nauczyć teraz was wszystkich litości.
Ja bym głaskała ręką wasze tury,
Prosząc o łaskę ich nad moim synem;
Ja bym szczepiła wasze kwaśne grusze
Miodem litości - a sosen szumowi
Dałabym matki głos, jęki i prośbę.
O, każcie tutaj starca przyprowadzić,
Ja go odeszlę ojcem memu dziecku.
Rycerzy kilku wychodzi.
LILLA WENEDA
Pani! ty dobra jesteś, o! ty dobra.
Już ja nie powiem, żem ojca zbawiła,
Ale że ty mi dałaś mego ojca.
Obaczysz! jak to serce drży z radości
Temu, kto biednym ludziom dopomoże.
Derwid wchodzi i rycerze.
Ojcze, wracamy do nas - ta królowa
Dała mi ciebie. Ojcze, chodź na słońce -
Bądźcie mi zdrowi, królu i królowo -
Chodź, ojcze! - Bądźcie zdrowi! bądźcie zdrowi!
DERWID
Córko! a moja harfa?
LILLA WENEDA
O! królowo!
Widzisz, mój ojciec cały drży z radości.
Aleś ty pewnie, pani, zapomniała,
Że ci nie może dziękować oczyma,
Więc ja za niego leję łzy - i jeszcze
Za ojca mego muszę być natrętną:
Ja ciebie proszę, wróć mu harfę złotą,  
Którą mój ojciec miał od swego ojca;  
O! wróć mu, pani, tę harfę! o, wróć mu!  
GWINONA
Przynieście harfę, którą ja kazałam 
W cedrowej skrzyni uśpić rozpłakaną.  
LILLA WENEDA
Ojcze, ty harfę mieć będziesz.  
DERWID
Oddała? ...  
GWINONA
na stronie do Lecha
Widziałeś, Lechu, gdy wspomniał o harfie,  
To z jego powiek wybiegły czerwone 
Dwie łzy, ogromne łzy - czy uważałeś?  
To były straszne łzy...  
LECH
I cóż, kobieto?  
GWINONA
Co? - nie rozumiesz? ... Córka albo harfa  
Zostanie tutaj zakładnicą - widzisz,  
Ten człowiek musi wybrać między dwoma,  
A ja w zakładzie wezmę rzecz wybraną:  
Rozumiesz? Gdyby nie te łzy czerwone,  
Anibym kiedy była pomyślała,  
Że tu jest wybór.  
LECH
Już widzę, już widzę.  
GWINONA
Milcz.
do Derwida
O, Derwidzie! czy Wenedzi macie
Nienasycone serca? - przed godziną
Wiercony srogim głodem aż do kości,
Byłbyś poprzestał na kawałku chleba. . .
Lecz teraz, w miarę łask, żądania rosną,
Dałam ci wolność, tyś harfy zażądał -
A otrzymawszy wszystko, będziesz mścił się. . .
DERWID
Każ odprowadzić mnie więc do więzienia;
Trupi się nie mszczą.
GWINONA
O! twardy człowieku,
Nigdyż twe serce przede mną nie zadrży?
DERWID
Wyjm je i zobacz.
GWINONA
Ja ci daję wolność...
DERWID
I chcesz tu z króla uczynić żebraka?
Już mię z postaci masz prawie żebrakiem,
Jeszcze chcesz serca mego żebraniny?
Na moje ciało ty liczysz zgrzybiałe?
Na me kolana ty rachujesz drżące,
Że mnie przed tobą powalą? - Nie, jędzo!
Nie! nie! nie! - Córko, daj mi rękę. - Jędzo!
Przed tobą skonam stojąc i zastygnę,
Wtenczas twe dziecko mnie paluszkiem trąci
I padnę - padnę: : - ale pókim żywy,
To jestem równy tobie - król i człowiek.
GWINONA
do wnoszących harfę 
Postawcie przy nim bliżej harfę złotą,  
Niechaj się na niej oprze ręką drugą.  
Stawia harfę przy Derwidzie. Starzec jedną rękę na harfie, drugą kładzie na głowie córki.  
Widzisz, ta harfa równa córce wzrostem,  
A gdyś w niewoli był, obie zarówno 
Płakały - obie jak córki - o! teraz 
Wybierz pomiędzy płaczkami, Derwidzie,  
I niech wybrana idzie z tobą w lasy,  
A druga córka twoja odrzucona 
Ze mną zostanie - i będzie zakładem.  
DERWID
Córko! co ona mówi?  
LILLA WENEDA
Ojcze drogi!
Ta pani harfę ci oddaje złotą.  
DERWID
Tę harfę?  
LILLA WENEDA
Ojcze, harfę.  
DERWID
Już oddała?  
To chodźmy, córko.  
LILLA WENEDA
do Gwinony
Pani, ja powrócę 
I będę twoją niewolnicą. - Ojcze!  
Chodźmy już.  
GWINONA
Harfę porzucasz, Derwidzie? ...  
LILLA WENEDA
Nie mów tak głośno - jam cię zrozumiała.
Okropną jesteś - zlituj się nade mną.
Jeśli mię żywą chcesz mieć, to nie żądaj
Mieć porzuconą przez własnego ojca.
Serce mi pęknie i będziesz tu miała
Trupa, nie córkę; o! bo w moim sercu
Jest tyle złotych strun, jak na tej harfie,
Lecz wszystkie pękną od razu z boleści,
Jednym wyrazem ojcowskim stargane -
I nad nim także litość miej, i nad nim!
Proszę cię, sroga, miej i nad nim litość!
GWINONA
Będzieszli zawsze jak mała ptaszyna
Skrzydełkiem w oczy bić błyszczące węża?
Jeślim wyrzekła - to chcę. Kto mi wzbroni
Spróbować serca ojcowskiego? i tu
Usprawiedliwić siebie, żem je gryzła?
Wytłumacz ojcu sama, czego pragnę.
LILLA WENEDA
O, nielitośna! - Ojcze, ta królowa
Oddaje tobie tylko jedno dziecię.
Ty wybierz sobie dziecko, które śpiewa,
A zostaw dziecko, które tylko płacze -
Ja wiem, że ty mnie kochasz, ojcze drogi,
Lecz nie wybieraj mnie, bo nieszczęśliwy,
Jeżeli zechcesz o nieszczęściu śpiewać,
To znajdziesz we mnie tylko echo płaczu,
A w harfie echo nieśmiertelne. Ojcze,
Wybierz, co kochasz, a to, co odrzucisz,
Kochaj...
DERWID
Niebiosa! - córko, gdzie ty jesteś? ...  
Ja kocham moją córkę. - O, gołąbku!  
Chodź i ślepego prowadź... Córko - prowadź 
I wyjdźmy prędzej stąd. - Córko, a harfa?  
LILLA WENEDA
O! harfa skarzy się, żeś ją opuścił.  
Trąca o struny.  
DERWID
Harfa się skarzy na mnie?  
LILLA WENEDA
Ojcze, jęczy.  
DERWID
Jęczy! - Gdzie moja harfa? - czy to mara,  
Czy to duch mojej harfy rozpłakanej 
Stoi przede mną w promieniach? i skrzydła 
Roztworzył, jakby z płaczącymi jęki 
Już odlatywał da nieba. - Ha! -  
LILLA znów porusza struny.  
I znów.  
Słyszycie? harfa jęknęła - słyszycie?  
O! dajcie, niech ją obejmę w ramiona!  
Dajcie! to córka królów rozpłakana.  
Chwyta harfę, obejmuje i ucieka z nią.  
Gdzie drzwi? - rycerze, gońcie mnie z mieczami!  
O! ja tej harfy nie dam! - Harfy nie dam!
Pada piersią na harfie.  
LILLA WENEDA
Widzicie! ręce pokrwawił na strunach.  
Wstań, dobry ojcze. - O! patrzcie! o! patrzcie!  
Usta położył na strunach, całuje,
A te niedobre struny i niewdzięczne
Usta mu krwawią. - O, struny! o, struny!
Wy nie jesteście córkami. - Królowo,
Widzisz, mój ojciec wybrał; lecz jeżeli
Myślisz ty, pani, że ja teraz płaczę
Dlatego, że mnie ojciec mój porzucił:
O! bądź przeklęta za tę myśl! - To radość
Wyrywa z oczu moich łzy; to radość.
Niechaj nikt ojca mojego nie sądzi.
Dzisiaj karmiony starzec lilijami
Mnie tak całował w usta i we włosy
I do mnie tak się przytulał rozpacznie,
Jak się do harfy odzyskanej tuli.
A że ja płaczę, to tylko dlatego,
Że przypominam ojca pocałunki
W ciemnym więzieniu... i łzy moje głupie
Pytają same serca, czemu płacze.
GWINONA
Odedrzyć starca od harfy!
LILLA WENEDA
podnosząc ojca
Widzicie,
On już łagodny jak baranek.
GWINONA
Starcze!
Syn mój najstarszy, Lechon, syn mój drogi,
Jest niewolnikiem twoim - a ta harfa
W zakładzie, moją będzie niewolnicą,
Aż mi żywego wrócisz syna.
DERWID
Harfa?
Ja stąd bez harfy nie wyjdę.  
LILLA WENEDA
O, pani!
Więc jeszcze raz się rzucę na kolana 
I będę ciebie prosiła ze łzami:  
Oddaj mu harfę... a mnie weź. Czy myślisz,  
Że twego syna, jeśli jeszcze żywy,  
Ten starzec nie da za córkę? O! pozwól!  
Niech tylko mego ojca odprowadzę,  
On ślepy - tylko odprowadzę ojca,  
A sama wrócę; a że ja powrócę,  
To niech ci harfa ta będzie zakładem.  
Ale przysięgnij, że za niewolnicę 
Królewnę harfę wypuścisz z niewoli:  
A gdy przysięgniesz, to ja pewnie wrócę.  
Bo cóż mi teraz życie! cóż mi życie!  
O! ty wiesz sama, że ja pewnie wrócę.  
GWINONA
Jakiż mi zakład z córki niekochanej?  
LECH
Na Boga! dosyć, Gwinona! już dosyć!  
Ta córka warta dziesięciu Lechonów.  
Przysięgam, jeśli z Lechonem powróci,  
To weźmie harfę, Lechona i moje 
Błogosławieństwo; jeśli wróci sama -  
To i tak za nią, przysięgam na bogi!  
Oddasz kawałek płaczącego drewna.  
GWINONA
Słyszysz? jak mówi mój mąż, tak się stanie.  
LILLA WENEDA
Dzięki wam! dzięki! - Ojcze, dziś wieczorem
Harfę ci twoją postawię do grania.
Ty wiesz, ja dotąd nigdy nie skłamałam.
A teraz - o królowie: : do widzenia.
Przyjdzie po harfę Lilla niewolnica. -
Chodź, dobry ojcze.
DERWID
A harfa?
LILLA WENEDA
Ta idzie
Za nami, ojcze.
do Lecha
Szlachetny rycerzu,
W twoim więzieniu został smętny starzec,
Także niewinny.
Odchodzi z ojcem.
LECH
Ha... to ten czarownik. -
Sygonie, każ go wypuścić na wolność.
W ludziach anielstwa tyle, że nie można
Traktować jak psów - wypuścić go z wieży,
A teraz chodźmy stroić się do walki.
Wychodzi.
GWINONA
Połóżcie harfę w skrzyni cedrowej - ta harfa
Dla mnie jest teraz Lechonem. - Nie kładźcie
W tej trumnie z drzewa harfy... bo pomyślę,
Że syn mój drogi Lechon w trumnie leży;
A jeśli stanie się jakie nieszczęście
Z moim kochanym dzieckiem, to przypomnę
Tę harfę w trumnie i będę myślała,
Że sama syna położyłam w trumnie.
Natura może stąd wziąść pochop i te  
Wtrumnienie harfy strasznie naśladować 
Rzeczywistością. - Wynieście ją za mną. -  
Okropny zachód słońca i te mury 
Zdają się krwawe od promieni. - Gryfie,  
Dziś w nocy będzie burza - chmury warczą.  
Wy się będziecie dziś bić ostatecznie.  
Wychodzą.  

Scena IV

Grota wróżki, oświecona czerwonym blaskiem.  
Roza Weneda stoi przy otworze groty i do zachodzącego słońca śpiewa runiczną inwokacją.  
Dwunastu harfiarzy.

ROZA WENEDA
Do krwi, złote słońce! do krwi, słońce!  
Ty, ostatnie słońce, we krwi gaśnij!  
Tu na walkę, wrony! kruki! orły!  
Tu na walkę, psy wyjące smutnie!  
Tu na walkę, chmury z piorunami!  
Tu, szumiące wichry! - słońce, gaśnij!  
Kruki! orły! wichry i pioruny,  
Dajcie hasło! chmury, dajcie hasło!  
Słychać daleki grom.  
HARFIARZ
Grom usłyszał i odzywa się głucho.  
ROZA WENEDA
Do mnie! do mnie! do mnie! tu pioruny!
Tu nad głową moją jak wieniec.  
Niech ja mściwa z was mam włos, pioruny!  
Kiedy wyjdę z groty w krew rozlaną,
Gdy za ojca mego stanę tronem,
Słuchająca jęków i czerwona
W krwi wyziewach, w koronie z błyskawic.
HARFIARZ
Cóż ci mówią wróżby? cóż wyrzekły?
ROZA WENEDA
Człek na człeka jak pies pójdzie wściekły.
Grom czerwony się gryźć będzie z błękitnym.
Krew poniesie z sobą tron Derwida
I król będzie płynął z harfą, z tronem
Jako kawał kry.
HARFIARZ
O! biada! biada!
ROZA WENEDA
Okropniejszą rzecz widziałam blada.
Krew podmyła tron i wzięła z sobą.
Król na tronie włosy rwał i rzucał,
A pioruny je paliły w powietrzu. -
Lecz nie mówcie nic jutrzejszym trupom.
HARFIARZ
Cóż wyrzekły wróżby? powiedz, straszna!
ROZA WENEDA
Wczoraj kości warzyłam na polu,
Mózg gotował się w czaszkach człowieczych
I wilgotna kość jęczała na ogniu.
Słuchająca wrzasku tych umarłych;
Pomazałam krwią zamknięte oczy -
I nagle!
Widmo straszne wyszło z ognia do mnie
I zawiodło mnie na walkę duchów.
Słuchajcie!
Wódz dwie głowy miał: wtem jedna głowa 
Oczy nagle jako trup zawarła,  
Spadła na nią iskra piorunowa;  
I ta głowa smętna, już umarła,  
Jęła smutnie mówić z drugą żywą,  
Aż skry zjadły jak smolne łuczywo 
Rozpłakaną tułowu koronę.  
I spojrzałam w drugą walki stronę,  
Odwróciwszy się jak od gasnącej główni 
Od półmartwej osoby.  
I tam stali ludzie w szyku, równi,  
Równi, zimni, biali jako groby,  
Miecz je walił, gdy piorun był niemy,  
Czasem walił piorun i miecz razem.  
Wtem ktoś cicho wykrzyknął: "Giniemy! " 
I tysięcy sześć - nie tkniętych żelazem -  
Sześć tysięcy bez ducha upadło,  
Jakby je kto struł. - Nadeszłam z nożem -  
Otworzyłam jeden tułów trupowy 
I znalazłam, że w nim serce zbladło 
I tak trzęsło się jak liść olchowy:  
Więc plunęłam temu sercu w usta 
I rozcięłam drugą pierś dla ptaków;  
Lecz znalazłam w niej kłębek robaków 
Zamiast serca. - I pierś trzecią rozdarłam,  
I spojrzałam w nią - lecz była pusta!  
I nie było w niej serca! - Jak chusta  
Zbladłam we śnie i we śnie umarłam 
Widząc, że w niej serca nie było!  
HARFIARZE
Cóż to znaczy?  
ROZA WENEDA
Nad naszą mogiłą
Wzejdzie słońce, lecz nie mówcie ludowi!
Dwunastu wodzów wchodzi do groty. Wszyscy różnie ubrani. Jedni na hełmach turze, drudzy jelenie mają rogi, u innych tylko pióro pawie lub czaple. Pancerze z siatki lub z łuski. Miecze olbrzymie w rękach.
ROZA WENEDA
Oto wodze są. - Cóż, piorunowi?
Wiele ludu?
WÓDZ
Dwanaście tysięcy.
ROZA WENEDA
Pijcie z czaszek tych i bladej śmierci
Urągajcie się pijąc; niech wyje.
WÓDZ
Cóż ci mówiły wróżby?
ROZA WENEDA
Jeśli podczas walki
Ojciec mój z harfą złotą na kamiennym tronie
Zagra pieśń, ową straszną pieśń, od trzech pokoleń
Nie słyszaną: to przy nas zwycięstwo.
WÓDZ
Twój ojciec
I harfa jego złota w niewoli.
ROZA WENEDA
Bez wiary! -
Ojciec mój na tronie czarnym stoi,
Za swą harfą jak za słońcem czerwonym.
Każdy harfy ton, jak rycerz w zbroi
Na rumaku wybiega szalonym;
Jako rycerz duch głos każdy leci
I obbala z rumakami rycerzy.
Ile strun, tyle wężów wybieży 
Z harfy ojca i oczyma zaświeci,  
I skrzydłami ognistymi okręci 
Wojsko Lecha.
WÓDZ 
Gdzież wódz jest dwugłowy?  
ROZA WENEDA
Nie wierzycie mi, ludzie przeklęci?  
Rzućcie czary te w krąg Derwidowy.  
W kręgu trupich głów, wodza postawię.  
WÓDZ 
Nie uwierzym, aż ujrzym oczyma.  
ROZA WENEDA
Ty, co nosisz złote piórko pawie,  
Migocące od pierwszych błyskawic,  
Odwal kamień, ten kamień olbrzyma. -  
Cóż? nie możesz? - Więc dwanaście prawic 
Niech ten kamień odwali - choć ruszy.  
WODZE
Nie możemy.  
ROZA WENEDA
Więc rękami go duszy 
Ja podniosę - i niech idzie do piekła.  
WODZE
Cudy! słowo zaklęte wyrzekła 
I ten kamień wstał.  
Roza Weneda wchodzi, odwaliwszy kamień, do podziemnego lochu i wyprowadza Lelum i Polelum, przykutych za ręce łańcuchem do siebie.  
ROZA WENEDA
I wódz się zjawił.  
Patrzcie! łańcuch, co ręce pokrwawił,
Z dwóch uczynił jednego człowieka. -
Chodź tu między czaszki, wodzu blady,
Bo już piorun niespokojny szczeka. -
Włożę wam zbroję.
Kładzie na czoła braciom dwa hełmy i złączonych razem uzbraja jak jednego rycerza. - Tarcza olbrzymia, na ręku Lelum zawieszona, obu, braci zakrywa. Polelum w prawą rękę, wolną od łańcucha, miecz bierze - Roza Weneda zawieszając tarczę mówi do Lelum.
Ty będziesz bronił swego brata tarczą.
do Polelum
Ty go zakryjesz miecza błyskawicą. -
Biada, kto swego nie dopełni! biada!
Jesteście jednym rycerzem, mścicielem;
A gdy nie będzie was, to jęk żałośny
Przeleci wieki i zwiąże imiona.
Jęk jeden będzie po dwu zgonach waszych;
Po waszych sercach roztrzaskanych w piersi
Jedna zostanie żałość w tej ojczyźnie,
Nie rozróżniona, jako w sercu matki. -
Krwi! krwi ofiarnej!
POLELUM
Weź z mojego łona.
ROZA WENEDA
Tu krwi potrzeba obcej, z niewolnika.
Wchodzi do lochu i wyprowadza na scenę Lechona.
To syn królewski. Patrzcie, jaki blady.
LECHON
Zlitujcie wy się, ludzie, mej młodości!
Ta grota pełna przerażeń i wasze
Twarze są blade i przygotowane
Do zemsty. Wiem ja, że wy macie prawo
Mścić się nade mną i odebrać życie:
Lecz gdyby tutaj była moja matka,  
Królowa dumna i sroga kobieta,  
Ona by was tu przekonała łzami,  
Że ja potrzebny jestem na tym świecie 
Jak słońce, księżyc - jej i wam potrzebny,  
Że wam śmierć moja na nic się nie przyda,  
A życie moje jeszcze może zdać się. -  
Nie zabijajcie mnie, nie zabijajcie!
Król wasz u mego ojca niewolnikiem,  
Za syna swego ojciec odda króla;  
Za mój włos każdy da wam ziemi włokę -  
A patrzcie, jakie ja mam gęste włosy,  
Matka je moja nieraz całowała.  
Czy tu nikt nie ma matki? ... A więc jeszcze 
W sierotach większa być powinna litość.  
ROZA WENEDA
Krwi tej nie wezmę - za podła. Idź jęczyć!  
Wpycha Lechona do lochu.
Czerwieńszą znajdę krew w sercu gołębia.  
Ślaz wchodzi, prowadzony przez dwóch wenedyjskich rycerzy.  
Cóż to za człowiek?  
ŚLAZ  
Ja tu dobrowolnie
Przychodzę, proszę wierzyć - dobrowolnie.  
ROZA WENEDA
Lechitą jesteś?  
ŚLAZ 
O! gdyby nie respekt
Dla was, rycerze, i dla tej mocarki,
Wziąłbym pytanie za obelgę. Mówcie,  
Że ja pies - dobrze; ; mówcie, że ja sowa -
Dobrze; mówcie, że bocian - doskonale! -
Lecz mówić, że ja Lechita! - mnie? - w oczy! -
Gdybym nie mienił to być uchybieniem,
Plunąłbym w oczy temu, kto zapytał,
Czy ja Lechita. - Cóż to? czy mi z oczu
Patrzy gburostwo, pijaństwo, obżarstwo,
Siedem śmiertelnych grzechów, gust do wrzasku,
Do ukwaszonych ogórków, do herbów;
Zwyczaj przysięgać in verba magistri;
Owczarstwo - czy to wszystko mam na twarzy?
Jeśli tak, wodą mię zlejcie gorącą,
Niechaj oblezie ze mnie pierwsza skóra.
ROZA WENEDA
Milcz!
do wen [edyjskich rycerzy ]
Gdzie pojmaliście tego człowieka?
[RYCERZ ]
Dążył od strony Lechitów; i wiele
Okropnych rzeczy w drodze opowiadał.
On widział króla naszego Derwida
Zamęczonego, siostrę twą zabitą.
ROZA WENEDA
do Ślaza
Piekielny, kłamiesz!
ŚLAZ
Klnę się na te czaszki!
Ja sam wrę zemstą, ja sam zemstą płonę...
Dajcie mi w ręce cokolwiek, miecz, rożen,
Pierwszą broń dajcie, a ja mścić się będę....
ślochając
Ten król szanowny! ten starzec sędziwy!
Ta niebotyczna królewna! - miecz dajcie!  
Jeśli potrzeba wodza - będę wodzem;  
Jeśli człowieka tylko trzeba - jestem;  
Jeśli tygrysa - adsum; jeśli księdza -  
Do usług; jeśli Ganimeda - zgoda.  
ROZA WENEDA
Mówisz o zemście? - tu zemsta pod ziemią.  
Bierze nóż i wchodzi do lochu, gdzie Lechon zamknięty.  
POLELUM
Lelum, noc bliska.
LELUM
Umarła - słyszałeś.  
Cicho, mój bracie, zda mi się, że duch jej 
Tu, na łańcuchu, stoi między nami 
I lekką śmierci dłoń na głowy kładnie.  
Czy ty nie czujesz umarłej dotknięcia?  
Ona tak pójdzie z nami w bój okropny 
I serca nasze przejrzawszy do głębi,  
Pogardzi, jeśli serca zadrżą strachem.  
O, Lillo! tobie ślubuję dziś duszę!  
Ducha ty weźmiesz ulatującego.  
O, śmierci! śmierci! krwawej śmierci, Boże!  
Jakże to łatwo być odważnym w boju!  
Nieszczęśliwego Bóg nie zrobi tchórzem.  
Gdzie są harfiarze? niech idą za nami 
Z harfy złotymi! - nie trzeba harfiarzy!  
Umarli lepiej widzą i śpiewają 
Tę pieśń o sercach strzaskanych boleścią,  
O ściętych mieczach i zgasłych nadziejach.  
Oni jedynie wiedzą, ile warte 
Życie człowieka, ile ulatuje 
Ludzkiego szczęścia w czerwonych płomieniach,
Które trzaskają ciało bohatera.
Już o umarłych tylko dbam i Boga,
O nic na ziemi.
Roza Weneda wychodzi z lochu z dymiącym się nożem.
ROZA WENEDA
Patrzcie! nóż czerwony,
W sercu Lechona był... patrzcie, czerwony;
Pomażę sobie brwi tą krwią - zobaczę
Dusze umarłych... i wy zobaczycie...
Tam w szczerwienionej ciemności powinni
Zjawić się krwawi, król harfiarz z dziewczyną -
Lecz kto przemówi do umarłych, skona...
Wchodzi Derwid i Lilla Weneda.
Widzicie! o! widzicie, idą trupy!
Ja wywołałam je spod ziemi - przyszli.
LILLA WENEDA
Przyprowadziłam wam ojca z niewoli.
Oto wasz ojciec.
DERWID
Cóż to? nie poznali?
Posadź mię, córko moja, na kamieniu -
Cóż? - nie poznali!
ROZA WENEDA
Bez harfy przyszedłeś.
DERWID
Niebiosa!
zrywając się
O! ja przyszedłem bez oczów!
Wydarte moje oczy płakać będą,
Jak się dowiedzą o tym. - O ! gadzino,
Czy ty się z harfy mojej urodziłaś,
Że ty mię witasz tak? - Lilla, daj rękę.  
Prowadź mnie dalej.  
LILLA WENEDA
Gdzie, ojcze?
DERWID
Do wężów,  
Które ty pieśnią tak ułaskawiłaś,  
Że mi nie będą gryzły serca.  
LILLA WENEDA
Ojcze!
DERWID
Gadzina córka - gdy mi darto oczy,  
Myślałem, że ta córka wydrze oczy 
I włoży w moją czaszkę swoje oczy:  
A teraz widzę, że mi wydrze serce 
I włoży w swoje piersi puste. - Harfo!  
Ty jesteś harfą bez strun! czarownico!  
Tak witać ojca? Kiedym tu przychodził,  
Skakały na mnie psy wyjąc z radości;  
A ty jako kruk, widząc te czerwone 
Oczy, zaglądasz w nie i głodnym dziobem 
Wyjadasz mi łzy czerwone, ostatnie.  
O! Bogdaj pierwszy z tych piorunów złotych 
Pomścił się za mnie! ...  
ROZA WENEDA
O! Bogdaj mię piorun! ...  
Bo ty bez harfy przyszedłeś, o królu!  
I dziś upadniesz na stos - bez królestwa.  
LILLA WENEDA
Nie, on zwycięży dziś bez młodszej córki.  
Ale przez córkę młodszą dziś zwycięży.. .  
Widzisz, płaczący usiadł na kamieniu
I duma jako stary bocian ślepy.
Bądź ty mu córką! - Niech kto pójdzie za mną
I złotą harfę przyniesie...
ROZA WENEDA
Co mówisz?
Harfę odzyskasz? ... jak?
LILLA WENEDA
Za harfę złotą
Sama się oddam Lechom... i zostanę...
ROZA WENEDA
Więc idź... bo harfa zwycięży...
LILLA WENEDA
O, siostro!
Jeśli chcesz harfy - i mnie pragniesz widzieć
Żywą... Lechona mi daj, niewolnika:
Za mnie królowa wydać obiecała
Harfę - a moje życie da za syna.
ROZA WENEDA
Więc zginęliśmy, bo Lechon zabity.
Do Ślaza
Kłamco ohydny! rzucić go ze skały.
LILLA WENEDA
Nie plamcie wy krwią tej godziny smętnej
I mej śmiertelnej koszuli - ten człowiek
Niech idzie ze mną po harfę.
ROZA WENEDA
Co mówisz?
Ty nie odważysz się wrócić do Lecha.
LILLA WENEDA
O! siostro moja, jam się obeznała
Ze śmiercią; wierzaj, ja wam harfę przyszlę.
Mówisz, że harfa ta wam da zwycięstwo? -  
O! zwyciężajcie i bądźcie szczęśliwi! -  
Klęka przed ojcem.  
Ojcze! błogosław mi - może nie wrócę -  
Ale ci lutnię twoją przyszlę złotą;  
A jeśli jaka struna z najmaleńszych 
Zajęczy, kiedy zagrasz pieśń tryumfu,  
Pomyśl, że struna ci ta przypomina 
Najmłodsze dziecko, i uderz ją ręką,  
Niechaj nie płacze.  
Wstaje i do Ślaza mówi.  
Chodź ze mną, człowieku.  
Chodź! chodź! pójdziemy po harfę.  
Wychodzi ze Ślazem.  
ROZA WENEDA
Zwycięstwo! !  
Ten starzec usnął córki swojej płaczem 
Ukołysany - patrzcie! Cóż jest ojciec! !  
Nieście spiącego na tron Derwidowy!  
Zwycięstwo! Sto serc ludzkich - za zwycięstwo!  
Wychodzą.  
CHÓR DWUNASTU HARFIARZY 
O! ileż trzeba ofiar! ile jęku!  
Nim zemsty straszna noc jak piorun błyśnie!  
Oto zwycięstwa moc w gołąbki ręku,  
Tu wodza rąk dwie bratnich łańcuch ciśnie;  
Tu król, co jękiem harf zwyciężyć mniema 
I głośniej grać - niż mrący ludzie jęczą; ;  
Tu wróżka z krwią na rzęsach stoi niema 
I słucha, jak na mieczach miecze brzęczą;  
I widzi strasznych czynów ludzkich końce,  
Przeczuwa Boży sąd. - A gdy noc głucha,
To z wiary mrących ludziom robi słońce;
Woła piorunów, patrzy, jak biją - i słucha.

AKT PIĄTY

Scena I

Sala w zamku Lecha, oświecona od gęstych piorunów.
Lech, Sygoń, Święty Gwalbert.

LECH
Na koń! straż przednia pierżchła.
ŚWIĘTY GWALBERT
W imię krzyża
Daję-ć zwycięstwo.
LECH
W czyjekolwiek imię,
Biorę, gdy dajesz; jeśli nie dasz, wydrę.
ŚWIĘTY GWALBERT
Każ mi dać konia, bo dzisiejszej nocy
Najświętsza Panna, w celi mej spalona,
Objawi mi się nad najświętszym trupem,
Nad krwią najbardziej Bogu ukochaną.
Każ mi dać konie.
LECH
Ha! pioruny biją,
Jakby się walił świat. - Straż przednia pierżchła.
Hej! miecz Rolanda...
Wchodzi Gwinona w żałobie.
Moja czarna żono -
Siedź w zamku... i każ wieżycom na czole
Położyć gwiazdę z ognia - ile razy 
Pioruny zgasną, a we krwi utonę:  
Wypłynę z koniem ku twemu ogniowi.  
Pocałuj dzieci. - Uśpić je musiało 
Parne powietrze.
GWINONA
Arfon się piorunów 
Lęka i płacze.  
LECH
Czy chor y?
GWINONA
Zalękły.  
LECH
Na koń, rycerze! a ty zamknij okna,  
Żeby nie wleciał tu na miejsce męża 
Piorun czerwony. Lechici, do broni!
Wychodzą wszyscy prócz Gwinony.  
GWINONA
Chodźcie tu, dziewki, bo mi samej straszno!  
Wchodzą dziewice.  
Czy która bajek nie umie? niech gada,  
Bo mi tak straszno jak w śmierci godzinę.  
Wiecie, że mój syn już pewnie nie żyje,  
Ona po harfę ojca nie wróciła; -  
Pewnie nie żyje mój syn! Ale jeszcze 
Ja mam nadzieję. - Ach! jak mi okropnie!  
Wy także wszystkie jesteście strwożone 
Jak białych stado łabędzi. Tej nocy 
Coś okropnego stanie się. - Dziewczęta,  
Idźcie spać - sama zostanę wam strażą.  
Dziewice wychodzą.  
W powietrzu jakiś straszny piorunowy
Zapach i dziwne skargi, i płakanie,
Jakby się skarzył mój syn opuszczony
I wołał: "Matko! matko! matko! " - ha! ha!
Wchodzi Lilla Weneda.
Czy syn mój przyszedł z tobą? -
Lilla [Weneda] odpowiada gestem rozpaczy.
Nie dręcz ty mię,
Ale odpowiedz prosto, że zabity,
A jeśli żyje, odpowiedz, że żyje;
A ja wygryzę twe błękitne oczki
Pocałunkami. - O! powiedz, że żyje.
Lecz jeśli? jeśli mój syn? ...
LILLA WENEDA
Ty okropna....
GWINONA
zbliżając się wściekle, lecz z wolna
Jeśli już? - mój syn - już -
LILLA WENEDA
Przy bramie czeka...
GWINONA
Mój syn!
LILLA WENEDA
Na harfę moją czeka człowiek.
GWINONA
Harfiarko!
Chwyta ją za szyję.
LILLA WENEDA
Pani sroga, ty mię dławisz!
GWINONA
Harfiarko!
LILLA WENEDA
O! o!
GWINONA
Krzycz! krzycz! krzycz! harfiarko!
Zrywa pas i dusi Lillę Wenedę.  
Krzycz uduszona. - A co? - już bez ducha! -  
Do mnie, dziewice! do mnie - trup jest ze mną.  
Wbiegają dziewice.  
DZIEWICA
Jakie to wrzaski?
GWINONA
Co?
DZIEWICA
Tu coś upadło?  
GWINONA
Ten trup.
DZIEWICA
Okropność! okropność! okropność!  
GWINONA
Okropność - to ja udusiłam wstążką -  
Czy się boicie tknąć rękami trupa?  
Ha? ...
DZIEWICA
Uduszona?
GWINONA
Oni mi zabili
Syna. -
DZIEWICA
O! biedne! bielutkie stworzenie!
Cóż ci zawinił biedny gołąbeczek?
Pozwól przynajmniej, że ją ubierzemy
W srebrną bieliznę, w bławatki, w narcysy;
I zaśpiewamy nad umarłą lament.
O! jak te piersi krąglutkie ostygły!
Jak te nóżeczki zimne zbłękitniały!
Pomóżcie, siostry, wynieśmy ją razem
Z tego pokoju, gdzie przez okna czarne
Ciekawe patrzą błyskawice z krzykiem. -
Ostrożnie! nóżki owińcie koszulą! -
Ona się do nas uśmiecha. - Ostrożnie!
Wynoszą ciało Lilli Wenedy.
GWINONA
Gdym ją dusiła, dziesięć matek było
We mnie zamkniętych - teraz przerażona,
Że wszystkie we mnie syczące gadziny
Ucichły - jestem jak trup. - Co uczynię?
Aha - odeszlę Derwidowi harfę.
A sama włożę zbroję... w krew się rzucę...
Wychodzi.

Scena II

Pole przed zamkiem Lecha.

ŚLAZ
stukając do bramy
Hej! hej! czy jest tam kto? czy tu pioruny
Wybiły ludzi? czy się pan odźwierny
Powiesił? hej! hej! - pies wyje żałośnie
Mości psie, proszę, przypomnij królowej,
Że ja tu czekam na harfę... hej! hej! hej! -  
Nikogo - tylko psy żałośnie wyją,  
Jakby tam w kogoś miał uderzyć piorun.  
Hau! hau! - bogdajbyś zdechł! bogdaj cię piorun!  
Hau - hau - czy w panu swoim wąchasz trupa?  
Czy śmierć kościana ci przeszła pod nosem? -  
Brrr, . . aż mi zimno. - Cóż to są za mary?  
Otwiera się brama, wychodzą dziewice w bieli - z pochodniami, niosąc skrzynię od harfy zamkniętą.  
DZIEWICA
Człowieku!  
ŚLAZ 
Jestem.
DZIEWICA
Oto jest w zamknięciu 
Harfa Derwida; odnieś ją i powiedz,  
Że dotrzymuje przysięgi Gwinona.  
ŚLAZ 
Włóżcie mi, proszę, pudło na ramiona,  
Piękne dziewoje.  
DZIEWICA
A śpiesz się, człowieku...  
Wychodzą.  
ŚLAZ 
Pełno teraz po drogach ludzkiego roźcieku,  
A śmierć pod swoję kosę głupich ludzi garnie,  
A pioruny jej świecą z nieba jak latarnie.  
To zaś mój święty Gwalbert zowie światłem wieku. . .  
Wychodzi ze skrzynią na ramionach.  

Scena III

Pole walki. Noc błyskawicowa.
Lech i Sygoń wchodzą.  

LECH
O, mój Sygonie! to walka olbrzymów.
Pioruny przeciw nam; bo tylko słuchaj:
Już przez szeregi na pół wyrąbane
Przelatywałem na wskroś - już oczyma
Sięgałem w same krwawe serce wrogów,
Już byłem wpadał - tam gdzie pod dębami
Starce, pochodnie, harfy zgromadzone
Pod skrzydłem siedzą błyskawic, jak owce
W burzę pod gruszą tulące się wiankiem:
Jużem miał w rękach króla - kiedy nagle
Piorun nad głową moją roztrzaskany
Zabił mi konia.
SYGOŃ
Panie, rzecz straszniejsza!
Spotkałem czarne straszydło dwugłowe -
Spotkałem wodza Wenedów.
LECH
Czy straszny?
SYGOŃ
Wódz ten dwie głowy ma na jednym ciele,
Czasem się obie głowy razem schodzą
I plączą rogi na hełmach ogromne;
Czasem się jedna zaiskrzona ciska
Z wściekłością węża na ludzi - a druga
Patrzy spokojnie i szuka oczyma
Serc w naszych piersiach.
LECH
Za mną! ja go znajdę...
Wybiega.
SYGOŃ 
Włos mi osiwiał - ale tak okropnej 
Nocy za życia mego nie widziałem.  
Chorągwie toną we krwi - jedną piorun  
Zapalił złotym płomieniem i bladość 
Lekkiego ognia rzucił ludziom w twarze...  
Lelum i Polelum wychodzą.  
LELUM
Lech! Lech! Lech!
Wpadają na Sygonia.  
SYGOŃ 
Wodzu ohydny Wenedów,  
Jeśli człowiekiem jesteś, będziesz trupem.  
Biją się.  
POLELUM
Zakręć łańcuchem koło niego - i zwiąż.  
Gdy Polelum walczy, Lelum obiega wokoło Sygonia i okręca mu łańcuch na gardle, tak że Sygoń zostaje powieszony na łańcuchu, który łączy ręce bratnie.  
LELUM
Teraz rozbieżmy się, łańcuch udusi.  
POLELUM
Zacharkał - puść go.  
LELUM
Leży uduszony.  
Odwijają łańcuch, Sygoń się wali trupem.  
Na łuku moim kładź zatrute strzały.  
O! gdyby ojca harfy jęk - o! gdyby 
Jeden jęk tylko harfy Derwidowej,  
A z wszystkich byłyby - o, takie trupy...  
Wychodzą.  

Scena IV

Pole też same.
Lech, Sygoń zabity.

LECH
Sygoń! tu do mnie! Sygoń! znów zabiłem
Ludzi dwunastu, miecz mi się wyszczerbił.
Co widzę! - Stary Sygoń leży trupem?
O! zemsta! zemsta!
Schodzi Święty Gwalbert z krzyżem.
ŚWIĘTY GWALBERT
Jęki króla słyszę.
LECH
Zdejm z niego zbroję i zobacz, gdzie ranny?
ŚWIĘTY GWALBERT
Na ciele żadnej nie odebrał rany,
Lecz ma zsiniałą twarz jak powieszony,
Albo zabity piorunem.
LECH
O! zemsta
Nad piorunami! ...
Wychodzi.
ŚWIĘTY GWALBERT
Biedny poganinie,
Chodź, ja dam tobie pogrzeb chrześcijański.
Wychodzi ciągnąc trupa.

SCENA V

Monument z druidycznych kamieni w lesie.
Derwid na tronie kamiennym, wokoło dwunastu harfiarzy na dwunastu siedzą kamieniach, przy każdym harfa złota i pochodnia w ziemię zatknięta. Roza Weneda stoi za ojcem, na tronie. - Dąb Derwidowy na prawo.
DERWID
Cóż? jeszcze nie ma harfy, a ja słyszę  
Jęki narodu i szelest płynącej 
Krwi. - Jeszcze nie ma harfy - o! bogowie!
Wchodzi Wened ranny.
WENED
Przybiegłem ranny - Lechici nas łamią,  
Lud czeka pieśni.  
DERWID
O, Boże! o, Boże!  
WENED
Ja konam, królu - graj pieśń... ja umieram.  
Pada i kona.
DERWID
wstając na tronie i rwąc włosy 
Pioruny, bijcie we mnie! o! pioruny!
Bądźcie wy królem! a ja będę harfą!  
Królestwo moje to puch jak te włosy,  
Które wiatr bierze z krwią moją wyrwane. . .  
O, wichry! rwijcie mi włosy! o, wichry!  
Lelum i Polelum wchodzą.  
LELUM
Ojcze, giniemy, graj pieśń...  
DERWID
Idźcie skonać,  
Ja nie mam harfy.
ROZA WENEDA
Ustąpcie się wszyscy,  
Już słyszę harfę idącą, już słyszę...  
Uderzcie w tarcze, niech się zejdą wodze!  
Ta pieśń uczyni z nich nieśmiertelniki.
A wszyscy, co ją usłyszą, żyć będą,
A wszyscy, którzy nie usłyszą - pomrą.
Wchodzi Ślaz z harfą w skrzyni.
ŚLAZ
Otom się dobrze wam zasłużył, ludzie...
Przynoszę harfę - gdzie postawić?
ROZA WENEDA
Daj tu...
O dąb oparta królewski, niech czeka...
ŚLAZ
A wam królowa kazała powiedzieć,
Że dotrzymuje przysięgi.
ROZA WENEDA
Precz, wężu!
ŚLAZ
A to i dobrze, schowam się w bagniska.
Odchodzi.
ROZA WENEDA
Królu! zwycięstwo daj twemu ludowi.
Wchodzi wodzów dwunastu z obnażonymi mieczami, wszyscy krwawi.
Oto są wodze i pier> ni godzina. -
Ojcze, przy dębie Derwidowym harfa. . .
DERWID
wstaje z tronu i zbliża się do harfy.
O! jak mi serce drży, czy ja potrafię
W złociste struny uderzyć? ... Już słyszę
Serca bijące w ludziach - gdzie ta harfa? -
Czekajcie! - Jak mi drży serce. - Gdzie harfa?
Już czuję w sobie, że wy zwyciężycie,
Jeżeli duszę w pieśń przeleję całą -
A duszę już mam w rękach, tu - jak piorun,  
Jak piorun całą ją cisnę na struny 
I spiorunuję pieśnią. -  
Dotyka się omackiem skrzyni harfowej.  
Harfa w skrzyni -
Wenedo, otwórz.  
Roza Weneda zdejmuje wieko ze skrzyni harfowej i cofa się, odciągając ojca za rękę. - W skrzyni bowiem zamiast harfy widać umarłą Lillę Wenedę w śmiertelnej koszuli, z wieńcem bławatkowym na głowie...  
Puszczajcie do harfy!
Dlaczego wy mnie trzymacie za szaty?
Dlaczego wstręty czynicie starcowi? -  
Ja jestem pełny ducha! - ja się wyrwę 
I ta pieśń moja będzie nieśmiertelną.  
Wyrywa się z rąk córki i kładzie ręce na twarzy zmarłej Lilli Wenedy.  
Cóż to? ... rzecz jakaś zimna... to nie struny...  
Ja pod palcami mymi czuję trupa. . .  
Co to jest? ... o! to nie harfa... to ciało 
Mojej umarłej córki...  
Chwila milczenia. Roza Weneda chce ojca odprowadzić od ciała zmarłej, starzec nie daje się córce.  
Precz, gadzino!
Tu moja tamta córka... tu, tu w trumnie.  
O! o! umarła! - Czekajcie! czekajcie!  
Bo tu jest także pieśń, te złote włosy,  
Na których będę grał. - Ja ciebie widzę!  
Dzieweczko moja, widzę! - o! ja znajdę 
Twoje usteczka. - O! nie odrywajcie,
Nie odrywajcie wy mnie od niej, proszę!  
Nie odrywajcie.
ROZA WENEDA
Cóż to - nie słyszycie
Tej pieśni z łez królewskich? idźcie skonać!
DERWID
O! o! gołąbek mój martwy! o! martwy!
O! już na wieki martwy.
HARFIARZ
Ojciec płacze.
DERWID
Ja ciebie widzę, córko! - twoja postać
Stoi mi w jamie, tu, powydzieranych
Oczu. - Ja ciebie widzę w grobie głowy.
O! gwiazdeczkami ukoronowana
W pachnącym cedrze, lampo pełna blasku. -
Wychodzisz z rączki otwartymi. - O! o!
Tu! - czy widzicie? tu - śmieje się płacząc. . .
Umarła moja, najmilsza umarła!
Moja jedyna!
ROZA WENEDA
Wiedziałam ja dawno,
Na jaką zwołam was pieśń, potępiony
Ludu przez Boga... już dawno widziałam
Na waszych czołach napisane krwawo
Życie trzydniowe. - Cóż! - czemu tak bladzi?
Któż tu jest kłamcą? los? czy ja? czy rozpacz,
Która nie chcących umrzeć oszukała? -
Gołębie serca! o! jak wam leniwo
Do kończącego wszystko grobu! - Trzeba
Was było wszystkich oszukać i śmierci
Pędzić jak białą trzodę owiec w gardło.
Nie dosyć jeszcze? - o, wy moje włosy
Wyrwane, w garść się wężów przemieniajcie
I dla strupiałych ludzi bądźcie biczem!
JEDEN Z WODZÓW 
Wróżko, przyrzekłaś nam zwycięstwa harfę.  
ROZA WENEDA
Ja ci przyrzekłam? - co? - Chodź tu i patrzaj.  
I ty myślałeś, że więcej jest głosu 
W strunach, niż w trupa niewinnego ciszy?  
Gdzież taka harfa, jak ten trup? Gdzie takie 
Tony żałośne, jak płacz tego ojca,  
Co w rękach córki rozwija warkocze 
I szuka w nich jak w strunach drżących głosu?  
O! przysięgnijcie wy na nią, rycerze,  
Że się pomścicie... resztę zdajcie gromom 
I późnej zemście czasu... przysięgnijcie!  
WODZE
Zaprzysięgamy zemstę... aż do śmierci.  
Wychodzą.  
LELUM
całując zmarłą siostrę 
Na ustach twoich, siostro - zaprzysięgam,  
Że zobaczemy się dziś. O! Lechici! ...  
DERWID
dobywa z zanadrza nóż ofiarny i mówi, przebijając się dwa razy.  
Synowie! o tak - o tak - w Lecha serce...
>Pada martwy.
ROZA WENEDA
Tam stos na prawo. - Weźcie te dwa ciała 
I spalcie razem, a wokoło stosu 
Trzymajcie urny z królów popiołami:  
Jeśliby który Lechita szedł gwałtem 
I chciał ze stosu porwać ciała święte:  
To wy go tymi urny przywalicie.
Harfiarze biorą urny i pochodnie... Czterech zaś kładą na barki ciało Derwida i Lillię Wenedę w skrzyni cedrowej... i wychodzą. Roza Weneda obraca się do Lelum i Polelum i mówi.
Tu na tronowym kamieniu ułożę
Stos z pachnącego drzewa... Czekam na was. . .
Lelum [i ] Polelum wychodzą walczyć, Roza Weneda odchodzi w głąb lasu.

SCENA VI

Pole walki. Noc i burza. Lech wchodzi. 
Złamani! - Tych psów wycinać do reszty!
Cóż to za rycerz? -
Wchodzi Gwinona w zbroi.
GWINONA
Jam się uzbroiła
Mścić się za mego syna! mścić się jeszcze.
LECH
Można ich teraz rąbać jak barany -
Zupełnie ducha stracili ci ludzie.
Stracili ducha o samej północy
I odtąd rąbią ich nasi jak trzodę.
GWINONA
Harfiarza! ja chcę harfiarza!
LECH
Ostróżnie,
Bo przy nim musi być ludzi ostatek.
Gwinona wychodzi. Święty Gwalbert wchodzi.
A ty co robisz?
ŚWIĘTY GWALBERT
Ja chrzczę niedobitych,
Aż mi się matka Chrystusowa zjawi...
LECH
Chciałbym napotkać dwugłownego wodza
I ofiarować życie potworowi,  
Byleby chodził za pługiem.  
Wychodzi.

ŚWIĘTY GWALBERT  
A ja tu
Siądę na kępie. - Kto noc taką widział,  
Ten wie, co waży świat... co warci ludzie. -  
Litośniejszymi są pioruny złote,  
Bo tylko sosnom serca rozdzierają.  
Na toż to matkom dzieci swe hodować,  
Aby z nich były kiedyś takie jatki?  
Każdy trup tyle wart, ile kosztował;  
Spytaj się matki, niech oceni trupa -  
Zlękniesz się... gdybyś zapłacił, co mówi,  
Mogłaby kupić za zmarłego syna 
Żywe królestwo, gdzie są milijony 
Synów i matek...  
Ślaz pokazuje głowę spoza kępy.  
ŚLAZ 
Prześwięty Gwalbercie!  
ŚWIĘTY GWALBERT 
A co tu robisz, Ślazie?  
ŚLAZ 
Grzęznę w błocie.  
ŚWIĘTY GWALBERT 
A jakże ty się tu znalazłeś?  
ŚLAZ 
Święty,  
Wprzód mię wyratuj za uszy - bo tonę...  
A potem twoje zaspokoję uszy...  
ŚWIĘTY GWALBERT
Łajdaku, ty mi spalił celę.
ŚLAZ
Nie ja,
Diabeł ją spalił - jam cię, ojcze, szukał,
Aby się tobie na diabła poskarżyć...
ŚWIĘTY GWALBERT
Dziś odkupienia noc... Gapiu, chodź ze mną.
ŚLAZ
Teraz do śmierci będę księżym sługą.
Wychodzą.

Scena VII

Inna część pola.
Lech wchodzi.

LECH
Zabiłem wodza pół...
Gryf wchodzi.
GRYF
Gdzie Lech?
LECH
Co słychać?
GRYF
Małżonka twoja, panie, leży trupem.
LECH
Zabita?
GRYF
Panie! okropnie zabita,
A tym okropniej, że już lud Wenedów,
Bezbronny, miecze rzucając uciekał...
Kiedy królowa, obaczywszy wzgórze 
I płomień wielki, czerwony, i wieniec 
Czarnych postaci przy płomieniu krwawym,  
Krzyknęła: "Derwid tam być musi stary! " 
I z obnażonym mieczem szła na górę.  
Wtenczas ci czarni, stojący przy stosie,  
Na którym dwoje paliło się trupa,  
Chwycili urny pełne dawnych prochów,  
I na królową, co się skał imała,  
Rzucili z góry straszne popielnice.  
Przybiegłem - ona leżała okryta 
Prochem i ludzi umarłych kościami,  
Z piersią okropnie roztrzaskaną - martwa.  
LECH
Biedne me dziatki - będą pytać o nią.  
Patrzaj - nie mogę teraz płakać - krwawy.  
Nieście do zamku zwłoki nieszczęśliwej 
I każcie obmyć z ludzkiego popiołu.  
Wychodzą.  

Scena VIII

Monument druidyczny. - Stos ułożony w miejscu, gdzie stał tron Derwida.  

ROZA WENEDA
sama
Już lud wyrżnięty i ustaje burza.  
Przed chwilą tu był król, ludzie, pochodnie;  
Teraz dwanaście tych pustych kamieni,  
I tak na wieki już! i tak na wieki!  
Wchodzi Polelum, niosąc na rękach ciało zabitego brata, jeszcze przykute doń łańcuchem.
I cóż - nie mówisz nic do mnie, Polelum?
POLELUM
O, patrz! zabity brat na piersiach mi śpi.
ROZA WENEDA
Czy rozciąć łańcuch między wami dwoma?
POLELUM
Nie rusz łańcucha. - Gdzie stos dla umarłych?
ROZA WENEDA
Masz zgliszcze - burza zgasiła pochodnie.
POLELUM
Poszukaj ognia.
ROZA WENEDA
Ogień dadzą chmury.
Polelum wchodzi na stos z trupem brata.
POLELUM
Jam gotów - pieśnią zawołaj piorunów. -
O! śpij na piersiach moich, bracie blady.
Wszystko skłonione do snu na tym świecie. -
Wróżko, zawołaj piorunów! jam gotów. . .
ROZA WENEDA
Podnieś do nieba rękę z ręką trupa.
Wołajcie oba gromów łańcuchami.
Wchodzi Lech.
LECH
Stójcie, poganie, przynoszę wam życie!
Wchodzi Święty Gwalbert.
ŚWIĘTY GWALBERT
Stójcie, poganie - przynoszę wam wiarę!
POLELUM
Życie i wiarę! - Boże! patrzaj z nieba
Na tych dwóch ludzi przed stosem Weneda 
Konającego - patrzaj na tych ludzi 
I pomyśl, jakim ty dajesz stworzeniom 
Chwilę tryumfu i urągowiska?  
I przy szli, kiedy mój lud cały skonał!  
I przyszli, kiedy mój brat już nie żyje!  
I przyszli, kiedy niebo oświecone 
Łunami stosów, gdzie się palą trupy!  
I tu mi dają życie. O! stworzenia!  
Czuję nad wami w sercu wielką litość 
I wielką wzgardę! O! nie pozwól, Boże,  
Aby grobowiec mój był na tej ziemi,  
Gdzie oni żyją. - Chmury! czarne chmury,  
Co uciekacie znad trupiego pola,
Ostatnie niecąc pioruny - o, chmury!  
Podnoszę do was tę rękę w łańcuchu,  
Z tą drugą ręką mego brata trupa;  
Obie te ręce i ten łańcuch proszą  
O piorun jasny, litośny, ostatni. . .  
Cóż! nie słuchacie? - Więc tą ręką trupią  
I tym łańcuchem wyzywam do walki 
Was, napełnione piorunami burze,  
Aż prośbą piorun wasz nie wywołany 
Wydrę przekleństwem.  
Piorun bije w stos i drzewo zajmuje się złotym płomieniem. Lelum i Polelum nikną w blasku. - Powoli nad gasnącym stosem ukazuje się postać Bogarodzicy.  
ŚWIĘTY GWALBERT  
pokazując na zjawienie 
Ave, Nieśmiertelna!  
LECH
Cudowne widmo w obręczu z płomyków.
ROZA WENEDA
wchodząc na stos zagasły grzebie w popiołach, znajduje łańcuch próżny, którym przykuci byli do siebie Lelum i Polelum, i rzucając go pod stopy Lecha mówi. 
Patrz, co zostało z twoich niewolników.