Adam Staszczyk

KOŚCIUSZKO W PETERSBURGU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

Scena Pierwsza.

Scena Druga.

Scena Trzecia.

Scena Czwarta.

Scena Piąta.

Scena Szósta.

Scena Siódma.

Scena Ósma.

SCENA DZIEWIĄTA.

Scena Dziesiąta.

KOŚCIUSZKO W PETERSBURGU

obraz dramatyczny na tle historycznem w jednym akcie

Staszczyk Adam

OSOBY:

PAWEŁ I, car Rosji

ALEKSANDER, W. ks., następca tronu, syn Pawia

TADEUSZ KOŚCIUSZKO

SZAMBELAN

MARKÓW, komendant więzienia Orłowa

DOKTOR MÜLLER

HELENA

DOMINGO, murzyn Kościuszki

NIEMCEWICZ, POTOCKI (Marszałek), KILIŃSKI, MOSTOWSKI, KAPOSTAS: Więźniowie

BOLECHA, ułan

WIĘŹNIOWIE — ŚWITA CESARZA

Rzecz dzieje się w Petersburgu w 1796 r.

Scena: Pokój skromnie umeblowany, w głębi w tylnej dekoracji drzwi wchodowe z lewej, z przodu sceny okno, obok tokarnia z przyborami, z prawej wejście do przyległego pokoju. W kącie z prawej stoi tapczan zwykły z poduszką lub otomanka, obok stoliczek z flaszeczkami do lekarstw. Pasyjka, parę książek, świeca w lichtarzu. Z prawej z frontu sceny stolik większy, przybory do pisania i książki, oraz kilka pism, w głębi nad otomanka lub tapczanem wisi obraz Matki Boskiej ze świecącą się lampką i gromnica za obrazem. Około stołu dwa lub trzy proste, wyścielane krzesła.

Scena Pierwsza.

DOMINGO murzyn ubrany, KOŚCIUSZKO.

DOMINGO

w surdut (krój fraka) granatowy lub czerwony, spodnie białe, wnosi na tacy filiżankę bulionu, do Kościuszki z troskliwością:

Domingo przyniósł świeży buljon... Mój pan się napije, nim lekarz z wizytą nadejdzie...

KOŚCIUSZKO

lat 49, przygnębiony i cierpiący. Ubrany w długi szary surdut ze stojąco-wykładanym kołnierzem, spodnie jasne, obcisłe z podpinkami, kamasze z klamrami, jak na znanym obrazie Stachowicza. Półleżąc na tapczanie, z głową oparta na ręku, w drugiej trzyma książkę, i zajęty czytaniem, nie zwracając uwagi na słowa Dominga, rozgoryczony mówi jak do siebie:

Kłamstwo! Więc nawet do ksiąg historycznych wkradać się zaczyna?... Któż mógł być świadkiem, że mówiłem te słowa?! Odrzuca książkę, na stolik.

DOMINGO:

Książki rozdrażniają pana jenerała, ja to dawno mówię... Buljon mam świeży...

KOŚCIUSZKO

jak przebudzony:

A to ty Domingo... postaw na stoliku...

Wpada w zadumę.

DOMINGO

nalegająco:

O nie. Domingo nie ustąpi. Pan jenerał nic nie je, nic nie pije, lekarstw nie zażywa, lekarza nie słucha; a choroba się powiększa.

Błagalnie:

Niech mój pan napije się choć trochę...

Po chwili z wyrzutem:

Domingo dla swojego pana ojczyznę porzucił. Murzyn do niewoli poszedł za swym panem, a pan jenerał na prośby sługi ratować się nie chce?...

KOŚCIUSZKO:

Daj.

Bierze filiżankę od Dominga i upija trochę, poczem stawia na stoliku.

DOMINGO

uradowany:

Tak... tak... to lepsze jak książki... Pan mój będzie zdrowym... Pan jenerał oswobodził nas czarnych niewolników w Ameryce, a pana mojego oswobodzi Bóg!...

Za sceną słychać ponure dzwonienie.

KOŚCIUSZKO

nadsłuchując, podnosi się:

Słyszysz te ponure dzwony?! Już drugi raz dziś się powtarzają.

DOMINGO:

Słyszę. Ale niech pan jenerał nie wstaje. Doktor kazał leżeć...

KOŚCIUSZKO

jak do siebie:

Od dwóch lat, jak nas więżą w Petersburgu, dzwonów tych nie słyszałem jeszcze. Musiało się stać coś niezwykłego.

DOMINGO

obojętnie:

Pewnie jakie święto... U moskali niema rzeczy niezwykłych. Zabijają kogo, dzwonią. Ograbią? dzwonią. Raczy się kto narodzić? dzwonią. Raczy kto umrzeć? dzwonią. I dzwonią dla tego, że dzwonią... To naród dziki. panie jenerale.

KOŚCIUSZKO

przechadza się zaniepokojony:

Może to dzwony przygrywają prowadzonym na śmierć Polakom, lub ogłaszają triumf nowej zdobyczy...

Do Dominga:

Zapytaj żołnierza na straży.

DOMINGO

idzie ku drzwiom, uchyla je i wraca:

A, zapomniałem powiedzieć, że i tu straży niema...

KOŚCIUSZKO

zadziwiony:

Niema? niema?... co to może znaczyć?!...

DOMINGO:

Święto zapewne mają... Idąc tu korytarzem, widziałem, jak się wszyscy rozbiegali, łączyli w gromadki, coś szeptali, niektórzy byli już pijani, i weseli, i zapłakani, ale co mnie to obchodziło, niech tylko pan jenerał zdrów będzie...

Dzwony milkną.

KOŚCIUSZKO:

To dziwne... niezrozumiałe...

Za sceną słychać ciężkie stąpanie.

DOMINGO:

Żołnierz na stanowisko już wrócił.

Zbliża się do uchylonych drzwi:

Tak to Wasili... troszkę podcięty... coś mruczy do siebie, oparty o ścianę... A! Lekarz nadchodzi, panie jenerale... ale nie sam.

Wpatrując się z coraz większą ciekawością:

obok idzie jakiś młody żołnierz... Ach! Jaki ten żołnierz piękny, a podobny... gdyby nie ten mundur...

Wraca na scenę i coś porządkuje.

Domingo przysiągłby, że to...

KOŚCIUSZKO

zaintrygowany:

Że co?... kto podobny?

DOMINGO:

Ten piękny żołnierz, który idzie z lekarzem, okropnie podobny do tej panienki z Warszawy, com jej listy nosił od pana jenerała na Długą ulicę.

KOŚCIUSZKO:

Co mówisz? Do Heleny?!

DOMINGO

zbliża się znowu:

Bardzo... jak krople wody... nawet jakiś pan z francuska ubrany, z za filaru na tego żołnierza spogląda,

wraca:

a może to ona sama? Pan jenerał zobaczy...

Wychodzi i wynosi szczotkę.

KOŚCIUSZKO:

Majaczysz, Domingo!

Jak do siebie:

Ta kobieta zginęła pod Maciejowicami, sam ją widziałem, kiedy pod gradem nieprzyjacielskich kul bez życia padła z konia.

Smutnie siada obok tapczanu tyłem, wpatrując się w małą miniaturę, którą z sobą nosił:

Ziemia ją wydarła, jak tylu walecznych... szkoda takich kwiatów... Szkoda takich bohaterów.

W zadumaniu.

DOMINGO

wraca bez szczotki:

Już idą, panie jenerale.

Na stronie:

Okropnie mi się nie podoba ten pan wystrojony, co się tak podstępnie patrzał za tym żołnierzem, jakby go szpiegował.

Widząc, że Kościuszko w zadumaniu, machnął ręką.

Scena Druga.

CIŻ, DR MÜLLER, HELENA.

DOMINGO

wpatruje się ciągle w Helenę, Müllera całuje rękę:

Dobrze, że pan doktor przyszedł. Mój pan znowu zamyślony. Tak przesiedzi nieraz całemi godzinami, o jedzeniu, o lekach zapomni, a Domingo doprosić się nie może. Niech pan doktor nastraszy pana jenerała, aby się szanował... i książki czytać zabroni...

MÜLLER

stary, lat 60 z górą, ubrany mundurowo, jak lekarz wojskowy, twarz wygolona, w ruchach, mowie i grze twarzy znać pewne zakłopotanie i bojaźliwość. Do Dominga machinalnie:

Dobrze, dobrze chłopcze.

Zwraca się do Heleny, wyjmując lancety i t. p.

DOMINGO

wpatrzony w Helenę, na stronie:

Śliczny żołnierz, ach! co za podobieństwo... Domingo musi i ją... to jest jego... nie... i ją i jego w rękę pocałować.

Całuje Helenę, polecając mimicznie doktorowi i Helenie Kościuszkę, odchodząc:

Nie... takiej rączki żaden Moskal nie ma.

Odchodzi.

MÜLLER

zbliżając się do Kościuszki:

Dzieńdobry, panie jenerale!

KOŚCIUSZKO

ocknąwszy się, nie zmieniając pozy:

Pan Müller! Dzieńdobry...

MÜLLER:

Jak dziś się spało? Lepiej?

KOŚCIUSZKO

z apatją:

Dziękuję... Słuchaj doktorze, jeżeli służba twoja tego wymaga, byś mnie odwiedzał, rób więc formę, lecz nic więcej. Ani twoje leki, ani twoja sztuka, snu i zdrowia mi nie powrócą. Rany moje tak ciężkie, że tylko Bóg jeden zagoić je może, tobie wyleczyć trudno.

MÜLLER

ogląda flaszki z lekarstwami na stoliku i do siebie:

Lekarstwa nie tknięte...

Głośno:

Jenerale, sam się zabijasz, a mnie wam do tego pomagać nie wolno.

Bada puls.

Puls słaby znowu, gorączka się wzmaga. Trzeba się zaraz do Józka położyć i zażyć lekarstwa... Przyprowadziłem felczera... on rany opatrzy...

Przegląda w pudełku różne instrumenta, z udanem zajęciem, w zakłopotaniu.

KOŚCIUSZKO

j. w.:

Rany pójdą ze mną do grobu... Jam już zgubiony. Zostawcie mnie, proszę, nie mam żyć dla kogo!

HELENA

lat 22, piękna, postać jak z marmuru, z wyrazem heroizmu i nieugiętego hartu, przebrana za felczera wojskowego, w płaszczu, uniform z czasów Katarzyny II, weszła śmiałym krokiem za Müllerem z małą szkatułką z narzędziami chirurgicznemi, które później stawia na tokarni, od chwili wejścia pilnie śledzi Kościuszkę i zbliża się do tegoż na ostatnie słowa:

Dla Ojczyzny! Temu nie wolno upadać na duchu, kogo Bóg na obrońcę narodu przeznaczył!

KOŚCIUSZKO

odwraca się nagle, z natężeniem wpatruje się w Helenę, zrywa się:

Helena!...

Powstrzymuje wybuch z powodu obecności Müllera.

HELENA:

Nie lękaj się wodzu. Doktor Müller wtajemniczony...

MÜLLER

który przez ten czas był zajęty robieniem plastra, jakby nie zwracał uwagi i nie słyszał słów pomiędzy Kościuszką i Heleną, mówi jak do siebie:

Nie mogę znaleźć noża do rozprowadzenia maści na plastrze.

Niby szuka noża:

Może żołnierz na straży lub murzyn będą mieć w przedpokoju.

Do Heleny na stronie:

Jenerałowo, na Boga! Śpiesz się.

Odchodzi w głąb.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena Trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Czwarta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Piąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Szósta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Siódma.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Ósma.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DZIEWIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena Dziesiąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej