James Fenimore Cooper

KRZYSZTOF KOLUMB

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

KRZYSZTOF KOLUMB

James Fenimore Cooper

tłum. Ludwik Jenike

ROZDZIAŁ I

Według opowiadań Cervantesa i Le Sage'a, potwierdzonych poważniejszymi świadectwami historii i nowożytnych podróżników, po wszystkie czasy w Hiszpanii zajazdy były niewygodne, a drogi niebezpieczne. Zdaje się nawet jakoby mieszkańcy Półwyspu Pirenejskiego pod tym względem nie mieli nigdy zakosztować przyjemności cywilizacji; bowiem, jak tylko sięgnąć można pamięcią, podróżni byli w nim zawsze ofiarą złodziei i oberżystów. To samo złe, które dziś istnieje, istniało już w połowie XV wieku, w epoce będącej początkiem poniżej skreślonych wypadków.

W październiku 1469 r. nad Aragonią panował Jan II de Transtamare, przebywając ze swym dworem w Saragossie. Był to jeden z najmędrszych monarchów tego wieku, lecz zubożony przez liczne walki z burzliwymi i niepodległymi Katalończykami. Z trudnością też przychodziło mu utrzymać się na tronie, chociaż rządził krajem obejmującym, oprócz Aragonii i zawisłych od niej Walencji i Katalonii, Sycylię i Wyspy Balearskie. Władca ten rościł sobie prawo do Nawarry, a korona Neapolu jemu byłaby przypadła, gdyby nie testament starszego brata i poprzednika, przeznaczający takową swemu naturalnemu synowi.

Panowanie króla Aragonii było długie i burzliwe, a w epoce wzmiankowanej nieodzowne wydatki, celem podbicia Katalonii, skarbiec jego zupełnie wypróżniły; jakkolwiek w tym właśnie czasie zbliżał się dzień tryumfu dla Jana II, gdyż jego współzawodnik, książę Lotaryngii, umarł w dwa miesiące później. Ale niedozwolono człowiekowi zaglądać w przyszłość; dość  że 9 października 1469 r. w chwili gdy armia, zostając bez żołdu, miała się rozwiązać, kasa państwa miała skromną sumę, trzystu sztuk złota.

Wszelako, dla wykonania pewnego zamiaru nader wielkiej ważności, potrzeba było koniecznie znacznego kapitału. Naradzano się przeto, pochlebiano pożyczającym pieniądze, albo ich trwożono, a na dworze panował niezwykły ruch. Na koniec mieszkańcy Saragossy dowiedzieli się, że ich władca ma wyprawić uroczyste poselstwo do swego sąsiada i krewniaka, króla Kastylii.

Krajem tym rządził wówczas Henryk de Transtamare, noszący imię Henryka IV. Był to wnuk w linii męskiej stryja Jana II, a więc dość bliski krewny króla Aragonii. Mimo to potrzeba było przyjaznego poselstwa dla zachowania pokoju między obydwoma krajami; wiadomość też o zamierzonej wyprawie Aragończycy przyjęli z zadowoleniem raczej niż podziwem. Henryk kastylijski, chociaż panował nad krajami rozleglejszymi i bogatszymi od Aragonii, nie był wolny od trosk i kłopotów. Po rozłączeniu się z pierwszą  żoną, pojął Joannę portugalską, której lekkomyślne postępki wielkie sprawiały zgorszenie; posunięto się nawet też do podawania w wątpliwość prawowitego urodzenia jedynej córki Henryka i zaprzeczenia jej z tego względu prawa do następstwa.

Ojciec Henryka miał także z drugiego małżeństwa dwoje dzieci, Alfonsa i Izabellę, z których ostatnią nazwano później mianem katolickiej.

Objęcie rządów przez Henryka nie obeszło się bez wewnętrznych zatargów. Na trzy lata przed czasem opowiedzianych tu zdarzeń, brat jego Alfons ogłoszony został przez pewne stronnictwo królem i wojna domowa rozsrożyła się w kraju. Śmierć Alfonsa położyła koniec niesnaskom, a pokój, przynajmniej chwilowo, został przywrócony przez traktat, którym Henryk wydziedziczył własną, a raczej Joanny portugalskiej córkę, na korzyść siostry Izabelli.

To ostatnie ustępstwo wymuszone było przez konieczność; naturalnie więc starano się wszelkimi sposobami zniweczyć jego skutki. Między innymi środkami użytymi przez króla, a bardziej przez jego zaufanych (gnuśność bowiem i obojętność Henryka powszechnie była znana), starano się także nakłonić Izabellę do zawarcia ślubów z poddanym lub księciem cudzoziemskim, tak iż w 1469 r. małżeństwo księżniczki było głównym przedmiotem działania dyplomacji hiszpańskiej. W liczbie ubiegających się o jej rękę znajdował się syn króla Aragonii; naturalnie więc mieszkańcy Saragossy, dowiedziawszy się o bliskim wyprowadzeniu poselstwa, domyślali się, że jest ono związane z tym punktem polityki aragońskiej.

Izabella, sławiona z rozumu, skromności, wdzięków i pobożności, była nadto uznaną dziedziczką dosyć ponętnej korony; nie dziw przeto, że miała mnóstwo konkurentów, między którymi znajdowali się Francuzi, Anglicy i Portugalczycy. Zausznicy dworscy, stosownie do własnych widoków, popierali sprawę tego lub owego pretendenta, ale królewska dziedziczka, przedmiot tylu zabiegów, ukrywała starannie skłonność swego serca. Podczas gdy jej brat, panujący król, szukał rozrywki na południu, ona, przyzwyczajona od dawna do samotności, zajmowała się czynnie urządzaniem swych interesów, w sposób jaki sama uznała za najwłaściwszy. Zagrażana kilkakrotnie zamachami na swą osobę, których unikła jedynie szczęśliwym przypadkiem, schroniła się do Valladolid, stolicy królestwa Leon. Henryk tymczasem przesiadywał w pobliżu Grenady; ku tej więc stronie zdążała ambasada.

Orszak poselski wyszedł z Saragossy przez jedną z bram południowych, pod eskortą wojskową. Wszyscy jego członkowie byli uzbrojeni, bo wówczas, kto posiadał jakie takie mienie, nie mógł się puszczać bez tego środka ostrożności. Za orszakiem postępował długi tabor przyborów złożonych na mułach i zgraja zbrojnych służalców, dość podobnych na oko do żołnierzy. Tłumy mieszkańców zalegały drogę, którą szła ambasada, już to z życzeniami powodzenia, już tworząc rozliczne przypuszczenia względem jej celu. Lecz ciekawość ma swoje granice, a plotka prędko się zużywa; z zachodem słońca większa część mieszkańców Saragossy zapomniała już o wspaniałym pochodzie. Dwóch tylko żołnierzy, stojących na straży u bramy wschodniej, prowadzącej do prowincji Burgos, jeszcze sobie pod wieczór gaworzyli o tym zdarzeniu.

— Jeśli don Alonzo de Carbajal puszcza się w daleką drogę, będzie musiał bardzo pilnować swego orszaku, bo w całej armii aragońskiej nie ma gorszych żołnierzy, jak ci, którzy z nimi opuścili bramę południową, mimo wystawności ubiorów i buńczucznej miny. Wierz mi, Diego, Walencja by dostarczyła godniejszych ambasady królewskiej wojowników, lecz, jeśli taka jest wola naszego pana, my, prości żołnierze, nie powinniśmy szemrać.

- Mój Roderyku, niejeden już zapewne pomyślał, że pieniądze roztrwonione na to poselstwo lepiej byłoby rozdzielić między nas zuchów, cośmy własną krwią stłumili powstanie w Barcelonie.

- Jedna to zawsze piosenka, braciszku, między dłużnikiem a wierzycielem. Jan II winien ci kilka marawedów, więc ty mu wyrzucasz dukaty, które wydaje na osobiste potrzeby. Ja, stary wiarus, znam się od dawna na sztuce ściągania sobie żołdu, gdy skarb go wypłacić nie może.

- Dobre to w wojnie cudzoziemskiej, kiedy bić się przychodzi przeciw Maurom na przykład, ale ci Katalończycy, to przecież chrześcijanie i dobrzy ludzie; trudno łupić ich jak niewiernych.

- I owszem, bardzo łatwo, łatwiej jeszcze niż poganina, gdyż ten, spodziewając się napaści, uprzątnie co lepsze, podczas gdy ziomek sam ci otworzy swoje skarby i serce. Ale któż to w tak późnej godzinie wybiera się w drogę?

- Są to ludzie pragnący uchodzić za bogaczy, chociaż niby z tym się kryją; zaręczam ci, Roderyku, że wszystkie te mieszczuchy razem nie mają tyle pieniędzy, by zapłacić sługusa co na noclegu poda im olla podrida .

— Na św. Jakuba, mojego patrona — rzekł stłumionym głosem dowódca zbliżającej się kawalkady, który z jednym tylko towarzyszem wyprzedził nieco swój orszak — ten urwisz nie bardzo się myli! Mamy jeszcze na zapłacenie wieczerzy, ale do końca podróży nic nam z pewnością nie zostanie.

Żartobliwe te wyrazy towarzysz dowódcy przyjął posępnym milczeniem; jednocześnie kawalkada zatrzymała się przy bramie. Byli to kupcy, jak świadczyła ich powierzchowność, bo w owym czasie każda klasa społeczeństwa miała jeszcze oddzielne ubranie. Pozwolenie opuszczenia miasta było formalne i strażnik miejski, w kwaśnym widać humorze, że mu przerwano spoczynek, z wolna podnosił rogatkę. Dwaj żołnierze stanęli na uboczu, obojętnie przypatrując się grupie nowo przybyłych, i tylko wrodzona powaga hiszpańska wstrzymywała ich od głośnych oznak pogardy względem trzech czy czterech Żydów, znajdujących się między kupcami. Reszta towarzystwa należała widać do wyższej klasy handlujących, bo liczna towarzyszyła im służba. Podczas gdy panowie opłacali mały podatek, przypadający za opuszczenie miasta po zachodzie słońca, jeden ze służących, jadący na zwinnym mule stanął blisko Diega!

— Ho! ho! braciszku, zawołał  żołnierz nie mogąc powściągnąć języka; ile dublonów kupcy płacą ci na rok, i siła ci sprawiają tych pięknych kaftanów skórzanych, w których tak ci do twarzy?

Służący, młody jeszcze człowiek, chociaż muskularne ciało i śniada cera świadczyły o twardo przebytych znojach, zadrżał lekko i zapłonił się na te słowa, których wymówieniu towarzyszyło poufałe poklepanie w kolano. Lecz żołnierz miał twarz tak dobroduszną, że niepodobna było rozgniewać się jego żartem; wreszcie serdeczny śmiech jego zapobiegł wybuchowi młodzieńca.

- Za mocno uderzasz mnie po nodze, przyjacielu, rzekł  łagodnie - jeżeli chcesz przyjąć moją radę, to nie pozwalaj sobie nigdy na takie poufałości, bo niespodzianie mógłbyś się spotkać z kułakiem.

- Na św. Piotra! któż by się poważył...

Nie miał czasu dokończyć, gdyż orszak w dalszą ruszył drogę, a muł młodego giermka, spięty ostrogą, silnym potrąceniem o mało nie wywrócił Diega, który właśnie rękę przykładał do pałasza.

- Ten młodzian ma odwagę  - krzyknął  żołnierz po odzyskaniu równowagi; sądziłem przez chwilę, że chce mnie poczęstować pięścią.

- Zawsze z ciebie niezdara, kolego, odrzekł drugi żołnierz; nic by nie było dziwnego, gdyby cię był ukarał za niepotrzebne zuchwalstwo.

Lokaj w usługach Żyda miałby natrzeć na żołnierza królewskiego? 

— Może i on był  żołnierzem; bo zdaje mi się, żem widział jego twarz w miejscu gdzie na próżno szukano by tchórzy.

— To sługa po prostu i do tego młodzik zaledwie wyszły z rąk kobiety.

— Niech i tak będzie, lecz mimo to sądzę, że służył przeciw Maurom i Katalończykom. Wiesz o tym, że nasza szlachta ma zwyczaj wczesnego wysyłania dzieci na wojnę.

— Szlachta? — powtórzył  śmiejąc się Diego — do czarta Roderyku, jak można takiego prostaka porównać z synem szlacheckim? Czy myślisz, że to przebrany Guzman albo Mendoza.

— Dziwnym ci się to wyda, a jednak przypominam sobie dokładnie, żem go widział na polu walki i słyszał głos jego grzmiący rozkazem. Na św. Jakuba z Campostelli, to rzecz niezawodna. Przybliż się Diego, powiem ci słówko w zaufaniu.

Chociaż nikt nie podsłuchiwał, Roderyk odprowadził na bok kolegę, oglądając się na wszystkie strony, cichym głosem wymówił kilka wyrazów.

— Najświętsza Panno — zawołał Diego, odskakując z podziwu na kilka kroków, mylisz się niezawodnie, Roderyku!

— Wiem co mówię, odpowiedział Roderyk; nie widziałem go tylokrotnie z podniesioną przyłbicą?

— A teraz podróżuje jako giermek przy kupcu, jako sługa żydowski!?

— My, kolego, powinniśmy patrzeć nie widząc i słuchać nie słysząc. Jan II dobrym jest panem, chociaż w tej chwili papiery jego spadły; trzeba zachować poddańczą pokorę.

- Ależ on nie przebaczy mi nigdy tej nieroztropnej poufałości! Nie ośmielę się stanąć przed jego obliczem.

- Ej! wątpię  żebyś z nim zasiadł kiedy u stołu królewskiego, a na wojnie on, który zawsze jest na czele, nie będzie pewnie miał ochoty obejrzeć się za tobą.

- Mniemasz więc, że mnie nie pozna?

- W każdym razie, mój chłopcze, nie obawiaj się niczego, bo takim ludziom zwykle ważniejsze sprawy tkwią w głowie.

- Daj Boże, żebyś prawdziwym był prorokiem, inaczej nie będę mógł nigdy pokazać się w szeregu. Gdybym mu był wyświadczył przysługę, to może by o niej zapomniał; ale pamięć obelgi długo się przechowuje.

Tak rozmawiając, dwaj żołnierze oddalili się, a stary nie przestawał zalecać młodemu większej na przyszłość rozwagi.

Tymczasem kawalkada postępowała naprzód, z szybkością wypływającą oczywiście z obawy o złe drogi i z żywej chęci przybycia co rychlej na miejsce. Jadąc noc całą, zatrzymali się wtedy dopiero, gdy światło dzienne wystawiało ich na spojrzenie ciekawych. Wiadomo było, że ajenci Henryka kastylijskiego przebiegają przestrzeń między stolicą Aragonii a Valladolid, gdzie przebywała Izabella. Jednakże podróżni bez przygody stanęli w okręgu Soria, części starej Kastylii. Chociaż zbrojne hufce królewskie czatowały po drodze, powierzchowność podróżnych nie mogła niczym zwrócić uwagi żołnierzy Henryka, obecność zaś tych ostatnich oddalała zwykłych złodziei. Co się tyczy młodzieńca, będącego przedmiotem rozmowy dwóch żołnierzy, ten z uległością towarzyszył panu, zajmując się obowiązkami swojego stanu. Dopiero drugiego dnia wieczorem, gdy orszak opuścił gospodę, gdzie uraczono się olla podridą i kwaśnym winem, wesoły dowódca, zaśmiawszy się głośno, opuścił swe miejsce na przodzie i zbliżył się do tajemniczego giermka. Lecz ten surowym przyjął go spojrzeniem.

— Mości Nunez — rzekł głosem, który bynajmniej nie zgadzał się z zależnym na pozór stanowiskiem jakie zajmował  — dlaczego porzuciłeś swoje miejsce?

— Wybacz, odpowiedział dowódca, tłumiąc śmiech tylko przez uszanowanie dla młodzieńca, ale zdarzyło nam się nieszczęście, które przewyższa wszystko co podają legendy o błędnych rycerzach. Nasz szanowny Ferreras, tak przywykł do złota, od czasu jak się zbogacił handlem zbożowym, płacąc w oberży za wieczerzę, zapomniał sakiewkę. Teraz całe towarzystwo podróżne nie posiada może i dwudziestu realów.

- Jestże to przedmiot żartu, mości Nunez? - odpowiedział giermek z lekkim uśmiechem, zdradzającym chęć podzielenia wesołości towarzysza. - Bogu dzięki, miasto Osma niedaleko, a tymczasem nie potrzeba nam pieniędzy. Teraz, mój panie, rozkazuję ci, abyś powrócił na miejsce i nie wdawał się w niepotrzebną poufałość z podwładnymi. Godnemu Ferreras wyraź moje ubolewanie.

Dowódca porozumiewawczo spojrzał na mniemanego giermka, lecz ten odwrócił głowę, jakby sam był w obawie uchybienia swojej roli. Po chwili poprzedni porządek orszaku był przywrócony.

Północ już się zbliżała, podróżni poganiali muły, żeby prędzej stanąć, gdzie zamierzali. Niezadługo ukazało się w oddaleniu miasteczko Osma, należące jeszcze do prowincji Soria, lecz położone niedaleko już granic Burgos.

Zbliżywszy się do bramy, przewodniczący młody kupiec uderzył w nią kilkakrotnie, kijem. Udający sługę opuścił właśnie swe miejsce i wmieszał się między jadących na czele kawalkady, gdy nagle kamień rzucony z murów miasta zawarczał mu koło głowy. Krzyk oburzenia rozległ się w orszaku, tylko tajemniczy młodzieniec nie stracił przytomności, a chociaż mówił podniesionym głosem, jednakże słowa jego nie wyrażały ani gniewu, ani trwogi.

— Cóż to, zawołał, czy tak przyjmujecie spokojnych podróżnych kupców, którzy w nocnej porze szukają gościnności?

— Kupcy, podróżnicy? — odparł głos jakiś wewnątrz, — powiedz raczej ajenci króla Henryka. Coście za jedni? Gadajcie, bo przywitamy was czymś lepszym niż kamieniem.

— Chciej mnie objaśnić, rzekł młodzieniec, nie dając odpowiedzi na zapytanie, kto dowodzi W tym mieście? Czy nie hrabia Trevino?

— On sam, odpowiedziano mu z murów głosem nieco złagodzonym. Lecz jakaż może być styczność między zgrają koczujących kupców a jego ekscelencją. Ty zaś, co mówisz tak śmiało i ostro, musisz być chyba grandem Hiszpanii.

— Jestem Ferdynand de Transtamare, król Sycylii, książę aragoński. Oznajm to swojemu panu, i niech przybywa natychmiast.

To objaśnienie, wyrzeczone głosem człowieka przywykłego do rozkazów, zmieniło nagle stan rzeczy. Kawalkada odmiennym uszykowała się porządkiem. Dwaj kawalerowie, będący na czele, ustąpili pierwszeństwa młodemu królowi, a inni tymczasem, pozrzucawszy przebrania, pokazali się w szatach właściwych. Uważny obserwator byłby zauważył niezawodnie z jaką ulgą kawalerowie, przywykli do walk rycerskich i turniejów, rozstawali się z poniżającą dla siebie rolą.

Wkrótce całe miasteczko było w ruchu, a tłum cisnący się na mury i światło latarń spuszczonych dla obejrzenia przybyszów, zapowiadały zbliżanie się gubernatora.

- Mamże wierzyć temu co słyszę? odezwał się w tej chwili głos hrabiego Trevino, czy rzeczywiście don Ferdynand aragoński zaszczyca mnie odwiedzinami w tak niezwykłej godzinie?

- Rozkaż służbie, aby latarnie obróciła ku mej twarzy, a sam się o tym przekonasz. Wybaczam ci, hrabio, to zwątpienie, jeśli je wynagrodzisz gorliwością.

- To on! - zawołał gubernator - poznaję w tych rysach potomka królów, którego głos tylokrotnie przewodził hufcem Aragonii w wojnach przeciw Maurom. Otworzyć bramy, a trąby niech natychmiast rozgłoszą miastu szczęśliwą nowinę!

Rozkaz ten szybko został wykonany i młody król wjechał do Osmy, otoczony zbrojnym orszakiem i zgrają zdziwionych mieszkańców.

- Najjaśniejszy panie, rzekł Andrzej de Cabrera, młody kawaler, który wprzód był dowódcą, zbliżając się poufale do księcia Ferdynanda, szczęście prawdziwe żeśmy zdążyli do tej bezpiecznej gospody. Don Ferreras zgubił rzeczywiście jedyną naszą sakwę, a w takiej ostateczności trudno by nam było utrzymać się w roli kupców. 

— Teraz, gdyśmy wkroczyli do ukochanej Kastylii, polegamy zupełnie na twej gościnności, bo wiadomo nam, że posiadasz dwa drogocenne klejnoty.

— Miłościwy królu, wasza wysokość  żartuje sobie ze mnie, i rzeczywiście jedyna to zabawa jaką teraz mogę mu ofiarować. Przywiązanie do sprawy księżniczki Izabelli uczyniło mnie wygnańcem, w tej chwili prosty żołnierz armii aragońskiej bogatszy jest ode mnie. Jakimi mógłbym rozrządzać klejnotami?

— Mówią wiele o dwóch brylantach zdobiących głowę donny Beatrix de Bobadilla, które wiem, że tobie przypadną, bo młoda dziewica, idąc za popędem serca, chętnie je odstąpi tak przyjemnemu kawalerowi.

— Ach, najjaśniejszy panie, jeśli ta przygoda ma się skończyć tak szczęśliwie, jak została rozpoczęta, tedy najwyższe jego wstawiennictwo bardzo mi będzie potrzebne.

Król, swoim zwyczajem, uśmiechnął się  łagodnie i miał coś odpowiedzieć, gdy zbliżający się hrabia Trevino przerwał dalszą rozmowę.

Tej nocy Ferdynand aragoński mógł zasnąć spokojnie i głęboko; jednakże ze świtem porzucił  łoże, by opuścić miasto. Ruszając z Osmy, mały orszak zupełnie inny miał wygląd niż dnia wczorajszego. Ferdynand, całkiem uzbrojony, dosiadł dzielnego rumaka; eskortował go oddział lekkiej jazdy, pod dowództwem samego hrabiego Trevino, i tym sposobem kawalkada 9 października 1469 r. stanęła w Duenas, miasteczku królestwa Leon, sąsiadującym w Valladolid. Tu niezadowoleni spomiędzy szlachty zaczęli się garnąć do księcia, składając mu hołdy przynależne wysokiemu urodzeniu i świetnej jego przyszłości.

Kastylijczycy, zwolennicy zbytku, mieli wtedy sposobność przyjrzenia się surowemu życiu Ferdynanda. Młody ten książę, chociaż liczył dopiero lat osiemnaście, tak zahartował ciało i ukrzepił członki, że dorównywał siłą najdzielniejszym rycerzom. Najmilszą rozrywką jego były ćwiczenia wojskowe i żaden z kawalerów aragońskich lepiej od niego nie harcował konno, czy to na polu bitwy, czy w walce turniejowej. Skromny przy tym i trzeźwy, jak muzułmanin, zdawał się być stworzonym do spełnienia dzieł wymagających zarówno wielkiej siły fizycznej, jak głębokiej rozwagi i nieustannej czujności.

W ciągu czterech czy pięciu następnych dni szlachta kastylijska, otaczająca Ferdynanda, nie wiedziała, czy dziwić się bardziej porywającej jego wymowie, czy dojrzałości sądu, nie będącej wynikiem zimnej rozwagi, lecz darem wrodzonym człowieka przeznaczonego do panowania cudzym namiętnościom. 

ROZDZIAŁ II

Podczas gdy Jan aragoński starał się wszelkimi środkami, aby syn jego uszedł czujnej uwagi służalców króla Kastylii, mieszkańcy Val-ladolid oczekiwali skutku wyprawy z tą niespokojną obawą, jaka zwykle towarzyszy niebezpiecznym przedsięwzięciom. Pomiędzy tymi, co z niecierpliwością  śledzili kroki Jana z Aragonii, znajdowały się osoby, z którymi wypada nam bliżej czytelników zaznajomić.

Chociaż Valladolid w tym czasie daleko jeszcze było do świetności, jakiej dosięgło zostawszy stolicą Karola V, zawsze jednak ten gród starożytny i bogaty posiadał znaczną liczbę wspaniałych pałaców. Jeden z nich był siedzibą Jana de Vivero, znakomitego szlachcica, i w nim to dwie osoby oczekiwały wiadomości z Duenas. Wnętrze tego gmachu łączyło poważną zbytkowość owego czasu z wygodą i wykwintnością, jakie nadać tylko może bezpośredni zarząd kobiecy. W 1469 r. wielki dramat wojenny, trwający od siedmiu wieków, walka chrystianizmu z Koranem, na Półwyspie Pirenejskim zbliżała się ku końcowi. Maurowie, zajmujący długo południowe części królestwa Leonu, zostawili w budowlach ślady barbarzyńskiej wystawności; nawet nazwa miasta Valladolid, przerobiona z Veled-Vlid, świadczyła o pobycie w tych stronach nacji arabskiej.

W głównej sali pałacu Jana de Vivero dwie kobiety żywo z sobą rozmawiały. Obie były młode, i chociaż różnej zupełnie powierzchowności, posiadały niezaprzeczone powaby. Jedna z nich szczególnie, zaledwie dziewiętnastoletnia, lecz w całym już kwiecie młodości, uchodzić mogła za skończoną piękność. Gorąca nawet wyobraźnia krain południowych nie wymarzyłaby większej doskonałości. Jej ręce, nogi, kibić i wszystkie zarysy nacechowane były niezrównanym wdziękiem niewieścim, a postać wysoka i okazała szlachetną nadawała jej powagę. Patrzący na nią nie wiedział czy go czaruje bardziej powab zewnętrzny, czy wyraz nieskażonej duszy odbity na jej twarzy. Chociaż urodzona w Hiszpanii, pochodziła w prostej linii od królów gockich, i z tego zapewne powodu w jej powabnej postaci zlewała się  świeżość północna, z porywającą  żywością kobiet południa. Cera jej była biała, włos gęsty kasztanowaty, oczy niebieskie, pełne blasku i pojętności. Dla dopełnienia obrazu powiedzmy, że na obliczu wychowanki dworu malowała się szczera prostota, rzadko w tej sferze napotykana, a krasząca wdzięk młodości urokiem prawdy moralnej.

Ubiór księżniczki odznaczał się prostotą, chociaż bogactwem odpowiadał godnie jej wysokiemu dostojeństwu. Na szyi, śnieżnej białości, połyskiwał brylantowy krzyż, zawieszony na rzędzie wyborowych pereł; kilka kosztownych pierścieni obciążało raczej, niż zdobiło jej śliczne ręce. Była to Izabella kastylijska, oczekująca w ustroniu rozwiązania swego losu.

Towarzyszką jej była donna Beatrix de Bobadilla, przyjaciółka młodości i wierna do śmierci poddana. Dama ta, starsza nieco od księżniczki, miała ułożenie stanowczo hiszpańskie; jakkolwiek pochodziła ze starej rodziny, dom jej nie wchodził nigdy w związki z cudzoziemcami. Jej czarne, błyszczące oczy zapowiadały szlachetną duszę i silną wolę. Postać jej, przyjemna, ustępowała jednak w doskonałości kształtom królewskiej przyjaciółki. Natura, dzieląc swe dary między młode niewiasty, rozróżniła je odpowiednio stanowiskiem społecznym jakie każda z nich zajmowała, lecz widziane z osobna, obie były zachwycające. Izabella kończyła właśnie ranny strój; siedziała na fotelu, niedbale oparta i pochylona ku przyjaciółce, klęczącej przed nią na podnóżku. Kobiety były same, w rozmowie ich przeto panowała swoboda, wolna zarówno od etykiety kastylijskiej i sztywności hiszpańskiej; toczyła się ona w miarę uczuć naturalnych, nie według ceremoniału dworskiego.

- Beatrix, rzekła księżniczka, prosiłam Boga, by kierował moją myślą w tak ważnej sprawie, i mam nadzieję, że wybór jaki uczynię pogodzi moje własne dobro, ze szczęściem mych poddanych.

- Nikt o tym nie wątpi, szlachetna pani, odpowiedziała Beatrix de Bobadilla, bo Kastylijczycy tak cię kochają, że nie sprzeciwiliby się pewnie twym zamiarom, gdybyś nawet wyjść chciała za sułtana tureckiego.

- Powiedz raczej, moja dobra, odparła z uśmiechem Izabella, że sądzisz o innych po sobie. O! te projekty małżeńskie dużo sprawiają mi kłopotu.

- Lecz teraz minął czas próby. Najświętsza Panno, ileż to w mężczyznach musi być zarozumiałości i lekkomyślności, kiedy tacy konkurenci śmieli ubiegać się o rękę mojej pani.

- Jeżeli ze wszystkich wybrałam Ferdynanda aragońskiego - to jedynie z powodu, że związek ten odpowiada najwięcej interesowi Kastylii. Wiesz Beatrix, że Kastylijczycy i Aragończycy z jednego pochodzą rodu i tym samym mówią językiem.

- W imię Boże, kochana pani, nie porównuj czystej mowy kastylijskiej z dialektem mieszkańców gór!

— Niech i tak będzie; ale łatwiej zawsze wyuczyć po hiszpańsku Aragończyka, niż Galia; a don Ferdynand należy do rodziny Transtamare, jest potomkiem królów Kastylii, i mówią, że młody król sycylijski może się podobać.

— Gdyby tego nie umiał, nie byłby chyba mężczyzną. Któżby z nich nie potrafił ułożyć się, gdy idzie o podbicie serca dziedziczki korony, a jeszcze pięknej jak jutrzenka, dobrej i mądrej, słowem wcielonej doskonałości.

— Moje dziecię, te słowa nie przystoją ani mnie, ani tobie.

— A jednak są one prawdziwym wyrażeniem moich uczuć.

— Wierzę ci, dobra Beatrix, lecz powinniśmy pamiętać o ostatniej spowiedzi i mądrych radach jakie nam wówczas udzielono. Tak lekkomyślne rozmowy nie uchodzą kobietom, które za grzechy swoje potrzebują pobłażania. Co do tego małżeństwa, jeśli je zawrę, to więcej jako księżniczka; niż jako niewiasta, bo wiadomo ci, że nie znamy się nawet z Ferdynandem.

— Prawda to wszystko, szlachetna pani; przyznaję, iż dziewica wysokiego urodzenia, może rozporządzać swą ręką na innych zasadach niż prosta mieszczka, a nawet, że sama jej godność i troskliwe wychowanie, stanowi większą rękojmię szczęścia małżeńskiego, aniżeli gorączkowe przywiązanie. Ale z tym wszystkim bardzo mnie to cieszy, że tak szlachetny i dzielny, według opisu ojca Alonzo, młodzieniec stara się o twe względy, jak również  że, zdaniem mych przyjaciół, don Andrzej de Cabrera, chociaż trzpiot wielki, doskonałym będzie mężem dla Beatrix de Bobadilla.

Izabella, która mimo wrodzonej powściągliwości czuła niekiedy potrzebę poufnej rozmowy, uśmiechnęła się z tego wyskoku, i rozgarniając piękną rączką krucze sploty Beatrix, rzuciła na nią macierzyńskie prawie, pełne tkliwości spojrzenie.

- Jeżeli wartogłowy powinny się  łączyć z sobą, rzekła potem, to przyjaciele twoi mają słuszność. Wymówiwszy te słowa umilkła, a wstyd dziewiczy rozlany po jej twarzy i skryty ogień  źrenicy świadczył, że Izabella, w tej chwili przynajmniej, była więcej kobietą jak królową, zajętą wyłącznie szczęściem swych poddanych.

- W miarę jak się zbliża nasze spotkanie, ciągnęła dalej księżniczka, dziwne jakieś ogarnia mnie zmieszanie, i wyznaję ci otwarcie, moja droga, że przymioty ciała i duszy, przypisywane królowi sycylijskiemu, niemały w tym mają udział.

- To dziwne, wtrąciła Beatrix. Ja ze swej strony nie oddałabym dobrowolnie ani jednego powabu przeznaczonego mi małżonka.

- Twoje położenie jest inne, Beatrix, ty znasz markiza de Moya i pewną jesteś jego uwielbienia. 

—  Św. Jakubie, czy podobna tak sobie nie ufać! Wszak młoda i piękna kobieta odbiera hołdy jako przynależną sobie daninę.

— Prawda to, moja córko (Izabella, chociaż młodsza, nazywała tak niekiedy przyjaciółkę, a później, zostawszy królową, zawsze ją zaszczycała tym  mianem), ale wtedy tylko, gdy owe hołdy są zasłużone. Co do mnie, z niepokojem nieraz zadaję sobie pytanie, jakie będą dla mnie uczucia don Ferdynanda. Uważam go za młodzieńca pełnego szlachetności, męstwa i osobistych przymiotów, i nie wiem czy zdołam odpowiedzieć jego wymaganiom.

— Na Boga! Zarozumiały chyba Aragończyk mógłby coś podobnego pomyśleć! Jeżeli don Ferdynand szlachetnego jest rodu, ty pani, potomek starszej linii domu Transtamare, w niczym mu nie ustępujesz. Jeżeli jest młodym, i ty nią jesteś; jeżeli roztropnym, czyż tobie brak tego przymiotu?

— Powoli, powoli, kochana Beatrix! Powściągnij nieco swoją żywość.

— Skromność twoja, łaskawa pani, pozwala ci oceniać cudze tylko zalety, a zapominasz o swoich ale don Ferdynand sprawiedliwszym będzie w tym względzie. Jest spadkobiercą kilku koron, ale czeka go tu dziedziczka kastylijska, która słodyczą swą i prostotą, podbije z pewnością rycerskie jego serce.

— Nie trwożę się bynajmniej o próżność Ferdynanda, chociaż wiem, że posiada już, lub posiądzie, niejedną koronę, lecz mimo twych uwag życzliwych, nie dowierzam sama sobie. Zdaje mi się, że przyjęłabym obojętnie, a przynajmniej z godnością odpowiednią swojemu urodzeniu, każdego innego księcia, ale drżę gdy pomyślę o spotkaniu z Ferdynandem.

- To raczej don Ferdynand powinien być w obawie, zawołała Beatrix, całując z uszanowaniem rękę Izabelli.

- O nim, kochana przyjaciółko, same tylko doszły mnie pochwały. Lecz darmo się niepokoję, zamiast zasięgnąć zdania pobożnego kapłana, który nie odmówi mi pewnie swej rady. Ojciec Alonzo nas oczekuje, pójdźmy do niego.

Księżniczka z towarzyszką weszły do kaplicy zamkowej, gdzie jej spowiednik Mszę właśnie odprawiał. Tu niespokojność pięknej Izabelli ustąpiła wkrótce przed pociechą obrządków religijnych. W chwili gdy opuszczała kaplicę, posłaniec przybył z wieścią, że król sycylijski stanął szczęśliwie w Duenas i otoczony wiernymi stronnikami, przybędzie wkrótce dla urzeczywistnienia swych nadziei.

Izabella, na nowo tym zmieszana, z trudnością tylko odzyskała zwykłą spokojność umysłu. Poświęciwszy parę godzin modlitwie, obie przyjaciółki powróciły do sali, w której niedawno rozmawiały. 

— Czy widziałaś don Andrzeja de Cabrera? — zapytała księżniczka, przeciągając ręką po czole, jakby dla zebrania myśli.

Beatrix de Bobadilla zapłoniła się, a potem nagłym wybuchła śmiechem.

— Jak na kawalera trzydziestoletniego, który stargał nieco siły w wojnach przeciw Maurom, don Andrzej dość zwinne ma nogi; przyniósł tu bardzo szybko wiadomość o przybyciu króla, przedstawiając zarazem swą przyjemną osobę. Ale znów na człowieka wytrawnego, zbyt wielki z niego gaduła. Podczas gdy pani zajęta byłaś modlitwą, słyszałam mimo woli cudowne jego opowiadanie o podróży don Ferdynanda. Zdaje się, szlachetna pani, że w samą porę przybyli do Duenas, straciwszy ostatnią sakiewkę z pieniędzmi, którą może wiatr uniósł z powodu jej lekkości.

— Spodziewam się, że temu zaradzono. Obecnie wprawdzie żadna z gałęzi domu Transtamare nie może się poszczycić bogactwem, zawsze jednak mamy dosyć i na potrzeby przyjaciół.

— Don Andrzej w tej chwili nie jest ani bogatym, ani ubogim; lecz będąc w Kastylii, gdzie Żyd i lichwiarz każdy zna wartość jego dóbr, z łatwością zaopatrzyć może we wszystko króla sycylijskiego. Powiadano mi, że i hrabia Trevino nie pokazał się skąpym.

— Nie będzie to z jego szkodą, kochana Beatrix. Teraz, drogie dziecię, chciej podać mi papier i pióro, bo mam zawiadomić don Henryka o zamierzonym związku.

- Ależ kochana pani, to się sprzeciwia roztropności, bo zwykle gdy dziewica, czy szlachetna, czy prostego urodzenia, chce zawrzeć małżeństwo wbrew woli swych krewnych, to naprzód dopełnia zamiaru, a potem dopiero prosi o błogosławieństwo.

- Idź, moje dziecię, powiedziałaś swoje, a teraz przynieś mi czego żądałam. Król nasz nie tylko jest moim panem i opiekunem, ale nadto najbliższym krewnym, którego uważać powinnam za ojca.

- To tym sposobem donna Joanna portugalska byłaby matką mojej pani! Piękna z niej przewodniczka dla skromnej dziewicy! Nie, droga pani, matką twoją była cnotliwa Izabella, różniąca się zupełnie od lekkomyślnej siostrzenicy.

- Za śmiało mówisz, Beatrix, i zapominasz o moim rozkazie. Chcę pisać do swego brata i króla.

Izabella rzadko z podobną odzywała się surowością: toteż Beatrix zadrżała i łzy puściły jej się z oczu. Nie śmiąc spojrzeć na przyjaciółkę, przyniosła materiał piśmienny i zachowała milczenie.

Izabella zaczęła pisać  ów list historyczny, w którym, wyrzekając się wrodzonej nieśmiałości, z książęcą przemawiała powagą.

Przez traktat w Toros de Guisando, unieważniający prawa córki Joanny portugalskiej, a uznający Izabellę następczynią tronu, ta ostatnia obowiązana była nie rozrządzać swą ręką bez wiedzy króla. Księżniczka przeto usprawiedliwiała przed bratem swoje postanowienie, przytaczając, że przeciwnicy jej złamali przyrzeczenie nie mieszania się do sprawy małżeństwa. Wyliczała dalej korzyści polityczne, wynikające z połączenia koron kastylijskiej z aragońską, i prosiła o zezwolenie króla.

List ten, przedłożony Janowi de Vivero oraz innym członkom rady królewskiej, wyprowadzony został natychmiast przez umyślnego posłańca, po czym zajęto się przygotowaniami do mającego nastąpić spotkania dwojga narzeczonych.

ROZDZIAŁ III

Mimo zrównoważonego charakteru i zwykłej pogody umysłu, której źródłem była stateczność jej zasad moralnych, serce Izabelli silniej zabiło, w chwili gdy ujrzeć miała wreszcie przyszłego małżonka. Etykieta dworska i ważność spraw politycznych, kojarzących się z tym związkiem, wymagała koniecznie kilkudniowych przygotowań, w ciągu których młoda narzeczona najżywszej doznawała niecierpliwości.

Na koniec, wieczorem 15 października 1469 r., wszystkie przeszkody były usunięte; Ferdynand dosiadł konia, i w towarzystwie czterech tylko szlachciców, w liczbie których znajdował się Andrzej de Cabrera, bez żadnej wystawności udał się do pałacu Vivero. Arcybiskup Toledo przedstawiać miał księcia dostojnej narzeczonej.

Izabella, mając przy sobie jedynie Beatrix de Bobadilla, oczekiwała jego przybycia w znajomej już czytelnikom sali. Zdobywszy się na spokój, przyjęła narzeczonego z godnością księżniczki, chociaż z nieśmiałością płci swojej właściwą. Ferdynand aragoński, przygotowany był ujrzeć niewiastę rzadkiej urody, lecz wdzięk anielskiej niemal skromności, rozlany po jej cudnym obliczu, tak silne zrobił na nim wrażenie, że chociaż umiał zwykle ukrywać swe uczucia, stanął u wejścia osłupiały. Potem ocknąwszy się postąpił szybko naprzód, ujął tę drobną rączkę, co wkrótce stać się miała jego własnością i ucałował ją z zapałem.

- Widzę cię więc nareszcie, droga kuzynko, rzekł głosem zachwyconym. Mniemałem iż nie doczekam się tego szczęścia, lecz z łaski św. Jakuba, naszego patrona, życzenia moje mają się ku spełnieniu, i chwila obecna wszystko mi wynagradza.

- Dziękuję waszej królewskiej mości i witam go u siebie, odpowiedziała skromnie Izabella. Przeszkody jakie dotąd przyszło nam pokonać są tylko wstępem ważniejszych przeciwności, z którymi w ciągu życia spotykać się może wypadnie.

Ferdynand podał rękę narzeczonej i poprowadził ją do fotela, a sam chciał zasiąść na taborecie, lecz Izabella, wiedząc, że Kastylijczycy chętnie, gdzie było można, przywłaszczali sobie wyższość nad Aragończykami, nie chciała zająć miejsca, dopóki narzeczonemu nie podano krzesła. 

— Młodej osobie, rzekła, za którą jedno tylko przemawia urodzenie, nie przystoi pierwszeństwo przed królem sycylijskim.

— Na Boga, droga kuzynko, nie rządź się etykietą. Wszak wobec Najwyższego znikają ziemskie godności. Chciej mnie uważać za prostego rycerza, pragnącego jedynie złożyć ci swoje hołdy.

Izabella, powodowana owym taktem rozgraniczającym grzeczność od sztywnego ceremoniału, usiadła, i między narzeczonymi ożywiona wszczęła się rozmowa. Instynkt kobiecy podpowiadał jej, że korzystne na swym kuzynie zrobiła wrażenie, a to odkrycie, tak dla niej pochlebne, usposabiało ją do wzajemności.

Obustronne zajęcie widoczne było w tym pierwszym zaraz spotkaniu. Arcybiskup Toledo, znając choć powierzchownie potrzeby serc kochających, usunął się niezadługo z dworzanami do przyległego pokoju. Drzwi wprawdzie pozostały otwarte, lecz zręczny prałat tak umiał wszystkich usadowić, że nie mogli ani widzieć, ani słyszeć rozmawiających w salonie. Co się tyczy Beatrix de Bobadilla, która dla przyzwoitości pozostała przy swej pani, była ona tak dalece zajęta marzeniem o Andrzeju de Cabrera, że królewska para, bez narażania tajemnicy, mogła stanowić przy niej o losie pół Europy.

Nie pozbywając się wrodzonej powściągliwości, co ją do śmierci nieopisanym otaczała powabem, Izabella w ciągu rozmowy coraz większym obdarzała zaufaniem narzeczonego. W miarę jak znajdywała sposobność ukazania w korzystnym świetle swych wiadomości, zebranych usilną pracą, w wieku młodym przez innych najczęściej poświęcanym zabawom, poczęła nabierać otuchy i całkiem prawie odzyskała zwykłą swobodę umysłu.

- Mniemam, rzekł król, że teraz nie ma już powodu ukrywania naszego związku. Wymagano od nas poświęcenia dla spraw krajowych, niechże wolno nam będzie i o własnym pomyśleć szczęściu. Nie jesteśmy sobie obcy, droga Izabello; dziadkowie nasi byli braćmi, a ja od dzieciństwa przywykłem uwielbiać twoją cnotę i naśladować twą pobożność.

- Zobowiązanie moje, kuzynie, nie było lekkomyślne, odpowiedziała księżniczka, rumieniąc się mimo powagi jaką przybrać usiłowała; roztropność zarówno jak życzliwość związek ten nakazuje, a konieczność przyspieszenia go tak jest oczywistą, że wszelkie z mej strony zwłóczenie byłoby dziwactwem. Sądzę, że za dni cztery staniemy u ołtarza; tymczasem zaś przygotujmy się do tak ważnego obrządku dopełnieniem obowiązków religijnych.

- Niech się stanie według twej woli, z uszanowaniem odrzekł don Ferdynand; niewiele już pozostaje do zrobienia, bo pamiętałem o wszystkim. 

— Spodziewam się Ferdynandzie, żeś przejrzał dokładnie kontrakt małżeński, i że przyjąłeś chętnie wyrażone w nim warunki.

— Miałem na to dość czasu, droga kuzynko, bo właśnie upływa dziewiąty miesiąc jak go podpisałem.

— Jeżeli żądania moje w pewnym względzie wydały ci się dziwne, chciej to przypisać obowiązkom mego stanu. Wiadomo ci, Ferdynandzie, iż  żona, mimo woli często ulega wpływowi swego męża; musiałam więc ubezpieczyć Kastylijczyków od słabości kobiecego charakteru.

— Jeśli ta tylko słabość zaciąży nad Kastylią, dola jej będzie godną zazdrości.

— Grzeczność jedynie podała ci te wyrazy, Ferdynandzie, a to nie dobrze w tak ważnym przedmiocie. Jestem o kilka miesięcy starszą od ciebie, przywłaszczam więc sobie prawo pierworództwa, i nie ustąpię go, chyba w ręce męża. Przekonałeś się z artykułów kontraktu, jak starannie osłoniłam Kastylijczyków od obcych przywłaszczeń. Wiadomo ci także, że większość panów kastylijskich opierała się naszemu związkowi, z obawy jarzma aragońskiego; trzeba więc było uspokoić ich obawę.

— Oceniam, Izabello, te powody; życzenia twoje zostaną wykonane.

— Będę ci wierną zawsze i uległą małżonką, mówiła dalej księżniczka, rzucając tkliwe spojrzenie na Ferdynanda, ale zależy mi na tym, by moja Kastylia nie została w swych prawach ukrócona. Akt ślubny zawiera jeden jeszcze warunek, dotyczący wojny z Maurami, o którego zachowanie najusilniej cię błagam. Niepodobna mi uważać Hiszpanii za kraj prawdziwie chrześcijański, dopóki choć jeden wyznawca islamu przebywa na naszym półwyspie.

- Trudno było, moja droga, przyjemniejszy włożyć na mnie obowiązek, jak zbrojne wystąpienie przeciw niewiernym. W niejednej już potrzebie z nimi się spotykałem, i zaraz po koronacji przyrzekam ci wypędzić tych przybyszy w afrykańskie piaski.

Po blisko dwugodzinnej rozmowie, królewska para rozeszła się z uczuciem zarówno szacunku, jak wzajemnej przychylności.

Związek małżeński Ferdynanda z Izabellą zawarty został z właściwą uroczystością 19 października 1469 r. w kaplicy pałacu Jana de Vivero.

Przesuwamy się szybko po pierwszych dwudziestu latach pożycia dostojnego stadła. Izabellą w 1474 r., po śmierci Henryka, została królową kastylijską. W tym samym prawie czasie Jan II zakończył  życie, i Ferdynand zasiadł na tronie Aragonii. Tak więc Półwysep Pirenejski, złożony dotąd z drobnych dzielnic, na cztery główne rozpadł się części: jedną były kraje Ferdynanda i Izabelli, obejmujące królestwa Kastylii, Leonu, Aragonii, Walencji i kilka innych jeszcze prowincji; drugą Nawarra, niewielkie królestwo u stóp Pirenejów; trzecią Portugalia, w dzisiejszych mniej więcej granicach; czwartą Grenada, ostatnie schronienie Maurów, na północ od Cieśniny Gibraltarskiej.

Królewscy małżonkowie nie zapomnieli o przyjętym zobowiązaniu względem zniesienia potęgi Maurów; okoliczności tylko nie pozwoliły im długo urzeczywistnić swoich chęci. Lecz skoro tylko nadeszła sposobna chwila, podjęto wojnę, której losy stanowczo orężowi chrześcijańskiemu sprzyjały. Maurowie, tracąc warownię za warownią, miasto za miastem, zostali wreszcie oblężeni w swej stolicy. Poddanie się Grenady, zajmującej w dziejach chrystianizmu pierwsze miejsce po odzyskaniu Świętego Grobu, nastąpiło 25 listopada 1491 r., w dwadzieścia dwa lata po ślubie Izabelli; przytaczamy tu nawiasem, że kilka wieków później, ta sama data wsławiona została wyparciem Anglików ze Stanów Zjednoczonych.

W ciągu lata 1491 r., podczas gdy wojska hiszpańskie obozowały pod miastem, Izabella, towarzysząc z dziećmi małżonkowi, o mało nie uległa nieszczęściu, gdyż namiot królewski zajął się płomieniem i spłonął wraz z innymi rycerskimi, przy czym stracono mnóstwo kosztownych przedmiotów. Dla zapobieżenia na przyszłość takiemu wypadkowi i chcąc uwiecznić zdobycie Grenady, najważniejszy, jak dotąd, czyn swoich rządów, małżonkowie postanowili założyć w tym miejscu miasto porządnie murowane, mogące objąć całą armię chrześcijańską. Gród ten, wystawiony w trzy miesiące, otrzymał nazwę Santa-Fe (święta wiara), bardzo trafnie obraną, ze względu na gorliwość jakiej potrzeba było do prowadzenia robót pod palącym niebem hiszpańskim i na ufność w pomocy Boskiej, ożywiającą wojsko oblężnicze. Wystawienie tego miasta postrachem tknęło niewiernych, bo uważali je za dowód, iż nieprzyjaciel nie ustąpi, chyba z ostatnim tchnieniem, i być może, że ono wpłynęło na poddanie się Boabdila, króla Grenady, który w kilka tygodni później otworzył Hiszpanom bramy Alhambry. 

ROZDZIAŁ IV

Ranek 2 stycznia 1492 r. obchodzony był z uroczystością, nie widzianą nawet w mieście tak przywykłym do wspaniałych obrządków religijnych, jak siedziba Ferdynanda i Izabelli. Zaledwie słońce wzeszło, a już Santa-Fe było w ruchu i twarze wszystkich promieniały radością. Układy względem poddania Grenady, trzymane dotąd w tajemnicy, były nareszcie ukończone, naród dowiedział się urzędowo o pomyślnym ich skutku, i w dniu tym zwycięzcy wkroczyć mieli do twierdzy.

Na dworze była żałoba, z powodu śmierci don Alonza portugalskiego, narzeczonego księżniczki kastylijskiej; ale radość zwycięstwa usunęła znaki smutku, i wszystko co żyło w świątecznych wystąpiło szatach. Kardynał prymas, na czele silnego oddziału wojska, udał się ku Grenadzie, dla objęcia jej w posiadanie. Po drodze spotkał się z hufcem jazdy mauretańskiej, w którego dowódcy, po rysach szlachetnych i smutnym obliczu, poznał Boabdila. Kardynał wskazał mu miejsce, gdzie Ferdynand, powodowany pobożnością czy polityką, zatrzymał się, nie chcąc wejść do miasta, dopóki znak Zbawiciela nie zastąpi chorągwi Mahometa. Boabdil powitał zwycięzcę, a potem zwrócił się ku wąwozowi, któremu dotąd pozostała romantyczna nazwa: El ultimo suspiro del Moro (ostatnie westchnienie Maura), z tego powodu, że król mauretański rzucił stamtąd ostatnie spojrzenie na mury i wieżyce opuszczonego grodu.

Tymczasem wojsko chrześcijańskie wyglądało z niecierpliwością wzniesienia krzyża na wieżach Alhambry, a mieszkańcy okolicznych stron oraz księża i zakonnicy, gromadzili się tłumnie, chcąc być świadkami tryumfu chrystianizmu. Najwięcej ciekawych cisnęło się koło stanowiska królowej, gdyż tam i przepych dworski najokazalej się rozwinął i obecność pobożnej Izabelli, rozlewała jakiś urok religijny.

Pomiędzy duchownymi był zakonnik ujmującej powierzchowności, którego grandowie Hiszpanii witali z uszanowaniem, nazywając ojcem Pedro. Towarzyszył mu młodzieniec szlachetnej postawy, liczący około lat dwudziestu. Ciało jego muskularne i twarz ogorzała świadczyły, że chociaż młody, już nieraz spotykał się z trudem, a choć w tak ważnej uroczystości wystąpił bez uzbrojenia, łatwo było poznać, że wczesne to rozwinięcie tężyzny zawdzięczał służbie wojennej. Ubiór jego był prosty, lecz odznaczał się właściwą wyższym stanom wytwornością.

Szczególnie od chwili, gdy zbliżywszy się do Izabelli, dostąpił  łaski ucałowania jej ręki, który to zaszczyt spotykał zwykle tylko ludzi wielkiej zasługi lub dostojnego urodzenia, młodzieniec powszechną zwracał uwagę. Jedni mówili, że to potomek domu Guzman; drudzy przypuszczali, że pochodzi z gniazda Ponce'ów, wsławionego w tej wojnie czynami księcia-markiza Kadyksu; inni wnosząc po wysokim czole i śmiałym ruchu wywodzili go od Mendozów.

Widoczne było, że przedmiot tylu przypuszczeń nie zwracał bynajmniej uwagi na to ogólne wrażenie. Przechadzając się w tłumie od niechcenia, zajęty był rozmową z duchownym towarzyszem.

—  Święty to dzień dla chrześcijaństwa, zawołał z uniesieniem zakonnik. Przemoc barbarzyńska, trwająca siedem wieków, została na koniec obalona; na szczytach ostatniego przytułku niewiernych staje krzyż Zbawiciela. Przodkowie twoi, mój synu, powstaliby z trumien, gdyby ta radosna wieść dosięgła ich grobowców.

— Oby Najświętsza Panna wieczny im dała odpoczynek, bo wątpię, ojcze Pedro, czy nawet Grenada, choć tak cudownie przez Maurów upiększona, podobać by im się mogła po raju.

— Jesteś widzę bardzo lekkomyślnym, don Luis, nie tak to bywało, gdy pod opieką swej matki, świętej pamięci, pobożne zmawiałeś pacierze.

Te słowa wymówione były z zapałem zbliżonym bardzo do gniewu.

- Nie karć mnie tak surowo, wielebny ojcze, za nierozważne wyrażenie, bo świadczę się Bogiem, że nie chciałem ubliżyć  świętemu kościołowi naszemu.

- Czy widzisz tego człowieka? - zapytał mnich, mając oczy zwrócone w jedną stronę, lecz nie wskazując przedmiotu swej uwagi.

- Na honor, widzę tysiące ludzi, mój ojcze. Czy wolno spytać o kim mowa?

- Spojrzyj na owego mężczyznę wysokiego wzrostu, twarzy szlachetnej i poważnej, którego ułożenie godne jest monarchy, podczas gdy ubiór ubogiego zaledwie pokazuje szlachcica.

- Zdaje mi się, że go spostrzegam, ale nic w nim nie widzę nadzwyczajnego.

- Być może, a jednak w postawie jego jest wyższość rzadko napotykana u ludzi nieprzywykłych do władzy.

- Sądząc z powierzchowności, uważam go za żeglarza.

- Jest nim rzeczywiście, don Luis. Przybywa z Genui, a imię jego Christoval Colon, czyli, jak zwykle go zowią, Krzysztof Kolumb. 

— Zaostrzasz ciekawość moją ojcze Pedro. Któż jest ten Kolumb i jaki jego zamiar?

— Jest to zagadka, której nie rozwiązały ani prośby moje do Najświętszej Panny, ani nauka klasztorna, ani gorące pragnienie odkrycia prawdy. Siadaj ze mną na tym głazie, powiem ci co mnie wiadomo. Człowiek ten, już od lat siedmiu przebywa między nami, starając się o służbę, celem odkrycia nieznanych krajów; utrzymuje bowiem, iż  żeglując na zachód, dosięgnie Indii i owej wyspy Cipango, tak cudownie opisanej przez wenecjanina Marco Polo.

— Na św. Jakuba! — przerwał  śmiejąc się don Luis, — to człowiek szalony. Zamiar jego wtedy chyba mógłby się powieść, gdyby ziemia była okrągła; wszak Indie leżą na wschód, a nie na zachód Hiszpanii.

— Powszechnie mu to zarzucają, lecz on na wszystko gotową ma odpowiedź.

— Czyż podobna przypuścić taką niedorzeczność? Przecież widzimy najwyraźniej, że ziemia jest płaską.

— Zdanie jego w tym względzie zupełnie jest odmienne i słuszne, przyznać trzeba, ma do tego powody. Jako żeglarz uważam nieraz, iż na morzu, gdy okręt jaki zjawia się w oddaleniu, widać najprzód końce masztów, następnie żagle, a na ostatku dopiero sam kadłub. Czyś tego nie dostrzegł w swych podróżach, mój synu?

- Przypominam sobie rzeczywiście, że spotkawszy raz fregatę angielską, ujrzeliśmy najpierw wyższe żagle, jakby białą plamkę na powierzchni wody, dalej niższe, a w końcu olbrzymi kadłub, nasrożony armatami.

- Jesteś więc w zgodzie z Kolumbem, i wierzysz, że ziemia ma kształt okrągły?

- Przenigdy, ojcze, zwiedziłem świat w różnych, kierunkach, i przekonałem się, że wszystkie kraje na jednej leżą płaszczyźnie.

- Dlaczegoż tedy żagielki owego okrętu prędzej się pokazały od żagli?

- Dlatego, że.....że one przed innymi wzrok mój uderzyły.

- To chyba Anglicy największe żagle zakładają na szczycie masztów!?

- Co zaś! mój ojcze. Nie tacy to wprawdzie marynarze jak Genueńczycy, ależ błędu tak grubego pewno się nie dopuszczą. Znasz siłę wiatru i pojmujesz, że im większy żagiel, tym niżej powinien być umieszczony.

- A więc ujrzałeś przedmiot mniejszy przed większym?

- W istocie, ojcze Pedro, widać  żeś korzystał od Kolumba, lecz kwestia nie jest jeszcze racją.

— Sokrates lubił rzucać zapytania i oczekiwać odpowiedzi.

— Do licha, mój ojcze, nie jestem ja Sokrates, tylko uczeń twój i krewniak, Luis de Bobadilla, synowiec przyjaciółki królowej, markizy de Moya, nie ustępujący w urodzeniu żadnemu kawalerowi hiszpańskiemu, chociaż nieprzyjaciele moi utrzymują, że mam żyłkę hulactwa.

— Nie potrzebujesz mi wymieniać swej genealogii, ani objaśniać charakteru, bo znam cię od dzieciństwa. To pewna, że posiadasz jeden przymiot niezaprzeczony, otwartość, której właśnie dałeś dowody, przyznając, że nie jesteś Sokratesem.

Tej przymówce zakonnika towarzyszył uśmiech satyryczny; młodzieniec jednak bynajmniej się tym nie obraził.

— Wielebny ojcze, zawołał, odłóż na bok powagę i pogadaj ze mną o tej rzeczy nadzwyczajnej. Czy mniemasz naprawdę, że ziemia jest okrągła?

— Nie, zaiste, don Luis, gdyż lękam się być w sprzeczności z Pismem Świętym. Jednakże to spostrzeżenie o żaglach mocno mnie kłopocze. Zamierzałem już nieraz sprawdzić je naocznie, ale gdy tylko wstąpię na okręt, choroba morska tak silnie mnie chwyta, że nie mogę o tym ani pomyśleć.

— To byłoby rzeczywiście uwieńczeniem twej mądrości, zawołał śmiejąc się głośno don Luis.

Ojciec Pedro de Carrasacal, goniący po morzu za urojeniem marzyciela! Możesz spokojnie zostać na lądzie, szanowny nauczycielu, bo podróże moje, a wiesz jak wiele ich odbyłem, przekonały mnie, iż ziemia jest płaska, a może jeszcze bardziej, wyjąwszy czas burzy.

- Zapewne, sądząc z pozoru; Kolumb jednak, który był nierównie dalej od ciebie, utrzymuje, że ziemia cała jest kulą, i że płynąc na zachód czy wschód, do jednego dojść można punktu.

- Na św. Wawrzyńca! to śmiały pomysł! Miałżeby on zuchwale puścić się na niezmierny ocean Atlantycki i krążyć po nim dopóki nie napotka lądu?

- Właśnie taki jest jego zamiar, i już od siedmiu lat, jak mówiłem, stara się o pomoc naszego dworu. Słychać nawet, że poprzednio innym już mocarstwom przedłożył swoje plany.

- Gdyby ziemia była okrągłą, rzekł zamyśliwszy się don Luis, to morze zalałoby niższe jej części; a jeżeli Indie leżą pod naszymi stopami, to jakże mieszkańcy ich mogą utrzymać się na nogach?

- Mówiono to samo Kolumbowi, ale on zarzut ten przyjął z lekceważeniem. Większa część teologów zgadza się na to w istocie, iż wyobrażenie góry lub spodu względne jest jedynie do powierzchni ziemi. 

— Trudno uwierzyć, mój ojcze, żeby ludzie chodzić mogli do góry nogami, chyba że mieszkańcy tych krajów posiadają kocie pazury.

— Synu mój, przerwał poważnie zakonnik, żywość twoja za dużo cię unosi. Lecz kiedy szydzisz z wyobrażeń Kolumba, to powiedz mi co sam sądzisz o kształcie naszej ziemi?

— Myślę, że jest płaska, jak tarcza owego Maura, którego zabiłem w ostatniej potyczce.

— A czy przypuszczasz, że ona gdzieś się kończy?

— Tak jest, i pragnę najgoręcej dotrzeć kiedyś do tego jej kresu.

— Wyobrażasz więc sobie ziemię otoczoną jakimś brzegiem, na którym stanąwszy, człowiek mógłby spojrzeć w przepaść, jak ze szczytu skały?

— Przedstawiasz mi w żywych kolorach przedmiot, o którym nigdy może nie zdałem sobie sprawy; a jednak coś podobnego musi istnieć rzeczywiście.

— Wierzaj, młodzieńcze, że zdanie Kolumba nie jest bezzasadne. Co do mnie, dwa tylko czynię mu zarzuty: najpierw niezgodność z Pismem Świętym, a potem trudność przebycia niezmiernego oceanu, co nas rozłącza od owych krajów nieznanych.

— A uczeni, czy popierają Kolumba?

— Roztrząsano na zgromadzeniu w Salamance jego naukę i zdania były podzielone. Zarzucano mu, że gdyby ziemia była okrągła, to okręt zstępujący na zachód, musiałby potem od wschodu płynąć w górę. Rzeczywiście większość uważa Kolumba za szaleńca i zdaje mi się, iż nigdy może nie dokona swych zamysłów, z powodu braku potrzebnej pomocy. Dziwi mnie nawet jego obecność na tym miejscu, bo mówiono mi, że wyjechał do Portugalii.

- A więc nie posiada środków utrzymania się w ciągu podróży?

- Mniemam że jest ubogi, bowiem zarabiał na życie rysowaniem map geograficznych.

- Ciekawość moja w wysokim stopniu jest rozbudzona, ojcze Pedro, muszę pomówić z tym Kolumbem.

- A jakimże sposobem chcesz zawrzeć z nim znajomość?

- Przedstawię się jako Luis de Bobadilla, synowiec markizy de Moya, członek jednej z pierwszych rodzin kastylijskich.

- Sądzisz więc, że to będzie dostateczne, odpowiedział z uśmiechem zakonnik. Nie, mój synu, uszłoby to bez wątpienia z jakim handlarzem kart geograficznych, ale nigdy z Krzysztofem Kolumbem. Człowiek ten tak jest przekonany o wielkości swych pomysłów i ważności wypadków jakie osiągnąć zamierza, że duma jego nie ugięła się nawet przed królem. 

— Na Boga, drogi przyjacielu, pałam żądzą niepowściągnioną poznania tego człowieka; czy nie mógłbyś mnie przedstawić?

— Chętnie, gdyż i tak mam go zapytać o przyczynę pobytu jego w tych stronach.

Zakonnik z młodym towarzyszem poszli ku miejscu, gdzie się znajdował Krzysztof Kolumb. Zbliżywszy się kilka kroków, ojciec Pedro stanął, czekając cierpliwie póki go żeglarz nie spostrzeże. Tym sposobem upłynęło kilka minut, gdyż Kolumb wlepione miał oczy w wieżyce Alhambry. Luis de Bobadilla, żywy i dumny ze szlachetnego urodzenia, rzucił się niecierpliwie, nie pojmując tych względów dla jakiegoś tam marynarza, fabrykanta kart geograficznych. W tej chwili Kolumb obejrzał się, a spostrzegłszy znajomego zakonnika, uprzejmie go powitał.

— Cieszy mnie to bardzo, senior Kolumbie, że cię widzę  świadkiem tak ważnego dla chrześcijaństwa wydarzenia; mniemałem żeś kraj nasz opuścił.

— Ręka Boska, wielebny ojcze, kieruje sprawami ludzkimi; radosna uroczystość dzisiejsza zwiastuje tryumf chrystianizmu, dla mnie zaś staje się nauką, że wytrwać należy w powziętym zamiarze; bo kto o sobie nie zwątpi, tego i Bóg nie opuści.

— Pobożne to zaufanie, senior, jak każde prawie z tych pojęć o religii, przejmuje mnie rozkoszą. Rzeczywiście wytrwałość tylko prowadzi do zbawienia, a wojna szczęśliwie teraz ukończona świętym jest przykładem tej cnoty.

- Prawda, mój ojcze, odpowiedział Kolumb, którego oblicze dziwnym zajaśniało blaskiem; widzę w tym rękojmię powodzenia wszystkich przedsięwzięć zmierzających ku chwale Bożej. Może wróżba z tak wielkiego dzieła, dla małej na pozór rzeczy wyda ci się niewłaściwą, ale pomyślny obrót tej wojny, cudownie mnie ukrzepił; i postanowiłem nie ulec pod brzemieniem przeciwności, bo celem moim jest również tryumf Ewangelii.

- Ponieważ podobało ci się wspomnieć o swych zamysłach, podchwycił zakonnik, pozwól bym ci przedstawił młodego krewniaka, który niemało już zwiedził  świata, a posłyszawszy o tobie, pragnie najgoręcej stać się twym uczniem, jeśli raczysz nie skąpić mu swego światła.

- Uważam się za szczęśliwego, ilekroć mam sposobność służenia komukolwiek, i chętnie przyjacielowi twemu stanę się przewodnikiem, odpowiedział Kolumb, z prostotą, a zarazem z godnością, obalającą zupełnie wyobrażenia młodego don Luisa o konwencjonalnych stosunkach. Lecz zapomniałeś, ojcze, wymienić mi jego nazwisko.

- Jest to don Luis de Bobadilla, nie mający innego prawa do twej łaski, jak chyba ze względu, iż jest młodzieńcem przedsiębiorczym i synowcem przyjaciółki twojej, markizy de Moya.

— Dostateczne to dla mnie polecenie; lubię młodzież z duchem przedsiębiorczym, a zwłaszcza skierowanym do dzieł użytecznych. Nadto, po ojcu Juan Perez de Markhena i don Alonzie de Quintanillą, najwyżej w rzędzie swych przyjaciół stawiam donnę Beatrix; krewny jej przeto może być pewien mego szacunku.

Wszystko to dziwne wydało się młodemu Bobadilla. Powierzchowność Kolumba wprawdzie skłaniała do szacunku; ale on prostym tylko był marynarzem, żyjącym z pracy rąk swoich, a szlachta kastylijska nie lubiła ulegać, chyba książętom krwi królewskiej. Początkowo drażniły go słowa cudzoziemca, następnie kilka razy miał parsknąć pustym śmiechem, lecz widząc uniżoność zakonnika, pozostał w granicach przyzwoitości i przemówił tak uprzejmie, jak przystało na młodzieńca dostojnego urodzenia. Po chwili wszyscy trzej usunęli się z tłumu, zajmując miejsce na jednym z urwisk obficie w tej stronie rozrzuconych.

— Mówiłeś, wielebny ojcze, że don Luis dalekie zwiedzał strony, odezwał się Kolumb; niezawodnie więc kocha się w cudach i niebezpieczeństwach oceanu.

— Tak jest, senior, nie zważając na rady donny Beatrix i moje, opuścił zawód rycerski i rzucił się w odmęt przygód, niewłaściwych może kawalerowi jego stanu.

- Czcigodny ojcze, sąd twój zanadto jest surowy; trawić  życie na morzu, nie znaczy przepędzać je bez użytku. Bóg nie dlatego pewnie rozdzielił siedziby ludzkie niezmierną przestrzenią oceanu, by stawiać zaporę wzajemnym ich stosunkom; chciał owszem połączyć ich jako braci, ku chwale swojego imienia. Zresztą każdy z nas w młodym wieku ulega bardziej chwilowemu natchnieniu, jak głosowi rozsądku.

- Zapewne don Kolumbie, zwalczałeś niewiernych na morzu, zapytał don Luis, chcąc zwrócić rozmowę na przedmiot swej ciekawości.

- Tak jest, na morzu i na lądzie. Był nawet czas, że lubiłem opowiadać burzliwe wypadki swego życia, lecz odkąd łaska Boga obrała mnie za narzędzie wykonania swej woli, by słowo Zbawiciela całą ogarnęło ziemię, zatarłem w sobie pamięć przeszłości.

Ojciec Pedro przeżegnał się, don Luis ukradkiem ruszył ramionami, jak człowiek słuchający rzeczy niestworzonych, a Kolumb z właściwą sobie powagą mówił dalej.

- Dawnymi laty miałem udział w połyczce morskiej, odbytej niedaleko przylądka św. Wincentego, pod dowództwem swojego krewniaka Kolumba, przezwanego młodym, dla odróżnienia od stryja mego, admirała tegoż nazwiska. W tej krwawej potrzebie walczyliśmy dzień cały od rana do wieczora z wenecjanami, a jednak Bóg mnie zachował bez szwanku. Innego razu galera, na której płynąłem spłonęła, i cała prawie załoga znalazła śmierć w morzu; ja tylko, z niewielu towarzyszami, chwyciwszy się odłamka okrętowego ocalałem. Zdaje mi się, że widać w tym palec Boży, że Opatrzność, rozciągając nade mną tak cudowną opiekę, chciała mnie zachować dla celów swej chwały wiekuistej.

Choć  żeglarz słowa te wymówił z zapałem, którego odblask zaświecił w żywym oka połysku, niepodobna było człowieka tego poważnego, nawet w uniesieniu, porównać z owymi szaleńcami, co w ulotnym zapędzie wyobraźni widzą powołanie, a w lada marzeniu niezbity pewnik. Ojciec Pedro, nie obawiając się  żadnej wątpliwości, powtórnie się przeżegnał, jakby przejęty do żywego głęboką wiarą Kolumba.

— Wyroki Najwyższego, wtrącił zakonnik, często są niezbadane; ale religia uczy nas, że one wszystkie zmierzają ku Jego chwale.

— I ja tak myślę, ojcze Pedro, i z tego też punktu na własne zawsze zapatrywałem się czyny. Usiłowania człowieka spełznąć muszą na niczym, gdy nie zaufa sile swego ducha.

— Otóż i znak widomy naszego zbawienia, zawołał zakonnik, i roztworzywszy ręce, jak gdyby ująć chciał jakiś przedmiot oddalony, przykląkł i kornie czołem uderzył w ziemię.

Kolumb powiódł okiem w kierunku wskazanym przez poruszenie ojca Pedro. I ujrzał na najwyższej z wież Alhambry błyszczący srebrny krzyż, ofiarowany miastu przez króla, jako godło za które walczono. W tej samej chwili na innych szczytach wzniesiono chorągwie Kastylii i św. Jakuba; okrzyk tryumfu i hymny religijne spłynęły w potężnym Te Deum, a chóry kaplicy królewskiej, z głosami potężnego tłumu w jeden wielki, wspaniały śpiew. Dalsze szczegóły tej uroczystości pomijamy, jako niezłączone z treścią naszego opowiadania.

ROZDZIAŁ V

Dwór królewski noc tę przepędził w pałacu Alhambry. Pod koniec ceremonii religijnej, o której mówiliśmy, w ślad za królewską parą tłumy rzuciły się do miasta. Młodzi wojownicy z siostrami lub małżonkami, (obecność bowiem Izabelli ściągnęła do obozu mnóstwo kobiet), cisnęli się w mury słynnej stolicy mauretańskiej, lecz zanim zdołali zaspokoić ciekawość, już noc zapadła i cieniem swym pokryła tajemniczy przybytek.

Boabdil pozostawił Alhambrę w kwitnącym stanie; szczególnie lwi dziedziniec, tak głośny dziś jeszcze z przechowanych pamiątek, pełen rzadkich krzewów, którymi sztuka ludzka, w tej porze nawet, sztuczną stworzyć umiała wiosnę. W przyległych salonach dwóch sióstr i Abencerragów, rzęsiście oświetlonych roili się rycerze, dworzanie, dostojnicy duchowni i piękności kastylijskie.

Jakkolwiek Hiszpanie mało przyzwyczajeni byli do powabnej lekkości budownictwa wschodniego, Alhambra jednak, nieskończenie w tym względzie wyższa od innych pomników, świetnością swoją wprawiała ich w podziw. Bogate płaskorzeźby, mało jeszcze wtenczas znane w Europie, fantastyczne i pełne wdzięku arabeski pokrywały ściany, a liczne wodotryski, bijące wspaniale pod sklepieniem, srebrzystym deszczem w marmurowe spadały zbiorniki.

A liczbie podziwiających te cuda znajdowała się także Beatrix de Bobadilla. małżonka don Andrzeja de Cabrera, znana powszechnie pod imieniem markizy de Moya, i jak dawniej przyjaciółka królowej. Towarzyszyła jej młoda niewiasta tak rzadkiej piękności, że zwracała uwagę wszystkich, a szczególnie cudzoziemców. Była to donna Mercedes de Valverde Jedna z najbogatszych dziedziczek Kastylii, a krewna i córka przybrana Beatrix. Znajdowały się może u dworu kobiety, którym by znawcy, pod względem ścisłej piękności, oddali pierwszeństwo przed donną Mercedes, lecz żadna z nich pochlubić się nie mogła owym uroczym wdziękiem, kraszącym lice wychowanki donny Beatrix de Cabrera. Biegły obserwator byłby wyczytał w jej twarzy ślady wrzącego, choć  świadomego siebie, zapału, a zarazem tajemniczą posępność, cień jakiś cierpienia, niezgodny zupełnie ze świetnym jej położeniem. Nie ćmiło to jednak wrodzonych powabów panny, tylko ją oblekało wyrazem dziwnej łagodności.

Po drugiej stronie donny Beatrix szedł Luis de Bobadilla, wysunąwszy się nieco naprzód, by jak najczęściej spotykać wzrok pięknej Mercedes. Wszyscy troje rozmawiali z zupełną swobodą, gdyż stadło królewskie opuściło salę, a przechodzący tak byli zajęci oglądaniem nowych dla siebie przedmiotów, że nie zwracali uwagi na niczyje pogadanki i zalety.

— Dziwna to rzecz, mówiła donna Beatrix, że ty, niezmordowany bywalec, po raz pierwszy słyszysz imię Kolumba. Od siedmiu już lat stara się on o względy królestwa ichmościów, nauka jego uroczyście roztrząsaną była w Salamance, a nawet u dworu nie brak mu stronników.

— Pomiędzy których policzyć można szlachetną Beatrix de Cabrera, dodała Mercedes; słyszałam nieraz od królowej, że w całej Kastylii nie ma gorliwszej zwolenniczki Kolumba.

— Jej wysokość rzadko się myli, moje dziecię, przynajmniej co do . mojej osoby. Wspieram tego człowieka, gdyż uważam go powołanym do wielkiego przedsięwzięcia. Zaiste, nigdy może rozum ludzki nie rzucił tak olbrzymiego pomysłu, jak zamierzone przez niego odszukanie narodów przeciwnej strony naszej ziemi, i poniesienie im światła Ewangelii.

— I powiedz jeszcze, moja ciotko, chodzenie do góry nogami w ich przyjemnym towarzystwie, wtrącił  śmiejąc się don Luis. Ten Kolumb musi być zręcznym w gimnastyce, kiedy się podejmuje sprostać takiemu zadaniu.

Mercedes przyjęła ten wyskok spojrzeniem wyrażającym naganę. Don Luis pragnął najgoręcej pozyskać serce wychowanki donny Beatrix, i jedno jej skinienie dostateczne było na powstrzymanie lekkomyślności młodziana, posiadającego szacowne skądinąd przymioty. Pod wpływem przeto tego spojrzenia dodał po chwili:

— Donna Mercedes należy widzę do stronnictwa odkrywców. Zdaje się, że Kolumb większe znalazł współczucie u dam kastylijskich, jak u rycerzy.

- Pokazuje się z tego, rzekła panna, że kobiety więcej mają ufności w zasłudze, więcej szlachetnych popędów i gorliwości w ważnych sprawach od mężczyzn.

- Musi tak być rzeczywiście, gdyż ciotka moja, i ty pani, stajecie po stronie żeglarzy. Lecz moje wyrazy nie zawsze bywają rozumiane; jestem człowiekiem czynu, i jeśli Kolumb uda się kiedy w zamierzoną podróż, będę prosił króla o pozwolenie należenia do wyprawy. Po wypędzeniu Maurów i tak w Hiszpanii nie ma co robić.

- Jeżeli naprawdę masz zamiar towarzyszenia Kolumbowi, rzekła z przekąsem donna Beatrix, to będzie miał w swym orszaku choć jednego szałaputa. Lecz oto zbliża się sługa dworski, zapewne jej wysokość  żąda mojej obecności.

W istocie królowa przyzywała donnę Beatrix, a że nie wypadało, aby don Luis sam na sam przechadzał się z Mercedes, przeto odchodząc wpuściła oboje do przeznaczonej sobie izby, zastanawiając się chwilę, czy ma powierzyć wychowankę roztrzepanemu synowcowi.

- Chociaż to rycerz błądzący, rzekła do Mercedes, nie posiadając jednak przymiotów trubadura, nie popieści twego ucha słodyczą rymów. Może by lepiej było umieścić go z gitarą w ręku pod twym balkonem; ale zanadto polegam na jego niezręczności, i zostawiam go z tobą sam na sam. Kawaler, który tak się obawia przewrócenia porządku natury, nie zechce pewnie rzucić się na kolana przed najpiękniejszą nawet z dziewic kastylijskich.

Don Luis zaśmiał się głośno na te słowa, a Mercedes, żegnając przybraną matkę, spuściła oczy i pokraśniała.

Luis de Bobadilla był domniemanym narzeczonym donny Mercedes de Valverde; lecz związek ten, tak stosowny pod względem urodzenia, majątku, wieku i sympatii, ważne napotykał przeszkody. Donna Beatrix sama wahała się z przyzwoleniem, może najbardziej dlatego, że to małżeństwo korzystne było dla jej synowca.

Don Luis niewiele posiadał kastylijskiej powagi, a żywość jego często przeradzała się w lekkomyślność. Pochodząc z matki Francuzki odziedziczył po niej ową niestałość zasad, przypisywaną synom Galii. Wyobrażenie jakie rodzina miała o jego charakterze, skłoniło młodziana do porzucenia w dziecinnym prawie wieku ojczyzny, a poznawszy w swych podróżach obyczaje innych narodów i przejąwszy się nimi, obcym był społeczności rodzinnej. Jedno tylko przywiązanie do pięknej Mercedes spowodowało powrót jego do Hiszpanii, gdzie przybył właśnie w porę dla wzięcia udziału w zdobyciu Grenady.

Jednakże, mimo błędów jakie w nim wytykali ziomkowie, don Luis de Bobadilla był kawalerem godnym swego imienia, któremu świetne czyny w bitwach i turniejach znakomitą zjednały sławę. Raz na igrzysku rycerskim don Luis wysadził z łęku Alonza de Ojeda, jednego z najsłynniejszych zapaśników; toteż rodacy ganili go, ale poważali w nim sławę i odwagę.

Markiza de Moya lepiej jeszcze od innych znała szacowne synowca przymioty; lecz obawiała się tak bliskiemu krewniakowi oddać rękę bogatej dziedziczki, wbrew może życzeniu ogólnemu. Niedowierzała własnemu uczuciu, posądzając się o stronniczość dla młodzieńca, któremu powierzyć miała los wychowanki. Jakkolwiek więc skrycie pragnęła tego związku, na oko zimno przyjmowała starania don Luisa. Nie mogąc się zdobyć na tyle srogości, by zerwać zupełnie zawiązany stosunek, objawiła przynajmniej wątpliwości swe donnie Mercedes, by unikała spotkania z młodym rycerzem.

Mercedes nie znała sama stanu swego serca. Była piękną, bogatą i dostojnego rodu, a nasłuchawszy się zarzutów przeciw don Luisowi, nie śmiała okazywać mu przychylności. Młodzieniec przeto, mimo zwykłego zakochanym instynktu, nie wiedział dotąd jak sobie tłumaczyć postępowanie ulubionej. W tym dniu dopiero przypadek, rozstrzygający tak często losy człowieka, nie tylko w miłości, lecz w każdym życia położeniu, zdawał się sprzyjać jego zamiarom. Wzruszenie, wywołane tryumfalnym obchodem zwycięstwa chrześcijan, przemogło zimną oględność panny. Przez cały wieczór jej uśmiech był swobodniejszy, oko żywsze, twarz silniej jak zwykle ukraszona rumieńcem. Gdy donna Beatrix wyszła, Luis usiadł obok Mercedes, która zajęła miejsce na pysznej otomance, służącej jeszcze dzień wcześniej jednej z księżniczek rodziny Boabdila.

- Jakkolwiek wielkie miałem zawsze poważanie dla królowej, odezwał się z zapałem młodzieniec, dziś ona większego jeszcze nabyła prawa do mego uwielbienia. Czemuż jej wysokość co godzina przynajmniej nie potrzebuje usług donny Beatrix, czemuż sprawy Kastylii nie wymagają jej głosu doradczego, kiedy to mi nastręcza sposobność wynurzenia pani mych uczuć!

— Namiętne słowa nie zawsze są wyrazem tego co jest w sercu, don Luis de Bobadilla

— Nie możesz wątpić, pani, o szczerości mego przywiązania! Ono wzrosło wraz ze mną i tak wniknęło w głąb mojej duszy, że dziś nawet widzę twój obraz, Mercedes; słuchając śpiewu ptasząt, zdaje mi się, że chwytam chciwie głos twój pieszczony; wonne tchnienie poranku przypomina mi twój oddech!...

— Przesiąkłeś widzę, mój panie, galanterią dworu francuskiego i zapomniałeś, że Kastylijki zbyt są prostoduszne, by ułudzie się dały tak przesadnymi frazesami.

— Krzywdzisz mnie, Mercedes. Usta moje, przysięgam, są zawsze tłumaczem mego serca. Czyż nie kochałem cię od dzieciństwa? Czyż w niewinnych igraszkach naszych nie dawałem ci dowodów stałego przywiązania?

— Wtedy byłeś szczerym, Luis, odpowiedziała Mercedes, w której sercu to wspomnienie tkliwsze obudziło uczucia; wierzyłam wtedy w twą przyjaźń i byłam jej rada.

— Dzięki ci, dzięki stokrotnie za ten pierwszy objaw zaufania; nazwałaś mnie Luis, bez dodania obmierzłego tytułu.

— Szlachetny Kastylijczyk powinien dbać o swą godność, rzekła Mercedes zmieszana, jakby wyrzucając sobie mimowolną poufałość. Ostrzegłeś mnie w samą porę, don Luis de Bobadilla.

— Przeklęty niech będzie mój język, co nigdy nie słucha rozumu! Ależ każdy czyn mój, spojrzenie każde, czyż nie świadczy o jednej tylko potrzebie podobania się tobie, piękna Mercedes? Gdy królowa na ostatnim turnieju zaszczyciła mnie pochwałą, czyż nie szukałem wtedy twego wzroku, dla odebrania droższego podarku. Czy wyraziłaś kiedy życzenie, którego bym natychmiast spełnić nie usiłował?

- Przypominam ci, Luis, że wbrew mojej chęci udałeś się w ostatnią podróż na północ. Wiedziałam, że donna Beatrix nie pochwalała tej skłonności do życia junackiego.

- Obrażało to mój honor, że obawiano się, aby szlachcic kastylijski nie nabrał w swych podróżach mniej przyzwoitych nawyknień.

- Nie przypuszczałeś pewnie bym ja podzielała tę obawę.

- Gdybyś, droga Mercedes, kazała mi pozostać dla siebie, to byłbym raczej opuścił  życie, jak Kastylię; lecz ani jedno tkliwe spojrzenie nie wynagrodziło mych udręczeń.

- Jakich udręczeń, Luis?

- Nie jestże to okropnym cierpieniem, kochać do szaleństwa, a nie otrzymać  żadnej zachęty, żadnego znaku, iż kobieta, której się  życie poświęciło, rycerza swego nie uważa przynajmniej za półgłówka?

- Luis de Bobadilla, kto ciebie pozna, nie może tak myśleć.

- Dziękuję ci za to, moja najdroższa, a bardziej jeszcze za miły uśmiech z jakim wymówiłaś te wyrazy. Ty mogłabyś rządzić mną według chęci, gdybym był przekonany, że postępki moje cię obchodzą. 

— Może być inaczej? Czy podobna patrzeć obojętnie na czyny osoby, którą się ceni od dzieciństwa?

— Więc chociaż cenić mnie raczysz, Mercedes!

— To więcej może jak ci się zdaje. Kto zna twoje serce, Luis, ten musi cię poważać; a ja nie taiłem nigdy swojego dla ciebie szacunku.

— I to już wszystko co miałaś powiedzieć? O droga Mercedes, uwieńcz swą  łaskę wyznaniem, że w tym szacunku była choć odrobina słodszego uczucia.

Mercedes zapłoniła się, lecz nie chcąc wyrzec słowa stanowczej zachęty, długo zachowała milczenie. Po chwili dopiero, z wahaniem i jakby mierząc każdy wyraz, odrzekła:

— Burzliwy twój charakter, Luis, potępia cię w oczach wielu; czemuż nie starasz się odzyskać zaufania, tym samym sposobem, jakim je straciłeś?

— Nie rozumiem cię, Mercedes.

— Zdaje mi się, że śmiałe pomysły Kolumba, mimo szyderstw jakich im nie szczędzisz, głębokie na twym umyśle zrobiły wrażenie.

— Uwielbiam cię, Mercedes, bo jak w otwartej księdze czytasz w moim sercu. Rzeczywiście, od czasu jakiem słyszał o twierdzeniach genueńczyka, wyobraźnia moja nie spoczęła. Postać jego wraz z twoją staje mi przed oczyma, i czuję to, choć nie jestem przekonany, że myśli tak wielkie nie mogą być fałszywe.

Piękne oczy donny Mercedes wlepione były w młodzieńca, a blask ich niezwykły żywe zdradzał uniesienie.

- Prawdziwe, niezawodnie! rzekła głosem uroczystym. To człowiek natchniony przez Boga, narzędzie Jego woli. Wyobraź sobie, Luis, okręt okrążający świat cały, niosący dalekim narodom świętą wiarę chrześcijańską! Nie byłożby to chwalebnie przyłożyć się do tak świętego przedsięwzięcia?

- Dla Boga! jutro udam się do Kolumba, ofiarując mu swe usługi. Jeżeli potrzebuje złota, będzie go miał pod dostatkiem.

- Słowa twoje godne są szlachetnego syna Kastylii; ale człowiek prywatny temu nie podoła. Rząd tylko może dostarczyć  środków, i uczynić to powinien, gdyż w razie pomyślnym rozległe uzyska kraje. Dostojny nasz sprzymierzeniec, książę Medina-Celi, sprzyja temu dziełu, jak dowodzą jego listy do królowej, lecz mniema, że wesprzeć je powinna głowa koronowana. Nie można więc o tym pomyśleć bez współudziału naszych władców.

- Wiadomo ci, Mercedes, że nie mam żadnego wpływu u dworu. Lecz może byś  życzyła, abym wziął udział w wyprawie?

- Tak jest, mój Luis, godne to ciebie przedsięwzięcie. Sława nim pozyskana zatrze błędy twej młodości.

Don Luis w milczeniu, lecz uważnie, wpatrywał się w piękną entuzjastkę, bo uczuł zazdrosne powątpiewanie. Zapytywał sam siebie, co mogło być powodem zajęcia się jego losem tej anielskiej istoty, i dlaczego pragnie go oddalić.

— Chciałbym wyczytać twoje myśli, donna Mercedes, przemówił wreszcie, gdyż powściągliwość płci twojej dla nieobeznanych z wybiegami kobiecymi staje się  źródłem udręczeń. Gdybym przypuścić mógł, że umyślnie wplątać mnie chcesz w sprawę przez większość potępianą, a przez samego Ferdynanda, którego mądrość tak cenisz, uważaną za marzenie, to wolałbym dziś wyjechać, uwalniając cię, pani, od swojej obecności.

— Przykry ten zarzut niczym nie jest usprawiedliwiony, rzekła Mercedes, nie mogąc ukryć  łez swoich; wiesz, że nie pragnęłam nigdy twej zguby.

— Wybacz mi, moja droga, oziębłość twoja często mnie przyprowadza do obłędu.

— Oziębłość, Luis? Kiedyż Mercedes była dla ciebie oziębłą?

— W tej chwili może.

— Więc źle poznajesz moje chęci, nie umiesz oceniać mego serca. Nie, Luis, nie jestem tak zimną jak ci się zdaje, i żeby wyprowadzić cię z błędu, chcę być otwartą. Tak jest, upokarzam swą dumę dziewiczą, radząc ci, abyś przystąpił do wyprawy Kolumba, zamiast przedsięwziąć nową wycieczkę bez celu, bo mam na względzie własne twoje szczęście.

- Mercedes! szczęście moje zawisło od naszego związku!

- A związek ten zapewni podniesienie, uszlachetnienie dotychczasowych wybryków twoich przez świetne czyny, które pozyskają ci zaufanie donny Beatrix i łaskę królowej Izabelli.

- Ale zdobędę nimi twoje serce?

- Serce moje, Luis, już do ciebie należy. Powściągnij swą niecierpliwość i wysłuchaj mnie spokojnie. Nie rozrządzę sobą nigdy bez przyzwolenia dwóch osób: donny Beatrix i królowej pani. Nie przerywaj mi, Luis, niech dokończę wyznania. Królowa nasza, znając serce kobiet, od dawna spostrzegła uczucie, któregoś ty do tej chwili nie ocenił, i tylko jej rady macierzyńskie trzymały mnie dotąd w granicach pozornej obojętności.

- Jak to, więc i królowa jest moją nieprzyjaciółką? Mniemałem, że zwalczać mi przyjdzie nieprzychylność jedynie ciotki.

- Uniesienie twoje, Luis, czyni cię niesprawiedliwym. Donna Beatrix de Moya nie jest ci nieprzychylna i owszem ceni twe przymioty. Co do królowej, nie potrzebuje ona pochwał. Wiadomo ci, że natchniona jej mądrość czuwa nad dobrem wszystkich poddanych. Nie wiem sama jak to się stało, lecz ona pierwsza odgadła tajemnicę mego serca. Czy przypominasz sobie, Luis, zwycięstwo swoje na ostatnich turniejach? W dniu tym najdzielniejsi rycerze Kastylii wstąpili w szranki, a żaden z nich tobie nie dorównał; nawet Alonzo de Ojeda uznał się pokonanym. Wszyscy wynosili cię pod niebiosa, zapominając o twych błędach, prócz jednej tylko osoby.

— Prócz ciebie może, okrutna Mercedes!

— Jesteś niewdzięczny, Luis! Wyznaję, żem wtedy myślała tylko o męstwie jakiego dałeś dowody. Królowa bardziej była przewidująca. Po ukończeniu igrzysk przyzwała mnie do swego gabinetu, gdzie całą godzinę sam na sam ze mną spędziła. — Mówiła o obowiązkach kobiet jako chrześcijanek, a mianowicie o ważności związku małżeńskiego. Rozczuliwszy mnie do| łez prawie, żądała przyrzeczenia, bym nie wstąpiła nigdy na ślubny kobierzec, jeśli obecność jej nie uświęci tego kroku, lub przynajmniej bez piśmiennego z jej strony przyzwolenia.

— Więc królowa potępia moją miłość?

— Imię twoje, Luis, nie było nawet wymienione, chociaż ja w ciągu całej rozmowy myślałam tylko o tobie. Nie przeniknęłam zamiarów jej wysokości, ale mnie się wydawało, słusznie czy niesłusznie, że słowa królowej odnoszą się do ciebie. Znając jednak jej dobroć, nie wątpię, że się przychyli, gdy uzna w tym moje dobro.

— A z czegoż wnosisz, że królowa mnie miała na myśli?

- Przypuszczam tak, ponieważ w dniu tym uwaga wszystkich na ciebie była zwrócona. Królowa chciała pewnie zapobiec nierozważnemu z mej strony przyrzeczeniu. Któż winien, jeśli uwiedziona pozorem, nie oceniała szlachetnych przymiotów twej duszy. Wszak obcym prawie byłeś w ojczyźnie, a pokazawszy się na chwilę, stroniłeś od dworu. Odznaczyłeś się wprawdzie w bitwach i turniejach, lecz świetne czyny podbijają jedynie wyobraźnię kobiet, podczas gdy serce ich marzyć nie przestaje o trwalszych słodyczach szczęścia domowego. Jeżeli więc szczerze pragniesz posiąść moją rękę, to staraj się zniewolić królowę.

- Lecz jakiż na to środek? Wojna z Maurami ukończona, a honor królowej nie potrzebuje obrońcy.

- Nie tego też ona wymaga; wiadomo wszystkim, że dzielnym jesteś rycerzem.

- Więc błagam cię, powiedz co mi czynić wypada!

- Posłuchaj, rzekła dziewica, na której powabne oblicze wystąpił rumieniec czułości i świętego zapału. Masz ogólne wyobrażenie o pomysłach Kolumba i środkach jakimi urzeczywistnić takowe zamyśla. Byłam dzieckiem jeszcze, gdy ten nadzwyczajny człowiek przybył do Kastylii, starając się o pomoc naszych władców. Oziębłość Ferdynanda i wsteczne wyobrażenia jego ministrów odwróciły zrazu umysł królowej od pomysłu genueńczyka; sądzę jednak, że ona skrycie im sprzyja, bo w chwili gdy Kolumb opuścić miał Hiszpanię, wpływ ojca Pereza, dawnego spowiednika królowej, przywołał go do dworu. Obecnie oczekuje on z niecierpliwością, i jeśli uzyska żądaną pomoc, niezawodnie wielu z grona szlachty zechce mu towarzyszyć; otóż i ty powinieneś wziąć udział w rzeczy tak chwalebnej.

— Nie wiem rzeczywiście jak uważać tę troskliwość, Mercedes, bo dziwne to zawsze namawiać osobę kochaną do podróży, z której nie wiadomo czy powróci.

— Polecę cię Boskiej opiece, odpowiedziała dziewica w pobożnym uniesieniu; dzieło przedsięwzięte ku Jego chwale, pomyślny, niezawodnie, będzie miało koniec.

Don Luis de Bobadilla uśmiechnął się, gdyż znając lepiej od kochanki przeszkody fizyczne, nie podzielał jej ufności. Wszelako, mimo zwątpienia, przychylił się do zdania donny Mercedes; pojmował bowiem, iż tym sposobem będzie mógł zatrzeć uprzedzenie względem swej osoby i pozyskać względy Izabelli.

— Lecz skoro królowa sprzyja Kolumbowi, dlaczego dotąd odwleka? Zapytał wreszcie z niedowierzaniem.

— Wojna z Maurami, ubóstwo kraju i obojętność króla stoją na zawadzie zamiarom genueńczyka.

— Czyliż jej wysokość nie będzie uważać towarzyszów wyprawy za marzycieli, jeśli powrócimy bez skutku?

- Nie znasz charakteru donny Izabelli. Ona w tym dziele widzi tryumf religii chrześcijańskiej, a uczestnikom jego, bez względu na powodzenie, nie odmówi szacunku. W każdym razie mój Luis, powrócisz z chlubą i zaszczytem.

- Czarodziejko, gdybym ciebie mógł zabrać z sobą, chętnie bym puścił się na morze bez innego towarzystwa.

Mercedes na te wyrazy odpowiedziała z uprzejmością, potem zaczęli spokojnie ważyć tak ważny dla siebie przedmiot. Don Luis umiał powściągnąć wrodzoną niecierpliwość, a szlachetne wynurzenie się donny Mercedes, stateczność z jaką broniła możliwości powodzenia wyprawy, oddziaływały i na umysł młodzieńca.

Donna Beatrix, zatrzymana przez królowę, powróciła dopiero po upływie dwóch godzin. Zaraz po jej przybyciu, don Luis pożegnał damy, a Mercedes, zostawszy z opiekunką, objawiła jej swe uczucia i nadzieje. Markiza de Moya, zasmucona i ucieszona tym wyznaniem, podziwiała ufność młodocianego serca, co budowę przyszłości swojej, na tak niepewnej wznosiła podwalinie. Mimo to nie mogła zganić zamiaru kochanków. Luis de Bobadilla drogim był dla niej, a droższą jeszcze Mercedes; wysłuchała więc z życzliwością spowiedzi wychowanki, i powróciła do siebie, na pół przekonana wymową dziewicy.

ROZDZIAŁ VI

Kilka dni upłynęło zanim chrześcijanie rozgościli się w dawnym siedlisku wyznawców Mahometa. W tym czasie porządek, zakłócony na chwilę przez radosne upojenie z jednej, a boleść z drugiej strony, powrócił stopniowo w mury Alhambry i miasta. Przezorny Ferdynand rozkazał obchodzić się z Maurami nie tylko łagodnie, lecz nawet uprzejmie, wszystko więc z wolna do dawnego powracało stanu. Jednakże sprawy rządowe były dla króla źródłem nieustannych kłopotów, podczas gdy dostojna małżonka jego usuwała się od wrzawy, szukając w ustroniu domowym właściwszych dla siebie przyjemności. Tam większą część swego czasu poświęcała staraniom macierzyńskim, a pozostałe chwile krasiła związkami przyjaźni.

W trzy dni po przytoczonej rozmowie dwojga kochanków, królowa zebrała w swych pokojach grono zaufanych osób. Znajdowali się między nimi Ferdynand de Talavera, niedawno mianowany arcybiskupem Grenady, i ojciec Pedro de Carrascal, któremu prawość charakteru i szlachetne urodzenie powszechny jednały szacunek.

Izabella, zajęta szyciem, siedziała przy małym stoliku. Delikatne jej ręce pracowały nad koszulą dla królewskiego małżonka, lubiła bowiem zaprzątać się drobiazgami domowymi, jak żona prostego mieszczanina. Była to jedna z cech obyczajowych, czy politycznych, tego wieku. Wielu podróżników widziało słynny stołek księżny burgundzkiej, w którym znajduje się wcięcie dla pomieszczenia kądzieli zapewne w celu zbudowania dworzan. W postępowaniu jednak Izabelli, nie kryło się  żadne wyrachowanie, gdyż starania koło wygód małżonka rzeczywistą sprawiały jej przyjemność. Przy boku królowej siedziała donna Beatrix de Cabrera, nieopodal zaś infantka Izabella, z donną Mercedes i kilku honorowymi damami. Król pisał przy stole w przeciwnym końcu sali, a żaden z obecnych, wyjąwszy arcybiskupa Grenady, nie śmiał zbliżyć się do niego. Rozmowa toczyła się cicho; sama nawet królowa tłumiła głos, by nie przerywać myśli małżonka.

- Markizo, moja córko, rzekła Izabella, czy nie słyszałaś czego o Kolumbie, owym żeglarzu, co tak nalega o pomoc naszą w wyprawie na Zachód!

Szybkie spojrzenie, wymienione pomiędzy Mercedes i jej opiekunką, świadczyło o zajęciu jakie w nich obudziły słowa królowej.

— Najjaśniejsza pani raczy przypomnieć sobie, że ojciec Perez, dawny spowiednik waszej wysokości, przybył umyślnie z klasztoru swego w Andaluzji, aby się wstawić za genueńczykiem i poprzeć jego wzniosłe plany.

— Znajdujesz je wzniosłymi, markizo?

— Nie inaczej, miłościwa królowo. Wyobrażenia tego człowieka są jasne i naturalne; a nie jestże to wzniosłe, chcieć rozsiać ziarno Ewangelii w drugiej świata połowie? Wychowanka moja, Mercedes de Valverde, tak się zapaliła tą myślą, że o niczym już innym słyszeć nawet nie chce.

Królowa obróciła się ku dziewicy i zapytała z macierzyńską dobrocią:

— Prawdaż to, Mercedes, że Kolumb tak cię ujął? Mercedes powstawszy, z uszanowaniem postąpiła ku królowej.

— Nie przeczę, rzekła, iż powodzenie jego wyprawy żywo mnie obchodzi. To pomysł tak szczytny, najjaśniejsza pani, iż z żalem przyszłoby uznać go bezzasadnym,

— Otóż co znaczy wiara umysłów młodzieńczych i szlachetnych. Wyznaję ci, Beatrix, że pod tym względem i ja niekiedy jestem dzieckiem. Czy Kolumb jeszcze tu przebywa?

- Tak jest, najjaśniejsza pani, odpowiedziała Mercedes z pośpiechem, chociaż pytanie królowej nie do niej się wprost odnosiło; znam osobę, która widziała go w dniu, kiedy wojska nasze zajęły Grenadę.

- Któż to taki?

- Don Luis de Bobadilla, najłaskawsza królowo, rzekła Mercedes zapłoniona, żałując, że się niebacznie wymówiła, nie śmiejąc jednak zataić prawdy.

- Kochana markizo, synowiec twój jest niezmordowanym żeglarzem, lecz wątpię, aby należeć chciał do wyprawy mającej na celu chwałę Bożą.

- Jednakże, najjaśniejsza pani... Mercedes nie śmiała dokończyć.

- Chciałaś coś powiedzieć, moje dziecko, wtrąciła uprzejmie królowa.

- Błagam o przebaczenie waszej wysokości, że nie będąc pytaną...

- Nie znajdujesz się na dworze kastylijskim, moja córko, tylko w pokoju Izabelli de Transtamare. Jesteś powinowatą mego małżonka i możesz otwarcie objawić swoje myśli.

-  Łaska twoja, najjaśniejsza królowo, jest nieograniczona. Chciałam dodać tylko, że don Luis de Bobadilla pragnie najgoręcej, aby Kolumb uskutecznił swój zamiar, i zamierza prosić waszą wysokość, o pozwolenie towarzyszenia wyprawie.

— Czy podobna, Beatrix?

— Skłonność Luisa do niespokojnego życia, wypływa z chwalebnych pobudek, potwierdziła markiza, i ja słyszałam to mówiącego z zapałem o Kolumbie.

Izabella nic nie odrzekła, lecz opuściwszy ręce, zamyśliła się. Potem powstała nagle, i przystąpiwszy do piszącego króla, dotknęła z lekka jego ręki. Ferdynand obrócił się, a ujrzawszy małżonkę, przerwał natychmiast pracę i pierwszy zagaił rozmowę.

— Trzeba nam czuwać nad Maurami, rzekł pod wpływem jeszcze myśli jakie go właśnie zaprzątały; Boabdil posiada kilka warowni, które choć po tamtej stronie morza, są dla nas niebezpieczne.

— Pomówimy o tym kiedy indziej, przerwała królowa. Trudno częstokroć rządzącym, pogodzić chwałę Bożą i głos własnego sumienia, z przyjętym na mocy traktatów zobowiązaniem. Lecz dawno już między nami nie było wzmianki o Kolumbie.

— Zawsześ zajęta pracą, i to jeszcze dla mnie, droga Izabello, rzekł Ferdynand, wskazując na koszulę, którą królowa trzymała w ręku, nie każdy z poddanych naszych posiada tak dobrą i dbającą  żonę.

— Po Bogu i szczęściu narodu, ty jesteś pierwszym przedmiotem moich starań, odpowiedziała Izabella, ucieszona grzecznością króla, mimo że przeniknęła jego zamiar zwrócenia rozmowy na inny przedmiot. Nie chciałam w tak ważnej rzeczy stanowić bez twego przyzwolenia, lecz zdaje mi się, że nie wypada dłużej odwlekać. Siedem lat niepewności, zaiste sroga to próba, jeżeli i teraz nic nie uczynimy, to być może, iż młodzież zapalona sama się weźmie do dzieła.

— Masz słuszność, moja droga; zasięgnijmy zdania obecnego tu Ferdynanda de Talavera. Arcybiskupie Grenady, królewska małżonka pragnie, aby sprawa Kolumba natychmiast była rozpatrzona. Zajmij się tym przedmiotem, rozważ go dojrzale i przedstaw nam swoje zdanie; my z swej strony przydamy ci doradców.

Podczas gdy Ferdynand przemawiał do prałata, doświadczony dworak rzucił okiem na króla, a wyczytawszy w jego twarzy oziębłość, pojął od razu co czynić należało. Skłonił się nisko na znak posłuszeństwa, i zaraz przystąpiono do ułożenia listy sprawozdawców.

- Pomysł Kolumba zasługuje na uwagę, dodał król po odbyciu tej czynności. Powiadano mi, że jest dobrym chrześcijaninem.

- Niezawodnie, wasza wysokość. Utrzymują nawet, że po szczęśliwym ukończeniu teraźniejszej wyprawy, chce przedsięwziąć oswobodzenie grobu świętego.

- Chwalebnie to bardzo, odpowiedział król, lecz naszym zdaniem lepiej jest walczyć za wiarę tam, gdzie zdobycze mogą być zachowane. Jak mniemasz, arcybiskupie Grenady?

- Bez wątpienia; miłościwy królu; ograniczyć się należy do tego, co jest możliwe, nie trwoniąc sił w przedsięwzięciach wątpliwych.

- Księże arcybiskupie, wtrąciła królowa, polegając na twojej powadze, potępiać by należało każdą krucjatę.

- Nie taka myśl moja, najjaśniejsza pani, odpowiedział zręczny  prałat. Całemu chrześcijaństwu niezawodnie zależy na odzyskaniu grobu Zbawiciela; lecz dla Kastylii ważniejsze stokrotnie jest zdobycie Grenady: to pewnik tak oczywisty, że najlepszy kazuista nie zdoła go obalić.

— Tym bardziej, żeśmy go czynem poparli, dodał Ferdynand; te mury, co niedawno należały do Boabdila, dziś w naszym są posiadaniu.

— Dla Kastylii, być może, ciągnęła Izabella, a przynajmniej dla jej potęgi światowej, lecz nie dla zbawienia duszy i naszej świętej wiary.

To rzekłszy oddaliła się, i pogrążona w dumaniu, zaczęła wolnym krokiem przechadzać się po sali, spoglądając niekiedy na Mercedes.

— Moje dziecię, rzekła wreszcie, czy pamiętasz o swoim przyrzeczeniu?

— Byłam zawsze i będę posłuszną Bogu i waszej królewskiej mości, odpowiedziała Mercedes głosem silnego postanowienia.

— Więc mówmy o czym innym. Zdaje się, że pochwalasz zamiary Kolumba?

— Zdanie osoby młodej i niedoświadczonej w tak ważnej sprawie żadnego nie ma znaczenia.

— Lecz chciałabym znać twoje myśli.

— Mniemam, najjaśniejsza pani, że Opatrzność zesłała tego człowieka dla dobra człowieczeństwa i Kościoła.

— A czy sądzisz, że nasza młodzież weźmie udział w wyprawie genueńczyka?

Królowa uczuła drżenie ręki Mercedes, którą czule ujęła w swe dłonie. Jednakże młoda dziewczyna, widząc, że ta chwila jest stanowczą, zebrawszy całą przytomność umysłu, postanowiła z niej korzystać.

- Niewątpliwie, miłościwa pani, rzekła z głębokim przekonaniem. Pierwszy don Luis de Bobadilla nie odmówi mu swojej pomocy. On tak jest przekonany o wielkości tego dzieła, że chętnie dostarczyłby nawet środków pieniężnych, gdyby na to uzyskał przyzwolenie opiekunów.

- To być nie może; rządowi wolno własnymi szafować funduszami, ale czuwać powinien, by poddani nie narażali swego mienia. Lecz jeśli don Luis tyle ma dobrych chęci, to skłonni jesteśmy wybaczyć mu dawną lekkomyślność.

- O pani!

- Posłuchaj mnie, nie mogę długo rozmawiać z tobą w tym przedmiocie, bo rada państwa wymaga mojej obecności. Ułożę się o wszystko z opiekunką twoją, donną Beatrix, i przyrzekam ci, że wkrótce dowiesz się o skutku. Lecz i ty także nie zapominaj o przyrzeczeniu.

Izabella, pocałowawszy dziewczynę w czoło, wyszła z orszakiem dam dworskich, zostawiając Mercedes w środku obszernej sali, w postawie nieruchomej, podobną do pięknego posągu zwątpienia.

ROZDZIAŁ VII

Następnego dnia Alhambra napełniona była zgrają proszących o łaski lub żądających wynagrodzenia za poniesione straty. W przedpokojowej ciżbie jeden na drugiego spoglądał z niedowierzaniem i zazdrością. Witano się obojętnie, wymieniając słowa ułudnej grzeczności.

Podczas gdy ciekawość tłumu zajmowała się docieczeniem cudzych myśli, a starzy dworzanie pół-szeptem udzielali sobie nowin politycznych, w odległym zakątku stał mężczyzna poważnego oblicza, na którego większość zgromadzonych z urągającym patrzyła lekceważeniem. Był to Kolumb, uważany ogólnie za marzyciela, i jako taki potępiany. Wszelako szyderstwa dworzan, zaczęły już ustawać pod wpływem niecierpliwości z powodu długiego oczekiwania, gdy nagle drzwi wchodowe otworzyły się z szybkością, zapowiadającą przybycie znakomitej osoby, i wszedł do sali don Luis de Bobadilla.

— To synowiec powiernicy królewskiej, rzekł któryś z oczekujących.

— Potomek jednej z pierwszych rodzin kastylijskich, dodał drugi, lecz można go w parze postawić z Kolumbem, bo ani wola opiekunów, ani życzenie królowej, ani wysokie urodzenie nie zdołały go powstrzymać od junackich przygód.

- Byłby to jeden z najlepszych rycerzy hiszpańskich, odezwał się trzeci, gdyby roztropność jego odpowiadała odwadze.

- To ten sam młody kawaler, co tak się odznaczył w wojnie przeciw Maurom, wtrącił jeden z wojskowych, to zwycięzca Alonza de Ojeda; dzielny z niego żołnierz, szkoda tylko, że gotów zawsze do awantur.

Jak gdyby na usprawiedliwienie tych wyrazów, Luis, rzuciwszy wokoło pobieżne spojrzenie, zwrócił się wprost do Kolumba. Tłumione uśmiechy i wzruszenia ramionami wielu obecnych świadczyły, jak ogół uważał to zbliżenie. W tej chwili jednak skrzypnięcie drzwi gabinetu królowej zwróciło uwagę wszystkich, i zapomniano zarówno o żeglarzu, jak o młodym jego zwolenniku.

- Witam cię, don Kolumbie, rzekł Luis z pełnym poszanowania ukłonem, od pierwszej rozmowy naszej myślałem tylko o tobie, i radbym dziś z serca nauczyć się czegoś więcej. 

Kolumb, jakkolwiek widocznie hołdem młodzieńczym ucieszony, nie mógł jednak w tym miejscu oddać się przyjemności, jakiej doznawał zawsze z wyłożenia komuś swych planów.

— Przyzwany tu jestem, odpowiedział, przez arcybiskupa Grenady, który, jak się zdaje, ma polecenie rozstrzygnięcia mojej sprawy. Żyjemy w zaraniu wielkich wypadków, i nie daleki już dzień ich spełnienia.

— Na św. Piotra! wierzę ci, senior, lecz oczy twoje nie prędzej od moich ujrzą nowo odkryte kraje.

— Trzymam cię za słowo i zapewniam, że wielkie czyny twych przodków pójdą w niepamięć przed sławą jako się okryjesz.

— Don Krzysztof Kolumb! Zawołał paź królewski, i żeglarz postąpił naprzód, pełen radosnej nadziei.

Pierwszeństwo oddane człowiekowi, na którego patrzono z lekceważeniem, a nawet pogardą, wielce obecnych zadziwiło, i stało się przedmiotem licznych domysłów. Wkrótce jeden z urzędników dworskich przybył dla odebrania próśb, Luis zaś, niezadowolony z przerwania rozmowy, opuścił przedpokoje.

Ferdynand de Talavera nie zapomniał o rozkazach króla; zamiast jednak przydania prałatowi doradców zdolnych pojąć pomysły Kolumba, oboje królestwo wybrali na nieszczęście sześciu czy siedmiu dworzan, poczciwych wprawdzie, lecz nieprzywykłych do badań naukowych. Wobec takiego zebrania stawiono słynnego odkrywcę.

Po zwykłych formalnościach wstępnych, arcybiskup Grenady zabrał głos w imieniu komisji:

- Dowiadujemy się, rzekł, don Kolumbie, że starasz się o pomoc rządu dla odbycia podróży przez ocean Atlantycki, celem odkrycia nieznanych krajów.

- Taki jest rzeczywiście mój zamiar, najprzewielebniejszy ojcze. Rzecz ta tylokrotnie już była roztrząsana, iż nie mam potrzeby na nowo jej rozwijać.

- W Salamance kilku duchownych podzielało twe widoki, lecz większość była im przeciwna. Wszelako ich wysokości raczyli ustanowić komisję, dla bliższego ich rozpatrzenia. Jakiegoż uzbrojenia wymagasz, by pod opieką Boską uskutecznić swe zamiary?

- Wasza eminencja mówisz prawdę; wszystko spełni się pod opieką Boską, ku czci i chwale Jego imienia. Przy takiej pomocy niewielkich potrzeba mi środków: żądam tylko dwóch statków z potrzebną załogą, pod banderą królewską.

Członkowie komisji spojrzeli po sobie z zadziwieniem; jedni z nich w tym skromnym wymaganiu widzieli lekkomyślność zapaleńca, drudzy niezachwianą wiarę. Arcybiskup należał do pierwszych. 

— Niewiele to, zaprawdę, rzekł, a chociaż wojna wyczerpała zasoby państwa, uzbrojenie przecież dwóch statków sił jego nie przechodzi. Trzeba nam jednak porozumieć się co do warunków: życzysz zapewne, senior, otrzymać dowództwo wyprawy?

— Bez tego nie mógłbym ręczyć za skutek; żądam władzy admirała królewskiego, gdyż siła moralna dwóch koron powinna wesprzeć człowieka dźwigającego całe brzemię odpowiedzialności.

— To słusznie, nikt temu nie zaprzeczy. Ale jakich w swym przedsięwzięciu upatrujesz korzyści dla kraju?

— Najpierw chwałę Bożą i rozszerzenie świętej religii chrześcijańskiej.

Ferdynand de Talavera i wszyscy obecni pobożnie się przeżegnali.

— Następnie pozyskanie dla ich wysokości nowych krajów; wiadomo bowiem, że jego świątobliwość, papież, przyznaje monarchom chrześcijańskim własność zdobytych na poganach przestrzeni.

— Prawda, don Kolumbie, odpowiedział prałat; Ojciec Święty posiada to prawo i wiadomo ci zapewne, że już nim obdarował Jana Portugalskiego, którego przywileje tym samym nie mogą być naruszone.

— Przedsięwzięcia Portugalczyków zwrócone są ku brzegom zachodniej Afryki, a więc w odmienną zupełnie stronę. Co do mnie, powtarzam, iż zamiarem moim jest żeglować na zachód, dla osiągnięcia Indii wschodnich, drogą skróconą o czas kilkumiesięczny.

Chociaż arcybiskup Grenady, z większą częścią zgromadzonych sędziów, należał do liczby przeciwników Kolumba, poważna jednak prostota z jaką odkrywca wykładał swe zamiary, zapał błyszczący w jego oku i siła prawdy cechująca każde jego słowo, głębokie na wszystkich uczyniły wrażenie.

- Czy pragniesz, senior, odszukać państwo Jana zakonnika? Odezwał się jeden z komisarzy.

- Nie wiem, szlachetny panie, czy istniał jaki władca tego imienia, odpowiedział Kolumb, którego zdanie, oparte na zasadach naukowych, nie zgadzało się z wiarą ludową. Zdaje mi się, że te rzeczy potrzebują udowodnienia.

Wyrazy te źle posłużyły sprawie żeglarza w ocenie sędziów; gdyż dla nich twierdzić, że ziemia jest kulistą, a Jan zakonnik należy do rzędu władców bajecznych, znaczyło porzucić wiarę w cudowność i zagłębiać się w rozumowania, niezgodne z pojęciem epoki.

- Są jednak ludzie, co wierzą w królestwo Jana zakonnika i zaprzeczają kulistości ziemi, z tej przyczyny zapewne, iż wiedzą o istnieniu królów, a przeciwnie widzą tylko, że ziemia zupełnie jest płaska. 

Zarzut ten uczyniony przez jednego z członków komisji, przyjęty został przez większość z uśmiechem zadowolenia.

— Szlachetny panie, odpowiedział Kolumb łagodnie, gdyby wszystko na tym świecie rzeczywiście było takim, jakim się wydaje, to niewiele by ludzi miało się z czego spowiadać, i Kościół nie potrzebowałby naznaczać pokuty.

— Mniemam, don Kolumbie, że dobrym jesteś chrześcijaninem, rzekł arcybiskup z cierpkością.

— Jestem nim, z łaski Boga, wasza eminencjo, lecz sądzę, że dokonawszy zamierzonego dzieła, godniejszym będę imienia Jego sługi.

— Powiadają, że uważasz się przeznaczonym do tego przez Opatrzność?

— Jakieś uczucie nieokreślone ośmiela mnie do takiego przypuszczenia, ale nie mam tyle zarozumiałości, aby rozstrzygać tajemnice przechodzące moje pojęcie.

Trudno powiedzieć, czy Kolumb przez tę odpowiedź zyskał, czy stracił w umyśle słuchaczy. Wprawdzie zgadzała się ona wybornie z wyobrażeniami religijnymi wieku, duchowni jednak dumne to wystąpienie świeckiego człowieka w roli narzędzia Opatrzności uważali za przywłaszczenie.

— Chcesz dosięgnąć wyspy Cipango, płynąc przez ocean Atlantycki, wtrącił arcybiskup, a przeczysz istnieniu Jana zakonnika?

- Wybacz, świątobliwy prałacie, nie przeczę mu w zupełności, utrzymuję tylko, że nie jest udowodnione.

- Wszak podanie niesie, że przed dwustu laty król tego imienia nawrócony został przez biskupa Giovanii di Montecorvino.

- Bóg jest wszechmocny, księże arcybiskupie, nie uwłaczam też bynajmniej zasłudze apostołów wiary, ale powiadam, iż  żaden powód rozumowy nie usprawiedliwiałby wycieczki dla odszukania urojonego może państwa. Przeciwnie, co do wyspy Cipango mamy wiarygodne doniesienia słynnych żeglarzy weneckich Marco i Nicolo Polo, którzy tam przez lat kilka przebywali. W każdym jednak razie, szlachetny panie, czy chodzić będzie o królestwo Jana zakonnika, czy o inną część ziemi, zawsze ocean Atlantycki musi mieć swe granice od zachodu, i do tych właśnie dotrzeć zamyślam.

Arcybiskup niedowierzająco potrząsnął głową, wiedząc jednak, że teoria Kolumba była przedmiotem poważnych rozpraw w Salamance, nie objawił osobistego przekonania.

- Don Kolumbie, rzekł po chwili, wyłożyłeś nam korzyści płynące dla kraju z wykonania twych planów; są one w istocie świetne, jeżeli tylko twe nadzieje okażą się zasadne. Pozostaje nam dowiedzieć się jakiej dla siebie żądasz nagrody.

— Rozważyłem ten przedmiot dokładnie i warunki swoje spisałem na tym papierze.

Kolumb doręczył Ferdynandowi de Talavera memoriał, a prałat zrazu pobieżnie, później z większą uwagą zaczął go przeglądać. Podczas czytania twarz jego przybierała wyraz zniechęcenia i szyderstwa; potem rzucił okiem na Kolumba, jak gdyby się chciał upewnić, czy mówi z człowiekiem będącym przy zdrowych zmysłach.

— To chyba dla żartu przedstawiasz te warunki, rzekł wreszcie głosem surowym.

Eminencjo, odparł z godnością Kolumb, przez lat osiemnaście trawiłem bezsenne noce nad roztrząsaniem swych pomysłów. Prawda z każdym dniem dla mnie staje się jaśniejszą. Wierze w swoje dzieło i uważam się wybranym przez Boga na jego dokonanie. Lecz potrzebuję władzy, potrzebuję otoczyć się powagą, i dlatego w niczym odstąpić nie mogę od podanych warunków.

Mimo pewności z jaką Kolumb wymówił te słowa, prałat przekonany był, że długie rozmyślanie nad jednym przedmiotem umysł jego zmącił. Wnioski naukowe żeglarza i prawdopodobieństwo przypuszczeń jego, chociaż nie przekonały Ferdynanda de Talavera, zostawiły go jednak w niepewności, ale żądania memoriału uważał za tak przesadnie wygórowane, że litość jedynie wstrzymała wybuch jego gniewu.

— Jak uważacie panowie, zawołał, zwracając się do kolegów przeglądających ciekawe pismo  genueńczyka, czy przedłożenia don Krzysztofa Kolumba, słynnego żeglarza, który zawstydził swym rozumem uczonych Salamanki, nie powinny wdzięcznością przejąć serca ich królewskich wysokości?

- Racz wasza eminencjo przeczytać nam takowe, odezwało się kilka głosów.

- Pomijając mniej ważne punkty, ciągnął dalej arcybiskup Grenady, dwa z nich szczególnie nazwać można prawdziwą dla ich królewskich mości niespodzianką. Don Kolumb poprzestaje na stopniu admirała i wicekróla wszystkich krajów odkrytych, i na dziesiątej części dochodów.

Ogólne szemranie przyjęło te słowa prałata, i odtąd już Kolumb nie mógł się spodziewać  żadnego ze strony komisji poparcia.

- To nie wszystko jeszcze, szacowni bracia i koledzy, dodał arcybiskup, z obawy zapewne, aby brzemię tych nowych godności nie obciążyło zbytecznie ramion naszych władców, łaskawy nasz odkrywca na wieczne czasy, wraz z dziesięcią dochodów, przywileje te przekazuje swemu potomstwu.

Surowe, lecz szlachetne oblicze wielkiego człowieka, będącego przedmiotem takiego urągania, nie okazało śladu najmniejszego wzruszenia. Członkowie komisji, pod wpływem tej jego powagi, od głośnego powstrzymali się  śmiechu; sam Ferdynand de Talavera uczuł, że się posunął za daleko.

— Wybacz, rzekł do Kolumba, z niejakim już ugrzecznieniem, ale warunki twoje tak są dziwaczne, iż wierzyć nie mogę, abyś przy nich obstawał.

— Z tego co napisałem nie ustąpię ani jednej litery, księże arcybiskupie. Żądam tylko co do mnie należy, i postępując inaczej ubliżyłbym swej godności. Uzyskam dla władców Hiszpanii państwo rozleglejsze zapewne i bogatsze od tego, które posiadają, i za to dopominam się nagrody. Powiem nawet waszej eminencji, że w moim memoriale kilka punktów wymaga dopełnienia.

— Zaprawdę podziwiać należy skromność, a zarazem roztropność don Kolumba, zawołał jeden z dworzan, nie mogąc powściągnąć zniecierpliwienia. Jeżeli wyprawa spełznie na niczym, dostąpi darmo zaszczytu dowództwa w imieniu ich wysokości; jeżeli zaś, choć to się sprzeciwia wszelkiemu prawdopodobieństwu, pomyślny weźmie obrót, zostanie wicekrólem i pobierać będzie dziesiątą część dochodów, tyle tylko co kościół.

Uwaga ta ostatecznie rzecz całą rozstrzygnęła. Członkowie komisji powstali ze swoich miejsc, jak gdyby tę sprawę uważali za niegodną dalszego rozważania. Dla zachowania jedynie pozoru bezstronności, arcybiskup zwrócił się jeszcze do Kolumba, i pewny już swej wyższości, rzekł głosem złagodzonym.

- Po raz ostatni zapytuję cię, don Kolumbie, czy obstajesz przy tych przesadnych warunkach?

- Obstaję nieodmiennie! odpowiedział uroczyście Kolumb.

- Dosyć na tym, dosyć! - wołano zewsząd. Sędziowie wyszli z sali, a Ferdynand de Talavera oświadczył Kolumbowi, iż złoży raport i następnie zawiadomi go o skutku.

Kolumb opuścił posiedzenie z niezachwianą ufnością człowieka znającego swe siły, którego umysł krzepki wywyższyć się potrafi nad przesądy i małoduszność współczesnych.

Ferdynand de Talavera dotrzymał słowa. Będąc spowiednikiem królowej, miał w każdej chwili przystęp do jej osoby; zaraz więc udał się na pokoje, gdzie bez trudności został przyjęty. Izabella wysłuchała prałata z prawdziwym żalem, bo już ta podróż nadzwyczajna silnie jej wyobraźnię zajęła, ale wpływ arcybiskupa przeważył.

- To zarozumiałość do zuchwalstwa posunięta, najjaśniejsza pani, rzekł rozdrażniony duchowny, żeby człowiek żebrzący łaski dopominał się o zaszczyty przynależne tylko pomazańcom Boskim. Któż jest ten Kolumb? Genueńczyk, nieznanego pochodzenia, bez zasług, bez przeszłości, a jednak sięga po władzę, którą zaledwie książę krwi królewskiej godnie mógłby piastować.

— Mówiono mi, że jest dobrym chrześcijaninem, odrzekła łagodnie . królowa, że pragnie usłużyć chwale Bożej przez rozszerzenie świętej religii naszej.

— Nie przeczę temu, najłaskawsza królowo; lecz w tym wszystkim wiedzieć nie można, czy w przedsięwzięciu Kolumba nie kryje się jaki podstęp.

— Nie, księże arcybiskupie, ręczę, że człowiek ten nie zna fałszu; bo rzadko w kim znaleźć można tyle szczerego wylania, tyle męskiej godności. Długo już, bardzo długo, jak ci wiadomo, stara się on o nasze względy, lecz mimo doznanych zawodów nie można mu zarzucić najmniejszego podstępu.

— Nie chcę wnioskować lekkomyślnie o charakterze tego człowieka, miłościwa królowo; ale osądźmy z zimną rozwagą jego czyny i wymagania, i zobaczymy czy pogodzić się dadzę z godnością korony. Przyznaję, że genueńczyk jest rozumny, poważny i stateczny w postępowaniu, a cenię wysoko te przymioty, zwłaszcza, iż  żyjąc na dworze, spostrzegam często przeciwne im wady.

Izabella uśmiechnęła się w milczeniu, gdyż doradca jej religijny miał przywilej czynienia podobnych uwag.

— Jednakże, dodał prałat, człowiek ten może być zacnym, nie będąc wybranym narzędziem Opatrzności. Zresztą największe nawet cnoty nie mają wartości, jeśli im towarzyszy pycha i chciwość niepomiarkowana. Chciej tylko rozważyć, najjaśniejsza pani, istotę jego żądań. Nieznany przybysz, nie tylko dla siebie, lecz nawet dla potomstwa swego, domaga się stopnia przedstawiciela korony i dostojeństwa naczelnego admirała na wszystkich morzach oblewających kraje, które ma odkryć i pod tym jedynie warunkiem przyjmuje dowództwo w imieniu waszych wysokości, co samo już z siebie wielkim dla niego byłoby zaszczytem. Jeżeli, w co wątpię, wybujałe nadzieje jego zostaną ziszczone, nagroda jakiej dostąpi przewyższy nieskończenie zasługę; w przeciwnym razie wyprawa okryje się  śmiesznością i godność korony wiele na tym ucierpi.

- Markizo, córko moja, rzekła królowa obracając się do powiernicy siedzącej nieopodal przy robocie, żądania Kolumba zdają się rzeczywiście wykraczać poza granice rozsądku.

- Ależ i dzieło jego przechodzi śmiałością wszystko co kiedykolwiek pomyślano, odpowiedziała donna Beatrix, spoglądając na Mercedes. Wielkie usiłowania na wielką też zasługują nagrodę.

Oko Izabelli, idąc w ślad za spojrzeniem przyjaciółki, spoczęło na bladym i zmieszanym obliczu dziewicy. Mercedes nie wiedziała, że jest przedmiotem uwagi swych opiekunek, lecz żywe wzruszenie, odbite na jej młodocianej twarzy, świadczyło o pełnym niepokoju i zajęciu z jakim wyczekiwała końca rozmowy. Zdanie spowiednika królewskiego tak na pozór było ugruntowane, że Izabella już miała przystać na raport komisji, porzucając tym samym sprawę, z którą tyle łączyło się nadziei. W tej chwili jednak uczucie kobiecej tkliwości przechyliło znów szalę ku stronie odkrywcy. Niewiasty prawie zawsze mają współczucie dla niewinnej miłości; i w tym przypadku wzgląd na Mercedes de Valverde pokierował wolą królowej.

— Księże arcybiskupie, rzekła, nie zbywajmy się zbyt pospiesznie pomysłów tego człowieka; miejmy raczej na względzie gorliwość jego i dobre chęci. Postawione przezeń warunki w istocie są nieco wygórowane, lecz dojrzalsza rozwaga skłoni go niezawodnie do większego umiarkowania. Należy mu podać zastrzeżenia, a pewnie je uwzględni, jeśli nie przez rozwagę, to przez samą konieczność. Przyznanie stopnia wicekróla nie zgadza się z polityką, podobnie ustąpienie dziesiątej części dochodów, jako przynależnej tylko Kościołowi, ale na tytuł admirała chętnie zezwalamy. Powiedz mu wreszcie, iż może uzyskać piętnastą część dochodów, zamiast dziesiątej, i wicekrólestwo dla swej osoby, lecz dopóty tylko, póki to będzie zgodne z naszymi interesami.

Ferdynand de Talavera uważał wprawdzie te warunki za zbyt korzystne, jednak mimo wpływu jaki mu nadawały duchowne przy królowej obowiązki, znając nieugięty jej charakter, nie śmiał już  żadnej czynić uwagi. Odebrawszy niektóre jeszcze rozkazy, pośpieszył wywiązać się z otrzymanego polecenia.

Nazajutrz po tej rozmowie królowa, otoczona gronem zaufanych osób, siedziała jak zwykle w swych pokojach, zajęta ręczną pracą, gdy arcybiskup, zażądawszy posłuchania, wszedł zmieszany i widocznie rozdrażniony.

- I cóż  świątobliwy prałacie, zapytała Izabella, czy nowa trzódka twoja nabawia cię kłopotu? Zapewne nawracanie niewiernych przychodzi ci z trudnością?

- Nie o tym myślę w tej chwili, najjaśniejsza pani. Wyznawcy fałszywego proroka rozumniejsi są w wielu względach od innych, co przemawiają w imieniu Chrystusa. Ten Kolumb jest szaleńcem, niegodnym zaufania waszej królewskiej mości.

Na ten wybuch oburzenia, królowa, markiza de Moya i Mercedes de Valverde jednocześnie opuściły robotę, spoglądając na prałata. Wszystkie trzy spodziewały się, iż trudności stojące na zawadzie przedsięwzięciu Kolumba zostaną usunięte; wszystkie trzy pewne były, że nareszcie zbliża się chwila, w której ten człowiek, co śmiałością pomysłów tyle w ich sercu uzyskał współczucia, będzie mógł wykonać swe plany. Teraz nadzieje ich zdawały się zniweczone. 

— Czy przedłożyłeś Kolumbowi nasze warunki, księże arcybiskupie? zapytała królowa głosem niezwykłej surowości; obstaje on ciągle przy niesłusznym żądaniu dziedziczenia wicekrólestwa.

— Nie inaczej, miłościwa pani. Gdyby Izabella kastylijska wchodziła w układy z Henrykiem angielskim, albo Ludwikiem francuskim przez jego pośrednictwo, ten zuchwały genueńczyk nie mógłby większego okazać zrozumienia. Nie chce słyszeć o żadnym ustępstwie; uważa się za wybrańca Bożego i przemawia językiem człowieka natchnionego Duchem Świętym.

— Chwalę poniekąd tę stałość, rzekła królowa, lecz każda rzecz ma swe granice. Porzucam więc sprawę Kolumba, zostawiając go losowi.

Słowa te zdawały się stanowczo rzecz całą rozstrzygać. Arcybiskup, uspokojony nimi, po krótkiej naradzie z Izabella opuścił salę. Zaraz też doniesiono Kolumbowi, że warunki jego zostały ostatecznie odrzucone i wszelkie z nim układy zerwano.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej