Honore de Balzac

KUZYN PONS

Konwersja: Nexto Digital Services

KUZYN PONS

Honoriusz Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński Boy

W październiku roku 1844, około trzeciej po południu, jegomość liczący lat sześćdziesiąt, ale wyglądający na więcej, szedł bulwarem des Italiens, z nosem jak gdyby chwytającym wiatr, uśmiechnięty obłudnie niby kupiec, który zrobił doskonały interes, lub młody człowiek, kiedy rad z siebie wychodzi z buduaru. Jest to w Paryżu u mężczyzny najwyższy znany stopień zadowolenia z siebie. Widząc z dala tego starca, osoby, które wysiadują tam co dzień na krzesłach, oddając się rozkoszy obserwowania przechodniów, przybierały ów typowy paryski uśmiech, który wyraża tyle ironii, szyderstwa lub współczucia, ale który, aby zakwitnąć na twarzy paryżanina oswojonego ze wszystkimi możliwymi widowiskami, wymaga niezwykłej zaiste osobliwości.

Jedno słowo pozwoli zrozumieć i wartość archeologiczną tego człeczyny, i przyczynę uśmiechu, który powtarzał się jak echo we wszystkich oczach. Pytano Jacka, aktora sławnego ze swych konceptów, gdzie daje robić owe kapelusze, na których widok teatr pęka ze śmiechu: „Ja ich nie daję robić, ja je przechowuję"! — odpowiedział. Otóż wśród miliona aktorów składających wielką trupę Paryża zdarzają się tacy bezwiedni Jackowie, którzy przechowują wszystkie minione śmieszności i którzy zjawiają się niby wcielenie całej epoki, aby Was napełnić nagłym weselem w chwili, gdy się przechadzacie przetrawiając jakąś gorzką zgryzotę, np. zdradę eks przyjaciela.

Dzięki pewnym szczegółom zachowującym wiernie modę z roku 1806 przechodzień ów przypominał Cesarstwo, nie tracąc jednak zbytnio karykaturą. Dla obserwatorów odcień ten daje owego rodzaju zjawiskom osobliwy smaczek. Ale wszystkie te szczegóły wymagały uwagi i bystrości wytrawnych bulwarowych spacerowiczów; aby wzbudzić śmiech już z daleka, przechodzień musiał uderzyć jakąś potwornością, walącą — jak to mówią — pałką w łeb; czymś takim, co silą się wymyślić aktorzy, aby zdobyć sukces od pierwszego zjawienia się na scenie. Otóż ten chudy i suchy starzec nosił orzechowy Spencer na zielonkawym fraku z białymi metalowymi guzikami!...

Człowiek w Spencerze w r. 1844 to, pojmujecie, coś tak, jak gdyby Napoleon raczył zmartwychwstać na dwie godziny. Spencer, jak to wskazuje sama nazwa, wymyślił jakiś lord, dumny zapewne ze swej zgrabnej figury. Przed pokojem w Amiens Anglików rozwiązał problem wierzchniego okrycia nie obciążonego ową ohydną pelerynką, która dogorywa dziś na plecach starych dorożkarzy; że jednak zgrabna talia jest czymś dość rzadkim, moda Spencera dla panów, mimo że przyszła z Anglii, miała we Francji jedynie przelotny sukces. Na widok Spencera ludzie liczący cztery lub pięć krzyżyków ubierali w myśli tego jegomościa w buty ze sztylpami, w kaszmirkowe, pistacjowe spodnie z kokardkami, oglądali samych siebie w szatach swej młodości! Stare damy przypominały sobie swoje tryumfy! Co się tyczy młodych ludzi, ci zadawali sobie pytanie, dlaczego ten stary Alcybiades uciął ogon swemu paltotowi. Wszystko tak dobrze harmonizowało z owym Spencerem, że nie zawahalibyście się nazwać tego przechodnią człowiekiem empire, tak jak się mówi meble empire; ale symbolizował on Cesarstwa jedynie dla tych, którzy znali, bodaj de visu, ową wspaniałą i wielką epokę; wymagał bowiem pewnej ścisłości wspomnieli co do mód. Cesarstwo jest już tak daleko od nas, że nie wszyscy umieją je sobie wyobrazić w jego galo-greckiej rzeczywistości.

Kapelusz, zasunięty w tył, odsłaniał prawie całe czoło z owym odcieniem junactwa, jakie urzędnicy i inni cywile starali się wówczas przeciwstawić junactwu wojskowych. Był to zresztą okropny jedwabny cylinder za czternaście franków, na którego rondzie długie i szerokie uszy odcisnęły białawe ślady, na próżno zwalczane przez szczotkę. Jedwabna materia — źle przylegająca, jak zawsze, do tekturowej formy — marszczyła się tu i ówdzie i zdawała się dotknięta trądem, na przekór dłoni opatrującej ją co rano.

Pod tym kapeluszem, wyglądającym tak, jakby miał zlecieć z głowy, widniała jedna z owych arcyuciesznych fizjonomii, jakie tylko Chińczycy umieją wymyślać dla swoich figurek. Ta szeroka twarz, pocętkowana jak durszlak, pomięta niby rzymska maszkara, była zaprzeczeniem wszystkich praw anatomii. Wzrok nie wyczuwał w niej żadnego, rusztowania. Gdzie rysunek wymagał kości, tam skóra tworzyła galaretowate pomosty; gdzie zaś zwykle w twarzy bywają wklęsłości, tam widniały nalane guzy. Nad tą pocieszną twarzą, spłaszczoną jak dynia i osmu-coną parą szarych oczu, nad którymi dwie czerwone linie zastępowały brwi, górował nos godny don Kiszota, tak jak złom skały góruje nad równiną. Nos taki wyraża — jak to Cervantes musiał zauważyć — wrodzoną skłonność do szczytnego poświęcenia, wyradzającą się w naiwność. Brzydota ta o charakterze na wskroś komicznym nie budziła wszakże śmiechu. Bezmierna melancholia wyzierająca . z bladych oczu nieboraka powściągała drwiny i mroziła żarcik na ustach. Przychodziło na myśl, że natura wzbroniła temu poczciwcowi wynurzeń miłosnych pod grozą rozśmieszenia kobiety lub też osmucenia jej. Francuz milknie wobec tego nieszczęścia, najokrutniejszego dlań ze wszystkich: nie móc się podobać!

Człowiek ten, tak upośledzony przez naturę, ubrany był tak, jak się ubierają ubodzy a przyzwoici ludzie, do których bogacze starają się dość często upodobnić. Na trzewikach miał kamasze skrojone wzorem kamaszy gwardii cesarskiej, co mu zapewne pozwalało rzadko zmieniać skarpetki. Czarne sukienne spodnie były mocno zrudziałe i wytarte na szwach, co zarówno jak ich krój cofało datę ich nabycia o trzy lata wstecz. Obszerne te pantalony dość licho skrywały chudść, wynikłą raczej z natury niż z pi tagorejskiego trybu życia; zmysłowe bowiem usta o grubych wargach ukazywały w uśmiechu białe zęby, godne rekina. Kamizelka szalowego kroju, również sukienna i czarna , ale kryjąca pod spodem drugą, białą, spod której wyglądał, jako trzecia kondygnacja, rąbek czerwonego trykotu, przywodziła na pamięć pięć kamizelek Garata. Olbrzymi biały, muślinowy krawat, którego pretensjonalny węzeł zawdzięczał swój początek jakiemuś elegantowi z r. 1809, piętrzył się pod brodą tak, że twarz tonęła w nim jak w przepaści. Pleciony jedwabny sznureczek udający włosy odcinał się na koszuli i chronił zegarek od nieprawdopodobnej kradzieży.. Uderzająco schłudny zielonkawy frak liczył jakieś trzy lata więcej od spodni,; ale czarny, aksamitny kołnierz i białe, metalowe . guziki, widocznie świeżo zmienione, świadczyły o dbałości o siebie, przechodzącej już w pedanterię.

Ten sposób noszenia kapelusza, potrójna kamizelka, olbrzymi krawat, w którym tonął podbródek, kamasze, metalowe guziki przy zielonkawym fraku, wszystkie te ślady Cesarstwa harmonizowały ze zwietrzałym zapachem zalotności „incroyablów"; było coś drobiazgowego w fałdach, coś poprawnego i suchego w całości, co trąciło szkołą Davida i chudymi mebelkami Jacoba. Na pierwszy rzut oka można było zresztą poznać człowieka dobrze wychowanego, będącego pastwą jakiegoś tajemnego nałogu; jednego z owych drobnych rentierów, których wydatki są tak ściśle określone miernością dochodu, że zbita szyba, rozdarte ubranie lub plaga dobroczynnej kwesty rujnują na cały miesiąc fundusz ich drobnych przyjemności. Gdybyście tam byli, zapytalibyście samych siebie, czemu uśmiech ożywia tę pocieszną twarz, której zwyczajny wyraz musiał być smutny i zimny, jak u wszystkich ludzi nękanych pokątną walką o codzienne potrzeby życia. Ale widząc macierzyńską troskliwość, z jaką ten szczególny starzec trzyma w prawej ręce pod lewą połą Spencera i surduta jakiś widocznie cenny przedmiot i chroni go od nieprzewidzianych zderzeń; widząc zwłaszcza tę przejętą , minę, jaką przybierają ludzie nie mający nic do roboty, obarczeni jakimś zleceniem — posądzalibyście go, że odnalazł może pokojowego pieska jakiejś margrabiny i że ze skwapliwą galanterią człowieka z epoki Cesarstwa odnosi w tryumfie zgubę uroczej sześćdziesięcioletniej damulce, która nie umiała się jeszcze wyrzec codziennej wizyty swego adoratora. Paryż jest jedynym miastem w świecie, gdzie widuje się podobne sceny; one to czynią z bulwarów ' ustawiczny teatr, grany przez Francuzów gratis, przez, samą miłość sztuki.

Wnosząc z postaci tego kościstego człowieka, mimo jego wyzywającego spencera, trudno byłoby odgadnąć w nim artystę: pojęcie, które — dość w tym podobne do przywileju paryskiego ulicznika — budzi w wyobraźni mieszczuchów odzew rubasznej wesołości. A jednak przechodzień ten, był laureatem, autorem „Kantaty" nagrodzonej pierwszą nagrodą Instytutu w epoce, gdy wskrzeszono Akademię Rzymską. Słowem, był to pan Sylvan Pons, autor sławnych piosenek kwilonych przez nasze matki, autor paru oper grywanych w latach 1815 i 1816, wreszcie kilku nie wydanych partycji. Godny ten człowiek kończył swój zawód jako dyrygent orkiestry w bulwarowym teatrzyku. Był, dzięki swej urodzie, nauczycielem muzyki w kilku żeńskich pensjonatach, a gaża i lekcje.

Akademia Rzymska — mowa o założonej w r. 1666 Akademii Francuskiej w Rzymie, zamkniętej przez Konwencję w 1793 r, a wskrzeszonej w dwa lata później. Laureaci jej konkursów, urządzanych w Paryżu, uzyskiwali wyjazd do Rzymu na kilkuletnie studia z zakresu sztuk pięknych w Akademii stanowiły cały jego dochód. Biegać za lekcjami w tym wieku!... Ileż tajemnic kryje się w tej tak mało romantycznej sytuacji! Ostatni właściciel Spencera obnosił tedy coś więcej niż symbole Cesarstwa; nosił także wielką naukę, wypisaną na jego trzech kamizelkach. Pokazywał gratis jedną z licznych ofiar opłakanego i zgubnego systemu zwanego konkursem, który panuje jeszcze we Francji po stu latach bezużytecznej praktyki. Tę tłocznię inteligencji wymyślił Poisson de Marigny, brat pani de Pompadour , mianowany około r. 1746 dyrektorem Sztuk Pięknych. Otóż spróbujcie policzyć na palcach genialnych ludzi, których od stu lat wydali laureaci! Przede wszystkim nigdy żaden wysiłek rządu ani szkoły nie zastąpi cudów przypadku, które tworzą wielkich ludzi. Jest to ze wszystkich tajemnic poczynania najbardziej niedostępna naszej ambitnej nowoczesnej analizie. Następnie, co byście pomyśleli o Egipcjanach, którzy, jak słychać, wynaleźli piece do wylęgania kurcząt, gdyby tymże kurczętom natychmiast nie dostarczyli pożywienia? Tak wszakże postępuje Francja, która stara się wydać artystów przy pomocy cieplarni konkursu; skoro zaś raz uzyska tym mechanicznym systemem rzeźbiarza, malarza, rytownika, muzyka, troszczy się o nich nie więcej, niż dandys troszczy się wieczorem o zwiędły kwiatek w butonierce. Okazuje się, iż człowiekiem utalentowanym jest Greuze albo Watteau, Felicjan David albo Pagnest, Gericault albo Decamps, Auber albo Dawid d'Angers, Eugeniusz Delacroix albo Meissonier, ludzie nie dbający o medale i rosnący w szczerym polu, w promieniach niewidzialnego słońca zwanego Powołaniem.

Wysłany kosztem państwa do Rzymu po to, aby został wielkim muzykiem, Sylwan Pons przywiózł stamtąd zamiłowanie do starożytności i do dzieł sztuki. Znał się doskonale na wszystkich tych przedmiotach, arcydziełach ręki i myśli, które od niedawna objęto popularnym mianem antyków. Ten syn Euterpy  wrócił tedy do Paryża około r. 1810 jako zaciekły zbieracz, obładowany obrazami, posążkami, ramami, rzeźbami w kości słoniowej i drzewie, wszelką emalią, porcelaną, eta, które w czasie jego pobytu w Akademii pochłonęły prawie cały spadek po ojcu, licząc w to zarówno koszty nabycia, jak i przewozu. W ten sam sposób zużył spadek po matce w podróży po Włoszech, jaką podjął raz jeszcze po tych trzech latach spędzonych w Rzymie z urzędu. Chciał swobodnie zwiedzić Wenecję, Mediolan, Florencję, Bolonię, Neapol, pędząc kolejno w tych miastach żywot marzyciela, filozofa, z beztroską artysty, który w dalszym życiu liczy na swój talent, tak jak dziewki liczą na swą urodę. W czasie tej wspaniałej podróży Pons był szczęśliwy tak, jak może być szczęśliwy człowiek pełen serca i delikatności, któremu brzydota wzbroniła powodzenia u kobiet (wyrażenie uświęcone w r. 1809) i dla którego sprawy ziemskie zawsze były poniżej ideału, jaki sobie stworzył. "W końcu pogodził się z tym rozdźwiękiem między rzeczywistością a tonem jego duszy. To żywe i czyste poczucie piękna, przechowane w jego sercu, stało się zapewne źródłem owych sprytnych, lekkich, pełnych wdzięku melodii, które zyskały Ponsowi rozgłos między r. 1810 a 1814 we Francji.

Wszelka reputacja, wspierająca się na powodzeniu, na modzie, na przelotnym kaprysie Paryża, wydaje takich Ponsów.

Ni ma kraju, który by był tak surowy dla wielkich rzeczy, a tak lekceważąco pobłażliwy dla małych! jeżeli Pons, zalany niebawem falami harmonii niemieckiej i twórczości Rossiniego , był jeszcze w r. 1824 kompozytorem miłym i znanym z kilku ostatnich piosenek, osądźcie, czym mógł być w r. 1831! Toteż w 1844, w roku, gdy rozpoczął się jedyny dramat tego pokątnego żywota, Sylwan Pons spadł do wartości przedpotopowego rupiecia; wydawcy muzyczni nie wiedzieli o jego istnieniu, mimo że za mierną cenę sporządzał muzykę do tej lub owej sztuki w swoim teatrze i w sąsiednich teatrzykach.

Starowina oddawał zresztą sprawiedliwość głośnym mistrzom naszej epoki; piękne wykonanie natchnionego utworu wyciskało mu łzy z oczu; ale umiłowanie to nie dochodziło do punktu, w którym graniczy z manią, jak u hoffmannowskiego Kreislera. Nie okazywał nic na zewnątrz, rozkoszował się w samym sobie,' jak zjadacze haszyszu albo fakirzy.. Zmysł podziwu, zrozumienia, ta jedyna własność, przez którą pospolity człowiek staje się bratem wielkiego poety, jest tak rzadka w Paryżu, gdzie wszelkie idee podobne są podróżnym popasającym w gospodzie, że powinna zjednać Ponsowi pełne nasze uznanie.

Fakt jego niepowodzenia może się wydać dziwny; on sam wszelako przyznawał się prostodusznie do swych słabizn w zakresie harmonii; zaniedbał naukę kontrapunktu; jakoż nowoczesna instrumentacja, spęczniała nad miarę, wydała mu się czymś niedostępnym, w chwili gdy przuczywszy się byłby się mógł utrzymać w rzędzie nowoczesnych kompozytorów i zostać nie Rossinim, ale Heroldem. "Wreszcie w rozkoszach zbieracza znalazł tak lube . odszkodowanie za bankructwo sławy że gdyby mu trzeba było wybierać między posiadaniem swoich osobliwości a sławą Rossiniego, Pons — któż by dał wiarę? —wybrałby swoje ukochane zbiory.

Stary muzyk trzymał się zasady Chenavarda, uczonego zbieracza cennych rycin, który twierdzi, że Ruysdael, Hobbema,

Hołbein, Rafael, Murillo, Greuze, Sebastian del Piombo, Giorgione, Albrecht Durer    mogą sprawić przyjemność o tyle, o ile, sztuka w sztukę, kosztowali nie więcej niż pięćdziesiąt franków. Pons nie uznawał kupna powyżej stu franków. Aby dał za coś pięćdziesiąt franków, przedmiot musiał być wart trzy tysiące! Najpiękniejsza rzecz, o ile kosztowała trzysta franków, przestawała dlań istnieć. Sposobności były rzadkie, ale Pons posiadał trzy warunki sukcesu: nogi jelenia, czas próżniaka i cierpliwość izraelity.

System ten uprawiany przez czterdzieści lat, w Rzymie jak i w Paryżu, wydał owoce. Żyjąc od powrotu z Rzymu za jakieś dwa tysiące franków rocznie, Pons ukrywał oczom ludzkim kolekcję arcydzieł, których katalog sięgał bajecznego numeru 1907! Od r. 1811 do 1816, w czasie swojej włóczęgi po Paryżu, wyłowił po dziesięć franków rzeczy, za które dziś płaci się tysiąc lub tysiąc dwieście. Były to obrazy starannie wybrane z czterdziestu pięciu tysięcy obrazów wystawianych corocznie w Paryżu 'na licytacjach; porcelany sewrskie, figurynki skupywane u Owerniaków, owych satelitów Czarnej Bandy, zwożących na swych wózkach cuda z epoki Pompadour.

Zebrał tez szczątki XVII i XVIII wieku, oddając sprawiedliwość wielkim, nieznanym ludziom, chwale szkoły francuskiej, jak Lepautre, Lavallee-Poussin etc. Ci mistrze stworzyli styl Ludwika XV, styl Ludwika XVI; dzieła ich opędzają dziś koszty rzekomej inwencji naszych artystów, wciąż zgiętych nad skarbami Gabinetu Rycin, aby tworzyć rzeczy nowe, będące w istocie tylko zręcznym naśladownictwem. Wiele okazów zawdzięczał Pons owym zamianom, stanowiącym najwyższe szczęście zbieraczy! Przyjemność skupowania, antyków idzie dopiero na drugim miejscu; największa rozkosz to przeszachrowywać je. Pons pierwszy zaczął zbierać tabakierki i miniatury. Obcy w świecie antykwarskim, gdyż nie uczęszczał na wyprzedaże i nie pojawiał się u głośnych kupców, Pons nie znał handlowej wartości swoich zbiorów.

Nieboszczyk Dusbmmerarc! próbował wprawdzie zbliżyć się z muzykiem; ale król antyków umarł nie wniknąwszy do muzeum Ponsa, jedynego, które można by porównać ze słynnym zbiorem Sauvgeota. Pomiędzy Ponsem a panem Sauvageot istniały niejakie powinowactwa. Sau-Vageot, muzyk jak Pons, też niezamożny, postępował w ten sam sposób, za pomocą tych samych środków, z tą samą miłością sztuki, z tą samą nienawiścią do głośnych bogaczy, którzy gromadzą zbiory po to, aby sprytnie współzawodniczyć z kupcami. Tak jak jego rywal, jego współzawodnik, jego konkurent w zdobywaniu tych cudów pracy i ręki ludzkiej, tak samo Pons żywił w sercu nienasyconą chciwość, miłość kochanka do pięknej kochanki; owa odprzedaż w salach przy ulicy des Jeuneurs, przy odgłosie młotka komisarzy, wydawała mu się zbrodnią „obrazy Antyku". Posiadał swoje muzeum, aby się nim rozkoszować każdej chwili. Dusze stworzone dla podziwiania wielkich dzieł posiadają szczytną zdolność prawdziwych kochanków: doznają wciąż równej przyjemności, nie nużą się nigdy, arcydzieła zaś są, na szczęście, wiecznie młode. Toteż przedmiot tulony tak po ojcowsku musiał być jednym z owych skarbów, które unosi się... wy jedni, amatorowie, wiecie, z jaką miłością!

Czytając ten pierwszy zarys biografii każdy wykrzyknie: „Ależ to, mimo swej brzydoty, najszczęśliwszy człowiek na ziemi!" W istocie, żadna nuda, żaden spleen  nie oprze się potężnemu czynnikowi, jakim jest dla duszy wszelka mania. Wy wszyscy, którzy nie możecie już pić z tego, co się zwało po wsze czasy pucharem rozkoszy, postarajcie się zbierać cokolwiek (zbierano wszak afisze!), a odnajdziecie złotą sztabę szczęścia w drobnej monecie. Mania to rozkosz w stanie czystej idei! Mimo to nie zazdrośćcie dobremu Ponsowi; uczucie to wspierałoby się, jak zwykle bywa, na omyłce.

Człowiek ten, pełen delikatności, którego dusza żyła nie słabnącym uwielbieniem dla cudów pracy ludzkiej, owej wspaniałej walki z pracą przyrody, był niewolnikiem tego z grzechów głównych, który Bóg z pewnością karze najmniej surowo: Pons był łakomy. Skromne jego mienie oraz namiętność antykwarska nakładały mu dietę tak przeciwną jego wybrednemu podniebieniu, że stary kawaler rozwiązał tę kwestię chodząc co dzień na obiad do znajomych. Otóż za Cesarstwa było o wiele więcej niż dzisiaj kultu sławnych ludzi, może dlatego, że było ich niewielu i że nie mieli pretensji politycznych. Tak tanim kosztem zostawało się poetą, pisarzem, muzykiem! Pons, domniemany rywal Nikolów, Paerów i Bertonów, otrzymywał wówczas tyle zaproszeń, że musiał je zapisywać w notatniku, jak adwokaci terminy. Pons wypłacał się monetą artysty: rozdawał piosenki, grywał na klawikordzie, przynosił loże do teatru Feydeau , gdzie wówczas pracował; organizował koncerty, przygrywał czasem u krewnych na skrzypcach, gdy młodzi chcieli potańczyć, dziwsi mężczyźni Francji rąbali się w owej chwili z najurodziwszymi mężczyznami koalicji; toteż brzydota Ponsa nazywała się oryginalnością, w myśl wielkiego prawa wyrażonego przez Moliera w słynnej tyradzie Elianty . Kiedy oddał usługę jakiejś pięknej pani, nazywała go czasami „uroczym człowiekiem", ale szczęście jego nigdy nie posunęło się dalej.

W tej epoce, która trwała około lat sześciu, od 1810 do . 1816, Pons nabył zgubnego nałogu smacznych obiadków. Przywykł, że ci, co go zapraszali, starali się go ugościć jak najlepiej: nowalie, najlepsze wina, wety, kawa, likiery; słowem, podejmowali go najwspanialej, jak to bywało za Cesarstwa, gdy wiele domów naśladowało przepych królów, królowych i książąt, od których roiło się w Paryżu. Bawiono się wówczas w królewskość, jak dziś bawią się w parlament, tworząc mnóstwo stowarzyszeń z prezesami, wiceprezesami i sekretarzami: towarzystwa hodowców lnu, wina, jedwabnicze, rolnicze, przemysłowe etc. Doszło do tego, że' szuka się ran społecznych, aby stwarzać towarzystwa mające je kurować! Żołądek, wychowany w ten sposób, oddziaływa nieodzownie na ustrój moralny i psuje go w stosunku prostym do wzrostu swojej edukacji kulinarnej. Rozkosz, przyczajona we wszystkich zakątkach serca, przemawia w nim jak monarchini; wypędza wolę, honor; żąda za wszelką cenę swej strawy. Nikt nie odmalował nigdy wymagań żołądka; umykają się one satyrze, gdyż każdy musi jeść; ale nie można sobie wyobrazić, ilu ludzi zrujnował dobry stół. Kuchnia jest pod tym względem w Paryżu rywalką kurtyzany; jest to zresztą Przychód, którego ta ostatnia jest Rozchodem. Skoro wskutek swego artystycznego bankructwa Pons osunął się z roli gościa do stanu pieczeniarza, nie podobna mu było wyrzec się tych tak smacznie zastawionych stołów dla spartańskiej polewki dwufrankowej garkuchni. Dreszcz go przejmował, niestety! na myśl, że niezależność jego wiąże się z tak wielkimi ofiarami; czuł się zdolny do największych upodleń, byle nadal dobrze żyć, zjadać nowalijki w odpowiedniej porze, wylizywać doszczętnie smaczne dania. Niby pasożytujący ptaszek, który zmyka najadłszy, się do syta, świegocąc piosenkę za całe podziękowanie, tak i Pons znajdował zresztą niejaką przyjemność w tym, aby dobrze żyć na koszt społeczeństwa, które pozwalało mu się wypłacać, czym? Własną osobą. Nawykły, jak wszyscy kawalerowie nienawidzący swego domu i pędzący życie u innych, do owych formułek i komedyj, którymi świat zastępuje uczucia, posługiwał się komplementami niby zdawkową monetą, w stosunku zaś do ludzi zadowalał się etykietkami, nie zapuszczając nigdy ciekawej ręki do wnętrza worka.

Ta faza, dość jeszcze znośna, trwała drugich dziesięć lat, ale jakich lat! Była to dżdżysta jesień. Przez cały ten czas Pons wisiał bezpłatnie u stołu, starając się być użyteczny w domach, gdzie bywał. Wszedł na opłakaną drogę dopełniając mnóstwa zleceń, w licznych okazjach zastępując odźwiernych i służbę. Załatwiając różne sprawunki stał się zarazem niewinnym i uczciwym szpiegiem z domu do domu, ale tyle biegania i tyle upodleń nie zyskało mu żadnej wdzięczności.

— Pons jest kawalerem — mówiono — nie wie, co począć z czasem, powinien być aż nadto kontent, że może nas wyręczyć... Cóż by on robił?

Niebawem dał się uczuć chłód, jaki starcy roztaczają dokoła siebie. Chłód ten udziela się, oddziaływa na temperaturę moralną, zwłaszcza gdy starzec jest brzydki i ubogi. Czyż to nie znaczy być po trzykroć starym? Była to zima żyda, zima  z zaczerwienionym nosem, z zapadłymi policzkami, ze zsiniałymi palcami!

Między r. 1836 a 1843 Ponsa zapraszano już rzadko. Nie tylko nie zabiegano o pasożyta, ale każda rodzina znosiła go tak, jak się znosi podatek; niczego nie poczytywano mu za dobre, nawet istotnych usług. Rodziny, wśród których nieborak się kręcił, wyzute z szacunku dla sztuki, uwielbiające tylko sukces, ceniły jedynie to, co zdobyły od r. 1830: majątek lub pozycję.

Otóż Pons, nie mający wewnątrz ani zewnątrz owej hardości, jaką inteligencja, lub talent terroryzują mieszczucha, musiał się stać w końcu mniej niż niczym, mimo że nie okazywano mu tego zupełnie jawnie. Cierpiał, ale, jak wszyscy ludzie nieśmiali, milczał. Stopniowo przyzwyczaił się dławić swe uczucia, stworzył sobie w sercu przybytek, do którego się chronił. Wielu powierzchownych ludzi określa to zjawisko mianem egoizmu. Podobieństwo pomiędzy samotnikiem a samolubem jest dość wielkie, tak iż obmowa ma za sobą pozór - słuszności, kiedy szarpie człowieka z sercem, zwłaszcza w Paryżu, gdzie nikt nad nikim się nie zastanawia, gdzie wszystko przepływa jak fala, przemija jak ministerstwa! Kuzyn Pons padł tedy ofiarą oskarżenia o egoizm, które wytoczono przeciw niemu zaocznie: świat zawsze w końcu potępi tych, których oskarża. Któż pomyślał nad tym, jak bardzo przygnębia ludzi nieśmiałych nie zasłużona niechęć? Któż kiedy odmaluje niedole nieśmiałości! Położenie to, pogarszające się z każdym dniem, tłumaczy smutek na twarzy biednego muzyka, brnącego w niegodne kapitulacje. Ale upodlenia, których wymaga wszelka namiętność, to są zarazem więzy; im więcej namiętność ich żąda, tym bar, . dziej przywiązuje; ze wszystkich poświęceń czyni jakby idealny negatywny skarbiec, w którym człowiek widzi bezmierne bogactwa. Zniósłszy bezczelnie-protekcjonalne spojrzenie nadętego swą głupotą mieszczucha, Pons smakował, niby zemstę, kieliszek portweinu, którym zapijał kuropatwę, powiadając sobie w duchu: „Warto!"

W życiu owym moralista dojrzałby pewne okoliczności łagodzące. Faktem jest, że człowiek istnieje jedynie przez jakąś rozkosz. Człowiek bez namiętności, doskonały, to potwór, półanioł jeszcze bez skrzydeł. W mitologii katolickiej anioły mają jedynie głowy. Na ziemi człowiek sprawiedliwy to nudny Grandisson , dla którego nawet uliczna Wenus byłaby istotą bez płci. Otóż wyjąwszy parę pospolitych przygód w podróży po Włoszech, gdzie zapewne klimat był sprawcą jego zdobyczy, Pons nie spotkał nigdy kobiety, która by się doń uśmiechnęła. Wielu mężczyznom przypadł ten nieszczęsny los. Pons był urodzonym monstrum; rodzice spłodzili go w późnym wieku; znamiona tego opóźnionego przyjścia na świat ujawniały się w trupiej cerze, sprawiającej wrażenie czegoś wymoczonego w słoju ze spirytusem, w którym nauka przechowuje poczwarne płody. Artysta ten, obdarzony duszą tkliwą, marzącą, delikatną, musiał się pogodzić z charakterem, jaki mu narzuciła własna powierzchowność; zwątpił, aby mógł być kiedy kochany. Kawalerstwo jego wynikło nie tyle z upodobania, ile z musu. Łakomstwo, ów grzech cnotliwych mnichów, otwarło mu swoje ramiona: rzucił się w nie tak, jak się rzucił w adorację dzieł sztuki i miłość muzyki. Dobry stół i antyki stały się dlań namiastką kobiety; bo muzyka była jego rzemiosłem, a znajdźcie człowieka, który by kochał rzemiosło, z którego żyje! Na dłuższą metę z zawodem jest jak z małżeństwem, czuje się tylko jego uciążliwości.

Brillat-Savarin usprawiedliwił zasadniczo skłonności gastronomiczne; ale nie dość może położył nacisk na istotną rozkosz, jaką człowiek znajduje przy stole. Trawienie , zatrudniając siły ludzkie, stanowi wewnętrzną walkę," która u bałwochwalców brzucha równa jest upojeniom miłosnym. Człowiek czuje tak potężne rozprzestrzenienie swej żywotności, że mózg ustępuje głosu owemu drugiemu mózgowi, umieszczonemu w przeponie; człowiek popada w stan błogości w bezwładzie wszystkich myśli i uczuć. Wąż boa, połknąwszy bawołu, jest tak pijany, że daje się, zabić. Któryż mężczyzna po czterdziestce odważyłby się pracować po obiedzie?... Toteż wszyscy wielcy ludzie byli umiarkowani w jedzeniu. Rekonwalescenci po ciężkiej chorobie, którym odmierza się tak skąpo esencjonalne . jadło, mogli często zauważyć rodzaj gastrycznego upojenia po jednym skrzydełku kurczęcia. Stateczny Pons, u którego wszystkie rozkosze skupiły się w żołądku, znajdował się wciąż w położeniu owego rekonwalescenta: żądał od dobrej kuchni wszystkich wrażeń, jakie ona może dać, i dotąd otrzymywał je co dzień. Nikt nie ma odwagi rozstać się z nałogiem. Niejednego samobójcę wstrzymało na progu śmierci wspomnienie kawiarni, do której zachodził co wieczór na domino.

W roku 1835 przypadek pomścił Ponsa za obojętność płci pięknej dając mu to, co się nazywa potocznie podporą starości. Ten starzec od urodzenia znalazł w przyjaźni oparcie, na resztę życia; zawarł jedyne małżeństwo, jakie mu było możebne; ożenił się z mężczyzną, starcem, muzykiem jak on. Gdyby nie urocza bajka La Fontaine'a, opowiadanie to mogłoby nosić tytuł „Dwaj przyjaciele". Ale czyżby to nie było nadużycie, profanacja, przed którą wzdryga się każdy prawdziwy pisarz? Arcydzieło naszego bajkopisa — zarazem zwierzenie jego duszy i historia jego marzeń — powinno zachować wiekuisty przywilej tego tytułu. Ta stronica, na której czele poeta wyrył te słowa: „Dwaj przyjaciele", jest nienaruszalną własnością, jest świątynią, do której każde pokolenie wstąpi ze czcią i którą świat cały będzie nawiedzał, dopóki istnieć będzie sztuka drukarska.

Przyjaciel ów był to nauczyciel fortepianu. Życie jego i obyczaje tak bardzo odpowiadały obyczajom Ponsa, iż Pons nieraz mawiał, że nieszczęściem dla siebie poznał go zbyt późno; znajomość ich bowiem, zawarta na popisie w jakimś pensjonacie, przypada dopiero na rok 1834. Nigdy może nie zdarzyły się dwie dusze tak podobne w oceanie ludzkim, który, wbrew woli bożej, wziął swój początek w raju ziemskim. Ci dwaj muzycy stali się sobie wkrótce nieodzowni; zwierzyli sobie wzajem tajemnice swych istnień; po tygodniu byli jak dwaj bracia. Schmucke nie wierzył, aby mógł istnieć drugi Pons, jak Pons nie podejrzewał, aby mógł istnieć drugi Schmucke. To samo wystarczyłoby, aby odmalować tych dwóch zacnych ludzi, ale nie wszystkie umysły zadowalają się syntezą; małe objaśnienie jest tedy potrzebne dla niedowiarków.

Ten pianista, jak wszyscy pianiści, był Niemcem jak wielki Liszt i wielki Mendelssohn, Niemcem jak Steibelt, Niemcem jak Mozart i Dusseck, Niemcem jak Meyer, Niemcem jak Doelher, Niemcem jak Thalberg, jak Dreyschock, jak Hiller, jak Leopold Mayer, jak Crammer, jak Zimmermann i Kalkbrenner, jak Herz, Woetz, Karr, Wolff, Pixis, Klara Wieck i jak w szczególności wszyscy Niemcy . Mimo iż sam wielki twórca , Schmucke mógł być tylko demonstratorem, tak dalece naturze jego brakło odwagi potrzebnej geniuszowi chcącemu się wypowiedzieć w muzyce. Naiwność wielu Niemców nie jest wieczna, ma swój koniec; tę, która im została w pewnym wieku, czerpią, jak się czerpie wodę w kanale, w źródle swej młodości i posługują się nią z powodzeniem na różnych polach, w nauce, sztuce, finansach, paraliżując wszelką nieufność. We Francji niektórzy filuci zastępują tę niemiecką naiwność głupotą paryskiego mieszczucha. Ale Schmucke zachował całą swą dziecięcą naiwność, jak Pons zachował na sobie szczątki Cesarstwa, bezwiednie. Ten prawdziwy i szlachetny Niemiec był zarazem koncertem i słuchaczem, sam uprawiał muzykę dla siebie. Mieszkał w Paryżu, jak słowik mieszka w lesie, i śpiewał tam — jedyny egzemplarz swego gatunku — od dwudziestu lat aż do chwili, w której znalazł w Ponsie drugiego siebie-

Obaj, Pons i Schmucke, posiadali w sercu i w usposobieniu mnóstwo owego dziecinnego sentymentalizmu, który cechuje Niemców: tak np. namiętność do kwiatów, uwielbienie natury, każące im pomieszczać w. ogrodach wielkie banie, aby widzieć w miniaturze krajobraz, który mają w naturalnej wielkości przed sobą; dalej owo zamiłowanie dociekań, które sprawia, iż germański uczony przewędruje sto mil w swoich kamaszach, aby znaleźć prawdę, która spogląda nań śmiejąc się, przycupnięta u studni, pod jaśminem w dziedzińcu; wreszcie owa potrzeba użyczania głębokich znaczeń błahostkom... Z tej potrzeby zrodziły się owe niepojęte utwory Jean-Paul Richtera , literackie majaki Hoffmanna i owe szaleństwa in folio , którymi Niemcy komplikują najprostsze kwestie, drążąc je jak przepaść, na której dnie znajduje się tylko Niemiec. Obaj katolicy, razem chodząc na mszę, dopełniali obowiązków religijnych jak dzieci, które nie mają nic do wyznania spowiednikowi. "Wierzyli święcie, że muzyka, język niebios, jest dla myśli i uczuć tym, czym myśli i uczucia, są dla mowy; rozprawiali bez końca o tym systemie, odpowiadając sobie wzajem orgiami muzyki, aby, jak czynią kochankowie, samym sobie udowodnić własne przekonania. Schmucke był w tym samym stopniu roztargniony, w jakim Pons był uważny. O ile Pons był zbieraczem, Schmucke był marzycielem; zgłębiał piękności moralne, jak tamten ocalał piękności materialne. Pons oglądał i kupował porcelanową filiżankę, gdy Schmucke wycierał nos dumając nad jakimś motywem Rossiniego, Belliniego, Beethovena, Mozarta i szukając w świetle uczuć źródła frazy muzycznej lub odpowiedzi na nią. Schmucke, którego oszczędnościami gospodarowało roztargnienie, jak i Pons, rozrzutny przez swą namiętność, dochodzili obaj do tego samego wyniku: zero w sakiewce w dzień św. Sylwestra każdego roku.

Gdyby nie ta przyjaźń, zgryzoty byłyby może zjadły Ponsa; ale z chwilą gdy znalazł serce, w które mógł przelać swoje, życie stało mu się znośne. Za pierwszym razem kiedy się wywnętrzył przed Schmuckem ze swych utrapień, poczciwy Niemiec poradził mu, aby raczej żył, jak on, chlebem i serem, niż żeby miał zjadać obiady, za które każą mu tak drogo płacić. Niestety! Pons nie śmiał wyznać Schmuckemu, że u niego serce jest w niezgodzie z żołądkiem, że żołądek czuje się dobrze z tym, co mu rani serce, i że trzeba mu smacznego obiadku za wszelką , cenę, jak zmysłowiec potrzebuje pieszczot kochanki.

Z czasem Schmucke zrozumiał wreszcie Ponsa (nadto był Niemcem, aby mieć ową chyżość inteligencji, jaką posiadają Francuzi), ale tym więcej za to pokochał nieboraka. Nic tak nie wzmacnia przyjaźni, jak kiedy jeden z przyjaciół czuje swą wyższość. Anioł nie rzekłby nic widząc , Schmuckego zacierającego ręce w chwili, gdy odkrył, do jakiego stopnia doszło łakomstwo jego przyjaciela. Nazajutrz poczciwy Niemiec okrasił śniadanie smakołykami, po które sam wybrał się do miasta, i codziennie starał się wynaleźć dla Ponsa jakąś nowalijkę; od czasu bowiem swego związku śniadali codziennie razem w domu.

Trzeba by nie znać Paryża, aby sobie wyobrażać, że dwaj przyjaciele uniknęli paryskich drwin, które nigdy nie uszanowały niczego. Schmucke i Pons, połączywszy swoje dole i niedole, powzięli ekonomiczny plan: zamieszkali wspólnie, płacąc po równej części komorne za mieszkanie bardzo nierówno podzielone, położone w spokojnym domu spokojnej ulicy Normandzkiej, na Marais. Ponieważ często wychodzili razem, ponieważ często wędrowali przez bulwary, nazwano ich w dzielnicy „dwoma dziadkami do orzechów". Ten przydomek zwalnia nas tu od portretu Schmuckego, który w stosunku do Ponsa był tym, czym piastunka Nioby, słynny posąg w Watykanie, jest do Wenus z Trybuny.

Pani Cibot, odźwierna, była osią, dokoła której obracało się gospodarstwo dwóch dziadków do orzechów; ale gra ona tak wielką rolę w dramacie, który zakończył te dwie egzystencje, że trzeba odłożyć jej portret do chwili zjawienia się jej  na scenie.

To, co zostaje do powiedzenia o moralnej stronie tych dwóch istot, jest właśnie najtrudniejsze do wytłumaczenia dziewięćdziesięciu dziewięciu procentom czytelników w czterdziestym siódmym roku XIX wieku, prawdopodobnie z powodu zadziwiającego rozrostu finansowego, spowodowanego wprowadzeniem kolei żelaznych. To mała rzecz a bardzo wiele: chodzi w istocie o to, aby dać pojęcie o nadzwyczajnej delikatności tych dwu serc. Zapożyczamy porównania od rail-ways , chociażby jako odszkodowanie za pożyczki, jakie one u nas zaciągają. Dziś pociągi mknące błyskawicznie po szynach miażdżą niedostrzegalne ziarnka piasku. Wprowadźcie to ziarnko piasku, niewidzialne oku pasażerów, w ich nerki, a odczują cierpienia najokropniejszej z chorób, kamicy; umiera się na nią. Otóż to samo, co dla naszego społeczeństwa, puszczonego na żelazne szyny z szybkością lokomotywy, jest niewidocznym ziarnkiem piasku, o które nikt się nie troszczy, toż samo ziarnko, wciąż i przy każdej sposobności wciskające się w fibry serdeczne tych dwóch ludzi, było dla nich niby kamica w sercu. Niezmiernie wrażliwi na cudze cierpienia, obaj boleli nad swą niemocą; co zaś do własnych wzruszeń, odczuwali je z wrażliwością mimozy niemal chorobliwą. Ani starość, ani ciągły widok paryskich dramatów nie znieczuliły tych dwóch dusz, świeżych, dziecięcych i czystych. Im dalej posuwali się w życie, tym żywsze były ich dawne cierpienia. Bywa tak, niestety, u czystych natur, u spokojnych myślicieli i u prawdziwych poetów, którzy nie pogrążyli się w żadnej rozpuście.

Od czasu zbliżenia się tych dwóch starców zajęcia ich, mniej więcej podobne, nabrały owej braterskiej zgodności, jaka cechuje w Paryżu dorożkarskie konie, wstawali latem i zimą o siódmej, po śniadaniu szli na swoje lekcje, dawane po pensjonatach, gdzie w razie potrzeby zastępowali się wzajem. Około południa Pons szedł do teatru, o ile miał próbę, resztę zaś czasu wałęsał się po mieście. Wieczorem dwaj przyjaciele spotykali się w teatrze, gdzie Pons umieścił Schmuckego; a oto jak..

W chwili gdy Pons spotkał Schmuckego, otrzymał właśnie, nie ubiegając się o to, marszałkowską laskę pokątnych kompozytorów: batutę dyrygenta orkiestry. Miejsce to uzyskał biedny muzyk dzięki hrabiemu Popinot, wówczas ministrowi. Ten mieszczański bohater rewolucji lipcowej wyrobił niedawno koncesję na teatr jednemu z owych przyjaciół, za których rumieni się parweniusz,, gdy jadąc wygodnie powozem spotka w Paryżu towarzysza młodości, pieszo, w spodniach bez strzemiączek, w spłowiałej surducinie, węszącego jakieś interesy zbyt poetyczne dla ostrożnego kapitału. Przyjaciel ten, nazwiskiem Gaudissart, były komiwojażer, przyczynił się swego czasu znacznie do powodzenia wielkiej firmy Popinot. Popinot, zostawszy hrabią, zostawszy, po dwukrotnym piastowaniu teki ministra, parem Francji, nie zaparł się znakomitego Gaudissart! Co więcej, zamierzył dać komiwojażerowi możność odnowienia garderoby i napełnienia sakiewki, ile że polityka oraz próżnostki mieszczańskiego dworu nie skaziły serca eks-drogisty. Gaudissart, nieuleczalny kobieciarz, poprosił o koncesję zbankrutowanego w tej chwili teatrzyku; minister zaś dając mu ją naraił mu również kilku starych miłośników płci pięknej, dość bogatych, aby stworzyć potężne towarzystwo akcyjno-miłosne, zahipotekowane na wdziękach kryjących się pod trykotami! Ponsa, pasożyta domu Popinot, włączono do koncesji jako „dobrodziejstwo inwentarza". Impreza Gaudissarta, która zresztą zrobiła majątek, zamierzyła w r. 1834 urzeczywistnić wielką myśl: operę dla ludu. Muzyka do baletów i feerii wymagała na kapelmistrza zdolnego muzyka, po trosze i kompozytora. Dyrekcja, po której objął spadek Gaudissart, zbyt długo robłia bokami, aby posiadać własnego kopistę. Pons wprowadził tedy Schmuckego jako naczelnego zawiadowcę materiału nutowego: stanowisko podrzędne, ale wymagające  tęgiej wiedzy muzycznej. Za radą Ponsa Schmucke porozumiał się z naczelnikiem tegoż działu w Operze Komicznej, co mu oszczędziło kłopotów technicznych. Stowarzyszenie Schmucke i Poris wydało cudowne rezultaty. Schmucke, jak wszyscy Niemcy, bity w harmonii, instrumentował partycje, do których melodie tworzył Pons. Ta i owa świeża kompozycja, stanowiąca ilustrację muzyczną efektownej sztuki, obudziła zachwyt znawców; ale wytłumaczyli ją sobie słowem „postęp", nie pytając o autorów: Pons i Schmucke utonęli w sławie, tak jak się zdarza, że ktoś topi się w swojej wannie. W Paryżu, zwłaszcza od r. 1830, nikt nie wypływa, o ile nie rozepchnie, ąuibuscumąue. wiis , i to bardzo mocno, przerażającego tłumu współzawodników; ale na to trzeba mieć krzepkie lędźwie, dwaj przyjaciele zaś mieli w sercu ów kamyczek, który krępuje ambitne gesty.

Zazwyczaj Pons szedł do teatru koło ósmej; o tej godzi• nie zaczynają się owe „kasowe" sztuki, których uwertura i ilustracja muzyczna wymagają batuty kapelmistrza. Tolerancja taka istnieje prawie we wszystkich mniejszych teatrach; co do Ponsa, zażywał on w tej mierze swobody tym większej, iż w stosunkach swoich z dyrekcją okazywał wiele bezinteresowności.

Zresztą w potrzebie Schmucke zastępował Ponsa. Z czasem pozycja Schmuckego w orkiestrze umocniła się. „Znakomity Gaudissart" nic nie mówiąc, ocenił i wartość, i użyteczność tego wice-Ponsa. W owym czasie trzeba było wprowadzić do orkiestry fortepian, jak w wielkich teatrach. Fortepian, na którym Schmucke grał darmo, pomieszczono obok pulpitu dyrygenta i tam zasiadał ów, nadliczbowy wolontariusz. Poznawszy bliżej tego poczciwego Niemca, bez ambicji i pretensyj, muzykanci przyjęli go chętnie. Dyrekcja powierzyła Schmuckemu za skromnym wynagrodzeniem instrumenty nie reprezentowane w orkiestrach bulwarowych teatrzyków, jak fortepian, viola d' amore, rożek angielski wiolonczela, narta, kastaniety, dzwoneczki oraz instrumenty wynalezione przez Saxa . Niemcy umieją z natury grać na wszystkich instrumentach, z wyjątkiem wielkich instrumentów wolności.

Dwaj starzy artyści, nadzwyczaj kochani w teatrze, żyli tam jak filozofowie. Nałożyli sobie na oczy bielmo, aby nie widzieć pewnych stron teatru, nieuniknionych, kiedy obok aktorów i aktorek znajduje się w nim balet, jedna z najokropniejszych kombinacji, którą względy kasowe stworzyły na utrapienie dyrektorów, autorów i muzyków. Wielki szacunek dla drugich i dla samego siebie zjednał dobremu i skromnemu Ponsowi powszechne poważanie. 'Zresztą w każdym środowisku życie czyste, uczciwość bez skazy zmuszają do podziwu nawet najgorszych. W Paryżu piękna cnota zdobywa sobie rozgłos niby wielki diament, jako rzadka osobliwość. Żaden aktor ani autor, żadna choćby najbezczelniejsza baletnica nie pozwoliliby sobie na najmniejszy figiel, na żaden dokuczliwy żart wymierzony w Ponsa lub jego przyjaciela. Pons zachodził czasami do foyer; natomiast Schmucke znał tylko podziemny korytarz, wiodący z sieni teatru do orkiestry. W antraktach, o ile brał udział w przedstawieniu, poczciwy stary Niemiec: ośmielał się spojrzeć na salę i wypytywał czasem „pierwszego fleta", młodzieńca urodzonego w Strassburgu z niemieckiej rodziny z Kehl, o ekscentryczne osoby zajmujące prawie zawsze loże przy scenie. Pomału dziecięca wyobraźnia Schnruckego, któremu ów flecista udzielał lekcyj życia, oswoiła się z fantastyczną egzystencją „loretki", z możliwością małżeństw w „trzynastym okręgu" , z rozrzutnością primaballeriny i z rajfurstwem garderobianych. Niewinne pierwociny występku zdały się temu zacnemu człowiekowi ostatnim słowem babilońskiego zepsucia; uśmiechał się do nich niby do chińskich wzorów. Ludzie doświadczeni domyślają się zapewne, że Pons i Schmucke byli „eksploatowani", aby się posłużyć modnym w tej chwili słowem; ale co stracili w pieniądzach, to odzyskali w szacunku i w powszechnej uprzejmości.

Po tryumfie baletu, który rozpoczął powodzenie imprezy Gaudissarta, dyrekcja ,posłała Ponsowi grupę w srebrze, przypisywaną Benvenutowi Cellini . Olbrzymia cena tego cacka była żywo omawiana w foyer: miało kosztować tysiąc dwieście franków! Poczciwiec chciał zwrócić ten podarek. Gaudissart z największym trudem skłonił go do przyjęcia.

— Ba! — rzekł dyrektor do swego wspólnika — gdybyśmy mogli znaleźć aktorów z tej rasy!

To podwójne życie, tak spokojne na pozór, mącił jedynie nawyk Ponsa, owa piekielna potrzeba wyjadania obiadków. Toteż ilekroć Schmucke był w domu w chwili, gdy Pons się ubierał, poczciwy Niemiec ubolewał nad tym opłakanym nałogiem.

— Ktypy chodź udył! — wykrzykiwał często.

I Schmucke marzył o tym, jakby wyleczyć przyjaciela z tego poniżającego narowu. Prawdziwi przyjaciele posiadają, w znaczeniu moralnym, ów doskonały węch, jakim obdarzone są psy; czują zgryzotę przyjaciela, odgadują jej przyczyny, troskają się o nią.

Pons, który wciąż nosił na małym palcu prawej ręki pierścionek z diamentem, możliwy za Cesarstwa, ale pocieszny dzisiaj, Pons, o wiele zanadto trubadur i zanadto Francuz z temperamentu, nie miał na swej fizjonomii owej boskiej pogody, która łagodziła przerażającą brzydotę Schmuckego. W melancholijnym wyrazie twarzy przyjaciela Niemiec wyczytał rosnące trudności, które czyniły rzemiosło pasożyta coraz uciążliwszym. W istocie, w październiku r. 1844 liczba domów, w których Pons zjadał obiadki, stała się siłą rzeczy nader ograniczona. Biedny dyrygent, zmuszony kręcić się w ciasnym kole rodziny, o wiele zanadto — jak się okaże — rozszerzył pojęcie , rodzina.

Eks-laureat był stryjecznym bratem pierwszej żony pana Camusot , bogatego handlarza jedwabi z ulicy des Bourdonnais, z domu panny Pons, generalnej dziedziczki jednego z owych słynnych braci Pons, nadwornych hafciarzy. Rodzice muzyka byli wspólnikami tej firmy, założonej przed rewolucją; później, w roku 1815, pan Rivet nabył ją od ojca pierwszej pani Camusot. Ten Camusot, wycofawszy się z handlu od dziesięciu lat, był w roku 1844 członkiem Rady Generalnej Rękodzieł, posłem etc. Dobry Pons, darzony sympatią przez całe plemię Camusotów, uważał się za krewnego dzieci, które stary Camusot miał z drugiego małżeństwa, mimo że nie były mu niczym, nawet powinowatymi.

Ponieważ druga pani Camusot była z domu Cardot, Pons wcisnął się w charakterze krewniaka Camusotów w liczną rodzinę Cardot, drugi klan mieszczański, który dzięki swym parantelom tworzył całe społeczeństwo, nie mniej potężne od

Camusotów. Rejent Cardot , brat drugiej pani Camusot, zaślubił pannę Chiffreville- Słynna rodzina Chiffreville, dzierżąca berło przetworów chemicznych, była spowinowacona z wielką drogerią, w której przez długi czas wodził rej pan Anzelm Popinot, wysunięty, jak wiadomo, przez rewolucję lipcową na czoło polityki dynastycznej. I znowuż Pons wpakował się jako przyczepek Camusotów i Cardotów do Chiffreville'ów; stamtąd znowuż do Popinotów, wciąż w charakterze krewnego krewnych.

Ten rzut oka na ostatnie stosunki starego muzyka objaśnia, w jaki sposób w r. 1844 mógł bywać jeszcze na przyjacielskiej stopie: l-o u hrabiego Popinot, para Francji, eksministra rolnictwa i handlu; 2-o u pana Cardot, eks-rejenta, mera i posła z okręgu Paryża; 3-o u starego pana Camusot, posła, członka rady miejskiej Paryża i Generalnej Rady Rękodzieł, zmierzającego ku parostwu; 4-o pana Camusot de Marville. Był to syn pana Gamusot z pierwszego łoża, tym samym był jedynym prawdziwym i rzeczywistym krewniakiem Ponsa, mimo że dalekim.

Ow Camusot , który, aby się odróżnić od ojca i od przyrodniego brata, przydał do swego nazwiska miano dóbr Marville, był w r. 1844 prezydentem sądu apelacyjnego w Paryżu.

Kiedy eks-rejent Cardot wydał córkę za swego następcę, nazwiskiem Berthier, Pons, jak gdyby włączony do intercyzy, umiał sobie i tu zabezpieczyć obiadek: rejentalnie, jak mówił.

Oto mieszczański firmament, który Pons nazywał swoją rodziną i gdzie z takim trudem zachował nakrycie u stołu.

Wśród owego dziesiątka domów ten, w którym artysta powinien by być najlepiej przyjmowany, dom prezydenta Camusot, był przedmiotem jego najpilniejszych zabiegów. Ale niestety, pani prezydentowa, córka nieboszczyka imć Thirion, woźnego kancelarii królewskiej za Ludwika XVIII i Karola X, nigdy nie była łaskawa na kuzyna swego męża. Pons darmo stracił czas siląc się kupić względy tej groźnej krewniaczki; mimo bowiem mnogich lekcji udzielanych darmo pannie Camusot nie podobna mu było umuzykalnić tej rudawej dziewczyny.

Otóż Pons, tuląc w dłoni szacowny przedmiot," podążał w tej chwili do swego kuzyna prezydenta. Wchodząc do tego domu, miał wrażenie, że jest w Tuileriach, tak silnie działały nań uroczyste, zielone portiery, jasnobrazowe obicia i dywany, wreszcie poważne meble tego apartamentu, oddychającego surowym duchem urzędniczym. Rzecz osobliwa! Pons czuł się swobodny w pałacu Popinotów przy ulicy Basse-du-Rempart, zapewne dzięki licznym dziełom sztuki, które się tam znajdowały; minister bowiem od czasu swej kariery politycznej nabrał manii kolekcjonowania pięknych rzeczy, zapewne jako antydot polityki, która kolekcjonuje potajemnie najszpetniejsze uczynki.

Prezydent Marville mieszkał przy ulicy Hanowerskiej w domu kupionym przed dziesięciu laty przez prezydentową po śmierci jej rodziców, godnych państwa Thirion, którzy jej przekazali około stu pięćdziesięciu tysięcy franków swoich oszczędności. Dom ten, zwrócony frontem na północ i wyglądający od ulicy dość posępnie, miał wiele światła od dziedzińca, z którym łączył się dość piękny ogród. Prezydentostwo zajmowali całe pierwsze piętro, które za Ludwika XV służyło za mieszkanie jednemu z najpotężniejszych finansistów. Ponieważ drugie piętro wynajęto bogatej starszej damie, siedziba ta miała wygląd spokojny i czcigodny, w harmonii z godnością właściciela. Resztki ogromnych dóbr Marville, na których nabycie prezydent obrócił swoje dwudziestoletnie oszczędności, jak również spadek po matce, składają się z zamku, wspaniałej budowli, jakie spotyka się jeszcze w Normandii, i z dobrego folwarku, dającego dwanaście tysięcy franków rocznie. Dokoła zamku jest park mający sto hektarów. Zbytek ten, dziś iście książęcy, kosztuje prezydenta jakieś tysiąc talarów, tak że majątek przynosi mu na czysto tylko dziewięć tysięcy. Tych dziewięć tysięcy wraz z pensją dawały wówczas prezydentowi około dwudziestu tysięcy franków rocznie, dochód na pozór wystarczający — zwłaszcza w oczekiwaniu schedy po ojcu, w której pan de Marville sam jeden przedstawiał udział „pierwszego łoża": ale życie paryskie i obowiązki reprezentacji zmusiły państwa Marviłle do wydawania całego prawie dochodu. Do roku 1834 byli w ciągłych kłopotach.

Bilans ten wyjaśnia, czemu panna de Marville, panienka blisko dwudziestotrzechletnia, nie wyszła jeszcze za mąż, mimo stu tysięcy franków posagu i mimo nęcących „widoków", zręcznie i często, ale bezskutecznie podsuwanych. Od pięciu lat kuzyn Pons słuchał lamentów prezydentowej.- Wszyscy podprokuratorzy się pożenili, młodsi sędziowie trybunału zdążyli zostać ojcami! Daremnie matka błyskała sperandą panny de Marville przed dość obojętnymi oczyma młodego wicehrabiego Popinot; był to starszy syn potentata drogerii, na rzecz którego (jak mówili zawistni) podjęto rewolucję lipcową. co najmniej tyleż, co na rzecz Orleanów.

Przybywszy na ulicę Choiseul i mając skręcać w ulicę Hanowerską, Pons uczuł ów niewytłumaczony lęk, jaki dręczy czyste  sumienia, przyprawiając je o męki podobne tym, które odczuwają najwięksi zbrodniarze na widok żandarma, a spowodowane jedynie wątpliwością, jak go przyjmie prezydentowa. To ziarnko piasku, które mu rozdzierało fibry serca, nie wygładziło się nigdy; krawędzie jego stawały się coraz ostrzejsze, a służba domowa szlifowała bez ustanfcu ich ostrze. W istocie, lekceważenie, jakie pp. Camusot okazywali Ponsowi, jego „dewaluacja" w łonie tej rodziny, oddziaływały na służbę, która nie uchybiając mu wprost, uważała go za coś w rodzaju żebraka.

Głównym wrogiem Ponsa była niejaka Magdalena Vi-vet, chuda i zawiędła stara panna, pokojówka pani C. de Marville i jej córki. Magdalena ta, mimo że popryszczona, a może dlatego, że popryszczona i chuda jak glista, uroiła sobie zostać panią Pons. Próżno starała się olśnić starego kawalera dwudziestoma tysiącami franków oszczędności; Pons wzgardził tym nazbyt popryszczonym szczęściem. Toteż, ta Dydona z przedpokoju, która chciała zostać kuzynką swoich państwa, płatała najdokuczliwsze psoty biednemu artyście. „Oho, idzie pieczeniarz!" — wykrzykiwała słysząc kroki nieboraka na schodach i starając się o to, aby ją usłyszał. Kiedy w nieobecności kamerdynera podawała do stołu, lała swojej ofierze mało wina, a dużo wody, napełniając szklankę tak, aby ją było trudno donieść do ust. Zapominała go obsłużyć, tak że prezydentowa musiała jej przypominać (a jakim tonem?... Biedny kuzyn rumienił się słysząc ten ton!), lub też oblewała mu sosem ubranie. Słowem, była to wojna wypowiedziana przez podwładnego, pewnego swej bezkarności, przełożonemu w biedzie. Magdalena, służąca i pokojówka zarazem, była u państwa Camusot od ich ślubu. Patrzała na ciężkie początki swoich chlebodawców na prowincji, kiedy pan. był sędzią w Alencon; ułatwiała im życie swym oddaniem wówczas, gdy z prezydenta trybunału w Mantes Camusot przeszedł w r. 1828 jako sędzia śledczy do Paryża. Zanadto tedy należała, do rodziny, aby nie mieć powodów mścić się na niej. Ta żądza, aby dumnej i ambitnej prezydentowej wypłatać figla zostając kuzynką jej męża, musiała kryć jakąś głuchą nienawiść, podobną do owego żwiru, który powoduje lawiny.

— Proszę pani, przyszedł pan Pons, i do tego w spencerze! — oznajmiła Magdalena prezydentowej. — Powinien by mnie nauczyć, jakim cudem on go potrafi nosić od dwudziestu pięciu lat!

Słysząc męskie kroki w saloniku między salonem a sypialnią, pani Camusot popatrzała na córkę i wzruszyła ramionami.

— Tak mnie zawsze inteligentnie uprzedzasz, Magdaleno, że nie mam czasu nic z tym zrobić — rzekła prezydentową. — Proszę pani, Jan wyszedł, byłam sama, pan Pons zadzwonił, otworzyłam, że zaś jest prawie domowy, nie mogłam mu zabronić wejść; właśnie wyłazi ze swego Spencera.

— Mój kociaku — rzekła prezesowa do córki — wpadłyśmy! Musimy zjeść w domu.

— Powiedz, kochanie — dodała widząc, że „kociako-wi" wydłużyła się twarzyczka — czy chcesz, abym się go pozbyła na dobre?

— Och, biedaczysko! — odparła panna Camusot. — Pozbawiać go jednego obiadu!

W saloniku rozległ się sztuczny kaszel człowieka, który chce powiedzieć: „Ja słyszę".

— Niechże wejdzie! — rzekła pani Camusot do Magdaleny, wzruszając ramionami.

— Przybyłeś tak wcześnie, kuzynku — rzekła Cecylia Camusot z przymilną minką — że zaszedłeś nas w chwili, gdy mama miała się ubierać.

Pons, któremu nie uszedł gest prezydentowej, uczuł się nim dotknięty tak boleśnie, że nie zdobył się na żaden komplement i poprzestał na tej wymownej odpowiedzi:

— Jesteś zawsze urocza, kuzyneczko! Następnie, zwracając się z ukłonem do matki:

— Droga kuzynko — rzekł — darujesz mi może, że przyszedłem nieco wcześniej niż zazwyczaj; przynoszę ci to, o co raczyłać mnie prosić... .

I biedny Pons, który brał na tortury prezydenta, prezydentową i Cecylię, ilekroć ich nazywał kuzynem i kuzynką, wyjął z kieszeni śliczne, podłużne puzderko z rzadkiego, cudownie rzeźbionego drzewa.

— A, zapomniałam! — rzekła sucho prezydentowa. Czyż wykrzyknik ten nie był okrutny? Czy nie odejmował wszelkiej zasługi uprzejmości krewnego, którego jedyną winą było to, że był ubogim krewnym?

— Ależ to bardzo uprzejmie, kuzynie — dodała. — Dużo ci jestem winna za tę drobnostkę?

Pytanie to przeszyło serce Ponsa, liczył, że darem tego cacka opłaci wszystkie obiady.

— Myślałem, kuzynko, że pozwolisz to sobie ofiarować — rzekł wzruszonym głosem.

— Co! co! — odparła prezydentowa. — Ależ dajmy pokój ceremoniom, znamy się na tyle, aby wiedzieć, co w trawie piszczy. Wiem, że nie masz .na to, aby się bawić w prezenty. Czyż to już nie dość, że sobie zadałeś trud chodzenia po sklepach?...

— Nie chciałabyś tego wachlarza, droga kuzynko, gdybyś miała zapłacić zań tyle, ile wart — odparł nieborak obrażony. — To arcydzieło Watteau, jego pędzel po obu stronach. Ale uspokój się, kuzynko, ja nie zapłaciłem ani setnej części tego, co jest wart jako dzieło sztuki.

Powiedzieć bogaczowi: „Jesteś biedny", to to samo co powiedzieć arcybiskupowi Grenady, że jego kazania są nic niewarte. Pani prezydentowa była zbyt dumna z pozycji męża, z dóbr Marville i z zaproszeń na bale dworskie, aby jej mogła nie dotknąć podobna uwaga, zwłaszcza z ust biednego muzykanta, wobec którego przybierała tony protektorki.

— Więc to są tacy głupcy, owi ludzie, u których kuzyn kupuje te rzeczy? — rzekła cierpko.

— Nie ma w Paryżu głupich kupców — odparł Pons prawie niegrzecznie.

— Zatem kuzynek musi mieć dużo sprytu — rzekła Cecylia, aby załagodzić sytuację. i

— Kuzyneczko, mam na tyle sprytu, aby poznać Lancreta, Patera, Watteau, Greuze'a; ale zwłaszcza miałem ochotę zrobić przyjemność mamusi.

Pani de Marville, osoba bez wykształcenia a próżna, nie chciała znieść ani pozoru, że przyjmuje najdrobniejszą rzecz od swego rezydenta; ciemnota wspomagała ją w tym cudownie, nie znała bowiem nazwiska Watteau. Jeżeli coś może wyrazić, dokąd sięga ambicja zbieraczy (z pewnością jedna z najżywszych, gdyż mogłaby iść o lepsze z ambicją autorów), to zuchwalstwo, z jakim Pons — pierwszy raz od dwudziestu lat —  stawił czoło kuzynce. Zdumiony własną śmiałością, Pons złagodniał, wyszczególniając Cecylii piękności delikatnie rzeźbionych pręcików tego cudnego wachlarza. Aby jednak dobrze pojąć owo serdeczne drżenie, którego nieborak był pastwą, trzeba naszkicować postać prezydentowej.

Pani de Marville miała czterdzieści sześć lat. Niegdyś drobna, pulchna i świeża blondynka, została drobna, ale wyschła. Wypukłe czoło, zapadłe usta, które młodość barwiła niegdyś delikatnym kolorem, zmieniły wyraz jej twa-rzy, z natury wzgardliwy, na cierpki. Przyzwyczajenie do absolutnej władzy w domu dało jej fizjonomii coś twardego, niemiłego. Z czasem blond włosy ściemniały. Oczy, żywe jeszcze i złośliwe, wyrażały urzędniczą oschłość, pod którą kryła się zawiść. W istocie prezydentowa była niemal uboga w środowisku zbogaconych mieszczan, w którym Pons zjadał obiadki. Nie mogła przebaczyć bogatemu drogiście, eks-prezesowi trybunału handlowego, że został kolejno posłem, ministrem, hrabią i parem. Nie mogła przebaczyć teściowi, że zagarnął, z krzywdą najstarszego syna, mandat w swoim okręgu, gdy Popinot zasiadł w Izbie Parów. Po osiemnastu latach kariery paryskiej wciąż pragnęła dla męża posady radcy kasacyjnego, której mu broniła jego znana nieudolność. Ówczesny minister sprawiedliwości żałował, że w r. 1834 mianowano Camusota prezydentem; toteż przydzielono go do Izby Oskarżeń, gdzie dzięki rutynie byłego sędziego śledczego mógł być dość użyteczny wydając wyroki. Zawody te, zużywszy nerwy prezyden-towej de Marville, która nie łudziła się zresztą co do talentów męża, zrobiły z niej istną jędzę. Charakter jej, już przedtem przykry, skwasił się. Zestarzawszy się przedwcześnie, zrobiła się ostra i sucha jak szczotka, aby wymóc postrachem to wszystko, czego ludzie odmówić jej byli skłonni. Uszczypliwa, złośliwa, nie miała przyjaciółek; ale bano się jej, gdyż otoczyła się kilkoma starymi dewotkami tego samego typu, celem wzajemnej zbrojnej pomocy. Toteż wobec tego diabła w spódnicy biedny Pons był niby uczeń wobec nauczyciela, który przemawia jedynie placami. To tłumaczy, iż prezydentowa, nie znając wartości podarku, nie mogła pojąć nagłego zuchwalstwa kuzyna.

— Gdzieżeś to znalazł, kuzynku? — zapytała Cecylia oglądając cacko.

— Przy ulicy de i Lappe, u antykwarza; przywiózł to pewnego zamku, który wyprzedawano, niedaleko Dreux. To Aulnay, zamek, w którym mieszkała czasami pani de Pompadour, nim zbudowała Menars. Ocalono zeń najwspanialsze boazerie, jakie istnieją; są tak piękne, że Lienard, nasz sławny snycerz, zachował z nich, jako nec olus ultra sztuki, dwie owalne ramy jako wzory... Były tam istne skarby. Antykwarz znalazł ten wachlarz w inkrustowanym sekretarzyku, który byłbym kupił, gdybym zbierał te rzeczy; ale o tym ani myśleć... mebel Riesenera . wart jest trzy, cztery tysiące franków. Zaczynają uznawać w Paryżu, że sławni mozaikarze niemieccy i francuscy z XVI, XVII i XVIII wieku tworzyli istne obrazy w drzewie. Zasługą zbieracza jest to,, że wyprzedza modę. Ot, za pięć lat porcelanę Frankenthal, którą ja zbieram od dwudziestu lat, będą płacili dwa razy drożej niż najpiękniejsze wyroby sewrskie.

— Co to jest Frankenthal? — zapytała Cecylia.

— To nazwa fabryki elektora Palatynatu; jest dawniejsza od naszych zakładów w Sevres, tak jak słynne ogrody heidelberskie, zniszczone przez Tureniusza , istniały na swoje nieszczęście przed wersalskimi. Sevres wiele nauczyło się u Frankenthalu... Niemcy, trzeba im oddać sprawiedliwość, robili cudowne rzeczy w Saksonii i w Palatynacie.

Matka z córką spoglądały po sobie, jak gdyby Pons mówił do nich po chińsku, bo nie podobna sobie wyobrazić, do jakiego stopnia paryżanie są ciemni i ograniczeni; wiedzą tylko to, czego ich nauczyć, o ile chcą się nauczyć.

— A po czym można poznać Frankenthal?

— A znak fabryczny! — wykrzyknął Pons z zapałem. — Wszystkie te cuda są znaczone. Frankenthal ma C i T (Karol Teodor) splecione, uwieńczone mitrą książęcą. Stara saska ma dwie szpady i numer porządkowy złoty. Vincennes używało, jako znaku, rogu myśliwskiego. Wiedeń ma V zamknięte i przekreślone. Berlin dwie. kreski. Moguncja koło. Sevres dwa LL; a porcelana królowej A (Antonina) z koroną królewską. W XVIII wieku wszyscy monarchowie Europy współzawodniczyli w wyrobie porcelany. Wydzierano sobie robotników. Watteau rysował serwisy dla fabryki drezdeńskiej, a dzieła jego doszły do szalonej ceny. (Trzeba się na nich dobrze znać, bo dziś Drezno je kopiuje). Tak, wówczas wyrabiano wspaniałe rzeczy, których już nikt nie zrobi...

— Ech!

— Tak, kuzynko! Nie zrobi już nikt pewnych mozaik, pewnych gatunków porcelany, tak jak nie zrobi Rafaela, Tycjana, Rembrandta, Cranacha, Van Eyka!.... Ot, na przykład: Chińczycy są bardzo zręczni, bardzo zmyślni, i cóż? Kopiują dziś wzory swojej porcelany, zwanej „Wielki Mandaryn"... Otóż dwie wazy dawnego. „Wielkiego Mandaryna", największego formatu, kosztują sześć, osiem, dziesięć tysięcy franków, a nowoczesną kopię można mięć za dwieście franków.

— Żartuje kuzyn!

— Te ceny dziwią cię, kuzynko, ale to jeszcze nic. Nie tylko kompletny serwis na dwanaście osób z sewrskiej porcelany miękkiej (która nie jest właściwie porcelaną) kosztuje sto tysięcy, ale to jest cena fabryczna. Podobny serwis płacono w r. 1750 w Sevres pięćdziesiąt tysięcy franków. Widziałem oryginalne rachunki-

— Wróćmy do tego wachlarza — rzekła Cecylia, której cacko to wydawało się zbyt stare.

— Rozumiesz, kuzynko — odparł Pons — że puściłem się na łowy, skoro tylko mamusia raczyła zażądać wachlarza. Zwiedziłem wszystkie kramy w Paryżu nie znalazłszy nic ładnego. Dla drogiej prezydentowej chciałem zdobyć arcydzieło; zamyślałem jej ofiarować wachlarz Marii Antoniny, najpiękniejszy ze sławnych wachlarzy. Nagle, wczoraj,- olśniło mnie to arcydzieło, robione z pewnością na zamówienie Ludwika XV. Czemu poszedłem szukać wachlarza na ulicę de Lappe, do Owerniaka handlującego miedzią, żelazem, złoconymi meblami? Co do mnie, wierzę w inteligencję dzieł sztuki: one znają amatorów, wołają na nich, dają im znaki: „Pst! pst!". Prezydentowa wzruszyła ramionami spoglądając na córkę, ale tak, że Pons nie mógł dostrzec tego ruchu.

— Znam ja ich wszystkich, tych drabów! „Co tam macie nowego, ojczulku Monistrol?   Macie jakie supraporty?" — zapytałem handlarza, który mi pozwala zawsze zerknąć na swoje nabytki, nim zejdą się wielcy kupcy. Na to pytanie Monistrol opowiada mi, jak to Lienard, który rzeźbił w kaplicy w Dreux bardzo ładne rzeczy na zamówienie Dworu, ocalił na licytacji w Aulnay boazerie z rąk kupców paryskich, zajętych porcelaną i inkrustowanymi meblami. „Wielem nie złapał — mówi — ale starczy może na opłacenie podróży". I pokazuje mi sekretarzyk, cudo! Rysunki Bouchera inkrustowane drzewem, ale jak!... Klękać po prostu! „Ot, proszę pana — mówi — zna- lazłem ten wachlarz w zamkniętej szufladzie, do której brakowało klucza i którą wyważyłem! Może by mi pan powiedział, komu by to sprzedać"... T wydobywa to rzeźbione drewniane puzderko. „Patrz pan, to z tego Pompadour, co to podobny jest do ozdobnego gotyku". — „Och— odparłem — puzderko ładne, puzderko mogłoby mi się nadać! Bo co do wachlarza, mój stary Monistrol, nie mam żony, której bym mógł ofiarować to zmurszałe cacko; zresztą robią dziś nowe i bardzo ładne. Malują dziś na takich welinach cudownie i wcale tanio. Czy wiesz, stary, że w Paryżu jest dwa tysiące malarzy!" Równocześnie rozwijani wachlarz, powściągając "zachwyt, oglądając chłodno te dwa leciuchne obrazki, wykonane ręką mistrza. Trzymałem w ręku wachlarz pani de Pompadour! Watteau mozolił się nad tym dziełem! „Ileż chcecie za sekretarzyk?" — „Ba, tysiąc franków, już mi dają tyle!" Rzuciłem cenę wachlarza, ot tyle, ile mógł wynosić koszt jego podróży. Zajrzeliśmy sobie w oczy, czułem, że go mam. Natychmiast wkładam wachlarz do puzderka, iżby mu nie przyszła ochota przyjrzenia mu się, i rozpływam się nad robotą puzdra, które w istocie jest cackiem. „Jeżeli kupię — rzekłem — to tylko dla pudełka; jedynie to mnie nęci. Co się tyczy sekretarzyka, dostaniesz za niego więcej niż tysiąc franków, widzisz to wykończenie brązów! to wzory... Można to wyzyskać... To nie było reprodukowane, dla pani de Pompadour robiono same unikaty"... I mój zuch, rozpalony do sekretarzyka, zapomina o wachlarzu, ustępuje mi go prawie darmo w zamian za to, żem go oświecił co do Riesenera. Ot, co! Ale trzeba być kutym na cztery nogi, żeby robić takie interesy! To walka, w której wrogowie spotykają się oko w oko; a co za oczy mają Żydzi i Owerniacy!

Cudowna mimika, werwa starego artysty, które, w chwili gdy opowiadał tryumf swego sprytu nad ciemnotą antykwarza, czyniły zeń model godny pędzla jakiegoś Holendra, wszystko to było stracone dla prezydentowej i jej córki. Wymieniły zimne i wzgardliwe spojrzenia, jak gdyby mówiąc: „Cóż za dziwadło!..."

— Więc to kuzyna bawi? — zapytała prezydentowa. Pons, zmrożony tym pytaniem, miał ochotę zbić prezydentowa.

— Ależ droga kuzynko — rzekł — to polowanie na arcydzieła! Człowiek mierzy się oko w oko z przeciwnikiem, który broni zwierzyny! Chytrość na chytrość!

Arcydzieło podszyte Normandem, Żydem lub Owerniakiem, ależ to jak w bajce: królewna strzeżona przez smoka!

— A skąd wiadomo, że to Wat...? Jak go kuzyn nazywa?

— Watteau! Kuzynko, ależ to jeden z największych malarzy francuskich XVIII wieku! O, nie widzicie podpisu? — rzekł pokazując obrazek przedstawiający scenę, w której tańczą kołem rzekome pasterki i wielcy panowie przebrani za pasterzy. — Cóż za rozmach! życie! koloryt! I jak to zrobione! Jednym zamachem, jak flores kaligrafa; nie czuć pracy! A z drugiej strony, patrzcie: bal w salonie! To zima i lato! Co za ornamenty! i jak to zachowane! Widzicie, skuwka jest złota, zakończona z obu stron maleńkim rubinem, który odczyściłem!

— Jeżeli tak, to nie mogłabym, kuzynie, przyjąć od ciebie tak kosztownego przedmiotu. Lepiej go sprzedaj i umieść gdzie ten kapitalik — rzekła prezydentowa, mimo że miała szczerą ochotę zatrzymać wspaniały wachlarz.

— Czas, aby to, co służyło występkowi, dostało się w ręce cnoty! — rzekł nieborak odzyskując odwagę. — Trzeba było stu lat na spełnienie tego cudu. Bądź pewna, kuzynko, że na Dworze żadna księżniczka nie będzie miała nic, co by mogło iść w porównaniu z tym arcydziełem; niestety, tacy już są ludzie, że więcej zrobią dla takiej Pompadour niż dla cnotliwej królowej!

— A więc przyjmuję —rzekła śmiejąc się prezydentowa. — Cesiu, mój aniołku, dopilnujcie. tam z Magdaleną, aby obiad godny był kuzyna...

Prezydentowa chciała wyrównać rachunek. Polecenie to, wydane wbrew zasadom przyzwoitości głośno, tak było podobne do uregulowania długu, że Pons zaczerwienił się jak młoda panienka zdybana na niestosownym uczynku. Ten kamyk, nieco za gruby, długo miał go uwierać w sercu! Cecylia, ruda pannica, której wzięcie skażone pedantyzmem wzorowało się na sądowej powadze prezydenta, a równocześnie trąciło oschłością matki, znikła zostawiając biednego Ponsa sam na sam z groźną prezydentowa.

— Milutka jest nasza Lili, prawda? — rzekła, wciąż spieszczając imię Cecylii, jak to czyniła w jej dzieciństwie.

— Urocza! -- odparł stary muzyk kręcąc młynka palcami.

— Nie rozumiem naszej epoki — ciągnęła prezydentowa. — Na cóż się zda mieć ojca prezydentem apelacji w Paryżu i komandorem legii honorowej, a dziadka posłem, milionerem, przyszłym parem Francji, najbogatszym hurtownikiem jedwabnym?

Oddanie prezydenta nowej dynastii zyskało mu świeżo wstęgę komandora, który to fawor zawistni przypisywali przyjaźni łączącej go z Popinotem. Minister ten, mimo swej skromności, pozwolił, jakeśmy widzieli, zrobić się hrabią. „Dla mego syna" — mówił licznym przyjaciołom.

— Dziś chcą tylko pieniędzy — odparł Pons — cenią tylko bogactwo...

— Cóż by to było — wykrzyknęła prezydentowa — gdyby niebo zostawiło mi mojego Karolka!...

— Och, z dwojgiem dzieci bylibyście ubodzy! — odparł kuzyn. — To owoc' równego podziału majątków; ale bądź spokojna, kuzynko, Cesia wyjdzie dobrze za mąż. Nie znam młodej panienki, która by była tak dobrze ułożona.

Oto do jakiego poniżenia doszedł Pons w domach swych amfitrionów: na wzór starożytnych chórów powtarzał ich sądy, opatrując je płaskim komentarzem. Nie śmiał dać folgi oryginalności., która cechuje artystów i która za młodu objawiała się w nim mnóstwem dowcipnych uwag; przyzwyczajenie do podrzędnej roli zdławiło ją prawie zupełnie, kiedy się zaś odzywała, karcono ją jak przed chwilą.

— Przecież ja wyszłam za mąż mając tylko dwadzieścia tysięcy...

— W roku, 1819, kuzynko! — przerwał Pons. — No, i to byłaś ty, kobietka z głową, panienka protegowana przez samego króla!

— Ależ Cesia to anioł doskonałości, dziewczyna inteligentna, z sercem, dostanie sto tysięcy na stół, nie licząc najpiękniejszych nadziei; i siedzi!...

Przez dwadzieścia minut pani de Marville mówiła o córce i o sobie, rozwijając typowe utyskiwania matek. Od dwudziestu lat, przez które stary muzyk bywał na obiedzie u swego jedynego krewnego Camusota, nieborak nie doczekał się najmniejszego pytania o jego sprawy, o jego życie, zdrowie. Pons był zresztą wszędzie rodzajem zlewu do zwierzeń domowych, dawał wszelkie rękojmie swej znanej i przymusowej dyskrecji, jedno bowiem niebaczne słowo zamknęłoby mu drzwi dziesięciu domów. Roli wiecznego słuchacza towarzyszyło nie mniej stałe przytakiwanie; uśmiechał się na wszystko, nie oskarżał, nie bronił nikogo; wszyscy dła niego mieli rację. Toteż nie liczył się już dawno jako człowiek, to był tylko żołądek! W, ciągu tej długiej tyrady prezydentowa, nie bez pewnych ostrożności, wyznała kuzynowi, że byłaby gotowa przyjąć dla córki prawie na ślepo każdego, kto się nadarzy.

Posunęła się tak daleko, że uznała za dobrą partię człowieka czterdziestoośmioletniego, byle miał dwadzieścia tysięcy franków rocznie.

— Cesia ma dwudziesty trzeci rok; gdyby, nieszczęściem, doszła lat dwudziestu pięciu lub sześciu, niezmiernie trudno byłoby ją wydać. Ludzie pytają wówczas, czemu młoda osoba tak długo została do wzięcia. Już i tak za wiele o tym mówią w naszym kółku. Wyczerpaliśmy zwyczajne racje: „Jeszcze bardzo młoda. — Zanadto kocha rodziców, aby ich chcieć opuścić. — Dobrze jej w domu. — Jest bardzo wybredna, chciałaby pięknego nazwiska!" Czuję to, zaczynają się z nas śmiać. Zresztą Cesia znużona, jest tym czekaniem, biedactwo męczy się...

— Czym? — głupio zapytał Pons.

— Jak to czym? — odparła matka tonem matrony. — Upokarza ją, że wszystkie przyjaciółki wyszły za mąż przed nią.

— Moja kuzynko, cóż się stało od ostatniego razu, jak miałem przyjemność być tu na obiedzie, że godzicie się z myślą o czterdziestoośmioletnich konkurentach? — spytał pokornie biedny muzyk. '

— To się stało — odparła prezydentowa — że mieliśmy nawiązać rokowania z pewnym radcą dworu, zamożnym człowiekiem, który ma trzydziestoletniego syna. Pan de Marville byłby, przy pomocy pewnych ofiar materialnych, uzyskał dla młodego człowieka miejsce referendarza w Izbie Obrachunkowej, gdzie już jest adiunktem. I oto powiadają nam, że młody człowiek zrobił szaleństwo i pognał do Włoch za jakąś panienką z tancbudy Mabille... To oczywiście pozór zerwania. Nie chcą nam dać młodego człowieka, którego matka tymczasem umarła i który już ma trzydzieści tysięcy renty, nie licząc tego, co weźmie po ojcu. Toteż powinieneś wybaczyć, drogi kuzynie, nasz niehumor: trafiłeś na krytyczną chwilę.

W chwili gdy Pons szukał jakiejś dwornej odpowiedzi, którą mu zawsze przychodziła za późno, kiedy był spłoszony, weszła Magdalena i oddała prezydentowej bilecik czekając na odpowiedź. Oto co zawierał:

Droga mamo, gdybyśmy tak udały, że to bilecik od ojca, z sądu, że jesteśmy proszone na obiad do jego przyjaciela, aby nawiązać sprawą mego małżeństwa? W ten sposób pozbyłybyśmy się kuzyna i mogłybyśmy, jak był zamiar, iść do Popinotów.  — Kto przyszedł od pana? — zapytała żywo prezydentowa.

— Woźny — odparła bezczelnie chuda Magdalena. Odpowiedzią tą podstarzała subretka okazywała pani, że to ona do spółki ze zniecierpliwioną Cecylią uknuła ten spisek.

— Powiedz, że będziemy z panienką o wpół do szóstej. Po odejściu Magdaleny prezydentowa spojrzała na Ponsa z ową fałszywą uprzejmością, która dla wrażliwej duszy jest tym, czym mleko z octem dla języka smakosza.

— Drogi kuzynie, obiad będzie za chwilę, ale zjesz go bez nas, bo oto mąż pisze mi z sądu, że rzecz z owym radcą znów się wyjaśnia: idziemy tam na obiad... Pojmujesz, że z tobą nie robimy ceremonii. Bądź jak u siebie. Widzisz, jak szczerze postępuję, nie mam dla ciebie tajemnic. Nie chciałbyś, aby małżeństwo tego aniołka się rozchwiało?

— Ależ kuzynko, przeciwnie, byłbym rad sam znaleźć jej męża; prawda, że w kołach, w których się obracam...

— Tak, mało jest widoków — przerwała lekceważąco prezydentowa. — Zatem zostajesz? Cesia dotrzyma ci towarzystwa, gdy ja się będę ubierać.

— Och, kuzynko, mogę zjeść obiad gdzie indziej — odparł nieborak. -

Mimo iż boleśnie dotknięty sposobem, w jaki prezydentowa wymówiła mu jego ubóstwo, jeszcze bardziej przerażony był widokiem zostania sam ze służbą.

— Ależ czemu?... Obiad gotów, służba by go zjadła.

Słysząc te okropne słowa Pons wyprostował się jak gdyby wstrząśnięty galwanicznym prądem, skłonił się zimno i poszedł włożyć spencer. Drzwi sypialni Cecylii, wychodzące na salonik, były uchylone, tak iż rzuciwszy okiem w lustro Pons ujrzał młodą dziewczynę zanoszącą się od śmiechu i dającą matce znaki, z których stary artysta odgadł niegodziwą psotę. Zeszedł wolno, wstrzymując łzy: zrozumiał, że jest wygnany z tego domu nie wiedząc, za co.

„Jestem już za stary — powiadał sobie — świat brzydzi się starością i ubóstwem: to są dwie szpetne rzeczy. Już nigdzie nie pójdę bez zaproszenia."

Heroiczne postanowienie!...

Drzwi od kuchni położonej na parterze,; na wprost izdebki odźwiernego, były często otwarte; jak bywa w domach zajętych przez właścicieli, gdzie brama jest stale zamknięta: Pons mógł tedy słyszeć śmiechy kucharki i lokaja, którym Magdalena opowiadała koncept, nie przypuszczając, aby nieborak tak prędko ustąpił z placu. Lokaj głośno pochwalał figiel spłatany temu częstemu gościowi, który (powiadał) nie daje mu nigdy na kolędę więcej niż talara!

— Tak, ale jeżeli się obrazi i nie wróci — zauważyła kucharka — stracimy bodaj tego talara na Nowy Rok...

— E, skądby się dowiedział? — odparł lokaj.

— Ba! — rzekła Magdalena — prędzej, później, czy nie wszystko jedno? Ten stary tak nudzi wszystkich, do których chodzi na wyżerkę, że go wszędzie wyproszą za drzwi.

W tej chwili stary muzyk zawołał: „Proszę otworzyć!" Bolesny ten krzyk przyjęto w kuchni głębokim milczeniem.

— Słuchał — rzekł lokaj.

— Ano, tym gorzej, a raczej tym lepiej — odparła Magdalena — zdechł pies.

Biedny człowiek, który nie stracił ani słowa z tego, co mówiono, usłyszał i to. "Wrócił do domu w takim, stanie, w jakim byłaby staruszka po walce z mordercami. Szedł, mówiąc sam do siebie, z gorączkową szybkością; krwawiący honor pędził go niby słomkę unoszoną wichrem. Znalazł się wreszcie na bulwarze du Tempie o piątej, nie wiedząc, jak tam zaszedł; co osobliwe, nie czuł najmniejszego apetytu.

A teraz, aby zrozumieć wstrząśnienie, jakie miał sprawić powrót Ponsa do domu o tej godzinie, potrzebne są przyrzeczone wyjaśnienia co do pani Cibot.

Ulica Normandzka to jedna z ulic, gdzie się ma wrażenie prowincji: rośnie tam trawa, przechodzień jest rzadkością, wszyscy znają się między sobą. Domy datują z epoki, gdy za Henryka IV zamierzono zbudować dzielnicę, w której każda ulica nosiłaby miano jakiejś prowincji, w samym zaś środku miał się. znajdować piękny plac pod godłem Francji. Pomysł „Dzielnicy Europy" był powtórzeniem tego planu. Świat się powtarza we wszystkim, wszędzie, nawet w pomysłach. Dom, w którym mieszkali dwaj muzycy, był to dawny pałac z dziedzińcem i ogrodem, ale w ubiegłym wieku, gdy dzielnica Marais cieszyła się nadzwyczajnym wzięciem, wzniesiono na froncie dom od ulicy. Dwaj przyjaciele zajmowali całe piętro w dawnym pałacu. Ten podwójny dom należał do pana Pillerault, osiemdziesięcioletniego starca, który powierzył jego zarząd małżeństwu Cibot, odźwiernym, służącym u niego od lat dwudziestu sześciu. Odźwierny w dzielnicy Marais nie miewa dochodów takich, aby mógł wyżyć ze swego miejsca; toteż imć Cibot, obok swego su od franka oraz polana od każdego saga, stworzył sobie dochody z własnego przemysłu: był, jak wielu odźwiernych, krawcem. Z czasem Cibot przestał brać robotę od majstrów; dzięki zaufaniu, jakim go darzyła drobna klientela, cieszył się bezspornym przywilejem naprawiania, łatania i nicowania wszystkich ubrań w promieniu trzech ulic. Izdebka odźwiernego była obszerna i zdrowa, za nią był drugi pokój. Toteż państwo Cibot uchodzili za najszczęśliwszą parę odźwiernych w całym okręgu.

Cibot, mały, zawiędły człeczyna o cerze niemal oliwkowej od ciągłego siedzenia w kucki na stole sięgającym wysokości, zakratowanego okna, zarabiał swym rzemiosłem około dwu franków dziennie. Pracował jeszcze, mimo pięćdziesięciu ośmiu lat; pięćdziesiąt osiem lat to najpiękniejszy wiek odźwiernych; przywykli do swej izdebki, stała, się dla nich tym, czym skorupa dla ostrygi, wreszcie znani są w dzielnicy! rani Cibot, niegdyś piękna ostryżarka, porzuciła przez miłość do Cibota swoje stanowisko w restauracji CadranBleu. Liczyła wówczas dwadzieścia osiem lat i miała za sobą wszystkie przygody, które ładnej dziewczynie na tym stanowisku same nastręczają się bez szukania. Piękność kobiet z ludu trwa krótko, zwłaszcza gdy trzeba im wystawać w drzwiach restauracji. Gorące opary z kuchni biją na twarz pogrubiając rysy; resztki butelek spijane w towarzystwie garsonów niszczą płeć; żaden kwiat nie przekwita równie szybko! Szczęściem dla pani Cibot legalne małżeństwo i spokojne życie odźwiernej przyszły w porę, aby ją zakonserwować; zachowała się tedy niby rubensowski model, roztaczając majestat urody, którą rywalki z Normandzkiej ulicy określały potwarczo mianem: baryła. Kolory jej można by porównać ze smakowitym połyskiem osełki masła; ale mimo tuszy zachowała nieporównaną zwinność. Pani Cibot sięgała wieku, w którym kobiety tego typu muszą się golić. Czyż to nie znaczy, że miała czterdzieści osiem lat? Odźwierna z wąsami jest jedną z najlepszych rękojmi ładu i bezpieczeństwa dla właściciela... Gdyby Delacrohs: mógł był widzieć panią Cibot wspartą dumnie na miotle, zrobiłby z niej Bellonę! Losy „małżonków" Cibot — mówiąc stylem aktu oskarżenia — miały, rzecz osobliwa! oddziałać pewnego dnia na losy dwóch przyjaciół; toteż dziejopis, o ile chce być wierny, musi wejść w niektóre szczegóły ich stanowiska. Dom przynosił około ośmiu tysięcy franków, bo miał trzy familijne mieszkania od ulicy, trzy zaś w dawnym pałacu, tworzącym teraz oficynę. Prócz tego tandeciarz nazwiskiem Remonencq zajmował sklep od ulicy. Ten Remo. nencq, który od kilku miesięcy przedzierzgnął się w handlarza starożytności, znał tak dobrze antykwarską wartość Ponsa, że zawsze mu się kłaniał ze swego sklepu, ilekroć muzyk wychodził lub wracał. Przywilej su od franka dawał tedy Cibotowi około czterystu franków rocznie, nie licząc bezpłatnego mieszkania i opału; ponieważ rzemiosło przynosiło mu przeciętnie siedemset do ośmiuset franków rocznie, małżonkowie posiadali (licząc w to i kolędy) jakieś tysiąc sześćset franków, które dosłownie przejadali, żyjąc suciej niż zazwyczaj ludzie z tej sfery. „Raz się tylko żyje!" — mawiała pani Cibot. Urodzona za rewolucji, nie znała, jak z tego widać, katechizmu.

Ze swoich czasów z Cadran-Bleu odźwierna ta, o piwnych rezolutnych oczach, zachowała niejakie wiadomości kuchenne, które czyniły jej męża przedmiotem zazdrości kolegów. Toteż doszedłszy dojrzałego wieku, na progu starości, Cibotowie nie mieli zaoszczędzonych ani stu franków. Dobrze odziani, dobrze odkarmieni, cieszyli się zresztą w dzielnicy poważaniem, zasłużonym przez ćwierć wieku uczciwości. Jeżeli nie posiadali nic, nie mieli w zamian ani grosza czudżego, wedle wyrażenia pani Cibot, która hojnie szafowała spółgłoską ż. Czemu? Daremnie by o to pytać, tak samo jak o przyczyny jej obojętności religijnej. Dumni oboje z tego życia na oczach wszystkich, z szacunku ulicy i z władzy, jaką im zostawiał w kamienicy „pan gospodarz", ubolewali potajemnie, że nie mają kapitaliku. Cibot skarżył się na darcie w rękach i w nogach, a Cibotowa narzekała, że jej biedny mąż musi jeszcze pracować. Nadejdzie dzień, że po trzydziestu latach podobnego życia odźwierny będzie pomawiał rząd o niesprawiedliwość i będzie się domagał krzyża legii honorowej! Za każdym razem, kiedy sąsiedzkie plotki przynosiły wiadomość, że jakiejś służącej po ośmiu lub dziesięciu latach służby zapisał ktoś trzysta albo czterysta franków dożywocia, wszystkie izdebki odźwiernych rozbrzmiewały lamentami, które mogą dać pojęcie o zawiściach pożerających paryski proletariat.

— Tak, tak! Nam to się nie trafi nigdy, aby nas ktoś wspomniał w testamencie! Nie mamy szczęścia. A wszak co odźwierny, to nie prosta sługa! My jesteśmy ludzie zaufani, ściągamy czynsze, czuwamy nad państwem; i za to nas traktują gorzej psów, i tyle!

— Abo człowiek ma szczęście, abo ni ma — powiadał Cibot odnosząc ubranie.

— Gdybym była zostawiła Cibota przy bramie, a sama poszła za kucharkę, mielibymy dzisiaj trzydzieści tysięcy odłożonego — wykrzykiwała pani Cibot do sąsiadki biorąc się pod boki. — Ziem to kalkulowała; ot, tyle, aby mieć ciepło w izbie i jadła do syta.

Kiedy w r. 1836 dwaj przyjaciele zajęli drugie piętro dawnego pałacu, sprawili pewien przewrót w życiu małżeństwa Cibot. Oto jak. Zarówno Schmucke, jak i przyjaciel jego Pons mieli zwyczaj godzić do usługi odźwiernego lub odźwierną z domu, gdzie mieszkali. Wprowadzając się tedy na ulicę Normandzką muzycy postanowili porozumieć się z panią Cibot, która zajęła się gospodarstwem za sumę dwudziestu pięciu franków miesięcznie, czyli dwanaście i pół franka na każdego. Po roku odźwierna rządziła w mieszkaniu starych kawalerów tak, jak rządziła w domu pana Pillerault, wujecznego dziadka hrabiny Popinot. Sprawy ich uważała za swoje; mawiała o nich: „Moje panowie". Wreszcie widząc, że te dwa dziadki do orzechów łagodne są jak baranki, łatwe w pożyciu, ufne jak dzieci, stała się — boć kobiety z ludu mają dobre serce — ich opiekunką, uwielbiała ich, obsługiwała z oddaniem tak szczerym, że nieraz palił im kazania i broniła ich przed oszukaństwami, które podrażają w Paryżu koszt gospodarstwa. Za dwadzieścia pięć franków na miesiąc starzy kawalerowie, bez zamiaru i bez wiedzy niemal, kupili sobie matkę. Poznawszy całą wartość pani Cibot, muzycy obsypywali ją najszczerzej pochwałami, podziękowaniami, drobnymi podarkami, które zacieśniły węzły przyjaźni. Pani Cibot tysiąc razy, wolała uznanie niż pieniądze; wiadomo, że piękne to uczucie opłaca się zawsze chlebodawcy. Cibot załatwiał za pół ceny posyłki, naprawki, wszystko, czym mógł usłużyć dwom panom swojej żony.

W następnym roku nowy czynnik wzajemnej życzliwości zacieśnił tę zażyłość drugiego piętra z izdebką odźwiernych. Schmucke zawarł z panią Cibot układ, który dogadzał jego lenistwu i beztrosce. Za trzydzieści su dziennie, czyli czterdzieści pięć franków na miesiąc, pani Cibot podjęła się gotować Schmuckemu śniadanie i obiad. Pons, stwierdziwszy, że śniadania przyjaciela są bardzo przyzwoite, ugodził również śniadania za cenę osiemnastu franków. Ten przywilej, który zapewnił odźwiernym około dziewięćdziesięciu franków miesięcznie, uczynił z dwóch lokatorów istoty nietykalne, aniołów, cherubinów, bogów. Jest bardzo wątpliwe, czy sam król francuski (który zna się na tym!) był obsłużony tak, jak te dwa dziadki do orzechów. Mleko dostawało się do ich rąk w stanie bezwodnym, czytali bezpłatnie dzienniki lokatorów z pierwszego i trzeciego piętra. Lokatorowie ci wstawali późno, zresztą, w potrzebie, powiedziano by im," że dzienniki jeszcze nie nadeszły. Mieszkanie, odzież, schody, wszystko utrzymywała pani Cibot w iście flamandzkiej czystości. Schmucke pławił się w szczęściu, o jakim nigdy nie marzył: pani Cibot rozwiązała problem jego życia. Dawał około sześciu franków miesięcznie na pranie, które należało do jej wydziału, jak i naprawki. Na tytoń wydawał piętnaście franków. Trzy te rubryki wynosiły miesięcznie sześćdziesiąt sześć franków, co,. pomnożone przez dwanaście, daje siedemset dziewięćdziesiąt dwa. Dodajcie do tego dwieście dwadzieścia komornego i podatków, a otrzymacie tysiąc dwanaście franków. Cibot ubierał Schmuckego, która to pozycja wynosiła przeciętnie sto pięćdziesiąt franków. Ten głęboki filozof żył tedy za tysiąc dwieście franków rocznie.

Iluż ludzi w Europie, marzących jedynie o tym, aby osiąść w Paryżu, zdziwi się przyjemną wiadomością, że można tam. Być szczęśliwym za tysiąc dwieście franków rocznie, przy ulicy Normandzkiej, w dzielnicy Marais, pod opieką pani Cibot! Widząc dobrego Ponsa wracającego do domu o piątej, pani Cibot osłupiała. Nie tylko podobny fakt nie zdarzył się nigdy, ale jeszcze „jej pan" nie widział jej, nie pozdrowił.

— Słuchaj no, stary — rzekła do, męża — pan Pons albo został milionerem, albo oszalał.

— Coś tak wygląda — odparł Cibot wypuszczając rękaw, w który wstawiał tak zwany klinek.

W chwili gdy Pons machinalnie wracał do siebie, pani Cibot kończyła obiad Schmuckego. Obiad ten stanowiła specjalna potrawka, której zapach rozchodził się po dziedzińcu. Były to resztki sztuki mięsa kupione w garkuchni i duszone w maśle z drobno siekaną cebulą, aż całe masło wsiąkło w mięso i w cebulę. Danie to, wypieszczone dla Cibota i dla Schmuckego, między których odźwierna je dzieliła, okraszone butelką piwa i kawałkiem sera, wystarczało staremu nauczycielowi muzyki. I wierzcie mi, że król Salomon w swojej chwale nie ucztował lepiej od Schmuckego. To owo duszone mięso z cebulką, to resztki pieczonej kury, to zimna wołowina z pietruszką albo jakaś ryba z sosem wynalazku pani Cibot (sosem takim, że matka zjadłaby z nim własne dziecko i aniby się spotrzegła), to dziczyzna, wszystko wedle jakości i ilości tego, co bulwarowe restauracje odprzedały garkuchni przy ulicy Boucherat — takie były obiady Schmuckego, który zadowalał się wszystkim, co mu dawała topra bani Dzip o d. I z dnia na dzień dobra pani Cibot uszczuplała porcje do tej granicy, że mogła je opędzić kwotą dwudziestu su.

— Pójdę się dowiedzieć, co się stało temu zacnemu panu — rzekła pani Cibot do męża — bo obiad pana Schmucke właśnie gotowy.

Pani Cibot przykryła glinianą miseczkę fajansowym talerzem; po czym, mimo swego wieku, stanęła w progu dwóch przyjaciół w chwili, gdy Schmucke otwierał Ponsowi.

— Co tobie, mój brzyjadzielu? — wykrzyknął Niemiec, przerażony fizjonomią Ponsa.

— Powiem ci wszystko; przyszedłem zjeść z tobą obiad.

— Opiat! opiat! — wykrzyknął Schmucke uszczęśliwiony. — Ależ doniemoszlife! — dodał przypominając sobie smakoszowskie nawyki przyjaciela.

Stary Niemiec spostrzegł, że pani Cibot słucha, zgodnie ze swoim prawem legalnej gospodyni. Pod wpływem natchnienia, jakie zdolne jest błysnąć jedynie w sercu prawdziwego przyjaciela, zbliżył się. do odźwiernej i wyciągając ją na schody rzekł:

— Pani Cibot, ten kochany Pons lubi dobre rzeczy; leć pani do Cadran-Bleu i przynieś smaczny opiateg: sardynki, makaron! Słowem, uczta Lukullusa!

— Co to takiego? — zapytała pani Cibot.

— No — odparł Schmucke — potrawka cielęca, jakaś ładna ryba, butelka dobrego bordeaux i najdelikatniejsze zakąski: na przykład krokietki z ryżu i wędzona słonina! Zapłać pani i nie mów nic; oddam jutro rano.

Schmucke mówił zacierając ręce z rozradowaniem: ale twarz jego przybrała wyraz osłupienia, kiedy usłyszał dzieje nieszczęść, które się zwaliły w jednej chwili na przyjaciela. Próbował pocieszyć Ponsa, malując mu świat ze swego punktu widzenia. Paryż to wieczna burza, mężczyźni i kobiety kręcą się porwani wściekłym wirem walca; nie trzeba niczego żądać od świata, który patrzy jedynie na pozory, a nie fefnądż, mówił. Opowiedział po setny raz, że jedyne trzy uczennice, które kochał, które jego kochały, za które byłby oddał życie, od których nawet miał małą pensyjkę , jakieś dziewięćset franków (każda ofiarowała w tym celu trzysta franków rocznie), tak doszczętnie zapominają go odwiedzić, unoszone prądem paryskim, że kiedy on się do nich wybrał, w ciągu trzech lat ani razu go nie przyjęto. (Prawda, że Schmucke zjawiał się u tych dam o dziesiątej rano!). Nawet kwartalne raty wypłacano mu u rejenta;,

— A przecież to są słode zerdza — ciągnął. — To moje małe święte Dzedzylie, urocze kobiety, pani de Portenduere, pani de Vandenesse, pani du Tillet. Jeżeli je widzę, to tylko na Polach Elizejskich... One mnie nie widzą, a kochają mnie: gdybym poszedł do której na obiad, byłaby bardzo rada. Mógłbym jechać do nich na wieś; ale ja wolę o fiele pydź smoim brzyjadzielem Bonzem, bo go mogę widywać kiedy chcę i co dzień.

Pons ujął rękę Schmuckego i uścisnął ją gestem, w którym wyrażała się cała dusza; trwali tak kilka minut, jak kochankowie, gdy się ujrzą po długiej rozłące.

— Jataj dudaj dzo cień!... — dodał Schmucke, który błogosławił w duchu nieludzką prezydentową. — Słuchaj! Będziemy zbierali razem andygi, i sam diabeł nie zamąci nam tego życia.

Aby ocenić te słowa, zaiste heroiczne: „Będziemy zbierali razem antyki!" — trzeba wiedzieć, że Schmucke był w zakresie starożytności tępy jak stołowe nogi. Trzeba było całej siły jego przyjaźni, aby nic nie stłukł w salonie i w gabinecie, które zajął Pons na swoje muzeum. Schmucke, cały pochłonięty muzyką, tworząc dla samego siebie, patrzał na wszystkie figiełki przyjaciela tak, jak ryba otrzymawszy bilet wejścia patrzyłaby na wystawę kwiatów w Luksemburgu. Szanował te dzieła jedynie dla szacunku, jaki okazywał im Pons okurzając swoje skarby. Na zachwyty swego przyjaciela odpowiadał: „Dag, dag, parco łatne!" — jak matka odpowiada cośkolwiek na gesty dziecka, które jeszcze nie mówi. Od czasu jak dwaj przyjaciele mieszkali razem, Schmucke widział, jak Pons siedem razy zamieniał zegar, zawsze przehandlowując mniej piękny za piękniejszy. Pons posiadał wówczas najwspanialszy zegar Boule'a , hebanowy, wykładany miedzią i rzeźbiony, z pierwszej maniery Boul,e'a. Boule miał dwie maniery, jak Rafael trzy. W pierwszej kojarzył miedź z hebanem; w drugiej, wbrew przekonaniu, hołdował szylkretowi; dokonał cudów, aby pokonać współzawodników, wynalazców inkrustacji szylkretem. Mimo uczonych wykładów Ponsa, Schmucke nie widział najmniejszej różnicy między wspaniałym zegarem z pierwszej epoki Boule'a sześcioma innymi. Ale, przez wzgląd na szczęście Ponsa, Schmucke więcej dbał o te wikielgi niż sam jego przyjaciel. Nie trzeba się tedy dziwić, że wzniosłe słowa Schmuckego zdołały ukoić rozpacz Ponsa, gdyż owo: „Będziemy zbierali razem andy gi!" — poczciwego Niemca znaczyło: „Jeśli zechcesz jadać w domu, gotów jestem lokować pieniądze w zbiorach".

— Proszę do stołu — oznajmiła z osobliwą powagą pani Cibot.

Łatwo pojąć zdumienie Ponsa, skoro ujrzał przysmaki zgromadzone dzięki przyjaźni Schmuckego i skoro pokosztował ich. Tego rodzaju wrażenia, tak rzadkie w życiu, nie płyną z ustawnego przywiązania, w którym dwie istoty powtarzają sobie wzajem bez końca: „Masz we mnie drugiego siebie" (z tym człowiek się oswaja); nie, one rodzą się z porównania tych obrazów domowego szczęścia z barbarzyństwem wielkiego świata. To świat kojarzy wciąż na nowo parę przyjaciół lub kochanków, kiedy dwie wielkie dusze zaślubiły się miłością lub przyjaźnią. Toteż Pons otarł dwie duże łzy, a i Schmucke musiał osuszyć wilgotne oczy. Nie rzekli nic, ale pokochali się tym więcej, dawali sobie głowami znaki przyjaźni, a balsam ten goił rany, które prezydentowa zadała sercu Ponsa. Schmucke zacierał ręce, jakby je chciał obedrzeć ze skóry; wpadł na jeden z owych pomysłów, które dziwią Niemca jedynie wtedy, kiedy nagle wykwitną w mózgu zmrożonym szacunkiem dla panujących.

— Mój topry Bon z... — bąknął Schmucke.

— Domyślam się, chcesz, żebyśmy jadali co dzień razem.

— Chciałbym być bogaty, aby cię móc raczyć co dzień tak jak dziś... — odparł melancholijnie poczciwy Niemiec.

Pani Cibot, której Pons dawał od czasu do czasu bilety do teatrzyków, co stawiało go w jej sercu na równi ze Schmuckem — jej stołownikiem — wystąpiła wówczas z taką propozycją:

— Dalibóg — rzekła — za trzy franki, bez wina, mogę przyrządzać obu panom obiadek taki, że będziecie paluszki lizać!

— To prawda — odparł Schmucke — że z tym, co mi daje pani Cibot, żyję lepiej niż ci, co zjadają frykasy bży grólefsgimzdołe.

Nasz Niemiec, choć pełen szacunku dla władzy, posunął, się, ogarnięty nadzieją, aż do bezczelności dzienniczków, żartując sobie z karty prix fixe  królewskiego stołu.

— Doprawdy? — rzekł Pons. — A więc spróbuję jutro. , Słysząc to Schmucke skoczył z jednego końca stołu na drugi, ściągając obrus, nakrycie, karafkę, i objął Ponsa uściskiem, który można porównać z połączeniem dwóch gazów mających z sobą powinowactwo chemiczne.

— Dzo sa żdżęździe! — wykrzyknął.

— Pan będzie tu co dzień jadał obiad! — rzekła z dumą rozczulona pani Cibot.

Nie znając wypadku, któremu zawdzięczała spełnienie swych marzeń, zacna pani Cibot zbiegła do swej izdebki. Weszła, tak, jak Józefa wchodzi na scenę w „Wilhelmie Tellu". Rzuciła półmiski i talerze wołając:

— Stary, biegnij po dwie małe czarne do kawiarni Tureckiej, powiedz chłopcu, że to dla mnie!

Następnie usiadła składając ręce na potężnych kolanach i spoglądając przez okno na mur naprzeciw domu rzekła:

— Dziś pójdę poradzić się pani Fontaine!...

Pani Fontaine kładła kabałę wszystkim kucharkom, pokojówkom, lokajom, odźwiernym etc. w całym Marais.

— Odkąd ci dwaj panowie zamieszkali u nas, złożyliśmy dwa tysiące franków do kasy. W osiem lat to jest coś! Czy mam nic nie zarabiać na obiedzie pana Ponsa i przywiązać go do domu? Kura pani Fontaine powie mi to.

Nie widząc, Aby Pons i Schmucke mieli spadkobierców, od trzech lat blisko pani Cibot kołysała się nadzieją, że uzyska jakiś punkcik w testamencie „swoich panów". Ta interesowna myśl wykiełkowała bardzo późno w jej wąsach, dotąd nieskazitelnie uczciwych, i zdwoiła jej gorliwość. "Wychodząc co dzień do znajomych, Pons uchronił się dotąd od zupełnego poddaństwa, w jakim odźwierna pragnęła trzymać „swoich panów". Koczujące życie starego zbieracza-trubadura płoszyło nieuchwytne zamiary owładnięcia nim, które bujały w mózgu pani

Cibot i które, począwszy od tego obiadu, zmieniły się w groźny plan. W kwadrans potem zjawiła się w jadalni, uzbrojona w dwie filiżanki znakomitej kawy, którym towarzyszyły dwa kieliszki kirszu.

— Niech szyje bani Dzipod! — wykrzyknął Schmucke. — Otkatła moją myźl.

Po paru westchnieniach starego pieczeniarza, ukojonych przez Schmuckego pieszczotami, jakie gołąb domowy znalazł dla swego wędrownego gołębia, dwaj muzycy wyszli razem. Schmucke nie chciał opuścić przyjaciela w przygnębieniu, w jakie go wtrąciło zachowanie państwa i służby w domu Camusotów. Znał Ponsa i wiedział, że w orkiestrze, przy pulpicie dyrygenta, mogą go ogarnąć smutne refleksje, zdolne zniszczyć zbawienny wpływ powrotu do gniazda. Koło północy odprowadzając Ponsa do domu, Schmucke prowadził go pod ramię; wiódł go jak kochanek ubóstwianą kochankę, wskazując miejsca, gdzie się chodnik kończy lub zaczyna; ostrzegał go, gdy trzeba było przestąpić rynsztok; byłby chciał, aby bruk był z puchu, aby niebo było błękitne, aby anieli uraczyli Ponsa swą niebiańską muzyką. Zdobył ostatnią prowincję, która w tym sercu nie należała do niego!

Trzy miesiące blisko Pons jadał codziennie ze Schmuckem. Po pierwsze, musiał odjąć miesięcznie osiemdziesiąt franków z sumy obracanej, na swoje zakupy, gdyż, oprócz czterdziestu pięciu franków za obiady, wino kosztowało go trzydzieści pięć. Następnie, mimo starań i mimo niemieckich żarcików Schmuckego, stary artysta żałował wykwintnych dań, kieliszeczków likieru, dobrej kawy, paplanin, fałszywych grzeczności, gości, plotek.... Nie da się na schyłku życia zerwać z nałogiem trwającym od lat trzydziestu sześciu. Wino po sto trzydzieści franków beczka nie napełni kieliszka smakosza szlachetnym płynem; toteż za każdym razem, kiedy Pons niósł kieliszek do ust, przypominał sobie z żalem przednie wina swych amfitrionów. Tak więc po trzech miesiącach okrutny ból, który omal nie złamał serca Ponsa, ukoił się, a została jedynie pamięć uroków towarzystwa, tak jak stary kobieciarz żałuje porzuconej kochanki, która go zanadto zdradzała! Mimo że usiłował kryć głęboką melancholię, która go trawiła, stary muzyk najwidoczniej gasł na jedną z owych nie wytłumaczonych chorób, których siedziba jest w duszy. Aby wytłumaczyć tę nostalgię spowodowaną naruszeniem zwyczaju, wystarczy przytoczyć jedną z owych drobnostek, które, • podobne oczkom stalowej koszulki, spowijają duszę w sieć żelazną. Jedną z najżywszych rozkoszy dawnego życia Ponsa, istnym rajem pieczeniarza, była siurpryza, niespodzianka, gastronomiczny wstrząs spowodowany zjawieniem się nadzwyczajnego dania, smakołyku, który gospodyni domu dodaje triumfalnie do obiadu, pragnąc mu nadać uroczystą cechę! Tej rozkoszy żołądka zbywało Ponsowi, gdyż pani Cibot opowiadała mu przez ambicję treść obiadu. Ta periodyczna podnieta życia Ponsa znikła zupełnie. Obiad jego mijał bez niespodzianki! Oto czego Schmucke nie mógł zrozumieć. Pons był zbyt delikatny, aby się skarżyć, a jeżeli jest coś smutniejszego niż zapoznany geniusz, to nie zrozumiany żołądek. Serce, którego miłość odtrącono, ten dramat tak bardzo nadużyty, opiera się na fałszywej potrzebie; jeśli bowiem opuści nas stworzenie, można kochać Stwórcę, który ma istne skarby do rozdania. Ale żołądek!... Nic nie da się porównać z jego cierpieniami; przede wszystkim bowiem — życie! Pons żałował niektórych kremów — istne poematy! pewnych sosów — arcydzieła! drobiu z truflami — rozkosz! ponad wszystko zaś słynnych karpiów reńskich, które znajdują się jedynie w Paryżu, i jak przyprawione! Bywały dni, że Pons wykrzykiwał: s wykrzasO Zofio!" — myśląc o kucharce hrabiego Popinot. Przechodzień, słysząc to westchnienie, myślałby, że poczciwiec mówi o kochance, a tu chodziło o rzecz o wiele rzadszą, o tuczonego karpia podanego z sosem, rzadkim w sosjerce, gęstym na języku, sosem godnym nagrody cnoty Montyona!  Wspomnienie tych mistalgią gastryczną, wychudł znacznie.

Z początkiem czwartego miesiąca, pod koniec stycznia r. 1845, młody flecista, któremu na imię było Wilhelm, jak prawie wszystkim Niemcom, a nazywał, się Schwab dla wyróżnienia spośród wszystkich Wilhelmów, co znów nie wyróżniało go spośród wszystkich Schwabów, uznał za właściwe oświecić Schmuckego co do stanu kapelmistrza, o którego niepokojono się w teatrze. Było to (w dzień premiery wymagającej udziału instrumentów, na których grał stary Niemiec.

— Poczciwina coś podupada, coś tam w nim się popsuło, oko przygasłe, ręka drży — rzekł Wilhelm Schwab wskazując Ponsa, który z grobową miną siadał przed pulpitem.

— Zawsze tak bywa koło sześćdziesiątki — odparł Schmucke.

Jak owa matka z „Kronik Canongate , która naraziła syna na rozstrzelanie, by się nim cieszyć o dobę dłużej, tak Schmucke zdolny był poświęcić Ponsa dla przyjemności jadania z nim co dzień obiadu.

— Cały teatr niespokojny jest o niego; jak powiada panna Heloiza Brisetout, nasza primaballerina, nieborak nie robi już prawie hałasu, kiedy uciera nos.

Zazwyczaj, kiedy stary muzyk ucierał nos, zdawało się, że trąbi w róg myśliwski, tak doniosłe jego długi i pusty nos rozbrzmiewał w fularze. Hałas ten był nawet przedmiotem stałych wymówek prezydentowej.

— Dałbym wiele, aby go rozruszać — rzekł Schmucke. — Nudzi się.

— Na honor — rzekł Wilhelm Schwab — pan Pons jest dla mnie czymś o tyle wyższym od nas, biednych nieboraków, że nie śmiałem go zaprosić na wesele. Żenię się...

— Jag? — spytał Schmucke.

— Och! najuczciwiej w świecie — odparł Wilhelm, w szczególnym pytaniu Schmuckego dostrzegłszy żarcik, do którego ten zacny człowiek nie był zdolny.

Kroniki Canongate — wydany w r. 1827 zbiór opowiadań Walter Scotta, znakomitego pisarza angielskiego, autora powieści historycznych.

— Dalej, panowie, na miejsca! — rzeki Pons, który usłyszawszy dzwonek reżysera objął spojrzeniem swoją małą armię.

Wykonano uwerturę z „Oblubienicy szatana", feerii, która doczekała się dwustu przedstawień. W pierwszym antrakcie Wilhelm i Schmucke zostali w orkiestrze sami. Atmosfera dochodziła trzydziestu dwu stopni Reaumura.

— Obofiec mi zwoją hizdorię — rzekł Schmucke do "Wilhelma.

— Ot, widzi pan tam, w loży przy scenie, młodego człowieka?... Poznaje go pan?

— Ani drochę.

— Haha! to dlatego, że ma paliowe rękawiczki i lśni się wszystkimi blaskami bogactwa; ale to mój przyjaciel, Fryc Brunner z Frankfurtu nad Menem...

— Den, kdóry bżychocił oklątadź zbegdagl z orgiezdry?

— Ten sam. Nieprawdaż, trudno uwierzyć w podobną metamorfozę?

Bohater zapowiedzianej historii był to jeden z owych Niemców, których twarz kryje zarazem posępne szyderstwo Goethowskiego Mefistofelesa i dobroduszność powieści Augusta Lafontaine zacnej pamięci; przebiegłość i naiwność, chciwość kantorowicza i wyuczoną swobodę członka Jockey-klubu; ale zwłaszcza niesmak, który wciska pistolet w rękę Wertera, o wiele bardziej utrapionego niemieckimi książątkami niż Szarlotą . Byłą to w istocie typowa twarz niemiecka: wiele żydostwa i wiele prostoty, głupoty i dzielności, wiedza, która rodzi nudę, doświadczenie, którym może- wstrząsnąć lada dzieciństwo; nadużycie piwa i tytoniu; wreszcie, aby podkreślić wszystkie te sprzeczności, diaboliczna iskra w pięknych, znużonych, błękitnych oczach. Ubrany z elegancją bankiera, Fryc Brunner błyszczał na sali łysiną tycjanowskiego koloru, po obu stronach ozdobioną złotawoblond puklami, które nędza i rozpusta zostawiły mu jak gdyby po to, aby miał prawo zapłacić fryzjera w dniu swego finansowego zmartwychwstania. Twarz jego, niegdyś piękna i świeża jak twarz Chrystusa na obrazach, dziś przywiędła, miała dzięki rudawym wąsom i brodzie wyraz niemal złowrogi. Czysty błękit oczu śćmił się w walce ze zgryzotami. Wreszcie błoto paryskiej rozpusty otoczyło sinawą obwódką jego oczy, w których niegdyś matka szukała z upojeniem boskiego odbicia własnych oczu. Ten przedwczesny filozof, ten młody starzec był dziełem macochy.

Tu zaczyna się ciekawa historia syna marnotrawnego z Frankfurtu nad Menem, fakt najosobliwszy i najdziwniejszy, jaki się kiedy zdarzył w tym mieście cnotliwym, mimo że stołecznym.

Gedeon Brunner, ojciec tego Fryca, jeden z owych sławnych oberżystów we Frankfurcie nad Menem, którzy na współkę z bankierami wykonują dozwolone prawem operacje na sakiewce turystów, poza tym uczciwy kalwin, ożenił się z przechrzczoną Żydówką, której posag stał się podwaliną jego majątku. Żydówka ta umarła zostawiając dwunastoletniego Fryca pod opieką ojca i pod dozorem wuja, handlarza futer w Lipsku, głowy firmy Virlaz i Sp. Wuj ten, mniej miękki niż jego futra, zmusił starego Brunnera do umieszczenia schedy młodego Fryca, liczącej wiele marek, w papierach wartościowych firmy Al-Sartchild, gdzie miała zostać nietknięta. Aby zemścić się za ten żydowski rygor, Brunner ożenił się powtórnie, tłumacząc to tym, że nie podobna mu prowadzić olbrzymiej oberży bez kobiecej ręki i oka. Ożenił się z córką drugiego oberżysty, w przekonaniu, że bierze perłę; ale nie mając doświadczenia nie wiedział, co to jest jedynaczka ubóstwiana przez rodziców.

Druga pani Brunner była tym, czym są młode Niemki, o ile są złe i płoche. Strwoniła -majątek i pomściła pierwszą panią Brunner, czyniąc swego męża człowiekiem najnieszczęśliwszym w pożyciu na całym terytorium wolnego miasta Frankfurtu, gdzie podobno milionerzy zamierzają przeprowadzić ustawę gminną, która by zniewoliła żony do kochania wyłącznie ich. Ta Niemka lubiła rozmaite octy, które Niemcy nazywają ogólnie winem reńskim; lubiła mody paryskie; lubiła jeździć konno; lubiła stroje... Jedyna rzecz kosztowna, której nie lubiła, to były kobiety. Znienawidziła małego Fryca i byłaby go doprowadziła do szaleństwa, gdyby ten młody owoc kalwinizmu i mozaizmu nie miał Frankfurtu za kolebkę, a firmy Virlaz z Lipska za opiekunkę. Ale wujaszek Virlaz, cały pogrążony w futrach, czuwał jedynie nad papierami wartościowymi, dziecko zaś zostawił na pastwę macochy.

Hiena owa była tym bardziej zajadła na tego cherubinka, syna pięknej pani Brunner, iż ona sama, mimo wysiłków godnych lokomotywy, nie mogła mieć dziecka. Natchniona szatańską myślą, zbrodnicza Niemkini pchnęła młodego Fryca, w wieku dwudziestu jeden lat, na drogę nie-germańskich lekkomyślności. Miała nadzieję, że koń angielski, ocet reński i Małgorzatki Goethego   schrupią dziecko Żydówki i jego majątek; wujaszek Virlaz bogiem oddał piękną schedę małemu Frycowi w chwili dojścia tegoż do pełnoletności. Ale jeżeli ruletka i amatorzy wina (w ich liczbie Wilhelm Schwab) zjedli kapitały Virlazów, młody syn marnotrawny przetrwał, iżby mógł służyć, zgodnie z wolą Pana, za przykład młodszym synom miasta Frankfurtu nad Menem. Jakoż wszystkie rodziny posługują się tam nim jak straszakiem, aby uchować swoje dziatki, cnotliwe i wylękłe, w swoich żelaznych kantorach wybitych banknotami.

Zamiast umrzeć w kwiecie wieku, Fryc Brunner miał przyjemność patrzeć, jak grzebią macochę na jednym z owych uroczych cmentarzy, gdzie Niemcy pod pozorem czci zmarłych dają folgę swej wyuzdanej namiętności do ogrodnictwa. Druga pani Brunner zmarła tedy przed twórcami swoich dni; staremu Brunnerowi zostawiła jedynie wspomnienie' pieniędzy, które mu wyciągnęła z kufrów, oraz zgryzot takich, że ten oberżysta, zbudowany jak Herkules, skurczył się w sześćdziesiątym siódmym roku, jakby go dosięgła słynna trucizna Borgiów . Nie odziedziczyć po żonie, zniósłszy krzyż małżeński przez dziesięć lat, ta myśl uczyniła z oberżysty drugą ruinę heidelberską, wciąż wszelako naprawianą Rechnungami podróżnych, tak jak się naprawia mury heidelberskie, aby podtrzymać zapał turystów, napływających dla oglądania tych pięknych ruin, tak starannie utrzymanych. Gadano o tym we Frankfurcie niby o jakim bankructwie, pokazywano sobie Brunnera palcem, mówiąc:

— Oto dokąd może doprowadzić zła żona, po której się nie dziedziczy, i syn wychowany z francuska!

We Włoszech i w Niemczech Francuzi są przyczyną wszystkich nieszczęść, celem wszystkich grotów; mais le dieu, poursuivant sacarriere... (Reszta jak w odzie p. Lefranc de Pompignan) .

Gniew właściciela hotelu Holenderskiego spadł nie tylko na podróżnych, których Rechnungi odczuły jego zgryzotę. Kiedy syn wszystko przepuścił, Gedeon, uważając go za pośrednią przyczynę swych nieszczęść, wzbronił mu chleba i wody, soli, ognia, mieszkania i fajki, co w Niemczech, u ojca i oberżysty, jest ostatnim stopniem ojcowskiego przekleństwa. Władze krajowe, nie uświadamiając sobie pierwotnych win ojca i widząc w nim jedynie najnieszczęśliwszego z ludzi we Frankfurcie nad Menem, przyszły mu z pomocą; na podstawie jakichś urojonych pretensji wygnano Fryca z terytorium wolnego miasta. Sprawiedliwość nie jest we Frankfurcie ani mędrsza, ani bardziej ludzka niż gdzie indziej, mimo że to miasto jest siedzibą germańskiego Sejmu. Rzadko sędzia sięga do źródła zbrodni i nieszczęść, aby dojść, kto trzymał urnę, z której popłynął pierwszy strumień, wody. Brunncr zapomniał o synu, przyjaciele zaś Fryca poszli za przykładem oberżysty.

Ba! gdyby ową historię można było odegrać przed budką suflera dla tego żebrania, w którym dziennikarze, „lwy" i kilka paryżanek pytali sami siebie, skąd się wzięła głęboko tragiczna twarz tego Niemca, pojawiającego się w wykwintnym Paryżu na premierze samotnic w parterowej loży, byłoby to o wiele piękniejsze niż „Oblubienica szatana", mimo że byłoby to dwóchsetne tysiączne przedstawienie wzniosłej przypowieści odegranej w Mezopotamii na trzy tysiące lat przed Chrystusem.

Fryc udał się pieszo do Strassburga i spotkał tam to, czego biblijny syn marnotrawny nie znalazł  w ojczyźnie Pisma św. W tym objawia się wyższość Alzacji, gdzie bije tyle uczciwych serc, aby pokazać Niemcom całe piękno skojarzenia francuskiego polotu z germańską rzetelnością. Wilhelm, od kilku dni wziąwszy spadek po rodzicach, posiadał sto tysięcy franków. Otworzył ramiona Frycowi, otworzył mu serce, otworzył mu dom, otworzył sakiewkę. Opisać chwilę, w której Fryc, zakurzony, nieszczęśliwy, jakby trędowaty, znalazł po drugiej stronie Renu prawdziwą dwudziestofrankówkę w ręku prawdziwego przyjaciela, znaczyłoby chcieć spłodzić odę: jeden Pindar   mógłby ją cisnąć po grecku w twarz ludzkości, aby ogrzać stygnące uczucie przyjaźni. Połóżcie imiona Fryca i Wilhelma obok imion Damona i Pitiasa, Kastora i Polluksa, Oresta i Pilada, Dubreuila i Pmejach, Schmuckego i Ponsa, oraz wszystkich dowolnych imion, jakie dajemy dwom przyjaciołom z Monomotapa, La Fontaine bowiem, jako prawdziwy geniusz, stworzył tu zjawy bez ciał, bez rzeczywistości; dołączcie te dwa nowe imiona do owych znakomitości, z tym większą słusznością, że Wilhelm przejadł schedę w towarzystwie Fryca, jak Fryc przepił swoją w towarzystwie Wilhelma, oczywiście paląc przy tym wszystkie znane rodzaje tytoniu.

Dwaj przyjaciele połknęli ten spadek, rzecz osobliwa! w piwiarniach sztrasburskich, w najgłupszy, najpospolitszy sposób, z figurantkami sztrasburskiego teatru oraz z porządnie wyświechtanymi młodymi Alzatkami. I co rano mówili jeden do drugiego:

— Trzeba jednak z tym skończyć, postanowić coś, przedsięwziąć coś z tym, co nam pozostało!

— Ba, jeszcze dzisiaj — powiadał Fryc — ale jutro... och, jutro!...

W życiu marnotrawców Dziś jest wielkim samochwałem; ale Jutro jest wielkim tchórzem, którego przeraża odwaga poprzednika; Dziś to Rębąjło z dawnej komedii, a jutro to Pierrot z pantomimy. Doszedłszy do ostatniej tysiącfrankówki, dwaj przyjaciele kupili miejsca w dyliżansie, który ich zawiózł do Paryża. Tam osiedli na poddaszu w hotelu Reńskim, przy ulicy du Maił, u Graffa, niegdyś płatniczego u Gedeona Brunnera. Fryc wstąpił jako sześćsetfrankowy urzędniczyna do braci Keller , bankierów, którym go Graff polecił. Graff, właściciel hotelu Reńskiego, jest bratem słynnego krawca Graffa. Krawiec przyjął Wilhelma za buchaltera. Graff wynalazł te dwie skromne posady dla dwóch marnotrawnych synów przez pamięć lat swego terminu w hotelu Holenderskim. Te dwa fakty: przyjaciel bogaty przyznający się do przyjaciela w ruinie oraz niemiecki oberżysta zajmujący się losem dwóch rodaków bez grosza, podsuną temu i owemu myśl, że ta historia to bajka; ale wszystkie rzeczy prawdziwe podobne są do bajki, tym bardziej że bajka zadaje sobie za naszych czasów niesłychane trudy, aby być podobną do prawdy.

Fryc, sześciusetfrankowy urzędniczek, oraz Wilhelm, buchalter z tą samą płacą, poznali niebawem trudność życia w Paryżu, mieście tyle mającym w sobie z kurtyzany. Toteż w drugim roku pobytu, w r. 1837, Wilhelm, który był utalentowanym flecistą, wstąpił do orkiestry pod batutą Ponsa, aby mieć czasem nieco omasty do chleba. Co do Fryca, ten mógł zdobyć jakąś nadwyżkę jedynie rozwijając finansowe zdolności Virlaza po kądzieli. Mimo swej pilności, może z przyczyny swoich talentów, frankfurtczyk doszedł dopiero w r. 1843 do dwóch tysięcy franków. Nędza, ta boska macocha, zrobiła dla obu młodych ludzi to, czego nie mogły zrobić ich matki; nauczyła ich oszczędności, świata i życia; dała im to wspaniałe, to tęgie wychowanie, którym chętnie smaga wielkich ludzi, zawsze nieszczęśliwych w dzieciństwie. Fryc i Wilhelm, charaktery dość pospolite, nie słuchali wszystkich nauk nędzy, bronili się jej dotknięciu, skarżyli się, że łono jej jest twarde, ramiona kościste, i nie wyczarowali z niej owej dobrej wróżki Urgeli , która powolna jest pieszczotom ludzi genialnych. Bądź co bądź, nauczyli się oceniać wartość fortuny i przyrzekli sobie podciąć jej skrzydełka, o ile kiedy jeszcze zjawi się u ich drzwi.

— A więc, ojczulku Schmucke, wszystko wyjaśnię wam jednym słowem — ciągnął Wilhelm, który opowiedział obszernie po niemiecku tę historię. — Stary Brunner umarł. Był on, bez wiedzy zarówno syna, jak pana Graffa, u którego mieszkamy, jednym z założycieli kolei badeńskich, przy czym osiągnął olbrzymie zyski: zostawił cztery miliony! Gram dziś wieczór na flecie ostatni raz. Gdyby to nie była premiera, zwolniłbym się już od kilku dni, ale nie chciałem robić zawodu.

— To pięknie z twojej strony, młodzieńcze — rzekł Schmucke. — Ale z kim się żenisz?

— Z córką pana Graffa, naszego gospodarza, właściciela hotelu Reńskiego. Kocham pannę Emilię od siedmiu lat, ona zaś czytała tyle niemoralnych romansów, że odrzucała dla mnie wszystkie partie nie wiedząc, co z tego wyniknie. Młoda osoba będzie bardzo bogata, jest jedyną dziedziczką Graffów, krawców z ulicy Richelieu. Fryc daje mi pięciokrotnie to, cośmy przejedli razem w Strassburgu: pół miliona!... Wkłada milion franków w dom bankowy, w którym krawiec Graff umieszcza również pół miliona; ojciec mojej narzeczonej pozwala mi włożyć tam jej posag, wynoszący dwieście pięćdziesiąt tysięcy, i tyleż poręcza za nas. Tak więc firma Brunner, Schwab i Spółka będzie miała półtrzecia miliona franków kapitału. Fryc kupił za milion pięćkroć akcyj Banku Francuskiego, aby pokryć nasz rachunek. Ale to jeszcze nie cały majątek Fryca, zostają mu jeszcze domy po ojcu we Frankfurcie, szacowane na milion, i już wydzierżawił hotel Ho, lenderski jakiemuś krewniakowi Graffów.

— Żmudnie dzoź badżyż na bżyjadzieła — zauważył Schmucke, który słuchał Wilhelma z uwagą. — Pyłszepyź o niego sastrozny?

— Jestem zazdrosny, ale o szczęście Fryca — rzekł Wilhelm. — Czy to jest twarz człowieka zadowolonego? Boję się dlań Paryża; chciałbym, aby tak jak ja postanowił o sobie. Dawny bies może się w nim obudzić. Z naszych dwóch głów moja zawsze była solidniejsza. Ten strój, ta lornetka, wszystko to mnie niepokoi. Patrzył na sali, tylko na dziewczęta. Och! gdyby pan wiedział, jak trudno będzie ożenić Fryca! Ma wstręt do tego, co nazywają we Francji konkurami; trzeba by go pchnąć na łono jakiejś rodziny, tak jak w Anglii wpychają człowieka w wieczność...

W zgiełku, który towarzyszy zawsze końcowi premiery, flecista zaprosił swego dyrygenta. Pons przyjął z radością. Pierwszy raz od trzech miesięcy Schmucke ujrzał uśmiech na twarzy przyjaciela. Odprowadził go na ulicę Normandzką w głębokim milczeniu; ta błyskawica radości odsłoniła mu otchłań niedoli, która żarła Ponsa. Że człowiek naprawdę szlachetny, tak bezinteresowny, tak wielki uczuciem, może mieć takie słabostki!... — oto co zdumiewało stoika Schmuckego. Popadł w głęboki smutek; czuł konieczność wyrzeczenia się codziennego widoku „gochaneko Bonza" naprzeciw siebie przy stole! Tak trzeba było dla dobra Ponsa; a nie wiedział, czy zdobędzie się na owo poświęcenie; ta myśl przyprawiała go o szaleństwo.

Dumne milczenie, jakie zachował Pons schroniwszy się na wzgórze Awentyńskie ulicy Normandzkiej, nie uszło oczywiście uwagi prezydentowej, ale uwolniona od pasożyta niewiele się o niego troszczyła. Sądziła wraz z uroczą córeczką, że kuzyn zrozumiał żarcik Liluchny. Ale prezydent inaczej zapatrywał się na rzeczy. Prezydent Camusot de Manrille, tłuściuchny człowieczek, który od swego wysokiego awansu stał się namaszczony, podziwiał Cycerona, stawiał wyżej Operę Komiczną niż Włoski, porównywał aktorów, szedł krok w krok za zdaniem ogółu; powtarzał artykuły urzędowego dziennika, opiniując zaś w sądzie parafrazował zdanie referenta. Ów dygnitarz, którego charakter w zasadniczych rysach poznaliśmy już dostatecznie, brał z racji swojego stanowiska wszystko na serio i najwyżej cenił więzy rodzinne. Jak większość mężów pod pantoflem, prezydent udawał w drobnych rzeczach niezawisłość, którą żona umiała szanować. O ile przez miesiąc prezydent zadowalał się zdawkowymi racjami, jakimi żona usprawiedliwiała nieobecność Ponsa, wydało mu się w końcu szczególne, że stary muzyk, przyjaciel od lat czterdziestu, nie pokazuje się już właśnie wtedy, gdy uczynił podarek tak kosztowny, jak ów wachlarz pani de Pompadour. Wachlarz ten, uznany przez hrabiego Popinot za arcydzieło, zyskał prezydentowej — i to w Tuileriach, gdzie cacko to podawano sobie z rąk do rąk! — komplementy wielce pochlebne dla jej miłości własnej. Rozbierano piękności dziesięciu pręcików z kości słoniowej, z których każdy rzeźbiony był nieskończenie subtelnie. Pewna dama rosyjska (Rosjanom zawsze się zdaje, że są w Rosji) ofiarowała, u hrabiego Popinot, prezydentowej sześć tysięcy franków za ten nadzwyczajny wachlarz, uśmiechając się, że go widzi w takich rękach; był to bowiem, trzeba przyznać, wachlarz godny księżnej.

— Nie można odmówić biednemu kuzynowi — rzekła Cecylia do ojca nazajutrz po tej propozycji — że zna się na tych figielkach,..

— Figielkach! — wykrzyknął prezydent. — Ależ rząd zapłaci trzysta tysięcy franków za zbiory nieboszczyka radcy Dusommerard i wyda, do spółki z miastem, blisko milion na zakupno i odnowienie pałacu Cluny dla ulokowania tych figielków... Te figielki, drogie dziecko, są często jedynym świadectwem minionych cywilizacji. Garnek etruski, naszyjnik (warte niekiedy po czterdzieści i pięćdziesiąt tysięcy!) to figielki, które świadczą o wysokim stanie sztuk za czasu wojny trojańskiej, dowodząc nam, że Etruskowie to byli Trojanie szukający schronienia w Italii!

Oto rodzaj żarcików pulchnego pana prezydenta; mówiąc z żoną i córką posługiwał się zawsze tą ciężkawą ironią.

— Zbiór wiadomości, jakich wymagają, Cesiu, te figielki — ciągnął prezydent — to nauka, która się zwie archeologią. Archeologia obejmuję architekturę, rzeźbę, malarstwo, złotnictwo, ceramikę, meblarstwo (sztukę zupełnie świeżą); koronki, tkaniny, słowem wszystkie wytwory pracy ludzkiej.

— Zatem kuzyn Pons jest uczonym? — zapytała Cecylia.

— Prawda! Czemuż on się  nie pokazuje? — zapytał prezydent, jak gdyby naraz uczuł wstrząs wynikły z tysiąca zapomnianych fakcików, które zsumowane eksplodują.

— Musiał się obrazić o jakieś głupstwo — odparła prezydentowa. — Nie dość może ucieszyłam się tym wachlarzem. Wiesz, że się nie bardzo znam na tych rzeczach...

— Ty! Jedna z najlepszych uczennic Servina — wykrzyknął prezydent — ty nie wiesz, co to Watteau?

— Znam Davida, Gerarda, Grosa, znam Girodeta, Guerina i pana de Forbin, i pana Turpin de Crisse...

— Powinnaś była...

— Co byłam powinna? — zapytała prezydentowa spoglądając na męża wzrokiem królowej Saby .

— Wiedzieć, co to Watteau, moja droga; bardzo jest dziś w modzie — odparł prezydent z pokorą, zdradzając wszystkie zobowiązania, jakie miał wobec żony.

Ta rozmowa toczyła się na kilka dni przed premierą „Oblubienicy szatana", podczas której całą orkiestrę uderzył chorobliwy wygląd Ponsa. Ale tymczasem ci, którzy nawykli widywać Ponsa u swego stołu i używać go do posyłek, wypytywali się o niego wzajem. W kółku, w którym kręcił się poczciwiec, powstało zaniepokojenie, tym większe, iż kilka osób widziało go na posterunku w teatrze. Mimo że Pons unikał starannie dawnych znajomych, natknął się na byłego ministra, hrabiego Popinot, u Monistrola, jednego z najznakomitszych i najbardziej rzutkich kupców nowego bulwaru Beaumarchais. O nich to opowiadał kiedyś Pons prezydentowej; te filuty zachwytami swymi podbijają z każdym dniem cenę antyków, niepodobnych już, ich zdaniem, do znalezienia.

— Mój drogi Pons, czemu się nie pokazujesz? Brakuje nam ciebie, żona moja nie wie, czemu przypisać tę dezercję.

— Panie hrabio — odparł muzyk — dano mi do zrozumienia w pewnym domu, u moich krewnych, że w moim wieku jest się zbytecznym w towarzystwie. Nigdy nie okazywano mi zbytnich względów, ale przynajmniej nikt mnie nie znieważał. Nigdy nie prosiłem o nic nikogo — rzekł z dumą artysty. — W zamian za nieco uprzejmości starałem się być użyteczny tam, gdzie mnie przyjmowali; ale widzę, żem się omylił. Zdaje się, że można mi pluć w twarz w zamian za ten zaszczyt, że od czasu do czasu zjadłem obiad u moich krewnych, u przyjaciół... Ano cóż, pieczeniarz podał się do dymisji. U siebie w domu znajduję codziennie to, czego nie znalazłem przy niczyim stole: prawdziwą przyjaźń!

Słowa te, nacechowane goryczą, którą stary artysta umiał jeszcze podkreślić tonem i gestem, uderzyły para Francji; odciągnął zacnego muzyka na bok.

— No, stary przyjacielu, co z tobą? Czy nie mógłbyś mi powiedzieć, co cię zraniło? Pozwolisz sobie zwrócić uwagę, że u mnie znalazłeś chyba względy...

— Pan jesteś jedynym wyjątkiem — odparł stary. — Zresztą pan jesteś wielki pan, mąż stanu, pańskie zatrudnienia usprawiedliwiłyby wszystko.

Pons, zażyty z dyplomacją, jaką wyrobiło w Popinocie obcowanie z tłumem ludzi i interesów, opowiedział w końcu swą nieszczęsną wizytę u prezydenta de Marville. Popinot tak wziął do serca krzywdę biednej ofiary, że powtórzył wszystko żonie, zacnej kobiecie, która znowuż, za pierwszym spotkaniem , wspomniała o tym prezydentowej. Ze swej strony były minister rzekł,kilka słów prezydentowi, co doprowadziło do wyjaśnień u państwa Camusot de Marville. Mimo. iż Camusot niezupełnie był panem w domu, akt oskarżenia był zbyt dobrze umotywowany, aby żona i córka miały nie uznać jego prawdy; upokorzyły się i zrzuciły winę na służbę. Służba, wezwana na sprawę i połajana, zyskała przebaczenie jedynie dzięki pełnym wyznaniom, które przekonały prezydenta, do jakiego stopnia Pons miał słuszność nie pokazując się. Jak wszyscy mężowie pod pantoflem, prezydent rozwinął cały majestat mężowski i sądowy, oświadczając służącym, że stracą miejsce, a z nim wszystkie przywileje zdobyte wieloletnią służbą, o ile na przyszłość jego kuzyn Pons oraz wszyscy, którzy zaszczycają jego dom, nie będą traktowani tak jak on sam. Określenie to wywołało uśmiech Magdaleny.

— Macie — dodał prezydent — tylko jedną drogę: wybłagać u pana Ponsa przebaczenie. Idźcie doń i powiedzcie, że wasza dalsza służba zależy najzupełniej od niego. Oddalę wszystkich, o ile wam nie przebaczy.

Nazajutrz prezydent wyszedł z domu dość wcześnie, aby przed biurem odwiedzić kuzyna. Zjawienie się pana prezydenta de Marville, oznajmionego przez panią Cibot, było ewenementem. Pons, którego ten zaszczyt spotykał pierwszy raz, domyślił się, że chodzi o naprawienie zajścia.

— Drogi kuzynie — rzekł prezydent po zwykłych uprzejmościach — dowiedziałem się wreszcie, czemu się nie pokazujesz. Postępowanie twoje pomnaża jeszcze, o ile to możebne, szacunek mój dla ciebie. Powiem ci tylko jedno. Cała moja służba straciła miejsce. Żona i córka są w rozpaczy; pragną cię widzieć, usprawiedliwić się. W tym wszystkim, drogi kuzynie, jest jedna osoba niewinna, a nią jest stary sędzia; nie karz mnie tedy za wybryk narwanej dziewczyny, której się zachciało iść na obiad do Popino-tów. Zważ, że przychodzę prosić cię o zgodę uznając, że wszystkie winy są po naszej stronie... Trzydziestosześcioletnia przyjaźń, choćby nawet zmącona, ma jeszcze jakieś prawa. No!... podpisz pokój, przychodząc dziś do nas na obiad. Pons zabrnął w jakąś mglistą odpowiedź; w końcu wymówił się, że tego wieczora proszony jest na zaręczyny jednego ze swych muzykantów, który porzuca flet, aby zostać bankierem.

— Zatem  jutro.

— Kuzynie, hrabina Popinot zaszczyciła mnie zaproszeniem w liście tak uprzejmym...

—Więc pojutrze — podjął prezydent.

— Pojutrze, wspólnik flecisty, Niemiec, niejaki pan Brunner, przyjmuje u siebie dzisiejszych oblubieńców...

— Nie dziw, że gość tak miły jak ty, kuzynie, jest rozrywany — rzekł prezydent. — A więc, w przyszłą niedzielę, za tydzień!...

— Hm, w niedzielę mamy być wszyscy u niejakiego pana Graff, teścia niego flecisty...

— Zatem w sobotę! Do tej pory znajdziesz może czas, aby pocieszyć pewną młodą dziewczynę, która wieloma łzami opłakała już swą winę. Bóg żąda jedynie skruchy, byłżebyś wobec biednej Cesi bardziej wymagający niż sam Pan Wiekuisty?...

Pons, ugodzony w słabą stronę, rozpłynął się w uprzejmościach i odprowadził prezydenta aż na schody. W godzinę potem cała służba prezydenta zjawiła się u dobrego Ponsa; okazali prawdziwą duszę służby: podłą i obleśną; płakali! Magdalena odciągnęła Ponsa na bok i rzuciła się z determinacją do jego stóp.

— To ja, proszę pana, narobiłam wszystkiego, ale pan wie, że ja pana kocham — rzekła zalewając się łzami. — To przez zemstę, która gotowała się we mnie, nawarzyłam tego piwa. Stracimy dożywocie!... Proszę pana, ja byłam szalona, nie chciałabym, aby reszta służby cierpiała za moje szaleństwo... Widzę teraz, że los nie stworzył mnie na to, abym należała, do pana. Wyperswadowałam to sobie, byłam nadto ambitna, ale ja pana zawsze kocham. Dziesięć lat myślałam tylko o tym, żeby panu dać szczęście i zająć się pańskim domem. Cóż za piękny los!... Och! gdyby pan wiedział, jak ja pana kocham! Ale pan musiał to poznać z tego, jak panu dokuczałam. Gdybym umarła jutro, wie pan, co by znaleziono?... Testament na pańską korzyść... tak, proszę pana, w moim kuferku, pod kosztownościami.

Potrącając tę strunę, Magdalena łechtała w starym kawalerze rozkosze miłości własnej, jakie zawsze daje świadomość obudzonego uczucia, choćby się go nawet nie podzielało. Przebaczywszy Magdalenie, Pons darował łaską wszystkich mówiąc, że się postara, aby ich zatrzymano. Z niewymowną radością powitał Pons ten powrót dawnych rozkoszy, i to nie okupiony poniżeniem. Świat sam przyszedł do niego; godność jego mogła tylko zyskać na tym. Ale kiedy opowiadał swój tryumf Schmuckemu, ujrzał z przykrością na jego twarzy smutek i ciche wątpliwości. Mimo to na widok nagłej zmiany w fizjonomii Ponsa zacny Niemiec podzielił w końcu jego radość, poświęcił szczęście, jakiego kosztował przez cztery miesiące mając przyjaciela na wyłączną własność. Choroby moralne mają nad fizycznymi olbrzymią przewagę: ustają ze spełnieniem pragnień, tak samo jak rodzą się z braku. W ciągu tego ranka Pons stał się innym człowiekiem. Smutny, śmiercią zalatujący starzec ustąpił miejsca owemu zadowolonemu Ponsowi, który niegdyś przyniósł prezydentowej wachlarz pani de Pompadour. Ale Schmucke zadumał się głęboko nad tym zjawiskiem, nie mogąc go zrozumieć, prawdziwy bowiem stoicyzm nie wytłumaczy sobie nigdy francuskiego dworactwa. Pons był wcielonym francuzem z epoki Cesarstwa, w którym galanteria zeszłego wieku skojarzyła się z dwornością dla kobiety, tak opiewaną w romancach Partant pour la Syrie etc. Schmucke pogrzebał w sercu swą zgryzotę pod kwiatami niemieckiej filozofii; ale w ciągu tygodnia zrobił się żółty i pani Cibot rozwinęła całą strategię, aby sprowadzić lekarza ' dzielnicowego. Lekarz podejrzewał icterus i zostawił panią Cibot przerażoną tym uczonym słowem, które po prostu oznacza żółtaczkę! Pierwszy raz może dwaj przyjaciele udali się razem na proszony obiad; ale dla Schmuckego była to wycieczka do Niemiec. W istocie, Johann Graff, właściciel hotelu Reńskiego, i córka jego Emilia; "Wolfgang Graff, krawiec, i jego żona; Fryc Brunner i "Wilhelm Schwab — to wszystko byli Niemcy. Pons i rejent byli jedynymi Francuzami na tej uczcie. Krawcowie, posiadający wspaniały pałac przy ulicy de Richelieu, wychowali bratanicę, dla której ojciec słusznie obawiał się styczności z mieszanym towarzystwem hotelowym. Zacni ci ludzie, którzy kochali bratanicę jak własną córkę, oddawali młodej parze parter. Tam miał się mieścić dom bankowy Brunner, Schwab i Sp. Ponieważ wszystkie te układy ciągnęły się blisko od miesiąca, przez czas potrzebny Brunnerowi, sprawcy całego tego szczęścia, do podjęcia spadku, sławny krawiec wspaniale odnowił i umeblował apartament młodej pary. Biura banku pomieszczono w skrzydle, które łączyło z dawnym pałacem ogromny dom czynszowy, zbudowany od ulicy.

Po drodze Pons wydobył z roztargnionego przyjaciela szczegóły tej nowej historii o marnotrawnym synu, dla którego śmierć zabiła tłustego oberżystę. Pons, świeżo pojednany z najbliższymi krewnymi, uczuł natychmiast chęć skojarzenia Fryca Brunnera z Cecylią de Marville. Przypadek chciał, że rejentem braci Graffów był właśnie zięć i spadkobierca Cardota (wprzód jego pierwszy dependent), u którego Pons bywał często na obiedzie.

— A to pan, panie Berthier — rzekł stary muzyk; podając rękę swemu byłemu amfitrionowi.

— Czemuż to pan taki niełaskaw na nasze obiadki? — zapytał rejent. — Żona moja była niespokojna o pana.

Widzieliśmy pana na premierze „Oblubienicy szatana" i niepokój nasz zmienił się w ciekawość.

— Starzy ludzie bywają drażliwi — odparł Pons. — Mają tę wadę, że spóźnili się o cały wiek. Ale cóż robić?... To już dosyć być wyrazem jednego wieku; nie można należeć do tego, który spogląda na ich śmierć.

— Ba! — rzekł rejent z uśmiechem. — Nie można jechać okrakiem na dwóch wiekach.

— Słuchaj no, rejencie — rzekł Pons odciągając młodego rejenta na bok — czemu nie wydajesz za mąż mojej kuzynki, Cecylii de Marville?

— Czemu?... — odparł rejent. — W tej epoce, w której zbytek przeniknął aż do izdebek odźwiernych, młodzi ludzie wahają się połączyć swój los z córką prezydenta apelacji w Paryżu, której rodzice dają tylko sto tysięcy. W sferze, do której ma należeć mąż panny de Marville, nie widziano jeszcze żony, która by kosztowała męża tylko trzy tysiące rocznie: zatem procent od takiego posagu ledwie może pokryć toalety żony. Kawaler, mający piętnaście lub dwadzieścia tysięcy rocznie, ma ładne mieszkanko, świat nie wymaga od niego żadnej ostentacji, może mieć tylko jednego służącego, obraca cały dochód na swoje przyjemności. Jedyne obowiązujące  decorum  to to, o którym myśli jego krawiec.Ubiegają się o niego wszystkie przezorne matki, jest królem paryskiego świata; Przeciwnie żona; wymaga dobrze urządzonego domu, zagarnia powóz dla siebie; kiedy idzie do teatru, musi mieć lożę, gdy kawalerowi wystarczało krzesło; słowem, staje się główną reprezentantką majątku, który kawaler reprezentował przedtem sam. Weź pan trzydzieści tysięcy rocznie: w obecnym świecie bogaty kawaler staje się biedakiem, któremu robi różnicę kurs powozu do Chantilly. Niech przyjdą dzieci... bieda! Ponieważ państwo de Marville ledwie dobiegają pięćdziesiątki, „nadzieje" odwlekają, się o jakieś piętnaście lub dwadzieścia latek; żaden kawaler nie ma ochoty tak długo chować ich w portfelu. Rachuba tak dalece zgangrenowała serce tych szałaputów, którzy tańczą polkę w Mabille z loretkami, że każdy młody kawaler rozważa dwie strony tego problemu, nie potrzebując naszego rozsądku w tej mierze. Mówiąc między nami, panna de Marville zostawia serca swoich pretendentów w stanie na tyle spokojnym, aby ich głowa mogła trzeźwo funkcjonować; jakoż wszystkich ogarniają te antymatrymonialne refleksje. Jeżeli jakiś młody człowiek, zażywający pełni rozsądku i dwudziestu tysięcy franków renty, kreśli sobie in petto  program małżeństwa odpowiadający jego ambicjom, panna de Marville zaspokaja je w dość słabej mierze...

— Czemu? — zapytał zdumiony muzyk.

— Haha — odparł rejent — dziś wszyscy młodzi ludzie, choćby byli brzydcy jak my obaj razem, drogi panie Pons, są tak bezczelni, że chcieliby sześciuset tysięcy posagu, panny z wielkiego domu, bardzo ładnej, inteligentnej, dobrze wychowanej, bez skazy, doskonałej...

— Zatem kuzynce trudno będzie wyjść za mąż?

— Będzie siedziała poty, póki rodzice nie zdecydują się dać jej w posagu Marville; gdyby się na to zdobyli, dziś byłaby wicehrabiną Popinot... Ale oto pan Brunner; będziemy czytali akt firmy Brunner oraz intercyzę.

Po: dopełnieniu prezentacji i innych grzeczności Pons, zaproszony do podpisania kontraktu, wysłuchał aktów, po czym o wpół do szóstej wszyscy przeszli do jadalni. Była to wspaniała uczta, taka, jaką wyprawiają sobie przemysłowcy, skoro się czują na urlopie; obiad ten był zresztą świadectwem stosunków Graffa, właściciela hotelu Reńskiego, z pierwszymi dostawcami w Paryżu. Nigdy Pons i Schmucke nie byli na podobnej biesiadzie. Były tam dania unoszące w zaświaty: makaron niewiarygodnie delikatny, ryby usmażone bosko, fera z prawdziwym genewskim sosem, wreszcie krem do plumpuddingu , zdolny zadziwić słynnego doktora, który go podobno wynalazł w Londynie. Wstano od stołu o dziesiątej wieczór. Ilość wypitych win reńskich i francuskich zdumiałaby naszych dandysów, trudno bowiem uwierzyć, ile płynów mogą. wchłonąć w siebie Niemcy, nie wychodząc z powagi i spokoju. Trzeba być na obiedzie w Niemczech, patrzeć, jak butelki następują po butelkach, podobne falom na pięknym wybrzeżu Śródziemnego Morza, i nikną tak, jakby Niemcy  posiadali chłonność gąbki albo piasku, ale harmonijnie, bez francuskiego zgiełku; rozmowa jest wciąż poważna niby improwizacja lichwiarza, twarze -czerwienieją jak twarze oblubienic na freskach Korneliusa lub Schnorra, nieznacznie, a wspomnienia snują się zwolna niby dym z fajek.

Około wpół do jedenastej Pons i Schmucke znaleźli się na ławce w ogrodzie, po obu stronach byłego flecisty, nie bardzo wiedząc, co im kazało zwierzać sobie wzajem swoje charaktery, poglądy i niedole. Wśród tego pot pourrl wywnętrzeń Wilhelm wspomniał, iż pragnąłby ożenić Fryca; a chęć tę zabarwił całą wymową „winną".

— Co pan powiesz o tym programie dla swego Fryca?— krzyknął Pons do ucha Wilhelma. — Młoda osoba urocza, rozsądna, dwadzieścia cztery lat, z niezwykle dystyngowanej rodziny, ojciec zajmuje jedno z najwyższych stanowisk w sądownictwie, sto tysięcy posagu, a sperandy milion.

— Zaczekaj pan! — odparł Schwab. — Zaraz pogadam z Frycem.

I dwaj muzycy ujrzeli, jak Brunner przechadza się po ogrodzie z przyjacielem wśród ożywionej rozmowy. Pons, który miał nieco w głowie i który nie będąc zupełnie pijany miał wszakże umysł o tyle lekki, o ile ciężką stała się jego ziemska powłoka, przyglądał się Frycowi przez ten przejrzysty opar, jaki rodzi wino, i — zdawało mu się — wyczytał na jego twarzy tęsknotę za szczęściem rodzinnym. Niebawem Schwab przedstawił Ponsowi swego przyjaciela, wspólnika, który podziękował uprzejmie starcowi za życzliwą pamięć. Zawiązała się rozmowa, w której Schmucke i Pons, obaj starzy kawalerowie, wysławiali małżeństwo i pozwolili sobie, bez cienia złej myśli, na mimowolny dwuznacznik, że trzeba przecież raz skończyć. Kiedy podano lody, herbatę, poncz i ciastka w przyszłym mieszkaniu, przyszłych małżonków, wesołość szanownych przemysłowców, przeważnie podpitych, doszła do szczytu na wiadomość, że wspólnik domu bankowego chce iść za przykładem Wilhelma.

O drugiej rano Schmucke i Pons wracali do domu przez bulwary, filozofując zawzięcie nad muzycznym układem wypadków na tym padole.

Nazajutrz Pons udał się do kuzynki prezydentowej, przepełniony głęboką radością, że może odpłacić dobrym za złe. Piękna dusza!... Był w tej chwili wzniosły i każdy mu to przyzna; żyjemy bowiem w czasach, gdy daje się nagrodę Montyona wszystkim, którzy spełniają swój obowiązek w myśl zasad Ewangelii.

„Haha! zaciągną gruby dług wdzięczności względem pieczeniarza!" — powiadał sobie skręcając w ulicę Choiseul.

Człowiek mniej niż Pons pochłonięty swoim zadowoleniem, człowiek światowy i nieufny byłby ostrożny, byłby wracając do tego domu obserwował prezydentową i jej córkę; ale ten biedny muzyk to było dziecko, naiwny artysta wierzący jedynie w dobro, jak wierzył w piękno w sztuce. Zachwycony był serdecznym przyjęciem Cecylii i prezydentowej. Poczciwiec, który od dwunastu lat oglądał co wieczór wodewile, dramaty i komedie, nie poznał . się na komedii światowej, z którą widać zbyt był oswojony. Ci, którzy znają Paryż i którzy zrozumieli cielesną i duchową oschłość prezydentowej, czułą jedynie na honory i wściekłą o własną cnotę; ci, którzy przejrzeli jej fałszywą dewocję i dumę kobiety nawykłej być panią w domu, ci tylko mogą sobie wyobrazić utajoną nienawiść, jaką ziała do mężowskiego kuzyna, od czasu gdy okazała się wobec niego winna. Wszystkie tedy czułości prezydentowej i jej córki były podszyte straszliwą żądzą zemsty, oczywiście odroczonej. Pierwszy raz w życiu Amelia upokorzyła się wobec męża, którego wodziła na pasku; i jeszcze musiała być czuła dla sprawcy swej porażki!... Pokrewne sytuacje można by znaleźć jedynie w świętym kolegium kardynałów lub w kapitułach zakonnych, gdzie tego rodzaju obłudna gra ciągnie się nieraz latami. O trzeciej, gdy prezydent wracał z sądu, Pons ledwie skończył opowiadać o cudownym trafie swej znajomości z panem Fryderykiem Brunnerem, o wczorajszym obiedzie, który skończył się aż rano, i o wszystkim, co tyczyło rzeczonego Fryderyka. Cecylia przystąpiła wprost do rzeczy wypytując, jak się pan Brunner ubiera, o jego wzrost, figurę, kolor włosów i oczu; skoro zaś osądziła, że Fryderyk musi mieć wygląd dystyngowany, zaczęła podziwiać szlachetność jego charakteru.

— Dać pół miliona franków towarzyszowi niedoli! Och, mamo, będę miała powóz i lożę.

I Cecylia niemal wyładniała od myśli o spełnieniu matczynych marzeń oraz o ziszczeniu nadziei, o których już zwątpiła.

Co do prezydentowej, powiedziała tylko:

— Dziewczynko droga, za dwa tygodnie możesz być mężatką.

Wszystkie matki dwudziestotrzechletnich córek nazywają je dziewczynkami!

— Bądź co bądź — rzekł prezydent — trzeba mieć czas na zebranie wiadomości; nigdy nie zgodzę się dać córki pierwszemu lepszemu...

— Co się tyczy wiadomości, to Berthier sporządzał wszystkie akta — odparł stary artysta. — Co zaś do samego młodzieńca, droga kuzynko, pamiętasz, coś mi powiedziała! Więc tak, ma przeszło czterdziestkę, brakuje mu połowy włosów. Chce znaleźć w rodzinie przystań, od czego go nie odwodziłem; wszystkie gusty są...

— Tym większa racja, aby zobaczyć pana Fryderyka Brunnera — odparł prezydent. — Nie chcę dać córki jakiemuś człowiekowi schorowanemu....

— A więc, kuzynko, osądzicie mego kandydata, jeśli chcecie, za pięć dni: w myśl waszych pojęć, jedno widzenie wystarczy...

Cecylia i prezydentowa były widocznie zachwycone.

— Fryderyk, który jest niepospolitym amatorem, prosił' mnie, abym mu pozwolił obejrzeć mój skromny zbiorek — podjął Pons. — Nie widziałyście nigdy moich osobliwości; przyjdźcie — rzekł do pań — znajdziecie się u mnie niby damy przyprowadzone przez mego przyjaciela Schmuckego i zapoznacie się z pretendentem nie zdradzając incognita. Fryderyk może nie wiedzieć, kto wy jesteście.

— Wybornie! — zawołał prezydent.

Można się domyślić względów, jakimi otoczono lekceważonego niegdyś pasożyta. Nieborak był tego dnia kuzynem pani prezydentowej. Szczęśliwa matka, topiąc swą nienawiść w falach radości, znalazła spojrzenia, uśmiechy, słowa, które upoiły poczciwca tak dla szczęścia, które sprawił, jak i dla przyszłości, która mu świtała. Czyż w domach Brunnerów, Schwabów, Grariów nie miał znaleźć obiadków podobnych temu, który nastąpił po podpisaniu kontraktu? "Widział przed sobą rajskie życie: nie- • przerwany ciąg smakołyków, niespodzianek gastronomicznych, przednich win!

— Jeśli kuzyn Pons doprowadzi do skutku ten interes — rzekł prezydent do żony po odejściu Ponsa — musimy mu zapewnić rentę równającą się jego płacy jako kapelmistrza.

— Z pewnością! — odparła żona.

Cecylia, w razie gdyby przyjęła rękę młodego człowieka, miała skłonić starego muzyka do przyjęcia tej upokarzającej darowizny.

Nazajutrz prezydent, pragnąc mieć autentyczne dane o majątku pana Fryderyka Brunnera, udał się do rejenta. Berthier, uprzedzony przez prezydentową, sprowadził swego nowego klienta, eks-flecistę, Schwaba, obecnie już bankiera. Olśniony podobną partią dla przyjaciela (wiadomo, jak Niemcy cenią pozycję społeczną! — w Niemczech kobieta nazywa się panią generałową, panią radczynią, panią adwokatową), Schwab był gładki jak kolekcjoner, który myśli, że okpiwa kupca.

— Przede wszystkim — rzekł do Schwaba ojciec Cecylii — ponieważ oddaję córce dobra Marville, chciałbym to wszystko ściśle określić w intercyzie. Pan Brunner umieściłby milion w ziemi, aby powiększyć Marville, określając tę nieruchomość jako posag, którym ubezpieczyłby przyszłość mojej córki i jej dzieci od niepewnych kolei banku.

Berthier pogłaskał brodę myśląc: „Ostro bierze się do rzeczy pań prezydent." Schwab, kiedy mu gruntownie wytłumaczono tę formułę, zaręczył, że przyjaciel się zgodzi. Klauzula ta odpowiadała intencjom Fryca, który nieraz wyrażał chęć znalezienia jakiejś kombinacji, zabezpieczającej go na zawsze od powrotu nędzy.

— W tej chwili jest tam do nabycia folwarków i pastwisk za milion dwieście tysięcy — rzekł prezydent.

— Milion w. akcjach banku — rzekł Schwab — .wystarczy, aby poręczyć konto naszej firmy; Fryc nie chce wkładać w interesy więcej niż dwa miliony; spełni to, czego pan sobie życzy, panie prezydencie.

Kiedy prezydent przyszedł z tą nowiną, obie kobiety niemal poszalały z radości. Nigdy jeszcze tak bogata zdobycz nie szła tak łatwo w sieci.

— Będziesz panią Brunner de Marville —rzekł ojciec — wyjednam dla twego męża połączenie tych nazwisk, późnjej zaś otrzyma naturalizację. Jeśli ja zostanę parem Francji, on będzie nim po mnie!

Prezydentowa obróciła pięć dni na przysposobienie córki. W dniu spotkania sama ubrała Cecylię, wystroiła ją własnymi rękami z tą pieczołowitością, z jaką admirał błękitnej floty przysposobił spacerowy jacht królowej angielskiej, kiedy wybierała się do Niemiec.

Ze swej strony Pons i Schwab czyścili, okurzali muzeum Ponsa, mieszkanie, meble ze zwinnością majtków szorujących statek admiralski. Ani źdźbła kurzu na drewnianych rzeźbach. Brązy lśniły się. Szyby na pastelach pozwalały dobrze podziwiać' dzieła Latoura, Greuza i Liotarda, słynnego autora „Czekoladniczki", cudu owego malarstwa, niestety, tak mało trwałego. Niezrównane emalie florenckie mieniły się w świetle. Kolorowe witraże jaśniały delikatnymi barwami. Wszystko błyszczało formą i dorzucało swoją frazę do koncertu arcydzieł, przygotowanego przez dwóch muzyków, obu poetów w duszy.

Kobiety, na tyle sprytne, aby sobie oszczędzić trudności wejścia na scenę, przyszły pierwsze; chciały być paniami terenu. Pons przedstawił krewniaczkom Schmuckego, który się im wydał idiotą. Pochłonięte myślą o narzeczonym z czterema milionami, prostaczki te słuchały z roztargnieniem artystycznych wywodów zacnego Ponsa. Obojętnym okiem spoglądały na emalie Petitota, rozmieszczone na czerwonym aksamicie w trzech wspaniałych ramach. Kwiaty Van Huysuma, Dawida de Heim, owady Abrahama Mignon, Van Eycki, Albrechty Durery, prawdziwe Cra-nachy, Giorgione, Sebastian del Piombo, Bakhuysen, Hobbema, Gericault, rzadkości malarstwa, nic nie budziło ich ciekawości, czekały słońca, które miało oświecić te bogactwa; mimo to zdumiała je piękność paru klejnotów etruskich oraz realna wartość tabakierek. Zachwycały się przez uprzejmość, trzymając w ręku florentyńskie brązy, kiedy pani Cibot oznajmiła Brunnera! Nie odwróciły się, korzystając ze wspaniałego weneckiego lustra oprawnego w olbrzymie płaszczyzny rzeźbionego hebanu, aby się przyjrzeć temu feniksowi konkurentów.

Fryderyk, uprzedzony przez Wilhelma, podczesał sobie niewielką ilość włosów, które mu zostały. Miał spodnie gustownego, ciemnego koloru, wykwintną, jedwabną kamizelkę, najmodniejszego kroju, koszulę z mereżkami z płótna tkanego przez jakąś Fryzonkę, błękitny krawat z białym brzeżkiem. Łańcuszek u zegarka zarówno jak i gałka laski wyszły z pracowni Florent i Chanor. Co się tyczy tużurka, stary Graff przykroił go własnoręcznie. Irchowe rękawiczki zwiastowały człowieka, który już przejadł spadek po matce. Gdyby nawet ucho dwóch paniuś nie dosłyszało turkotu na ulicy Normandzkiej, sam blask lakierowanych trzewików opowiadał o zgrabnym powoziku bankiera.

Kiedy w dwudziestoletnim hulace kryje się materiał na bankiera, w czterdziestym roku wyrasta zeń obserwator, i to tym sprytniejszy, iż Brunner zrozumiał wszystkie korzyści, jakie Niemiec może wydobyć ze swej naiwności. Przybrał na ten dzień marzące wejrzenie człowieka, który się waha między stworzeniem rodziny a uciechami kawalerstwa. Ten wyraz twarzy sfrancuzionego Niemca wydał się Cecylii szczytem romansowości. W dziecięciu Virłazów ujrzała Wertera. Któraż młoda dziewczyna nie pozwoli sobie na mały romans w dziejach swego małżeństwa? Cecylia uważała się za najszczęśliwszą z kobiet, kiedy Brunner, na widok wspaniałych dzieł, owocu czterdziestu lat cierpliwości, wpadł w zachwyt i ku wielkiemu zadowoleniu Ponsa oszacował je pierwszy raz wedle ich wartości.

„To poeta! — mówiła sobie panna de Marville. — Widzi w tym miliony!" („Poeta" oznacza człowieka, który nie umie liczyć, zostawia żonie zarząd kapitałów, człowieka łatwego do powodowania i dającego się zabawić głupstewkami).

Każda szyba w pokoju Ponsa był to szwajcarski witraż malowany, wart co najmniej tysiąc franków; posiadał szesnaście tych arcydzieł, za którymi uganiają się dziś amatorzy. W r. 1815 witraże te sprzedawano po sześć do dziesięciu franków. Cenę sześćdziesięciu obrazów, składających ten wspaniały zbiór, złożony z samych autentycznych arcydzieł, bez żadnych przemałowań, mogła odsłonić jedynie walna bitwa w hali licytacyjnej. Każdy obraz ujęty był w bezcenne ramy w najrozmaitszych stylach: rama wenecka z grubymi ornamentami przypominającymi zdobienia dzisiejszych naczyń stołowych w Anglii, ramy rzymskie, zalecające się tym, co artyści nazywają fintifluszk a m i, hiszpańskie o śmiałych, rzeźbionych gałęziach; ramy flamandzkie i niemieckie ze swymi naiwnymi figurami; rama szylkretowa wykładana cyną, miedzią, perłową macicą, kością słoniową; ramy z hebanu, z bukszpanu, z miedzi; ramy w stylu Ludwika XIII, Ludwika XIV, Ludwika XV i Ludwika XVI; słowem, jedyny w swoim rodzaju zbiór najpiękniejszych modeli. Pons, szczęśliwszy niż konserwatorowie drezdeńskiego i wiedeńskiego skarbca, posiadał ramy słynnego Brustoloni, Michała Anioła snycerstwa.

Oczywiście, panna de Marville żądała objaśnień przy każdej osobliwości. Pozwalała Brunnerowi, aby ją wprowadzał w świat tych cudów. Była tak naiwna w swoich wykrzyknikach, zdawała się tak szczęśliwa dowiadując się od Fryderyka o wartości, piękności obrazu, rzeźby, brązu, iż Niemiec odtajał: twarz jego stała się młoda. Słowem, z obu stron posunięto się dalej, niż to było zamierzone w czasie tego pierwszego spotkania, wciąż niby sprowadzonego przez przypadek.

Zwiedzanie trwało trzy godziny. Brunner ofiarował rękę . Cecylii, aby ją sprowadzić po schodach. Przebywając stopnie z roztropną powolnością, Cecylia, wciąż trwając przy sztukach pięknych, dziwiła się zachwytom swego konkurenta nad gracikami Ponsa.

— Więc pan sądzi, że to, cośmy tu widziały, ma dużą wartość?

— Pani, gdyby jej kuzyn zechciał mi odprzedać swą kolekcję, dałbym mu w tej chwili osiemset tysięcy i zrobiłbym niezły interes. Same obrazy poszłyby na licytacji za wyższą sumę.

— Wierzę, skoro pan tak mówi — odparła — i musi tak być, bo te zbiory pochłonęły całą pańską uwagę.

— Och, pani!... — wykrzyknął Brunner. — Za całą odpowiedź na tę wymówkę poproszę mamy pani o pozwolenie złożenia jej mego uszanowania, iżbym miał sposobność -ujrzeć panią raz jeszcze.

„Sprytna jest moja dziewczynka!" — myślała prezydentowa, która dreptała tuż za córką. — Sprawi nam pan wielką przyjemność — odparła głośno. — Mam nadzieję, że pan przyjdzie wraz z naszym kuzynem, panem Pons, w godzinie obiadowej; mąż będzie bardzo rad poznać pana... Dziękuję, kuzynie.

Ścisnęła rękę Ponsa tak znacząco, że sakramentalne zdanie: „Do grobowej deski!" — mniej byłoby wymowne. Ucałowała Ponsa spojrzeniem, które towarzyszyło owemu: „Dziękuję, kuzynie".

Wsadziwszy młodą osobę do powozu i skoro najęty pojazd zniknął w ulicy Charlot, Brunner zaczął gadać o antykach z Ponsem, który znowuż chciał mówić o małżeństwie..

— Zatem nie widzi pan przeszkód?... — zapytał Pons.

— Thi! — odparł Brunner — panna gąska, matka trochę nadęta... Zobaczymy.

— Ładny majątek w przyszłości — zauważył Pons — Z górą milion...

— Do poniedziałku! — przerwał milioner. — Gdybyś pan chciał sprzedać swoją kolekcję obrazów, dałbym za nie chętnie pięćset do sześciuset tysięcy.

 — Och! — wykrzyknął poczciwiec, który nie wiedział, że jest tak bogaty — nie mógłbym się rozstać z tym, co stanowi moje szczęście... Sprzedałbym moje zbiory jedynie ' z warunkiem, że byłyby do odebrania po mojej śmierci. — No, więc zobaczymy...

— Dwa interesy napięte — rzekł zbieracz myśląc tylko o małżeństwie.

Brunner ukłonił się Ponsowi i znikł unoszony przez świetny ekwipaż. Pons .patrzał za powozikiem, nie zwracając uwagi na Remonencqa, który palił fajkę w drzwiach.

Tegoż wieczora, u teścia, którego pani de Marville chciała się poradzić, prezydentowa zastała całą rodzinę Popinotów.

Pragnąc nasycić drobną zemstę, bardzo naturalną w sercu matek, którym się nie udało złowić partii, pani de Marville dała do zrozumienia, że Cesia świetnie idzie za mąż. „Za kogo? za kogo?" — to pytanie obiegało z ust do ust. Wówczas, w przeświadczeniu, że nie zdradza sekretu, prezydentowa rzuciła tyle półsłówek, tyle się naszeptała owych półzwierzeń, które zresztą potwierdzała pani Berthier, że oto co mówiono nazajutrz w mieszczańskim empireum    w którym Pons wykonywał swoje gastronomiczne ewolucje:

„Cesia de Mandlle wychodzi za mąż za młodego Niem. ca, który zostaje bankierem przez miłość ludzkości, gdyż posiada cztery miliony; jest to bohater romansu, prawdziwy Werter, uroczy, złote serce, szumiał trochę za młodu; zakochał się w Cesi do szaleństwa; miłość od pierwszego spojrzenia, i to tym pewniejsza, że Cesia miała za rywalki wszystkie malowane Madonny zbiorów Ponsa", etc, etc. Na trzeci dzień kilka osób przyszło składać życzenia prezydentowej, jedynie dla przekonania się, czy ten feniks naprawdę istnieje, prezydentowa zaś snuła te cudowne wariacje, z których matki będą mogły czerpać wzory, tak jak niegdyś czerpano wzory z „Doskonałego sekretarza".

— Małżeństwo jest pewne — mówiła do pani Chiffre-ville — dopiero wtedy, kiedy się wraca z merostwa i z kościoła, tu zaś zaledwie zrobiono pierwsze kroki; toteż liczę na pani przyjaźń, że nie będzie pani rozgłaszała naszych nadziei...

 — Jest pani bardzo szczęśliwa, pani prezydentowo; małżeństwo to rzecz bardzo niełatwa.

— Ot, przypadek! Ale często związki kojarzą się w ten sposób.

— No i cóż , więc przecie wydajecie za mąż Cesię? — mówiła pani Cardot.

—Tak — odparła prezydentowa rozumiejąc to zjadliwe przecie. — Byliśmy wymagający, i to opóźniało zamęście Cecylii. Ale tu znaleźliśmy wszystko: i majątek, wdzięk, charakter, i przyjemną powierzchowność. Bo też moja dzieweczka warta była tego wszystkiego. Pan Brunner jest przemiły chłopiec, wysoce dystyngowany; lubi zbytek; zna życie, szaleje za Cesią, kocha ją szczerze; i mimo jego trzech czy czterech milionów Cecylia zgadza się... Nie mieliśmy tak wysokich wymagań, ale... Dobrego nigdy nadto...

— Skłania nas nie tyle majątek, ile uczucie, jakie wzbudziła moja córka — mówiła prezydentowa do pani Lebas. — Panu Brunnerowi tak pilno, że chce, aby ślub odbył się możliwie najprędzej.

— To cudzoziemiec?

— Tak, pani; ale przyznaję, że jestem bardzo szczęśliwa. Nie, nie zięcia będę w nim miała, ale syna. Pan Brunner jest człowiekiem delikatności wprost uroczej. Nie można sobie wyobrazić skwapliwości, z jaką zgodził się nie tykać posagu Cesi... To wielka rękojmia dla rodziny. Kupuje za milion dwakroć sto tysięcy franków pastwisk, które włączy się do Manrille. Nazajutrz nowe wariacje na ten sam temat. I tak, pan Brunner to wielki pan, we wszystkim postępuje po pańsku, nie liczy się z pieniędzmi; o ile pan de Marville. zdoła mu wyrobić pełną naturalizację (zasłużył sobie na to, aby ministerium przymknęło dlań troszkę oczu!), zięć jego zostałby parem Francji. Trudno określić majątek pana Brunnera, ma najładniejsze konie i najpiękniejsze ekwipaże w Paryżu; etc.

Przyjemność, z jaką Camusotowie rozgłaszali swoje nadzieje, dostatecznie świadczy, jak bardzo niespodziewany był ten ich tryumf.

Natychmiast po spotkaniu u Ponsa pan de Marville, namówiony przez żonę, uprosił ministra sprawiedliwości, prezydenta Sądu Najwyższego i generalnego prokuratora, aby zechcieli być u niego na obiedzie w dniu, w którym miał się zjawić ów feniks zięciów. Trzej dygnitarze przyjęli, mimo późnego zaproszenia; zrozumieli bowiem rolę, jaką mieli grać w domu tego ojca rodziny, i radzi przyszli mu z pomocą. We Francji ludzie dość chętnie pomagają matkom, które łowią bogatego zięcia. Hrabiostwo Popinot także zgodzili się dopełnić przepychu tego dnia, mimo że to zaproszenie wydało im się dość nietaktowne. Razem było jedenaście osób. Dziadka Cecylii, starego Camusot, wraz z żoną, również nie mogło braknąć na tym zebraniu, które siłą dostojeństwa zaproszonych gości miało ostatecznie związać pana Brunnera. Jak już widzieliśmy, oznajmiono człowieka pełnego gustu (zakochał się w dziewczynce) przyszłego rywala Nucingenów, Kellerów, du Tilletow, etc. i

— To nasz dzień — objaśniła z bardzo sztuczną prostotą prezydentowa Fryca, którego już uważała za swego zięcia — mamy tylko najbliższych. Najpierw, ojciec mego męża, który, jak panu wiadomo, ma zostać parem Francji; następnie hrabiostwo Popinot, których syn nie był dość majętny dla Cesi, co nam nie przeszkadza być w dobrych „stosunkach; nasz niinister sprawiedliwości, prezydent Najwyższego Trybunału, prokurator generalny, słowem nasi przyjaciele... Trzeba nam będzie siąść do stołu nieco później, z powodu Izby, gdzie posiedzenia przeciągają się zawsze do szóstej. Brunner spojrzał znacząco na Ponsa, Pons zatarł ręce, jak gdyby mówił: „Haha! takich mamy przyjaciół, mój przyjacielu!"

Prezydentowa, osoba wytrawna, miała coś do powiedzenia kuzynowi, aby zostawić Cesię na chwilę z jej Werterem. Cesia szczebiotała obficie i postarała się o to, aby Fryderyk zauważył słownik niemiecki, gramatykę niemiecką i Goethego, niby to ukryte.

— A, uczy się pani po niemiecku? — rzekł Brunner rumieniąc się.

Tylko Francuzki zdolne są wymyślić taką pułapkę.

— Och! — rzekła — niegodziwy pan jest!... To nieładnie, proszę pana, szperać w moich kryjówkach. Chcę czytać Goethego w oryginale — dodała — już od dwóch lat uczę się po niemiecku.

— Gramatyka musi być bardzo trudna, bo ledwo dzie sieć kartek rozciętych... — zauważył naiwnie Niemiec.

Cecylia zmieszana odwróciła się, aby ukryć rumieniec. Niemiec, nie umie się oprzeć tego rodzaju, dowodom. Ujął Cecylię za rękę, pociągnął ją, zmieszaną jego wzrokiem, i spojrzał na nią tak, jak narzeczem patrzą na siebie w romansach wstydliwej pamięci Augusta Lafontaine.

— Jest pani czarująca! — rzekł.

Cecylia zrobiła figlarną, minkę, która mówiła: „A pan! Któż by pana nie kochał?"

— Mamo, dobrze idzie! — szepnęła do ucha matce, która mówiła z Ponsem.

Widok rodziny w czasie podobnego wieczoru jest czymś nie do opisania. Każdy z obecnych patrzał z zadowoleniem na matkę, której udało się schwytać dobrą partię. Winszowano, za pomocą zręcznych domyślników, i Brunnerowi, który udawał, że nic nie rozumie, i Cecylii, która rozumiała wszystko, i prezydentowi, który polował na komplementy. Krew zahuczała Ponsowi w uszach, zdawało mu się, że widzi wszystkie płomyki gazowe swego teatru, kiedy Cesia oznajmiła mu szeptem, z największą oględnością, że ojciec zamierza mu zapewnić dożywocie tysiąca dwustu franków. Stary artysta odmówił stanowczo, tłumacząc się wartością swoich zbiorów, objawioną mu przez Brunnera.

Minister, prezydent Najwyższego Trybunału, generalny ' prokurator, Popinotowie, wszystko ludzie bardzo zajęci, odjechali. Niebawem zostali jedynie stary Camusot i eksrejent Cardot w towarzystwie swego zięcia, pana Berthier. Poczciwy Pons, widząc samych najbliższych, bardzo niezręcznie podziękował prezydentostwu za propozycję, jaką mu uczyniła Cecylia. Ludzie żyjący  sercem idą zwykle za pierwszym popędem. Brunner, który w tym ofiarowanym dożywociu ujrzał rodzaj premii, zamyślił się w sposób znamionujący w nim krew izraelicką i przybrał pozę wyrażającą chłodną zadumę finansisty.

— Moja kolekcja albo jej cena zawsze przypadnie waszej rodzinie, czy odstąpię ją naszemu kochanemu Brunnerowi, czy też ją zachowam — mówił Pons objaśniając zdumioną rodzinę, że posiada tak wielki majątek.

Brunner zauważył zwrot wszystkich tych ciemnych mieszczuchów na korzyść człowieka, który z biedaka stawał się w ich oczach bogaczem, tak jak zauważył już . wprzód słabość obojga rodziców wobec Cesi, będącej bożyszczem domu. Uczynił sobie tę zabawę, aby jeszcze podsycić zdumienie i wykrzykniki tych nadętych mieszczuchów.

— Powiedziałem pannie Cecylii, że obrazy pana Ponsa warte są tyle dla mnie; ale sądząc z ceny, do jakiej doszły antyki, nikt nie przewidzi kwoty, jaką ten zbiór uzyskałby na licytacji. Za tych sześćdziesiąt obrazów dano by może milion, widziałem tam płótna warte po pięćdziesiąt tysięcy franków.

— Dobrze jest ,być pańskim spadkobiercą — rzekł eksrejent do Ponsa.

— Ależ moim spadkobiercą jest kuzynka Cecylia — odparł poczciwiec upierając się przy tym pokrewieństwie.

Rozległ się szmer podziwu pod adresem starego muzyka.

— To będzie bardzo posażna jedynaczka — rzeki śmiejąc się Cardot, który się żegnał.

Zostawiono razem starego Camusota, prezydenta, prezy-dentową, Cecylię, Brunnera, pana Berthier i Ponsa; przypuszczano bowiem, że teraz nastąpią formalne oświadczyny. W istocie Branner zaczął od pytania, które rodzicom zdało się pomyślną wróżbą.

 — O ile zrozumiałem — rzekł Brunner zwracając się do prezydentowej — pani córka jest jedynaczką...

— Oczywiście — odparła z dumą.

— Nie będzie pan miał z nikim kłopotów — dodał poczciwy Pons, aby skłonić Brunnera do oświadczyn.

Brunner zasępił się, a jego złowróżbne milczenie rzuciło dziwny chłód. Można by rzec, iż prezydentowa wyznała, że jej dziewczynka jest epileptyczką. Prezydent uważając, że obecność córki jest zbyteczna, skinął na nią; Cecylia zrozumiała i wyszła. Brunner wciąż milczał. Wszyscy spoglądali po sobie. Położenie stawało się kłopotliwe. Stary Camusot, człowiek doświadczony, pociągnął Niemca do pokoju prezydentowej pod pozorem, że mu pokaże wachlarz znaleziony przez Ponsa. Zgadując, że wyłoniły się jakieś trudności, dał znak synowi, synowej i Ponsowi, aby go zostawili z oblubieńcem.

— Oto arcydzieło! — rzekł stary kupiec bławatny pokazując wachlarz.

—Wart pięć tysięcy franków — odparł Brunner obejrzawszy.

— Czy pan nie przybył tutaj — zapytał przyszły par Francji — po to, aby prosić o rękę mojej wnuczki?

— Tak, proszę pana— odparł Brunner — i proszę mi wierzyć, że nie mógłbym wymarzyć pochlebniejszego dla mnie związku. Nie znajdę nigdy osoby ładniejszej, milszej, bardziej odpowiadającej mi niż panna Cecylia; ale...

— Och, żadnych ale — rzekł stary Camusot — albo też niech pan zaraz wytłumaczy swoje ale, drogi panie...

— Szanowny panie — odparł poważnie Brunner — jestem bardzo szczęśliwy, żeśmy się jeszcze nie związali niczym; właściwość bowiem jedynaczki, tak cenna dla wszystkich wyjąwszy dla mnie, właściwość, o której, niech mi pan wierzy, nie wiedziałem, jest dla mnie bezwarunkową przeszkodą...

— Jak to — rzekł zdumiony starzec —tę olbrzymią zaletę uważa pan za wadę? Pańskie postępowanie jest doprawdy niepojęte i rad bym bardzo poznać jego przyczyny.

— Szanowny panie — odparł Niemiec z flegmą — przybyłem tu dziś wieczór z zamiarem proszenia pana prezydenta o rękę jego córki. Chciałem stworzyć pannie Cecylii świetny los, ofiarując jej z mego majątku tyle, ile zechciałaby przyjąć; ale jedynaczka jest dzieckiem, które, dzięki pobłażaniu rodziców, nawykło rządzić się swoją wolą i nigdy nie zaznało przeciwności.W tym domu dzieje się to samo, co nieraz zauważyłem w rodzinach otaczających czciąte bóstwa: nie tylko pańska wnuczka jest bożyszczem domu, ale jeszcze pani prezydentowa sprawuje tu rządy. Panie, widziałem, jak dom mego ojca zmienił się z tej przyczyny w piekło. Macocha moja, źródło wszystkich moich nieszczęść, ubóstwiana jedynaczka, najsłodsza narzeczona, przeobraziła się we wcielonego diabła. Nie wątpię, że panna Cecylia stanowi wyjątek od tego prawidła; ale ja nie jestem już młody, mam czterdzieści lat; różnica wieku sprowadza trudności, które nie pozwolą mi uszczęśliwić młodej osoby nawykłej do tego, że pani prezydentowa spełnia jej każde zachcenie i uważa ją za wyrocznię. Jakim prawem miałbym wymagać, aby panna Cecylia zmieniła swoje pojęcia i przyzwyczajenia? Zamiast rodziców, powolnych jej kaprysowi, znajdzie egoizm czterdziestoletniego mężczyzny; jeżeli się zbuntuje, ofiarą będzie ten mężczyzna... Czynię zatem jak uczciwy człowiek, cofam się. Zresztą, godzę się ponieść wszystkie winy, o ile będzie potrzeba wytłumaczyć, czemu zjawiłem się tu tylko raz...

Koniec wersji demonstracyjnej.