Karol Boromeusz Hoffman

KRÓL WYGNANIEC

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

NOTY.

KRÓL WYGNANIEC

obrazek historyczny z lat 1714—1725

Hoffman Karol Boromeusz

I.

PIERWSZE SCHRONIENIE.

U pól godziny drogi od miasta Dwumostów w nadrenśkiej Bawaryi, jest miejsce noszące po dziś dzień nazwisko Czyflik (Tschiflik); prowadzi do niego piękny gościeniec topolami wysadzany, opierający się z prawej strony o wzgórza winnicami pokryte, z lewej o wesołe łąki które przerzyna w kierunku wężykowatym tak zwany Potok czarny (Schwartzbach). Przy pierwszym załomie wzgórza postrzega się długi mur jakby od parku i w nim bramę wcale niepozornego kształtu, wiecznie dla przechodnia zamkniętą, którą otworzywszy z mozołem, wchodzi się w okolicę zupełnie odmiennej niż poprzednia postaci. Tam płaszczyzna ruch i życie, tu góry samotność i dzikość. Od samej bramy spuszcza się na dół, wązka i nadobna dolina, ujęta we dwa pasma gór umajonych gęstem zaroślem z posrzód którego, sterczą tu i owdzie stuletnie jodły, graby, jawory i buki. Przez jej środek płynie strumyk mruczącej wody, niegdyś towarzysz przepysznej alei z starych kasztanów, dziś samotny, zielem zarosły. Powiadają miejscowi ludzie, że ta alea istniała jeszcze przed pietnastu laty, dopóki administracya stadnin rządowych w Dwumostach, właścicielka tego miejsca, mając na celu większy pożytek, niekazała ją znieść, rozkopać i obrócić na łąkę. Niebyła dłuższą nad kilkaset staj, przy końcu których zbaczała w górę w brukowaną ulicę. Pokład ten kamienny, acz mocno zaniedbany, dotąd istnieje i nosi na sobie ślady głębokich kolei, po których niegdyś musiały często przeciągać mnogie panów możnych telegi i kolasy.

Ulica brukowana, ocieniona sklepieniem drzew rozłożystych ustawionych rzędem z obojej strony, kończyła się na powierzchni wzgórza, dotykając, przestworu w którym była zapewne wjezdna brama, prowadząca na kwadratowy dziedziniec, na którego środku są jeszcze do dziś dnia ślady wodotrysku. Tu szuka oko zabudowań willi lub zamku, bo tu oczewiście był punkt środkowy tej roskosznej okolicy. Lecz niestety! niepostrzega nic więcej jak kilka bielejących się ruin, wśród dzikich krzewów, otaczających dziedziniec do koła. A przecież niema lat stu czterdziestu jak się tu wznosiły gmachy pełne symetryi i smaku; ojcowie ludzi dzisiejszych pamiętają jeszcze całą ich świetność; tak szybko rozrzucił tu wszystko wandalizm rewolucyi Francuzkiej (1). Naprzeciw bramy wjezdnej był pałac którego niema ani znaku; po czterech rogach dziedzińca czworokątne niewielkiego rozmiaru pawilony z których pozostało tylko dwa od strony doliny ponad głęboką przepaścią. Dwa te ostatnie zabytki tak są jednak zniszczone, że już zaledwie wystarcza ścian na gminne napisy zbłąkanych wędrowców. Ze środka ich piwnic sterczą wysmukłe jodły i olsze, rosnąc przyspieszonym biegiem by się jaknajprędzej dostać do promieni słońca. Wyraźniejszą zachowało postać wysokie podmurowanie terassy, łączącej dwa narożniki; istnieją w niem dotąd cztery ślepe arkady, w głębi których, jak niesie miejscowa tradycya, miały się niegdyś znajdować sztuczne wodotryski. U jej szczytu są ślady długiej balustrady. Był zapewne czas, kiedy nie jeden mieszkaniec tego miejsca wsparty na jej krawędzi, karmił nieraz swe oko roskosznym doliny widokiem, dawał swobodny polot smętnym swej wyobraźni marzeniom, niezważając ani na powiew liści, ani na brzęk latających owadów, ani na szmer kaskady która przerzynała środek terassy i spadała po sztucznych stopniach aż na samo dno przepaści. Może się nawet przenosił na koniec cienistej ulicy prowadzącej w bok od jednego powilonu do otwartej altany, po której dotąd pozostały gruzy, a z której roztwiera się przepyszny widok na dalekie góry zamykające ujście doliny. Obfitość wód dodawała niemałego wdzięku całej tej siedzibie. Na najwyższym miejscu parku daje się widzieć główne źródło ujęte w sztucznie obrobiony kamień, który wytrzymał po dziś dzień próby czasu. Z niego to wylewał się zdrój we dwa czworoboczne i dziedzińcowi równoległe stawy, a z nich na wązki kanał zasilający kaskadę terassy. Kształt stawów przekonywa że ich budową kierowała także mistrzowska ręka. Na brzegach wyłożonych ciosem spotykasz jeszcze drobne okruchy urn lub posągów, które je otaczały do koła, a w jednem miejscu kamienna posadzka wpuszczona w wodę w półkole, dźwigała zapewne grupy trytonów lub najad, na wzór tych jakie się dotąd znajdują w Wersalu lub St. Cloud.

Z powyższego opisu wyobraża sobie choć ogółowo czytelnik, jakiej było postaci zacisze zwane Czyflik, jak szczęśliwie łączyły się tu powaby natury z powabami sztuki. Ktoby się spodziewał, że w tem ustroniu przemieszkiwał Król filozof, którego Polska po dwakroć odepchnęła od tronu, nieprzewidując, iż on może jeden był zdolny wyleczyć ją z politycznych błędów i od upadku zachować!

Księztwo Dwumostów z stolicą tegoż nazwiska było niegdyś własnością Wojewodów Renu, piastujących godność Elektorów Rzeszy Niemieckiej. W XVI. wieku spadło na linią Wojewodów Semeryńską, a w r. 1654 Karol Gustaw, ówczesny Książe Dwumostów, obrany po abdykacyi Krystyny królem szwedzkim, przeniósł je pod panowanie szwedzkie. Królowie szwedzcy rządzili odtąd księztwem przez namiestników, utrzymując w niem własny garnizon, i niemając z niego za najlepszych czasów więcej dochodu, jak 70,000 Tal. Samo miasto Dwumostów leży w nader przyjemnej okolicy, wśród zielonej doliny którą otaczają zewsząd starannie uprawne wzgórza; wszakże liczyć je można do rzędu tych, które więcej mają sławy, niż na nią zasługują. Głośniejsze swe imie w historyi otrzymało z łaski dwóch professorów Gymnazyi Extera i Embsera, którzy w drugiej połowie XVIII wieku zaczęli wydawać klassyków starożytnych, znanych uczonemu światu pod nazwiskiem wydań Bipontyńskich. Wychodziła tu także we francuzkim języku Gazeta des Deux ponts, używająca niegdyś tej samej wziętości jak Leydejska lub dzisiaj Augsburska. Nigdy niezamykało więcej jak 7000 mieszkańców; dawnemi jednak czasy miało okazalszą postać niż dzisiaj. Ucierpiało bowiem dużo za czasów wojny 30 letniej, a przy końcu XVII. wieku zamieniło się prawie w stós gruzów. W roku 1677, francuzkie wojsko pod komendą Hr. Bissy nietylko zrównało t ziemią fortyfikacye i wiele okazalszych domów, ale nawet wysadziło w powietrze dwie wieże książęcego zamku i piękny kościół gotycki ś. Alexandra, stanowiący najcelniejszą miasta ozdobę. Dopiero za Karola XII. dźwignęło się nieco z swych ruin.

Kiedy Karol XII. po pięcioletnim pobycie w Turcyi, straciwszy nadzieje powetowania klęski Pułtawskiej, gotował się do powrotu do Szwecji; sumienie uczciwego człowieka, niepozwalało mu, zaspominać o losie najwierniejszego przyjaciela i sprzymierzeńca, pokutującego niewinnie, za jego zbyt śmiałe zamysły a częstokroć lekkomyślność i upór. Stanisław Leszczyński, nioodstępny towarzysz jego tryumfów i klęsk, opuszczony przez własny naród wyzuty z majątku przez szczęśliwszego spół-zawodnika, tułacz w obcych krajach, byłby już może pogodził się z Augustem, i poświęcił czczy tytuł, w zamian za wolność, spokojność i odzyskaną fortunę, ale niepozwoliła na to żelazna wola Karola. Dumny ten monarcha ani mógł przypuścić do myśli, że powróciwszy do kraju, w nowe się siły niewzmoże i Stanisława napowrót na tron Polski nieposadzi. Żeby go więc w charakterze pretendenta utrzymać, i stósowny mu sposób życia zapewnić, ofiarował mu za przytułek księztwo Dwumostów. Nadaremnie błagał go Stanisław, aby dla jego osoby niepoświęcał interesów własnej ojczyzny; aby, sam zubożony, nieobciążał skołatanych finansów niepotrzebnym wydatkiem; nic niepomogło; veto Karola XII. przeciwko wszelkim układom z Augustem, tak było stanowcze, iż dłużej mu się opierać byłoby niewdzięcznością. Przyjął więc Leszczyński księztwo Dwumostów, ale z warunkiem, że jeżeli go Polacy dobrowolnie niepowołają na tron, dobijać się o niego z orężem w ręku, nigdy niebędzie. Karol nieformalizował się zbytecznie tem ostatniem zastrzeżeniem, i owszem, odpisał mu następujące słowa; «jeżeli WKMość niechcesz dobywać oręża na odzyskanie korony, mniejsza o to, ja go dobędę. Za nim jednak wrócimy obadwa do Warszawy, daję WKMości księztwo Dwumostów. Weź je sobie, używaj jego dochodów; niebędziesz w niem w prawdzie bogaty, ale przynajmniej będziesz bezpieczny, a moi poddani nieprzestaną nazywać cię królem (2).»

Stanisław Leszczyński opuścił Bender przy końcu miesiąca Czerwca 1713 pod przybranem nazwiskiem Hrabiego Kronstein, ruszył ku Dwumostom na Jassy, Siedmiogród, Węgry, Austryą i Bawaryą. Przez kraje niemieckie przejeżdżał w towarzystwie komisarza Cesarskiego: podróż jego odbywała się w największej tajemnicy, bo chciano wprzódy Karolowi ułatwić bezpieczny powrót do Pomeranii. Za Stanisławem, oddzielnemi etapami, pojechało kilku Polaków z przywiązania do jego osoby, lub sprawy. Znalazło się bowiem jeszcze, choć kilku takich, którzy, niestraciwszy wiary w szczęśliwą gwiazdę Karola, uważali za rzecz zawczesną przyjmować amnestyą Augusta. Do ich liczby należeli: Stanisław Poniatowski, Michał Tarło, Krzysztof Urbanowicz, Jerzy Kryszpin. Poniatowski Generał Swedzki, Pułkownik gwardyi przybocznej Stanisława (3), był osobistym przyjacielem Króla Karola; walczył przy jego boku jako ochotnik w bitwie pod Pułtawą; uratował mu życie, i przeprowadził go do Benderu. W Turcyi był jego głównym pełnomocnikiem przy Porcie; a zdolność i wytrwałość jaką okazał w pięcioletuiem prowadzeniu tak trudnej sprawy, dały go poznać zaszczytnie wszystkim gabinetom Europy i zjednały mu wysokie w dyplomacyi znaczenie. Poniatowski najsilniej wpłynął na złamanie uporu Karola; on go przekonał o bezowocowości dłuższych z Portą traktowali i skłonił do powrotu do kraju (4). Dlatego jednak sprawy jego, a ztąd i sprawy Stanisława nieopuszczał. Mianowany Namiestnikiem księztwa Dwumostów, pojechał przodem, żeby odebrać rządy tego kraiku z rąk dawnego gubernatora Barona Strahlenheima i przygotować wszystko na przyjęcie Stanisława. Tarło niegdyś Kuchmistrz Koronny i Wojewodzic Smoleński, mąż oręża i nauki liczvł się oddawna do rzędu znamienitszych obywateli Rzeczypospolitej. Słynął z wymowy. On to w r. 1702. z Wojewodą Kaliskim Lipskim, jeździł na czele deputacyi Senatu, do króla Szwedzkiego do obozu pod Grodnem, celem układania się o pokój (5). Prócz tego był bardzo blizkim powinowatym Leszczyńskiego, bo ciotecznym bratem jego żony Katarzyny z Opalińskich. Katarzyna szła od Jana Opalińskiego Kasztelana Poznańskiego, a Tarło od jego siostry z Opalińskich Tarłowej. Trzymał się sprawy Stanisława, nietylko z powodu węzłów blizkiego pokrewieństwa, ale i z przekonania że tylko Król Polak może uszczęśliwić jego ojczyznę. Należał bowiem do tych rzadkich obywateli, którzy bądź co bądź, hołdują raz poślubionej wierze. Gdyby był Stanisław wyrzekł się korony, Tarło skończyłby zawsze na tułactwie. Król August nielubił familji Tarłów; mając ich zawsze w podejrzeniu Marszałka Koronnego Tarłę, pomimo udzielonej mu amnestyi, trzymał pod dozorem policyjnym w Warszawie, niedając mu nigdy oddalić się na wieś. Urbanowicz (6), Kryszpin (7) byli Pułkownikarni w wojsku Szwedzkiem, i schronili się z Karolem XII. do Turcyi. Pierwszy odznaczył się szalonem męztwem, przy attaku Turków na Karola w obozie pod Warnicą, gdzie zrąbany i skłuty przez Janczarów, cudem prawie ocalał. Kryszpina używał Karol do poselstw. Niewspominam o kilku ziomkach niższej rangi, których zabrał z sobą Stanisław, bądź dla zachowania ich na swoim dworze, bądź dla pomieszczenia ich w Szwedzkim garnizonie Dwumostów.

Leszczyński zjechał na miejsce swego przeznaczenia dnia 4 Lipca 1714 między godziną 5 a 6 przed wieczorem. Dawny namiestnik Baron Strahlenheim, uprzedzony przez Poniatowskiego, o jego zbliżaniu się, wyjechał przeciwko niemu do Rothalben, o milę od miasta, sześciokonną karetą, i przywiózł go z honorami, jakie się głowie ukoronowanej należą. Stanisław wysiadł wśród tłumów ludzi, ciekawych poznania męża, o którym tyle mówiono w Europie, a dla którego, ich pan, najpierwszy władzca północy, tyle prowadził wojen, tyle odbywał marszów i wypraw. tyle doświadczył nieszczęśliwych przygód. Stanisław witał mieszkańców z wrodzoną sobie uprzejmością i powagą; chcąc zaś każdemu zostawić sposobność przypatrzenia się jego osobie, wieczerzał publicznie. Wrażenie jakie uczynił, było najszczęśliwsze. Gmin odszedł z przekonaniem, że ów pan Polak, z postawy, ruchu i mowy wcale wygląda na króla, i że bohater Szwedzki niepomylił się w wyborze, kładąc na taką głowę, Polską koronę.

Leszczyński, mąż najdelikatniejszych uczuć, chciał być jak najmniej natrętnym gościem Karola. Niezdawało mu się rzeczą przyzwoitą zabierać domy rządowe na inny użytek przeznaczone, lub rozpościerać się zbyt okazale w miejscu, które mu łaska wspaniałomyślnego sprzymierzeńca, na czasowy tylko wskazała przytułek. Dlatego też lubo wysiadł w zamku książęcym, niemyślał bynajmniej obierać w nim stałej siedziby. Poniatowski świadomy jego życzeń, zdał mu sprawę z wolnych gmachów odpowiednich jego potrzebom. Wybór nie był trudny, bo szczupła mieścina, zrujnowana długiemi wojny, ubogą była w obszerniejsze mieszkania, i po krótkim namyśle, obrali sobie zabudowanie rządowe tuż przy zamku stojące, przeznaczone przez Króla Karola na Akademią, do której założenia już były projekta upadły.

Ktoby dziś zwiedzał Dwumosty, nadaremnieby szukał i owego książęcego zamku i owych zabudowań akademicznych. Zamek który dziś stoi, w nowym francuzkim stylu, jest już dziełem późniejszych po Stanisławie czasów. Zbudował go na dawnych gruzach, Gustaw Samuel pierwszy z faizgrafów po odpadnieniu księztwa od Szwecyi. Pod panowaniem Krolów Bawarskich wypróżniono go z ozdób, i teraz jedna część jego zamienioną została na kościół katolicki, druga na archiwa magistralur sądowych. Mięszkanie prywatne Leszczyńskich, zatarła także siła czasu; starsi mieszkańcy wskazują nikczemną kamienicę, którą sklejono ze szczątków dawniejszego gmachu.

Lecz jeżeli mieszkanie w mieście nie miało w oczach Stanisława wiele powabu, podwójną uczuł radość, zobaczywszy Czyflik, letnią niegdyś rezydencyą miejscowych książąt. To ciche, samotne, tak hojnie od natury uposażone ustronie, odpowiadało nietylko jego gustom ale i położeniu. Jak ów żeglarz co po doznanych burzach unosi swe życie do przyjaznego portu, Stanisław przeczuł od razu, jak swobodnie będzie oddychał w tem zaciszu oddalonem od zgiełku świata, i na łonie lubej rodziny z którą go los zawistny od lat kilku rozłączył. Nieodwlekając ni chwili, zlecił Poniatowskiemu zająć się co prędzej urządzeniem miejsca w stosunku do potrzeb swojego domu. Znakomity znawca sztuk pięknych, troskliwy zwiedzacz obcych krajów, świadomy pomników smaku najcelniejszych stolic Europy, jakoto: Wiednia, Wenecyi, Rzymu, Florencji i Paryża które zamłodu oglądał (8), sam skreślił plany niedostających budowli, upiększeń, przeznaczając na ich wykonanie fundusze, jakich mu dostarczała hojność Króla Szwedzkiego. Roboty prowadzono z takim pośpiechem, że nieupłynęło kilka miesięcy, gdy rezydencya Dwumostów, była już na przyjęcie swych dostojnych gości gotową.

Szybkie to urządzenie tem było potrzebniejsze, że z każdym dniem zwiększał się szereg znakomitszych osób, zjeżdżających dla oddawania hołdu Stanisławowi. Ze strony Szwecyi, prócz dawnego gubernatora Strahlenheima przybyli na rezydentów przy jego boku Szambelan dworu Hrabia Welling, Pułkownik Baron von Sparre. Ze strony Francyi otrzymał podobną missyą, acz niestałą, Margrabia St. Vallier, Komendant Francuzkiego garnizonu w poblizkiej fortecy Bitsch. Dygnitarze Szwedzcy odebrali rozkaz, wynajdywania Stanisławowi wszelkich, jakich tylko mogą, rozrywek, dla uprzyjemnienia mu samotnego pobytu. Pierwsze między rozrywkami miejsce trzymały naturalnie łowy, których ten Król namiętnym był lubownikiem. Miasteczko Bergzabern, leżące o kilka mil od Dwumostów między Francuzkiemi twierdzami Weissenburg i Landau, obfitujące w rozległe lasy i knieje, przedstawiało im do nich doskonałe pole. W tem to miejscu wyprawił mu Exgubernator Strahlenheim dnia 2 Października sutsze niż zwyczajnie polowanie, chcąc zarazem ułatwić władzom Francuzkim sposobność, oddania mu sąsiedzkiej czołobitności. Na wspaniały bankiet w zamku Bergzaberskim, zjechali zaproszeni przedniejsi Oficerowie Francuzcy garnizonu z Landau, komplementując Stanisława w imieniu swego rządu i przy temto powitaniu Stanisław miał sposobność poznać Margrabiego de Savines, Gubernatora twierdzy, Pana de Chatenet Namiestnika Królewskiego, Margrabiego de St. Paul Pułkownika i naostatek Hrabiego d'Estrees Kapitana pułku Dragonów, stojącego garnizonem w Weisenburgu, młodzieńca wielkiego imienia i wielkiej fortuny, który zdjęty ciekawością poznania Króla wygnańca, sam się był wprosił na łowy. Oficerowie Francuzcy, wywięzując się grzecznością, zaprosili nawzajem Stanisława, by zwiedził ciekawą ich cytadellę, arcydzieło Vaubana, które w ostatnich wojnach tyle wytrzymało szturmów. Leszczyński chętnie odpowiedział ich prośbie: przyjęto go ze czcią, na jaką się tylko zdobyć mogła dworskość Francuzka. Cały garnizon stanął pod bronią; działa wałowe grzmiały nieustannym ogniem, a Komendant i Oficerowie sztabowi pokazywali Królowi w najdrobniejszych szczegółach, plany szańców, podziemne koszary, zwodzone mosty, arsenały, blokhauzy i inne ciekawości warowni, Zakończono tę interesującą pielgrzymkę ucztą, urządzoną z całym wykwintem ówczesnej kuchni Francuzkiej. Była to oczewiście nie grzeczność, ale demonstracya polityczna, potrzebna może w owej chwili Ludwikowi XIV-mu, dla okazania gabinetom, jak ściśle trzyma się przymierza Szwedzkiego, pomimo klęsk, jakie spotkały Karola, i Stanisław mógł sobie powiedzieć: sic vos non vobis. Ileż to razy wygnańcy stają się narzędziem polityki, mającej co innego niż ich dobro na celu!

Leszczyński, podziękowawszy serdecznie za to przyjęcie, wrócił spiesznie do Dwumostów, bo się zbliżała chwila przyjazdu rodziny, której podróż ze Szwecyi była mu już zapowiedzianą. Rodzinę Leszczyńskiego składały już tylko cztery osoby: żona Katarzyna z Opalińskich, matka Anna z Jabłonowskich; dwie córki: szesnastoletnia Anna i jedenastoletnia Marya, syn bowiem jedynak, którego mu urodziła żona po przyjeździe do Szwecyi, umarł jak się zdaje w powiciu. Osoby te bawiły dotąd w Chrystyanstadt, wiodąc dnie pełne niespokojności i trwogi, o los oddalonego opiekuna i ojca. Po odebraniu wiadomości o przybyciu Stanisława do Dwumostów, pożegnały jak najspieszniej gościnność Szwedzką, i przybyły do lego miasta w środku miesiąca Października 1714 roku, w towarzystwie księdza Radomińskiego Jezuity i garstki służących. Kto zna ciężkie próby przez jakie przechodziła rodzina Leszczyńskich, łatwo sobie wystawi jej radość z połączenia się znowu w jedno grono, po tak długiem rozdzieleniu. Stanisław, mąż wyćwiczony w szkole nieszczęść, skromny zawsze w powodzeniach, wyrozumiały w przeciwnościach, urządził sobie dwór, wedle miary odpowiedniej położeniu Monarchy, żyjącego z cudzej łaski. Dom jego, złożony z osób wybranych, nieświecił pompą, ale przykładem cnot i obyczajów patryarchalnych. Podobniejszym też był, jak piszą spółczesni, do klasztoru, niż do siedziby królewskiej. Głęboka pobożność, znamionująca wszystkich członków rodziny, godziła ją z obecnym losem, uzbrajała w cierpliwość, za nim łaskawa opatrzność nieześle szczęśliwszych wypadków. Dochody urządzone mądrze, stosownie do skromnych potrzeb, pozwalały im jeszcze odkładać grosz oszczędzony na miłosierne uczynki. Tym sposobem zjednali sobie wkrótce szacunek i uwielbienie powszechne. Sam też Leszczyński, miał właściwy sposób ujmowania sobie umysłów. Jego życie proste, przystępne, użyteczne, przechodziło z ust do ust jako osobliwość podziwienia godna w człowieku, który nosił koronę. Zahartowany w młodości ćwiczeniem rycerskiem, do znoszenia największych niewygód, wolen od nałogów, które się już zakradały pomiędzy paniczami znamienitszych rodzin Polskich, sypiał na twardej pościeli. Przyjaciel pracy wstawał ze świtem, i sam budził służących. Potem przeglądał regestra domowe, słuchał mszy świętej w domowej kaplicy, i wychodził z długą turecką fajką na przechadzkę. Ludzki i uprzejmy dla każdego, wkrótce zabrał znajomość ze wszystkiemi niemal mieszkańcami miasta. Żaden koło niego nieprzeszedł, żeby mu się nizko nieskłonił, a częstokroć niezatrzymał, nieporadził w kłopotach i nieodszedł uszczęśliwiony. Wróciwszy z przechadzki pracował z Poniatowskim i Tarłem nad sprawami publicznemi, albo się oddawał innym lżejszym zatrudnieniom. Doświadczony człowiek stanu, Poseł niegdyś na sejm w 18-tym roku życia, mówca, filozof, poeta, malarz i muzyk, miał czem zapełnić, zbywające mu od prac urzędowych, godziny. Resztę czasu poświęcał rodzinie, i wychowaniu córek, mianowicie starszej nazwiskiem Anna, bo jedenastoletnią Maryę oddali byli na pensyą do sióstr Zgromadzenia Najśw. Panny (Dames de la Confrérie de notre Dame) w Strasburgu, gdzie znajdowały się i inne domów książęcych wychowanki. Żona i matka, dwie poważne, surowej cnoty matrony, dopełniały staraniem macierzyńskiem, czemu podołać niemogła troskliwość ojcowska.

Na takiem życiu, zeszło im w Dwumostach trzy lata. Przez ten czas dużo rzeczy pozmieniało się w Polsce, nie bez wpływu na ich położenie. Sejm pacyfikacyjny, pogodził Króla Augusta z narodem. Z oddaleniem się wojsk Saskich, Polska zaczęła oddychać po tyloletnich burzach, które zniweczyły niemal do reszty byt jej materyalny. Wszystko wzdychało do pokoju. Umilkły zmęczone stronnictwa, poddając się berłu, którego już odrzucić niebyło sposobu. Najwytrwalsi nawet obrońcy sprawy Stanisława, jakoto: Jabłonowski, Szmigielski, Grudziński i inni, wykonali przysięgę wierności zwycięzkiemu Augustowi. Stanisław stracił ostatnią nadzieję odzyskania korony, której oczekiwał z rąk narodu. Odsunęła się nawet od niego, na długie lata skonfiskowana fortuna, bo sejm krajowy położył mu za warunek, aby wrócił do Polski i uczynił submissyą szczęśliwszemu współzawodnikowi. Na takie upokorzenie niepozwalały już ni honor, ni zaciągnięte względem Karola obowiązki.

W prześladowaniach politycznych, są wyjątkowe pozycye, które niedopuszczają układów z sumieniem, choćby zdanie pospolite znaczyło tę wytrwałość piętnem nierozsądku i bezowocnych marzeń. Stanisławowi nic już niepozostało. jak miłosierdzie opatrzności i szczodrobliwość Króla Karola, którego dalszym politycznym planom wierzył, nie tyle z przekonania, ile zpowinności.

Podobny obrót rzeczy, dotknął serca rodziny Leszczyńskich głębokim smutkiem; osobliwie serca niewiast, czulsze pospolicie na szczęście domowe, niż na niepewne korzyści dalekich rachub politycznych. Niewiedziała niestety! że to jest dopiero początek cięższych jeszcze umartwień, jakie jej gotowała opatrzność.

II.

KOŁO DOMOWE.

Wzdłuż domu Leszczyńskich w Czyflik od strony ogrodu, rozciągała się dość szeroka z marmurowych tafli terasa, otoczona balustradą na której słupkach stały w pewnych odległościach alabastrowe wazony, zapełnione bukietami aloesów, kaktusów i geranji. Przez jej otwór w środku po dwóch lub trzech płaskich stopniach, wysuniętych zewnątrz w półkole, schodziło się na płasczyznę, wysypaną cienkim zwirem i podzieloną na cztery kwadraty, na których umiejętny ogrodnik narysował rozmaite esy i floresy zamykające w swych ramach mnóstwo woniejących kwiatów, jako to: róż, rezed, gwoździków i lewkonji. W środku tych kwadratów było wolne koło, na którem stał marmurowy kompas, otoczony wieńcem nizkich różnobarwnych roślin.

Po nad terasą, rozpięte było płótno w białe i czerwone pasy, tworząc z niej jakby salon bez ścian, służący widocznie mieszkańcom domu za miejsce wytchnienia, w cieplejszych dnia godzinach.

Dnia 14 Sierpnia 1717 r. w porze poobiedniej, kiedy już słońce zaszło na drugą stronę domu, miejsce to przedstawiało następującą scenę.

Po lewej ręce szklannych drzwi domu, otwartych na rozcież, stał okrągły stolik, przy którym siedziało dwie osób grających w szachy. Jedną z nich był męzczyzna średniego wieku, słusznego wzrostu i silnej budowy ciała. Rysy jego twarzy nie odznaczały się regularnością, ale wdzięcznym wyrazem i ową pogodą czoła, która zazwyczaj cechuje ludzi dobrego serca. Nos miał cokolwiek pałkowaty, wargę niższą grubą, wyższą zaś cienką i subtelnie wyciętą. Przytem wąs krótki do góry zakręcony, na głowie ogromną jasnowłosą perukę , której gęste kędziory spadały mu aż na ramiona, według mody przyjętej za czasów Ludwika XIV. we wszystkich prawie krajach. Miał mundur zielony żółtem suknem podbity, o szerokich połach z zagiętemi rogami; kamizelę długą skórzaną, spodnie takież, buty czarne wysokie, zachodzące aż na uda. Szyję miał obnażoną zapewne z przyczyny upału, a na rozpiętych piersiach i u rąk niedbale wiszące koronkowe żaboty i mankiety. Siedział w postaci cokolwiek nachylonej; lewą ręką opierał się o stolik, w prawej trzymał sążnisty turecki cybuch (9).

Drugą osobą grającą w szachy, była dziewica, licząca najwięcej piętnastą wiosnę. Kształt jej twarzy niedawał jej prawa liczenia się do rzędu kobiet klasycznej piękności, zachowujących ślady wdzięków nawet w późniejszym wieku. Nos miała cokolwiek wydatny, przedzielony w końcu lekką linijką; ale oczy duże, niebieskie, płeć snieżna i przeźroczysta, kibić subtelna, lica świeże oblane wyrazem dobroci, prostoty i melancholji, tworzyły w niej całość niewymownego wdzięku. Ktoby chciał dokładniej poznać jej postać, niech się przejdzie po salach Wersalskiego Muzeum; znajdzie tam kilka jej wizerunków z rozmaitych epok życia, między innemi jeden najprawdziwszy, przez sławnego malarza Boucher. Jasne jej włosy, ułożone w wysoką fryzurę, kończył z tyłu płaski, niespleciony warkocz, podwinięty na karku. Suknię miała czarną z wełnianej tkanki, składającą się z wierzchniej tuniki podpiętej z boków i spodniej z tejże samej materyi. Rękawy obcisłe, zokończone szerokim otworem u łokci, zasłaniały tylko do połowy jej białe i okrągłe ramiona, ubrane w bransoletki z czarnego aksamitu. Jedyną jej świecącą ozdobą był dyamentowy krzyżyk, zawieszony na szyi na czarnej przepasce.

Tuż przy niej i cokolwiek z tyłu, siedział oparty niedbale o krawędź jej krzesła, drugi męzczyzna z długim wąsem, hiszpańską bródką i krótko ostrzyżoną głową. Miał na sobie szaraczkową Polską czamarę, ściśniętą u pasa na haftki, i zamkniętą u szyi sznurkami w kutasy. Całą uwagę zwracał na szachownicę, a jego ułożenie bez przymusu i strój niewytworny, kazały się domyślać, iż to być musiał częsty gość domu, używający praw nietylko poufałej przyjaźni, ale i blizkiego pokrewieństwa.

Trzecim świadkiem walki szachowej, był męzczyzna w długiej czarnej szacie zdradzającej w nim charakter duchowny. Stał z założonemi rękami, obrócony tyłem do balustrady a przodem do stolika, przypatrując się grze z owem zajęciem, z jakiem zwykle asystują ulubionym rozrywkom osoby, którym poważniejsze powołanie, niepozwala oddawać im się ze zbyt wielką namiętnością.

W przeciwnym końcu terasy po prawej stronie wejścia, na szerokiem krześle z czarnego dębowego drzewa, zielonym aksamitem wybitem z wygodnemi poręczami i Wysokiem tylnem oparciem, siedziała dojrzalszego wieku niewiasta, z głową nachyloną nad krosnami, zatrudniona kanwową robotą, przeznaczoną zapewne na dar pobożny do jakiego kościoła. Po srebrnych i złotych kłębkach oraz stósach jedwabiu przecudownej barwy, leżących u jej nóg w koszyku, poznać można było, że chciała wykonać swą pracę z wielką ozdobą i staraniem. Strój jej był również czarny, ale nie bez elegancyi i ściśle zastósowany do ówczesnej mody; na głowie miała wysoką pudrowaną fryzurę, zasłonioną z tyłu czarnym krepowym welonem. Twarz jej smętna, przypominająca rysy dziewicy o której wspomnieliśmy wyżej, nosiła jeszcze ślady dawnych wdzięków, ale razem i głęboki wyraz, często doznawanych smutków. Cała zajęta igiełką, toczyła cichą rozmowę z drugą jeszcze poważniejszą niewiastą, siedzącą obok niej przy kołowrotku misternej tokarskiej roboty. Ta ostatnia wyglądała z postaci raczej na zakonnicę niż na światową osobę. Ubiór miała czarny z grubej tkanki; na głowie biały kornet z szerokiem garnirowaniem, okulary bez drążków na nosie i różaniec z pękiem medalików u pasa. Blade jej lica zorane siedmdziesiatkiem lat, okrywał wyraz owej zimnej obojętności, z jaką osoby sędziwe znoszą gorycze życia, nie tyle z braku czułości, jak raczej, że ich myśl, zaglądając częściej do lepszego świata, łatwiej się godzi z wyrokami niebios.

Po żałobnym stroju niewiast i posępnych twarzach całego towarzystwa, domyślić się można było, iż je świeżo dotknęła bolesna jakaś strata, z politycznem ich położeniem związku niemająca. Jakoż czytelnik świadomy składu rodziny Leszczyńskich, niedorachował się już zapewne jednej osoby.

— Strzeż się Marychno — rzekł poważny mężczyzna grający w szachy, puszczając szerokie kłęby dymu z tureckiego cybucha — niewysuwaj się z tą wieżą, bo ci w dwóch cugach zabiorę królowę.

— Ach daruj ojcze — odpowiedziała Marya, mile się uśmiechając i wpatrując w grę z pomięszaniem zdradzającem jej brak wprawy — jeszczem nieodjęła ręki od wieży.

— Coś mi panna w zamysłach — ponowił Leszczyński, bo czytelnik odgadł już zapewne jego osobę.

— Myślę o moich różach, które wnet podlać potrzeba i o mojej wisience którą własną zasadziłam ręką.

— Zapewne się ugina pod ciężarem owoców ! — rzekł ironicznie Leszczyński.

— Żartuj sobie ojcze, zobaczysz jak mi się hojnie za moje starania wywdzięczy... Cobym też ja za to dała, żebym cię choć raz w życiu zamatować mogła. A wuj patrzy i nic mnie nieostrzega — dodała z żartobliwym wyrzutem, odwracając głowę do siedzącego obok siebie, drugiego mężczyzny.

— Trudna to sprawa Królewno, z takim mistrzem! — odezwał się wuj Tarło — Królowi Stanisławowi niełatwo dać mata!

— Czy i Wojewodzie Michał dworuje? — ponowił Stanisław, niby dotknięty zbyt pochlebną alluzyą — ktoby się był tego spodziewał?

— Niezwykłem mawiać czego niemyślę, — odparł sucho Tarło, jakby urażony przymówką — dworacy w kraju, ja tutaj...

Niedał mu skończyć Stanisław i podając rękę, zawołał z uprzejmym uśmiechem:

— To żart Mości Michale! Wszakżem już nieraz powiedział Waszeci, że nieumiesz dworować jak tylko nieszczęściu. — Potem, zwracając mowę do innego przedmiotu, zapytał donośniejszym głosem: — A cóż moje dzieci, jakże będzie z jutrem? jutro święto Wniebowzięcia Najświętszej Panny; wszakże jedziem na nabożeństwo do Gräfinthal?

— Oj nie! kochany mężu! — odezwała się. siedząca przy krosnach matrona — umyśliłyśmy, tym razem, pomodlić się na grobie naszej Anusi, wszakże to niema jeszcze trzech miesięcy (10)! ... — Tu grad łez spuścił się z jej jagód i mówić dłużej nie mogła.

— To dobrze moje dzieci, — rzekł znowu Stanisław — ale wiecie jaki uczyniłem ślub. Niezwykłem pomijać żadnego święta Boga - rodzicy, żebym niejechał do jakiego miejsca, jej szczególnie poświęconego. Od czasu jak tu jestem, odwiedzam co rok jej cudowny obraz w Gräfinthal; muszę więc jechać i jutro, bo niewypada zawodzić poczciwych Wilhelmitów (11). Przeor rachuje na moje przybycie: pisał mi, że będzie na mnie czekał z nabożeństwem. A więc najlepiej tak zróbmy: wy zostańcie, a ja pojadę. Potrafię i tam westchnąć za moim aniołem!

— Byleś tylko nie sam jechał, kochany ojcze! — zawołała Marya błagalnym głosem, całując go w rękę.

— Ty zawsze masz jakieś dziwne obawy, moja pociecho. Wszakże to tylko pół czwartej milki!

— Nie dziwuj się temu kochany Ojcze. Pierwszym głosem, który usłyszały moje uszy na tym świecie, był głos ścigających mnie nieprzyjaciół; dziecinne lata spędziłam na samych trwogach i tęsknotach; mam prawo być niespokojną. Niepamiętam ja dnia kiedy mię mamka zapomniała w żłobie, ale pamiętam, krzyki szukających nas w Poznaniu Kozaków (12); trzeba mi wybaczyć, iż daję wiarę złowieszczym przeczuciom. A przytem czyż niewiesz ile to teraz złych ludzi snuje się po drogach? Ależ bo teraz tyle złych ludzi na świecie! Zawsze truchleję ile razy puszczasz się w podróż. Dziś naprzykład, śniło mi się o owym balwierzu, który ci chciał odjąć życie w Wrocławiu (13), i owem porwaniu Królewiczów Sobieskich pod Oławą. Wypadki te, acz tak dawne, nieprzestają tkwić mi w pamięci.

Ledwie to wyrzekła stanął we drzwiach hajduk, w żółtym kaftanie, czarnych szarawarach, czerwonych butach, z ogoloną głową i długim na jej szczycie szeleźcem, zapytując: czy może wnijść Generał Poniatowski?

— Prosić! — odpowiedział Leszczyński.

Brzęk ostróg na marmurowej posadzce przyległej sali, oznajmił gościa postępującego spiesznym krokiem. Był to mąż średniego wieku, śmiałej i rycerskiej postawy. Miał na sobie ubiór Pułkownika gwardyi Szwedzkiej ze znakami Adjutanta, jakoto: mundur niebieski z żółtemi wyłogami i srebrnemi brandeburami, pas żółty skórzany spięty zprzodu na klamrę, spodnie takież, bóty ciemnożółte jelenie, zachodzące aż po wyżej kolan i u góry szerokie, szpadę z srebrnym felcechem zawieszoną z tyłu z ukosa. Na jego szyi błyszczał portret Karola XII. w drogie kamienie oprawny. W jednej ręce trzymał trójgraniasty kapelusz, obszyty srebrnym galonkiem i białym plumażem, w drugiej pęk listów. Wchodząc, skłonił się z uszanowaniem lecz niebardzo rad temu, że tak liczne zastał towarzystwo.

— Coś mi znowu przynosisz stos pieczęci Generale — rzekł Stanisław, nieodrywając niemal oka z szachownicy — będzie znowu co czytać nieprawdaż? choć się już teraz niespodziewani nic tak dalece ważnego.

— Tak jest Miłościwy Panie. Poczty zaległy były od kilku tygodni; zebrało się ich sporo; na raz odebrałem i ja ich niemało.

— Co tam nowego z Polski kochany Generale? — Zapytała Katarzyna Leszczyńska, bo nią była matrona krosnami się bawiąca — czy Król August dużo wyprowadził Saskiego wojska do domu?

Poniatowskiemu w niesmak poszło to zapytanie; przewidział bowiem, że się zanosi na długą pagodankę i że nieprędko znajdzie sposobność zwierzenia się tajemnie Stanisławowi z ważną nowiną z którą przyszedł. Niezdradzając jednak swej niecierpliwości, odpowiedział:

— Niespełna 8,000 głów Mościa Królowo, niedorachował się do czternastu tysięcy. Już dziś, prócz 1,500 gwardyi, niemasz w Polsce ani jednej nogi Saskiej.

— Spodziewam się iż panowie Konfederaci muszą być kontenci że dokazali swego.

— Alboż u nas kiedy będą kontenci Mościa Królowo; ogień zaledwo przyduszony, znowu tleć zaczyna.

— A to z jakiej przyczyny?

— Już to najprzód wielu zawołanych krzykaczy i stronników kochanego niepozwalam niemoże tego strawić, że się sejm odbył, niesłychanym w dziejach Polskich przykładem, bez żadnych oracyi i że trwał tylko siedm godzin. Nazywają go niemym i truchleją na wpływ mody Saskiej (14).

— A któż im winien? czemuż się tak upierali przy Sasie. Chcieli Sasa, mają go!

— W wojsku wielki także clamantes. Zwinięte chorągwie, przywykłe od tylu lat do ustawicznych bojów, rozchodzą się na wszystkie strony szukać służby i chleba. Wielu nawet poszło do Turcyi pod znaki Sułtana; gotowi zaprzeć się imienia chrześcian (15).

— I tejże to jeszcze hańby doczekała się nasza Polska! — zawołała załamując ręce matka Leszczyńskiego, owa sędziwa niewiasta którąśmy widzieli wrzecionem zajętą.

— Nietroszcz się jeszcze Wojewodzino — ponowił Poniatowski — przeciął im drogę na Węgrach Cesarz Niemiecki i posłał ich na galery.

— Dobrze im tak bezbożnikom.

— Między większemi panami rozpacz, że skasowano na wieki rajtarye i zamieniono je w dragonje, dla niesłusznych przywilejów i kosztu. Niejednemu panu choręgiew rajtarska więcej czyniła intraty niż wieś. Żołnierz acz nie szlachcic, nigdy z konia zsiadać niechciał; o budowaniu mostów albo naprawianiu dróg, niedał sobie i słowa powiedzieć; odpowiadać przed krygsrechtem wraz z dragonją i infanteryą miał sobie za wstyd. Donosi mi jeden z moich krewnych, że niejaki Franciszek Modrzewski, Pułkownik rajtaryi regimentu Hetmana Koronnego, człowiek znacznej fortuny, strzelił sobie w łeb z rozpaczy (16).

— Ależ przynajmniej — przerwała Królowa — muszą być radzi, że od dziś dnia będą mieć stałe i regularne wojsko, i to nie Saskie ale narodowe.

— I na to złem okiem patrzą, Mościa Królowo, bo pan Hetman Sieniawski ustąpił komendy nad tem wojskiem Flemingowi, pod pozorem iż to czyni z przywiązania do Rzplitej gdyż inaczej wojska Saskie niewyszły by z Polski. Ale łatwo zgadnąć, co się pod tem święci; pan Hetman chce tym sposobem z jednej strony wcisnąć się w łaskę Króla Augusta, z drugiej pobudzić szlachtę do nowych przeciw niemu rozruchów i za ich pomocą odzyskać władzę, którą tegoroczny sejm wszystkim Hetmanom tak surowo określił. Wiadomo, że im zostawiono tylko szablę i komendę, ale ich pozbawiono zupełnie dyspozycyi zasług hibern i konsystencyi. Nawet na elekcyach królewskich pokazywać się niebędą mogli. Fleming z ochotą przyjął to namiestnictwo, bo odtąd do rąk jego wpływać będą wszelkie z wojska pożytki. Już regimentów nie trzyma w komplecie, zabierając sobie pieniądze z decessów na lenungi, barwy i rynsztunki; stopnie oficerskie obsadza Sasami, bo to jest wojsko złożone z pułków po większej części cudzoziemskiego autoramentu i jedyna dobra reforma, jaką zaprowadził pan Hetman Sieniawski, tojest komenda w języku Polskim, pójdzie zapewne w niwecz. Nietylko oficerów ale i wszelkie potrzeby wojska jakoto: konie, broń, amunicyę, ciągnie Fleming z Saxonyi i łokcia płótna niekupuje w Polsce (17).

— Takim sposobem niewiele zyskała szlachta na wydaleniu wojsk Saskich.

— Nic wcale, sami żołnierze niezwą się już ludźmi Rzplitej, ale królewskimi; niesłuchają Hetmana ale Fleminga. Z naszym narodem mało dokazać można przymusem, ale wiele zręcznością i podstępem.. Król August poosadzał nimi Elbląg, Malborg, Toruń, Poznań, Kamieniec tak, że niby ustąpiwszy z Polski, wszystkie najważniejsze Rplitej twierdze ma znowu w swoim ręku (18).

— Inaczej być u nas niemoże — rzekł z westchnieniem Stanisław — tu się pisze tu się maże. — Czy Waszeć rozumiesz, że Król August lub Fleming będą teraz uważali na krzyki szlachty?

— Zapewnie że nie; to też Hetmanowie dali sobie słowo, żeby rwać Sejmy dopóty, dopóki im komenda wojska zwróconą niezostanie, jak to już uczynił Hetman Pociej przed trzema laty.

— A więc dla dokuczenia Królowi będą się mścić nierządem na całej Rzplitej! Panie, zlituj się nad tem zaślepieniem narodu! Jakkolwiek mi nadokuczali panowie bracia, przebaczam im, boć przynajmniej z ustąpieniem wojsk Saskich i Moskiewskich będzie jaki taki pokój i biedny lud, którego płacze i skargi przez lat tyle przebijały niebiosa, na chwilę odetchnie. —

— Serce się kraje — prowadził dalej Poniatowski — czytając listy, malujące obraz dzisiejszego stanu naszej ojczyzny. Tysiące zamków, lub dworów szlacheckich bez drzwi i okien, w miejscu chat chłopskich osmolone zgliszcza, po miastach gruzy; wszystkie niemal pola leżą odłogiem, lud wiejski żywi się korzeniami po lasach; szlachta zrujnowana do szczętu; ostatnie klejnoty, ostatnie miliony złota które pochowała po twierdzach utonęły jak w morzu, stawszy się łupem tego lub owego żołnierza. Dziś szlachcic, mający trzy wioski, oddaje trzecią na podatki. Polska za lat sto niewydźwignie się z tego zniszczenia! —

— A ze Szwecyi niema jakich listów? — zapytał Stanisław ciągle zajęty szachownicą.

— Jest. Wexel ministra finansów na 6,000 talarów; proszą o poczekanie reszty, bo w skarbie niema ani grosza.

— Sześć tysięcy na rachunek stu tysięcy! cóż robić trzeba i to przyjąć. Zasilże teraz Generale tych nieboraków.

— Dziś przybyło ich znowu trzech z torbami na plecach i prawie bez butów. Powiadają, że służyli w chorągwi pancernej Wdy Kijowskiego, Potockiego; że byli w Benderze, że bronili króla Karola XII. w czasie attaku Janczarów na Warnicę, ale Urbanowicz wcale ich sobie nieprzypomina. Dotąd bawili, jak utrzymują, na Wołoszczyznie a posłyszawszy, że Król Karol wylądował znowu w 50,000 wojska do Pomeranii i że Francya trzyma już dla nas 100,000 wojska w pogotowiu, pomiędzy któremi znajdować się już ma 50 chorągwi Polskich na żołdzie Francuzkim nad Renem, przedarli się o proszonym chlebie przez kraje Cesarskie i ofiarują swe służby WKMości.

— Wybijże im z głowy Generale te banialuki. Nakarm ich, odziej i daj na drogę, jako i wszystkim innym. Niech się niewałęsają i wracają do kraju. Włóczyć się bez celu, i żyć z jałmużny, nie z pracy, jestto szarzać imie Polskie. A mają jeszcze zdrowe nogi i ręce. Ojczyzna potrzebuje teraz więcej rąk do roli niż do oręża; potrafi ona każdego z swych synów wyżywić; jej chleb smaczniejszy niż tułacki, a nawet i nam samym będą tam użyteczniejsi niż tutaj. A o Baronie Görtzu niemasz tam jakich wiadomości?

— W tych dniach już będzie puszczony na wolność, Najjaśniejszy Panie.

— Ale bo też to rzecz niesłychana — odezwała się z wyrazem zgrozy, Królowa Leszczyńska — aresztować pierwszego ministra Króla Karola! bez żadnej przyczyny i tylko na żądanie obce! Ktoby się był tego od Stanów Holenderskich spodziewał! Wszakże to rząd wolny, a przynajmniej chce uchodzić za wolny; wszakże sam tak krwawo wolności się dokupił! Nie, taka zdrada niema nazwiska. Urągają biednemu Królowi Karolowi dla tego że w nieszczęściu! przed ośmiu laty o takim postępku aniby pomysleć nieśmieli!

— Tak to moja Kasiu — przerwał Leszczyński — przysłowie mówi: na pochyłe drzewo to i kozy skaczą.

— Baron Görtz — ciągnął dalej Poniatowski — będzie winien swą wolność wstawieniu się Księcia Orleanu, Regenta Francyi; ta też to jedyna łaska, której się od Burbonów spodziewać możemy. Książe Regent ani chce słyszeć o koalicyi z Carem Moskwy i Hiszpanią przeciwko Królowi Augustowi, Cesarzowi Niemieckiemu i Anglji; zupełnie mu nie do smaku ta odmiana polityki północnej. On o niczem innem nie marzy, jak tylko o Hiszpanji; jej się jedynie obawia. W Hiszpanji panuje Bourbon Filip V, niegdyś Książe d'Artois. Filip V. przewiduje jak wszyscy, że tron Francyi może być wnet osierocony, zdrowie bowiem młodego Ludwika XV. jest bardzo wątłe; żal mu się więc robi Korony Francuzkiej, której odstąpił, i radby do niej powrócić. Kardynał Alberoni zachęca go w tych zamysłach; zawierają w tym celu potajemne alianse, sieją intrygi, a to wszystko wtrąca we wściekłość Księcia Orleanu. Po Ludwiku XV. on ma najpierwsze prawo do korony. Nietylko więc niechce się łączyć z Hiszpanią przeciwko Anglji, ale nawet ciągnie Anglią przeciwko Hiszpanji, zupełnie naodwrót polityce Ludwika XIV. Tym sposobem psuje nasze plany. Dlatego jednak Baron Görtz nieporzuci olbrzymiego pomysłu, nad którym się świat cały zadziwi. Jego doświadczona zdolność, wsparta nieograniczonem zaufaniem Króla Karola, każe się spodziewać że swego dokaże. W miesiącu Maju widział on się osobiście z Carem Moskwy w Paryżu, i dwie konferencye więcej mu przyniosły pożytku, niż rozwlekłe rokowania przez posły (19).

— Ale, ale, co też mówią o pobycie Cara Moskiewskiego w Paryżu? — przerwała Katarzyna Leszczyńska. — Wszak już podobno ztamtąd od kilku tygodni wyjechał? Musieliż za nim biegać i oglądać go od stóp do głów Paryżanie, i Paryżanki! boć taka nowość nie tak często się im przytrafia. Jestem pewna że l'ours du Nord zamienił się na lion du jour.

— Doszło mnie kilka nowych szczegółów o pobycie Cara Piotra Aleksiewicza w Paryżu, których Królestwu Ichmości chętnie udzielę. Już to najprzód wiadomo że Książe Regent nie był bardzo rad tym odwiedzinom, ale inaczej niemógł uczynić. Nieboszczyk Król Ludwik XIV. zrujnowany wojną sukcessyjną, umiał się wymawiać starganem zdrowiem od przyjęcia tak dostojnego gościa, niemogąc mu okazać czci i pompy wedle swego zwyczaju i gustu. Księciu Regentowi nie służyły te wymówki, ile że poseł Carski w Paryżu, Kurakin, donosząc o życzeniu Cara, doniósł zarazem i o jego wyjeździe. Wysłano więc po niego telegi dworskie aż do granicy, a Marszałek de Tessé wprowadził go z wszelkiemi honorami do Paryża. Niechciał mieszkać w Luwrze, znajdując go za pięknym; umieszczono go więc w pałacu Lesdiguieres, niedaleko arsenału. Zaledwie przybył, oświadczył zaraz, że niewyjdzie z domu dopóki go nieodwiedzi młody Król Francuzki. Księcia Regenta zbył bardzo krótko, pamiętając zawsze na to, że mu jako panującemu pierwszy krok należy. Na głęboki ukłon Regenta, odpowiedział tylko lekkiem skinieniem głowy. Ale siedmioletniego Króla Ludwika mało nieudusił z radości, wziąwszy go na ramiona i naściskawszy się go do woli. Dla tego dziecięcia takie miał uszanowanie, że oddając mu nawzajem wizytę, wyskoczył jaknajspieszniej z karety, żeby mu niepozwolić zbliżenia się do niej, i porwawszy go na ręce w przysionku, poniósł go aż na pierwsze piętro wciąż całując i ściskając.

W przyjmowaniu innych osób dworskich, które, jak łatwo zgadnąć, hurmem cisnęły się do niego, niewiele robił ceremonji. Najczęściej je zbywał jednem słowem, lub jednem poruszeniem ręki. Ale za to z niezmierną ciekawością zwiedzał zakłady publiczne, jakoto: Gobeliny, obserwatoryum astronomiczne, ogród botaniczny, dom inwalidów, mennicę i t.p. Dyamentów i złotych koron wcale niebył ciekawy. Lubił także zaglądać do magazynów, lub rozmawiać z cieślami, których napotkał przy robocie. We wszystkiem okazywał wielki podziw dla Francyi. Gdy mu pokazano pomnik Kardynała Richelieu, ucałował statuę, mówiąc: «Takiemu człowiekowi dałbym połowę mego Państwa za to tylko, żeby mnie nauczył rządzić resztą.»

— Czy też odwiedził Panią Maintenon? zapytała Królowa.

— Odwiedził ale w równie dziwny sposób. Pojechał do St. Cyr z Kurakinem, zameldował się, i pomimo że mu fraucymer odpowiedział, iż Pani Maintenon leży w łóżku, przedarł się gwałtem do jej sypialni, poodsłaniał firanki, przypatrywał jej się z pięć minut i potem nierzekłszy ani słowa odszedł.

— Ciekawam jakie też prowadził życie, jak się ubierał?

— Co dzień kosztem Księcia Regenta zastawiano mu stół na 40 osób, ale niechciał sypiać na innem łóżku, jak na swojem obozowem żelaznem. Karety dworskie stały ustawicznie przed pałacem na jego usługi, a jeżeli przypadkiem jakiej nie zastał, siadał do pierwszej lepszej, choćby należącej do jakiej osoby, która przyjechała do niego z wizytą. Nosił się nader skromnie, najczęściej w zielonym barakanowym mundurze, przepasanym szerokim skórzanym pasem ze szpadą. Perukę nosił krótką, okrągłą, bez pudru, własnej niemal roboty. Gdy mu bowiem perukarz przyniósł perukę zwyczajną, znalazł ją za długą, pochwycił za nożyce i obciął ją sobie wedle własnego gustu.

— Cóż Francuzi mówią na to dziwaczne postępowanie?

— Uszczęśliwieni, Mościa Królowo! ich bawi wszystko co niezwyczajne! Powiadają, że wolno dziwaczyć Monarsze, przywykłemu do ślepego posłuszeństwa poddanych. Ale, jak to zawsze bywa we Francyi, ciekawość i nowość prędko się zużyły. Przez pierwsze cztery tygodnie cały Paryż niczem nie był zajęty, jak Carem Piotrem; przez cztery drugie zajmował tylko niektórych, a dzisiaj nikt już o nim ani wspomina (20). Wracając się jednak do przedmiotu, muszę i o tem zapewnić, że Car Piotr wśród roztargnień potocznych, niezapominał i o wielkich interesach swego Państwa. Baronowi Görtz nieprzestawał dawać zapewnienia, że zawsze stoi przy danem słowie, że zawsze żałuje, iż pomagał Saskiemu Elektorowi do wydarcia tronu Waszej Królewskiej Mości, i radby ten błąd naprawił. Widzi, że go sprzymierzeńcy oszukali, że mu dziś niechcą dopuścic ani piędzi ziemi w Rzeszy Niemieckiej. Szwecya chce mu ustąpić dobrowolnie Jnflant, już i tak dla niej straconych i innych prowincyi nadbaltyckich, wystawia mu korzyści z oswobodzenia Bałtyku od Duńczyków i z wydarcia północnego handlu Anglikom. Piotr słucha tych rad z nadzwyczajnem upodobaniem i już poprzysiągł, że umrze ze sławą mściciela trzech niesłusznie ukrzywdzonych Monarchów, jakoto: że przywróci koronę Polską Waszej Królewskiej Mości, koronę Angielską Jakubowi Stuartowi, i Holsztyn przyszłemu swemu zięciowi, księciu Holsztyńskiemu.

— Wszystko to podobno musztarda po obiedzie — odezwała się matka Stanisława — na mój kobiecy rozum, trzeba było przyjąć propozycye Cara, jakie czynił po pokoju Altranstedskim w pierwszym swoim gniewie na Króla Augusta, za odstąpienie od ligi i zawarcie, bez jego wiedzy, haniebnego traktatu. Wszystkoby się w ówczas udało! Pamiętam ile sobie zadawał pracy brat mój Wojewoda Ruski (Jabłonowski) i pani Hetmanowa Sieniawska, niepłytkiego rozumu kobieta (21), namawiając Króla Karola, aby podał rękę Carowi, przyjął dobrowolnie część Inflant, i tron Polski tobie, Królu Stanisławie, raz na zawsze zabezpieczył. Ale duma Króla Karola, upojonego powodzeniem, na żadną zgodę skłonić się niedała. Pogardził najkorzystniejszemi propozycyami, chciało mu się detronizować samego Cara w Moskwie!...czy to nie szaleństwo (22)! Tak to Bóg karci hardość ludzką! z Moskwą było trzymać, z Moskwą, kiedy się dobra zdarzała okazya. Teraz już nie czas.

— A gdzie się też podziewa pretendent? — czy niewiesz Generale? — przerwał Stanisław.

— Jakub Stuart, inaczej kawaler St. Georges?

— Tak jest.

— «Bis venit, vidit, non vicit, flensque recessit» oto są słowa, któremi Anglicy wyszydzili jego nieszczęśliwą wyprawę do Szkocyi (23). Wypędzony przez Księcia Regenta z Awenionu, bawi dziś spokojnie w Rzymie. Przyjęcie, jakiego doznał u Ojca Świętego, osłodziło mu dotychczasowe niepowodzenia i znoje. Namiestnik Chrystusowy, niezważa na gniewy monarchów, u których to tylko poważania godne co się uda; oddaje mu głośno cześć monarchiczną, uznaje go za Króla Wielkiej Brytanji, każe go czcić, jako najwytrwalszego obrońcę wiary. Na audyencyach udziela mu taboretu; a niedawno darował mu pałac i wyznaczył na utrzymanie 50,000 szkudów rocznego dochodu.

— A jego małżeństwo z Sobieską jak tam idzie? — zapytała Katarzyna Leszczyńska?

— Zdaje się że rzecz przyjdzie do skutku, byleby na to zezwolił brat cioteczny panny młodej, a siostrzeniec jej ojca Królewicza Jakuba, Cesarz Niemiecki. Ten może będzie się wahał , bo się wiąże ścisłem przymierzem z dzisiejszym Królem Angielskim, Jerzym Hanowerskim. Sobiescy mieszkają w jego państwach, ma więc nad nimi władzę. Donoszą mi jednak że Jakobici coraz się więcej snują na dworze Olawskim (24).

— Kawaler St. Georges — przerwał Tarło — potrzebuje pieniędzy, wie gdzie trafić.

— Jeżeli się powiedzie to małżeństwo — dodał Stanisław Leszczyński — to powiem, że nasz Król Jan III. miał dobry instynkt, nazywając syna swego Jakubem i obierając mu za chrzesną matkę, Królowę Angielską. Jakobici cisną się naturalnie do Jakuba; w miejsce tronu Polskiego, pocieszą może Sobieskich tronem Angielskim; w miejsce orła i pogoni dadzą im lwa. A mogli mieć orła i pogoń, gdyby tylko chcieli) Com ja się to naprosił nieboszczyka królewicza Alexandra, aby przyjął protekcyą króla Karola XII. i podał się na tron, po zdetronizowanym Auguście! Byłby dziś tron Polski w ręku jego rodziny. Polska lubi wracać do potomstwa dawnych Królów. Ale wziął go jakiś skrupuł dla uwięzionego brata Jakuba; a teraz wykluczeni są wszyscy. Mnie zostawili ten ciężar; zaprawdę, niemam im za co dziękować!

— Oj prawda, prawda! — westchnęła matka Stanisława — niebyłyby poszły z dymem Rydzyna i Leszno! Wyrzucałam i ja mu jego skrupuły w Wilanowie, kiedy mnie pocieszał po zniewadze jaką mi wyrządzili Szwedzi, niechcąc mi dopuścić pierwszego miejsca, w czasie koronacyi Waszeci, Mości Stanisławie.

— Trudno im mieć za złe. kochana matko

— odrzekł Stanisław — kiedy taka na wszystkich dworach etykieta.

— Waszeć na wszystko filozof. Ja sobie ubliżać niepozwoliłam; królewicz Alexander był jednego ze mną zdania.

— Matka wszakże Króla Michała Korybuta przyjęła u stołu miejsce niżej ambasadorów.

— Tem gorzej dla niej.

— Kochana matko, gdyby tylko szło o mnie, byłbym ci był ustąpił jak najchętniej własnego miejsca. Ale zapomnijmy już o tem; my ceremoniałów dworskich niezmienim (25).

— Która to z trzech sióstr Sobieskich, ma iść za pretendenta? — przerwała Marya, obzierając się na matkę (26).

— Klemensia, moja duszo — odpowiedziała matka — podobno wybrał sobie najmłodszą; ale rozumiem, że jeszcze z rok albo ze dwa poczekają. Wszakże to ona zaledwie półtora roku starsza od ciebie. Tyś się rodziła, jakoś w pół roku po śmierci dziada twego Podskarbiego Rafała (1703), a ona, pamiętam że już miała wtenczas z ośmnaście miesięcy.

— Ja słyszałam że niechce iść za mąż i że ma wokacyą do klasztoru.

— A ja słyszałem wcale co innego — ozwał się Stanisław z udanem westchnieniem i uśmiechając się do żony — ja słyszałem, że Cesarz Niemiecki chce ją wydać za kogoś z Rastadu (27). Cóż ty na to moja Marychno?

Żona Leszczyńskiego ruszyła nieznacznie ramionami, jakby wyrzucając mężowi złośliwe prześladowanie córki, a Marya, spuściwszy jeszcze niżej głowę na szachownicę, by ukryć mocny rumieniec, rzekła z uśmiechem:

— Nielitościwy jesteś mój Ojcze, cóż mi tam do tego?

— Ale ów rumieńczyk — dodał znowu Stanisław kołysając głową.

— Pobożność tej dziewicy — przerwała poważnie matka, odnawiając mowę o Sobieskiej — będzie jej w przyszłem życiu bardzo potrzebną, bo podobno Jegomość Pan Pretendent wielki bałamut.

— A co gorsza, chce wychowywać dzieci w religji protestanckiej! — dodała matka Stanisława.

— Tak powiadają, Mościa Królowo — odrzekł Poniatowski. — Król Jakub Stuart ma dziś w Rzymie też same myśli co i my. Czeka także na skutek rokowań Barona Görtza z Carem Moskiewskim. Car obiecuje już 80,000 wojska do Polski, na zrzucenie z tronu Augusta; 30,000 do Niemiec. Prócz tego, oddaje całą flotę przeciwko Anglji, pod rozkazy Króla Karola. Tymczasem i Król Karol ze zwej strony niezasypia. Piszą mi ze Szwecyi, że nowa armia, doskonale wyćwiczona, wynosi już 35,000 głów. Narzekają tylko na wielki brak pieniędzy. Naród szemrze na podwyższenie wartości monety i krom niezachwianego przywiązania do swego Króla, truchleje na samo wspomnienie nowych wojen. Już mu się, niestety! uprzykrzyły ustawiczne boje, za które tak ciężko pokutuje. Duchowieństwo zniewolone po raz pierwszy do podatków, sarka głośno na pogwałcenie swych przywilejów i na uszczerbek służby bożej.

— Już to jego taki obyczaj — odezwała się znowu matka Leszczyńskiego — pięknie się obchodził z naszemi kościołami w Polsce! darujcie mi Waszmość, że ja stara, tych wszystkich mądrych planów nie bardzo pojmuję, kiedy się już rzeczy tak powikłały. Nadzieje w pomocy Turka były daleko pewniejsze, a w cóż się obróciły? Może się mylę, ale Pan Bóg niemoże błogosławić zamiarom Króla, który się bawi z psami w kościele (28) i obdziera duchowieństwo; nieprawdaż ojcze Radomiński?

Kapłan który dotąd w milczeniu słuchał rozmowy, odpowiedział z uszanowaniem:

— Jaśnie Wielmożna Wojewodzino, nienależy nam zgłębiać skrytych wyroków boskich. Opatrzność obiera częstokroć narzędzia, które wedle naszych rachub, zdawałyby nam się, do jej widoków wcale niewłaściwe.

— Kochana matko — przerwał Leszczyński, z tem pobłażaniem, z jakiem odpowiada zwykle doświadczony mąż stanu ha zdania niewieście — sąd Wasz o Królu Karolu, cokolwiek za surowy. Jego dzisiejsza obojętność ku wierze jest rzeczą zupełnie nową. Czyż niepamiętacie jak niegdyś zadziwiał wszystkich swą pobożnością. Czyż niepostawił przed ośmią laty kościoła świętemu Karolowi w Dwumostach (29)?

— Sobie postawił nie świętemu Karolowi; właśnie też oni wierzą w świętych.

— Ostygł może ku Bogu po ostatnich klęskach, przypisując niełasce opatrzności, co było skutkiem jego własnej nieprzezorności i zbytniego zaufania w szczęśliwą gwiazdę. Jest to zawsze rzecz naganna, przecież mam w Bogu nadzieję, że tylko przemijająca. Owa ognista dusza niełatwo się nagina do pokory w przeciwnnściach; ale grunt jej poczciwy i skoro przeminie gorączka, wróci do przykładnych obyczajów, które niejako wyssał z mlekiem.

— Już to tam krzywa wiara zawsze prowadzi do niewiary — odrzekła matka — niewyrzucam ja mu tak dalece, że luter, kiedy się takim urodził i proszę codziennie Boga, żeby go nawrócił, ale potępiam bezbożną płochosć. Zresztą, kiedyśmy już poświęcili fortunę, w zamian za przytułek jaki nam daje, niech się dzieje wola Boża.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej