Charles Reade

KLASZTOR I MIŁOŚĆ tom II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ LVIII

ROZDZIAŁ LIX

ROZDZIAŁ LX

ROZDZIAŁ LXI

ROZDZIAŁ LXII

ROZDZIAŁ LXIII

ROZDZIAŁ LXIV

ROZDZIAŁ LXV

ROZDZIAŁ LXVI

ROZDZIAŁ LXVII

ROZDZIAŁ LXVIII

ROZDZIAŁ LXIX

ROZDZIAŁ LXX

ROZDZIAŁ LXXI

ROZDZIAŁ LXXII

ROZDZIAŁ LXXIII

ROZDZIAŁ LXXIV

ROZDZIAŁ LXXV

ROZDZIAŁ LXXVI

Rozdział LXXVII

Rozdział LXXVIII

Rozdział LXXIX

Rozdział LXXX

Rozdział LXXXI

Rozdział LXXXII

Rozdział LXXXIII

Rozdział LXXXIV

Rozdział LXXXV

Rozdział LXXXVI

Rozdział LXXXVII

Rozdział LXXXVIII

Rozdział LXXXIX

Rozdział XC

Rozdział XCI

Rozdział XCII

Rozdział XCIII

Rozdział XCIV

Rozdział XCV

Rozdział XCVI

Rozdział XCVII

Rozdział XCVIII

Rozdział XCIX

Rozdział C

Rozdział CI

Rozdział CII

KLASZTOR I MIŁOŚĆ

Tom II

Charles Reade

ROZDZIAŁ LVIII

Gerard wynajął skromny kąt na zachodnim brzegu Tybru i co dzień udawał się na poszukiwanie pracy, pokazując próbki swego pisma we wszystkich sklepach, o których zasłyszał, że wykorzystują takie zlecenia.

Przyjmowano go chłodno.

— Nieco cieniej piszemy nasze listy — powiedział jeden.

— Jakiż to czarny inkaust! — orzekł drugi.

— Na co się zda? Mało pisze się dziś po łacinie. Czy nie piszecie po grecku? — powtarzali najczęściej.

— A jakże, piszę, jeno nie tak biegle jak po łacinie.

— Nie zarobicie nigdy na chleb w Rzymie.

Gerard wypożyczył za wysoką opłatą piękny grecki manuskrypt i wrócił do domu ze smętną luką w sakiewce, lecz z nie mniejszą odwagą.

W ciągu dwóch tygodni uczynił znaczne postępy w greckiej kaligrafii i, aby nie tracić czasu, pracował nad nią do południa, przez resztę zaś dnia poszukiwał klientów.

Gdy wszystkim już pokazał wzory greckiego pisma, lepsze niż kiedykolwiek dotąd oglądali, kupcy powiadomili go, że greka i łacina są jednakowo niepokupne; miasto zawalone było pracami z całej Europy. Powinien był zgłosić się przed rokiem...

Gerard kupił psałterion.

Gospodyni, u której mieszkał, polubiła go dla jego wyglądu i dobrego wychowania, często też, przechodząc, rzucała parę uprzejmych słów. Pewnego dnia, zaprosiwszy chłopca na obiad, zapytała ku jego zdziwieniu, czym się smuci. Opowiedział o swej sytuacji. Przedstawiła mu wtedy swój pogląd na sprawę.

— Ci przebiegli handlarze — ręczę — trzymają na służbie pisarzy i płacą nędzne grosze, a za ich prace otrzymują wysokie ceny. Nic tedy dziwnego, że chłodno was przyjęli. Wedle mnie piszecie aż zbyt dobrze. Skąd wiem — spytacie. — Ano nie macie zwyczaju zamykać drzwi jak ten grubianin Pietro, a kobiety są ciekawe. Tak, tak, piszecie dla nich za dobrze.

Gerard poprosił, by wytłumaczyła, co ma na myśli.

— Przecie to jasne — rzekła — wasza dobra praca mogłaby wpaść w oko komuś z ich klientów.

Gerard westchnął: — O pani, tyle złego widzicie w ludziach, a sama taka dobra jesteście i szczera!

— Mój drogi chłopcze! Rzymianie to chytra nacja. Ja zaś, dziękować Najświętszej Panience, pochodzę ze Sieny.

— Popełniłem błąd, opuszczając Augsburg — stwierdził Gerard.

— Augsburg? — powtórzyła wzgardliwie. — Czyż można to miejsce porównać z Rzymem? W ogóle nie słyszałam o takim mieście.

Zapewniała, że Gerard świetnie da sobie radę wbrew księgarzom.

— Widzą, żeście cudzoziemiec, przeto kłamią bez sensu i umiaru. Wszyscy przecie wiedzą, że nasi wielcy panowie zostali od wielu lat szaleństwem dotknięci na punkcie pisania, wprost przez okna wyrzucają pieniądze, zamieniając żyzne ziemie i bogate domy za zapisane skóry owcze, które trzymają potem w skrzyniach i komodach. Boże im dopomóż i wyratuj z tego szaleństwa, tak jak to już uczyniłeś w tylu innych okazjach; a zaprawdę skłócone rody mniej nieco teraz rąbią się i przebijają, rzadziej chciwcy chcieliby pożreć z zemsty siekaną i smażoną wątrobę swego przeciwnika od czasu, gdy zapanowała moda gryzmolenia. Mogę zaiste wymienić dwie rzeczy :  mamy jego eminencję kardynała Bessariona i samego papieża. Już ci dwaj mogą utrzymać kilku takich jak ty piszących i będziecie mieli co robić w dzień i w nocy. Porozmawiam z Teresą, która zna wszelkie dworskie plotki.

Już następnego dnia gospodyni powiedziała chłopcu, że rozmawiała z Teresą i dowiedziała się o następnych pięciu signorach zarażonych manią pisarską. Gerard zanotował ich nazwiska, zakupił pergamin i przez parę dni zajął się przygotowywaniem próbek pisma.

Zaopatrzywszy je w swój adres i nazwisko, pozostawił po jednej próbce u drzwi wszystkich owych pięciu signorów i czekał pełen nadziei na rezultat.

Nie było żadnego.

Mijał dzień za dniem, zmartwienie chłopca rosło.

Dziwnym zbiegiem okoliczności w tym samym czasie Małgorzata w Rotterdamie z takim trudem walczyła o utrzymanie dla pozostających pod jej opieką starców i wówczas właśnie była aresztowana za to, że leczyła  nielegalnie, zamiast legalnie zabijać.

Gerard pojął, że wnet nędza zajrzy mu w oczy.

Całe popołudnia zbierał piosenki i starał się ich nauczyć. Gromadził do kolorowania karty do gry i skasował jeden posiłek dziennie.

Ten ostatni genialny pomysł ściągnął na niego świeży kłopot.

W owych camere locande gospodyni przyrządzała wszystkie posiłki, lokatorzy zaś dostarczali prowiantów. Szybko więc przejrzała Gerarda i zapytała, jak mu nie wstyd. Bezceremonialnie zagadnięty chłopak poczerwieniał, stał zakłopotany, a kobieta wnet spokojnie zaapelowała do jego zdrowego rozsądku pytając, czy przeciwności losu można pokonać o pustym żołądku.

— Pazienza , mój chłopcze! Czas przyniesie poprawę; tymczasem będę was żywić za „Bóg zapłać“. Jest to italski odpowiednik gratis.

— O nie, pani gospodyni! — odrzekł Gerard. — Moja sakiewka nie jest jeszcze całkiem pusta i gnębiłbym się jeszcze bardziej, gdyby ludzie tracili przeze mnie swe zarobki.

— Zupełnie taki sam z was szaleniec jak z waszego sąsiada Pietro, który siedzi tu z jedynym, i to niedobrym obrazem.

— Skąd wiecie, pani, że to zły obraz?

— Bo nikt nie chce go kupić. To taki jeden malarz bez talentu. Powinien przywdziać szyszak i przypasać miecz, a swój obraz nosić zamiast tarczy.

Ponieważ Gerard słuchał pilnie, przeto niewiasta powiedziała mu więcej. Pietro przybył z Florencji z pełną sakiewką i nie dokończonym obrazem. Wynajął od niej nie umeblowany pokój naprzeciwko Gerarda i urządził go schludnie. Gdy skończył obraz, zaprosił gości i otrzymał oferty kupna. Były one wedle opinii gospodyni wcale szczodre, on zaś odrzucił je z taką pogardą, że zrobił sobie wrogów ze swoich klientów. Od tego czasu często zabierał obraz z domu na sprzedaż, ale zawsze przynosił go z powrotem. W ostatnim miesiącu spostrzegła, że wszystkie rzeczy poznikały jedna po drugiej z jego pokoju, że teraz nosi już stale jedno tylko ubranie i śpi w nocy na wielkiej skrzyni. Odkryła to zaglądając przez dziurkę od klucza, ponieważ gdy kiedykolwiek wychodzi on z domu, bardzo pieczołowicie zamyka pokój.

— Boi się, że ukradniemy mu skrzynię czy obraz, którego żadna żyjąca dusza w Rzymie, na tyle głupią nie będąc, nie chce kupić?

— Ach, miła pani gospodyni, czyż nie widzicie, że on chce ukryć biedę?

— To znaczy, że tym gorszy szaleniec! Czy myśli, że wszyscy mamy takie twarde serca jak on? Powinien nas najpierw wypróbować!

— Czemu tak o nim mówicie? Taka jego dola jak i moja, w dodatku to wasz rodak.

— My sierieńczycy lubimy cudzoziemców. Taka dola jak wasza? O nie, zupełnie inna. Wyście najmilszym młodzieńcem spośród wszystkich lokatorów, co mieszkali w mym domu, włosy macie jak złoto, a on jest zgorzkniałym głupcem. Poza tym wy umiecie ująć serca niewieście, a on nie. Nie życzę sobie, aby umarł w moim domu z głodu i zepsuł moją sławę. Tak czy owak jeden głodomór wystarczy w domu. Jesteście daleko od rodziny i ja jako gospodyni mam obowiązek liczyć wasze posiłki. To obowiązek mój i holenderskiej niewiasty, waszej matki, która jest daleko stąd; już my niewiasty załatwimy tę sprawę. Troskaj się o własne interesy będąc mężczyzną i pozostaw gotowanie nam, niewiastom, dla których niewiele więcej pozostało na świecie poza pieczeniem drobiu, karmieniem piersią mężczyzn w ich niemowlęctwie i wymiataniem pajęczyn w ich domu, gdy dorosną.

— Droga, dobra pani, zaiste często przywodzicie mi na myśl matkę, która jest daleko.

— Tym lepiej. Przypomnę ci ją jeszcze lepiej, nim się rozstaniemy. — Zacna niewiasta promieniała z zadowolenia.

Gerard nie był sobkiem, nie zaślepiała go właściwa kobietom stronniczość, rozpoznał w ubogim dumnym Pietro swe własne troski. Im dłużej rozmyślał, tym silniej postanawiał dzielić swe skromne zasoby z tym nieszczęśliwym artystą. Pietro odpłaciłby mu swą życzliwością. Próbował przychwycić go, zaczepić, nie udawało mu się to jednak.

Pewnego dnia usłyszał w pokoju jęki. Zapukał do drzwi, nikt się nie odezwał. Zapukał raz jeszcze. Tym razem zabrzmiało nieuprzejme: „Wejść“.

Posłuchał i nieco nieśmiało wszedł do mansardy. Ujrzał krzesło, obraz odwrócony do ściany, żelazną miednicę, sztalugi i długą skrzynię, na której zwinięty w kłębek leżał wynędzniały młody mężczyzna o niezwykle błyszczących oczach. Gerard nigdy w życiu nie widział niczego, co by bardziej przypominało zwiniętą w krąg kobrę, gotową do ataku na pierwszego, który wejdzie do izby.

— Zacny signor Pietro — zaczął Gerard — wybaczcie mi, proszę, że znużony własną samotnością zakłócam waszą. Jestem waszym najbliższym sąsiadem w tym domu i, jak mi się zdaje, towarzyszem niedoli. Jestem również artystą.

— Jesteście malarzem? Witajcie, signor. Siądźcie tu na łóżku. Pietro zeskoczył i z demonstracyjną kurtuazją wskazał chłopcu gestem swój opuszczony tron.

Gerard oddał ukłon, uśmiechnął się, ale zawahał się nieco.

— Może nie mam prawa zwać się malarzem. Jestem pisarzem, kaligrafem, kopiuję greckie i łacińskie manuskrypty — jeśli mam co kopiować.

— I nazywacie siebie artystą?

— Nie ubliżając waszym większym zasługom, signor Pietro.

— Żadna to obraza, cudzoziemcze, żadna. Zdaje mi się, że artysta musi myśleć i malować to, co przemyślał. Kaligraf zaś przerysowuje czarno na białym cudze myśli.

— Słusznie rozróżniliście. Jednakże kopista może spisywać myśli wielkich starożytnych i dzieła czystego rozumu, których żaden malarz nie potrafi namalować; a także myśli Boga, których aniołowie nie zdołają namalować. To jednak nieistotne. Jestem także malarzem, ale lichym.

— Tym większe macie szczęście. Wasze prace kupią w Rzymie.

— Starając się przedstawić tak znakomitemu jak wy człowiekowi mniemałem, iż prędzej zdolnym kaligrafem zwać się powinienem niż nędznym malarzem.

W tej chwili usłyszeli kroki na schodach.

— Ach, oto nasza dobra gospodyni — zawołał Gerard. — Hej, zacna pani, oto rozmawiam z signorem Pietro. Ufam, iż zezwoli mi tutaj spożyć mój skromny obiad.

Italczyk skłonił się poważnie.

Gospodyni wniosła parujący i apetyczny obiad Gerarda. Z obojętną twarzą postawiła półmisek na łóżku i odeszła. Gerard zabrał się do jedzenia. Nim przełknął parę kęsów, przestał jeść i rzekł: jestem chłop pozbawiony dobrych manier, signor Pietro. Nie smakuje mi, gdy jem sam. Przez miłość dla naszej Świętej Panienki, zjedzcie ze mną łyżkę tej potrawki. Zapewniam, że smaczna jest. Pietro utkwił płonące oczy w twarzy chłopca.

— Jakże to, dobry młodzieńcze, wy — cudzoziemiec — oddajecie mi swój obiad?

— Za dużo tu dla jednego.

— Dobrze, przyjmuję — zgodził się Pietro; na pozór spokojnie wziął półmisek do rąk i wyrzucił jego zawartość przez okno.

Potem odwrócił się i rzekł, drżąc ze złości i udręki:

— Oduczcie się na przyszłość dawania jałmużny artyście, którego nawet nie znacie, panie kaligrafie.

Gerard poczerwieniał z gniewu, lecz zapanował nad sobą całą siłą woli, aby nie wytargać wyniosłego malarza za uszy. Zniszczyć taki dobry posiłek! Matczyna krew zawrzała w jego żyłach z oburzenia nad bezbożnością. Na koniec jednak zwyciężyło współczucie dla drażliwości Pietra i jego egoizmu, a nawet odrobina szacunku wobec tej z ubóstwa zrodzonej dumy.

Powiedział chłodno:

— Takie postępowanie uszłoby może w opowieści waszego rorodaka signora Boccaccio, ale uczciwe nie jest.

— Wyjaśnijcie swą myśl! — odrzekł ponuro malarz.

— Poczęstowałem was połową mego obiadu, nie całym. A wyście zabrali wszystko! Mieliście prawo wyrzucić waszą część, nie moją. Duma — rzecz dobra, ale sprawiedliwość — lepsza.

Pietro się zdziwił, a potem zastanowił.

— Prawda — rzekł. — Wziąłem was za głupca, tak przejrzysty był ten wybieg. Wybaczcie! I, proszę bardzo, zostawcie mnie samego! Widzicie, w jakiej jestem kondycji. Świat nauczył mnie goryczy. Nienawidzę ludzi. Nie zawsze byłem taki. Jeszcze raz, proszę, przebaczcie mi niegrzeczność, i wszystkiego najlepszego!

Gerard westchnął i skierował się ku wyjściu. Nagle coś nowego wpadło mu do głowy:

— Signor Pietro — powiedział — my Holendrzy lubimy się targować zajadle. Powiadają, że nasi ludzie een eij scheeren — to znaczy: „jajko ogolą“. Skoro więc straciłem obiad, nakarmcie więc moje oczy widokiem waszego obrazu, który stoi odwrócony do ściany.

— Nie, nie — zaprotestował porywczo malarz — nie proście o to. Jużem dość grubiańsko się wobec was zachował. Nie chciałbym rozlać waszej krwi.

— Broń Boże! Mojej krwi?

— Cudzoziemcze — powiedział ponuro Pietro. — Zgniewany ciągłymi obelgami ciskanymi na obraz, który jest mym dziecięciem pod sercem poczętym, w jakowejś chwili uroczyście ślubowałem, iż przebiję sztyletem następnego, co by szydził z dzieła, trudu i miłości, które obrazowi poświęciłem.

— Każdy więc, kto nie pochwali obrazu, ma być zamordowany ?— Gerard spoglądał z ciekawością na odwrócone płótno.

— Nie, nie! Gdybyście jeno chcieli spojrzeć nań i trzymać na wodzy papuzi język... Będziecie jednak mówić. Odwróciłem go na zawsze do ściany. Gdy umrę, niech mi zrobią z niego trumnę.

Gerard zastanowił się.

— Przyjmuję warunki. Pokażcie! Nie rzeknę ani słowa. Pietro poszedł i odwrócił płótno; ustawił je w takim miejscu mansardy, w którym miał najlepsze światło, i sam zwinął się na skrzyni... Błyskały stamtąd tylko jego oczy i stiletto.

Na obrazie Święta Dziewica i Chrystus płynęli przez powietrze w obłoku zamglonych anielskich twarzy. W dole na czterdzieści czy pięćdziesiąt mil rozciągał się pejzaż, nad którym purpurowiało niebo.

Gerard stał i spozierał w milczeniu. Po chwili podszedł zupełnie blisko, a potem odstąpił najdalej, jak tylko mógł; patrzał, ale nic nie mówił.

Po półgodzinie owej zabawy Pietro wykrzyknął zadziornie i nieco niekonsekwentnie:

— Cóż to, czy nie powiecie ni słowa? Gerard się ocknął.

— Wybaczcie łaskawie, proszę; zapomniałem, iż jest tu nas trzech. Tak dużo dałoby się rzec... — odrzekł dobywając miecza.

— Co chcecie uczynić? — krzyknął Pietro i zeskoczył przerażony z legowiska.

— Bronić się przeciw twemu szpikulcowi, signor, i to w należytej proporcji, gdyż, jako już rzekłem, Holendrem jestem. Trzymaj się zatem w przyzwoitej odległości, gdy będę swój sąd ogłaszał, inaczej bowiem przyszpilę cię do ściany jak chrabąszcza.

— Tylko tyle — odetchnął z ulgą Pietro. — Obawiałem się, że chcecie pociąć mieczem mój biedny obraz tyloma już podłymi językami raniony.

Gerard prowadził dalej dzieło „krytyki w trudnych warunkach“: stanął w pozycji obronnej, ostrzem miecza celując w malarza, i przyglądał się jednocześnie obrazowi.

— Po pierwsze, signor, muszę rzec, iż w sztuce mieszania poniektórych barwników, a także przygotowywania oleju wy, Italczycy, pozostajecie daleko w tyle za nami, Flamandami. Mniejsza o to. Mimo iż poślednim jestem artystą, potrafię nauczyć was pewnych sekretów van Eycków, z których będziecie mogli wynieść znakomite korzyści, malując następny obraz. Już w tym jednak dziele dostrzegam jedną z owych wielkich zalet i umiejętności waszego narodu. Zaprawdę jesteście solis filii. My barwę mamy, wy — imaginację. Królowo Niebios! Oto człek ten przesycił obraz duszą swą nieśmiertelną. Jedną jeno mam do was, panie, pretensję; dawniej przeze mnie podziwiane dzieła zdadzą mi się teraz sztywne i ziemskie... I draperia trochę przykrótka i sztywna. Czemuż nie mogłaby powiewać swobodnie, gdy one postacie są w powietrzu i w ruchu.

— Poprawię! Poprawię! — krzyknął żarliwie Pietro. — Wszystko zrobię dla tego, kto potrafi dojrzeć, co udało mi się zrobić.

— Ba! Uczę się na tym pejzażu. Odt d gardzić będę owymi spiesznie namalowanymi widoczkami, które wprzódy mnie zadowalały. Oto prawdziwe oblicze Natury — rozległa dolina wraz z całą jej głębią, ukazano każde drzewo i pole, każdy dom, każda postać i rzeka coraz drobniejsze i mniej wyraźne, doskonale odmierzone, aż oto wizja rozpłynęła się w oddali. Ach, jakie to piękne! Spryciarz zawiesił ową Boską postać w powietrzu ponad małym, nędznym światem u dołu. Oto święci unoszący się pod purpurowym baldachimem niebios; daleko w dole zaś ziemia i krzątający się jak pszczoły ludzie. I oni pozwalają wam pokazać ten kwitnący hymn, ten malowany poemat na ulicach Rzymu i przynieść go z powrotem do domu jako przedmiot, który nie znalazł kupca! Twierdzę, iż w Gandawie, Brugii czy nawet Rotterdamie z rąk by wam go wydarli. Słusznie powiadają, że obce oczy jaśniej widzą. Courage, Pietro Vannucci. Przyjmijcie wyrazy mej czci. Będąc sam miernym malarzem, wybaczam wam wielkość. Wybaczam! Dziękuję Bogu za ciebie i tak rzadkich jak wy ludzi, zginam kolano w należnym hołdzie. Wasz obraz jest nieśmiertelny, a wy, choć posiadacie jeno skrzynię, królem jesteście najbardziej królewskiej ze sztuk. Viva, il maestro! Viva!

Malarz z wylewnością właściwą swej nacji rzucił się Gerardowi na szyję, wdzięczny za ten nieoczekiwany wybuch zachwytu.

— Powiadają, że to marzenie szaleńca — załkał.

— Sami są obłąkani! Nie, to głupcy! — krzyknął Gerard.

— Szlachetny cudzoziemcze! Nie będę już nienawidził ludzi, skoro są na świecie tacy jak ty! A ja, podła gadzina, wyrzuciłem twój obiad za okno jak łajdak i potwór!

— Bądźże teraz grzeczny, potworze, i zjedz ze mną wieczerzę.

— Ach, jakże by nie! Dokąd idziecie?

— Zamówić posiłek. Obraz będzie naszym trzecim towarzyszem.

— Zaproszę go w czasie twej nieobecności. Mój biedny obraz, moje dziecię ukochane.

— Ach, mistrzu, on będzie spoglądał na wiele jeszcze wieczerz, gdy ciebie i mnie dawno stoczą robaki.

— Mam nadzieję — rzekł Pietro.

ROZDZIAŁ LIX

Tydzień później dwaj przyjaciele siedzieli przy pracy razem, każdy jednak malował w innym usposobieniu. Pietro szybko parał się ze swą robotą, dokonywał cudów w ciągu paru minut, potem nie czynił nic, narzekał tylko. Później znów brał się do dzieła i z jękiem rzucał wszystko. Tymczasem roztropny Holender pracował spokojnie i spokojnie się uśmiechał.

Krótko mówiąc, Gerard, który umiał pokierować każdym ze swych przyjaciół, okiełznał tego dzikiego rumaka. Przyjaciele malowali karty do gry, aby napełnić rondle.

Uwinąwszy się z tą robotą, oburzony mistrz zabierał swój obraz i wychodził na codzienny obchód, poszukując klienta.

Gerard poprosił go pewnego razu, aby jednocześnie zabrał ze sobą karty i spróbował je sprzedać. Artysta spojrzał jak grzechotnik, ale po chwili italskim obyczajem ucałował przyjaciela, który dosuszał ostatnie z wykonywanych kart na gorącym w tym szczęśliwym klimacie słońcu, i zabrał je do miasta.

Gerard, zostawszy sam w domu, przepisał jeden czy dwa greckie listy, po czym wziął się do cerowania niewielkiej dziury w pończosze. Przy tym zajęciu zastała go gospodyni i spytała chłopca z ironią, czy sądzi, że nie ma niewiast w domu.

— Skoro już skończyliście — powiedziała — chodźcie porozmawiać z moją przyjaciółką Teresą, która, jak wam mówiłam, ma niewiele wartego męża, który przechwala się znajomościami ze znamienitymi ludźmi.

Gerard zszedł na dół; Teresa okazała się znajomą mu rzymską matroną.

— Ach, madame! — wykrzyknął. — To wy? Zacna pani gospodyni nic mi nie powiedziała. Jak się czuje mały jasnowłosy chłopczyk? Czy nie stało mu się nic złego podczas tej podróży w dziwacznej łodzi?

— Ma się dobrze — odparła rzymianka.

— O czym wy właściwie mówicie? — spytała gospodyni, przenosząc wzrok z chłopca na niewiastę. — Czemuż drżysz, Teresa mia?

— Ocalił życie mego dziecka — odpowiedziała, starając się opanować.

— Kto, mój lokator? Nigdy nie wspomniał o tym. I nie wstydzisz się, chłopcze, spojrzeć mi w oczy?

— Nie mów do niego tak szorstko — powiedziała niewiasta. Odwróciła się do przyjaciółki i zasypała ją płomiennymi słowy, opisując zachowanie Gerarda na statku. Młodzieniec poczerwieniał jak dziewczyna; wdzięczność rzymianki w tak jasnych barwach odmalowała jego czyny, że z trudem mógł je rozpoznać.

— I pomyśleć, że musiałaś mnie prosić o pomoc dla lokatora, o którym nie słyszałam nic prócz twego dobrego słowa, Fiammino! To wystarczyło, zaprawdę. Młodzieńcze drogi, służąc ci, służę sobie.

Obie niewiasty jęły z zapałem rozważać, co już zostało zrobione i co należy zrobić, aby przeniknąć gruby mur złota, odstępnego i szykan, który w wiecznym mieście dzieli mecenasów sztuki od nieznanych artystów.

Teresa uśmiechnęła się smutno, usłyszawszy o naiwności Gerarda, który zostawiał próbki swej sztuki pod drzwiami znamienitych osobistości.

— Jeśli służbie nie obiecasz procentu lub nawet nie wyznaczysz im stałego wynagrodzenia, nie spodziewaj się, że signori rzucą okiem na twe prace. Możesz z równym pożytkiem cisnąć je do Tybru.

— Biada mi! — westchnął Gerard. — W jaki więc sposób artysta może znaleźć mecenasa? Artyści są przecie biedni, nie bogaci.

— Udając się do jakiegoś szlachetniejszego miasta, w którym mieszkają nie tak chciwi ludzie — odparła Teresa. — La corte romana non vuol' pecora senza lana.

Zamyśliła się i powiedziała, że przyjdzie nazajutrz. Gospodyni powinszowała Gerardowi.

— Teresa wzięła sobie sprawę do serca — powiedziała. Prawie natychmiast po wyjściu niewiasty zjawił się Pietro z obrazem ponury jak chmura gradowa. Gerard zamienił porozumiewawcze spojrzenie z gospodynią i pospieszył za malarzem na górę, aby go pocieszyć.

— Więc pozwolili ci zabrać do domu twe arcydzieło?

— Jak zwykle.

— Jeszcze paru głupców.

— To nienajgorsze...

— Dlaczego? Co się stało?

— Kupili karty — jęknął Pietro i wściekły młócił powietrze na prawo i lewo pięścią.

— Tym lepiej — rzekł radośnie Gerard.

— Rzucili się na mnie przez te karty. Zachwycali się nimi. Próbowali ukryć pożądanie, ale nie potrafili. Spostrzegłem to, grałem swą rolę, obdzierałem ich ze skóry. Przeklęci durnie!

Rzucił na podłogę garść drobnych srebrnych monet, deptał je, skakał po nich i tańczył, oczy przybrały wyraz bazyliszka, kopał tak zapalczywie, że pieniądze toczyły się po całej mansardzie. Gerard pełzał na kolanach w poszukiwaniu sponiewieranych niewiniątek i przenosił pieczołowicie do sakiewki.

— Powinieneś był raczej wyśmiać ich niewiedzę i ciągnąć z niej profit — zauważył.

— I tak uczynię — odparł Pietro z niesłabnącym oburzeniem. — Prostacy! Będziemy malować talię dziennie, niech całe miasto zacznie grać i popadnie w ruinę, a z ich występków i głupoty będziemy żyli jak książęta... Była w tej talii jedna królowa, którą chciałbym zatrzymać. Ty ją rysowałeś, bracie. Miała piękne rude włosy, szafirowe oczy i co najważniejsze: duszę.

— Pietro — powiedział miękko Gerard — malowałem ją sercem. Domyślny Italczyk skinął głową, oczy mu błysły.

— Tak bardzo kochasz? Więc czemu ją opuściłeś?

— Kocham ją tak bardzo, Pietro, że dla niej powędrowałem w tę długą i nużącą drogę.

Gospodyni przerwała rozmowę, wołając z dołu:

— Proszę, zejdźcie, przyszedł ktoś do was. Gerard zbiegł na dół, gdzie czekała Teresa.

— Chodźcie ze mną, panie Gerardzie.

ROZDZIAŁ LX

Gerard w milczeniu szedł przy boku Teresy i zwyczajem artysty zastanawiał się w duchu, co niewiasta dlań uczyni, zamiast zapytać ją o to. Powiedziała mu więc wreszcie sama. Przyjaciółka dała jej znać, że żona pewnego złotnika potrzebuje pisarza.

— Jej sklep jest tuż obok, będziecie, panie, mieli blisko. Rzeczywiście rychło przybyli na miejsce.

— Madama — rzekła Teresa — Leonora powiedziała mi, że potrzebujecie, pani, pisarza. Przyprowadzam wam kopistę, człowieka, który ocalił mi dziecko na morzu. Proszę, spojrzyjcie nań łaskawie.

Żona złotnika okazała przychylność, utkwiła wzrok w ładnej twarzy Gerarda i prawie nie mogła odwrócić odeń oczu. Odpowiedź jej jednak była niezadowalająca.

— Niestety, nie potrzebuję pisarza. Ach, przypominam sobie, to moja kumoszka Klelia, masarka, szuka pisarza. Powiedziała mi o tym, a ja z kolei Leonorze.

Teresa się wycofała, pożegnawszy panią zlotnikową uprzejmymi słowy.

Klelia mieszkała nieco dalej i gdy przyszli, nie zastali jej w domu. Teresa rzekła ze spokojem:

— Poczekam, aż wróci.

Usiadła tak cicha, pełna godności i tak posągowo spokojna, że Gerard pospiesznie zabrał się do rysowania jej portretu. Klelia wróciła do domu.

— Madama, słyszałam od zacnej Olympii, żony złotnika, że potrzebujecie pisarza (ujęła rękę Gerarda i popchnęła go lekko do przodu). Przyprowadzam wam kopistę, człowieka, który ocalił mi dziecko wśród okrutnych fal. Przez miłość dla Matki Najświętszej spójrzcie nań łaskawie.

— Zacna damo, piękny panie — odpowiada Klelia — nie potrzebuję skryby, ale przypomnieliście mi, że moja przyjaciółka,

Appia Klaudia, prosiła mnie niegdyś o pisarza. Jest krawcową, mieszka na Via Lepida.

Teresa wycofała się spokojnie.

— Madama — rzekł Gerard — bardzo to pewnie dla was przykra sprawa.

Teresa szeroko otwarła oczy.

— Cóż kiedykolwiek udało się załatwić bez odrobiny cierpliwości? Będziemy pukać do wszystkich drzwi w Rzymie — dodała łagodnie — tak długo, aż będziecie należycie ocenieni, panie.

— Wydaje mi się, madama, że nas śledzą. Zauważyłem, że jakiś mężczyzna cały czas idzie za nami. Czasem oddala się nieco, czasem przybliża.

— Zauważyłam — rzekła chłodno Teresa, a policzki jej pokrył lekki rumieniec. — To mój biedny Lodovico.

Przystanęła, odwróciła się i skinęła palcem. Mężczyzna podszedł niechętnie. Spojrzała mu prosto w oczy. Zmieszał się.

— Lodovco mio — powiedziała — poznaj młodego pana, o którym tak często ci opowiadałam. Poznaj go i pokochaj, albowiem to on ocalił twą żonę i dziecko.

Usłyszawszy to Lodovico, który poprzednio złożył ukłon i uśmiechał się sztucznie, zmienił się nagle w uosobienie serdecznej wdzięczności i gorąco ucałował Gerarda.

Gerard czuł się skrępowany, nie mogąc zrozumieć dziwnego postępowania mężczyzny i ukradkowego śledzenia przezeń żony. Mimo to zapytał:

— Będziecie, panie, nam towarzyszyć, ser Lodovico?

— Nie, signor — odparł Lodovico. — Nie przechodzę  na tę stronę Tybru.

— Addio — powiedziała znacząco kobieta.

— Kiedy wrócisz do domu, Teresa mia?

— Gdy załatwię swe sprawy, Lodovico.

Szli dalej w milczeniu. Teresa była teraz smutna i ponura.

Mówiąc pokrótce: Appia Klaudia była litościwa, nie odesłała ich z powrotem za Tybr, lecz jedynie o sto jardów w dół ulicy, do Lukrecji, rękawiczniczki. Ona to właśnie szukała skryby, tyle że Appia nie mogła zgadnąć, w jakim celu. Lukrecja była niedużą wesołą niewiastą, która przyjęła ich dość serdecznie, lecz oświadczyła, że sama nie potrzebuje skryby, gdyż wszystkie rachunki prowadzi w pamięci.

— To dla mego spowiednika, ojca Colonny, który za tym szaleje.

— Słyszałam o jego ekscelencji — rzekła Teresa.

— Któż o nim nie słyszał?

— Ale, droga pani, toż to zakonnik, który ślubował ubóstwo. Nie mogę przecież pozwolić, aby młodzieniec pisał za darmo. Uratował moje dziecko na morzu.

— Naprawdę? — Lukrecja spojrzała z uznaniem na młodzieńca. — Nie macie się czego obawiać, ojcu Colonnie nigdy nie brak pieniędzy. Wystarczy, aby rzekł jedno słowo, a krewni jego, książętą, sypną mu sto koron na podołek. A cóż to za spowiednik, o pani! Najlepszy w całym Rzymie. Głową buja daleko w obłokach przez cały czas; nigdy nie zważa, co mówisz. Nie przejmuję się, wyznając mu swe grzechy, bardziej, niż gdybym mówiła do ściany. Chciałam go raz wypróbować i opowiedziałam wśród innych grzechów, jak zabiłam córeczkę mego lokatora i upiekłam ją w cieście. Gdy zamilkłam, ocknął się z marzeń i, udając stroskanego, powiada:

— Siostro moja grzeszna, klęknij i zmów trzy razy Pater Noster i trzy Ave Maria, nie jedz masła ani jaj w najbliższą środę i pax vobiscum!

I poszedł sobie, założywszy ręce do tyłu z taką miną, jakby mnie na świecie nie było.

Teresa czekała cierpliwie, potem spokojnie przypomniała gadatliwej damie o sprawie, z jaką przyszła.

— Czy byłabyś, pani, tak łaskawa, by udać się z tym oto młodzieńcem do zakonnika i rzec za nim słowo?

— Niestety! jakżeż mogłabym zostawić sklep? I po co zresztą? Jego drzwi stoją otworem dla pismaków, malarzy, żaków i wszelakiej tego rodzaju gawiedzi. Nie chciał pewnego dnia przyjąć księcia d'Urbino, bo zamknął się z jakimś uczonym Grekiem i tak blisko siebie pochylili głowy nad jakimś zakurzonym pergaminem, co dopiero z Grecji przywiezionym, że można by nakryć ich jednym kapturem. Opowiedziała mi o tym jego służebna, Onesta. Najczęściej tu zagląda na plotki, gdy idzie po zakupy.

— Oto człowiek dla ciebie, przyjacielu — orzekła Teresa.

— Idźcie jeno do jego mieszkania — mówiła dalej Lukrecja (mój chłopiec pokaże wam drogę) — i powiedzcie Oneście, że przychodzicie ode mnie; że młodzieniec pisarzem jest, a ona już zaprowadzi was do zakonnika. Jeśli wetkniecie dziewuszce sztukę srebra do ręki — nie zaszkodzi.

— Mam srebro — bez wahania powiedziała Teresa.

— Poczekajcie jeszcze — zatrzymała ich Lukrecja — pamiętajcie o jednym. Jeśli młody człowiek powie, że umie coś zrobić, musi to wykonać, inaczej niech unika zacnego mnicha jak trucizny. Jest wściekły jak dziki zwierz na wszelkich patałachów. Zdarzyło się, że pewnego dnia ktoś przyniósł mu źle wyrzeźbiony krucyfiks. On na to:

— To tak ma wyglądać Sahator mundi? Skonał za ciebie w śmiertelnej męce, a ty mu przyzwoitej roboty żałujesz? Ta niechlujna tandeta ma być krucyfiksem? Ale że to przecie jest krucyfiks, a ja jestem księdzem, wytrzepię nim twój kaftan! — powiedział. Onesta słyszała każde słowo przez dziurkę od klucza. Pomnijcie przeto jeszcze raz sprawę.

— Nie bójcie się, madama — rzekła wyniośle Teresa. — Odpowiadam za biegłość tego człowieka; uratował mi dziecko.

Gerard nie okazał się dostatecznie subtelny, by właściwie ocenić jej konkluzję; daleko mu było do pewności, jaką przejawiała Teresa, poprosił więc o zwłokę. Wolałby nie iść już dzisiaj do zakonnika. Czy nie wystarczyłoby zrobić to nazajutrz?

— Tchórz z niego wylazł — rzekła Lukrecja.

— Nie, on nie jest tchórzem — powiedziała z gniewem Teresa. — Jest tylko skromny.

— Boję się tego wysoko urodzonego, wybrednego zakonnika — rzekł Gerard. — Zważcie, zacna pani Tereso, że widział on prace wszystkich pisarzy w Italii. Pozwólcie mi przygotować staranniejszą próbkę mej sztuki niż te, a jutro stawię się z nią przed ojcem Colonną.

— Zgoda — rzekła Teresa. Poszli razem do domu.

Niedaleko mieszkania młodzieńca był sklep, w którym sprzedawano weliny. Na wystawie leżał kawał pięknej, białej skóry; Gerard patrzył nań pełen zadumy, wiedział jednak, że nie miałby czym zapłacić, toteż szybko odszedł od okna. Nagle przypomniał sobie, że ma przecież stary welin i, pożegnawszy Teresę pod drzwiami, pobiegł szybko na górę, wyciągnął zwój, który niósł ze sobą całą drogę od Sevenbergen, i położył go z westchnieniem na stole. Przygotował chemikalia do wywabiania starego pisma, skoro jednak była to ostatnia okazja do przeczytania dokumentu, przemógł odrazę do bazgrołów i zaczął odcyfrowywać treść. Wynikało z owej umowy, że Ghysbrecht van Swieten pożyczy! Florisowi Brandtowi pewną kwotę pieniędzy pod zastaw ziemi, dług zaś miał odebrać z dochodów.

Gerard zrozumiał, że nie może zniszczyć dokumentu, byłoby to nieostrożne i niewłaściwe. Przeciwnie, przyrzekł sobie w wolnej chwili odcyfrować słowo po słowie. Zszedł na dół, postanowiwszy kupić mały kawałek welinu za połowę pieniędzy otrzymanych za karty.

Zszedłszy ze schodów, natknął się na gospodynię rozmawiającą z Teresą. Pani Fiammina zawołała na jego widok:

— Już tu jest! Oto cię złapano, donna mia! Popatrz, co ona ci przyniosła! — wyciągnęła spod fartucha tę właśnie welinową skórę, o której Gerard tak marzył.

— Jakże to, pani! Ach, donna Teresal — chłopak zaniemówił ze zdumienia i zachwytu. — Zacna pani Tereso, w całym Rzymie nie ma drugiego takiego kawałka skóry. Jakże udało się wam trafić na ten właśnie? To cudowne!

— Chłopcze drogi, czyż nie widziałam, jak pożądliwie nań patrzyłeś i wzdychałeś odchodząc? I czyż godziło się Teresie pozwolić, byś dalej pragnął jej daremnie?

— Jaka mądrość i jaka dobroć, madama! O, pani, nie marzyłem nigdy, że będę to kiedyś posiadał! Jakaż jest jego cena?

— Już zapomniałam. — Addio, Fiammina, addio, panie Gerardzie. Bądźcie szczęśliwi i równie bogaty jak dobry.

Rzymska matrona wymknęła się, zanim. Gerard zdołał obmyśleć, w jaki sposób tak pełnej godności istocie zaproponować zwrot pieniędzy za podarunek.

Nazajutrz po południu poszedł do Lukrecji, której syn zaprowadził go do mieszkania Fra Colonny. Młodzieniec oznajmił, w jakiej sprawie przybywa, wsunął napiwek Oneście i dziewczyna powiodła go do zakonnika. Gerard wszedł z bijącym sercem. Wielką komnatę wypełniały dzieła sztuki, uczone księgi, zabytki starożytne leżące w obfitości i nieładzie. Manuskrypty, obrazy, rzeźby w drzewie i kości słoniowej, instrumenty muzyczne, a wśród tego chwalebnego chaosu siedział zakonnik pochylony nad arabskim rękopisem.

Spojrzał niechętnie, zły trochę, że mu przeszkadzają. Onesta szepnęła coś do ucha swemu panu.

— Dobrze — powiedział — niech siądzie. Zaczekaj! Pokaż mi, jak piszesz, młodzieńcze. — Rzucił Gerardowi skrawek papieru i wskazał kałamarz.

— Wybaczcie, czcigodny ojcze — rzekł Gerard — w tej chwili zbyt mocno drży mi ręka, ale dziś w nocy przepisałem na welinie stronę greki, obok zaś wersję łacińską dla ukazania rozmaitości liter.

— Pokaż!

Gerard wręczył mu swą pracę drżąc i pełen obawy i stał z zamarłym sercem, oczekując werdyktu.

I zachwiał się, gdy zamiast werdyktu dominikanin rzucił się zdumionemu chłopcu na szyję.

ROZDZIAŁ LXI

Szczęśliwy człowiek, dla którego pracują Zasługa i Niewiasta. Gdybym to ja jak Gerard miał za sobą chaine des dames i byłbym już w mig laureatem nagrody za piękną prozę lub profesorem sporadycznych zrywów, lub czymś tam. En attendant naszkicuję portret Fra Colonny.

Dwaj pisarze-artyści tchnęli nowe życie w starożytną naukę i filozofię— byli to: Petrarka i Boccaccio.

Trud ich nie został nagrodzony wielkim, publicznym ani natychmiastowym uznaniem; ale posiali dobre ziarno, które nie zgniło, lecz dojrzewało w ziemi, czekając na promienie słońca.

Od owych czasów Italia zawsze szczyciła się co najmniej jednym lub dwoma własnymi scholarzami biegłymi w grece. Każdy zaś uczony Grek, gdy wylądował na ziemi włoskiej, był przyjmowany jak brat. Przed końcem wieku czternastego narodził się Poggio, Valla i Guarino starszy, na początku zaś piętnastego Florencja za Kosmy Medyceusza stała się stolicą platończyków. Oni to pod kierunkiem rodowitego Greka, Gemistusa Pletho, zaczęli około roku pańskiego 1440 zwalczać Arystotelesa. Niewiele jest bowiem umysłów tak wyniosłych, aby oddały sprawiedliwość wielkiemu „A“, nie skrzywdziwszy wspaniałego „B“.

Teodor Gaza  bronił w umiarkowany sposób tego wielkiego człowieka, zaś Jerzy z Trebizondy zaciekle, atakując jednocześnie Platona. Kardynał Bessarion, również Grek, przeciwstawił się Jerzemu i jego bożyszczu w traktacie: Achersus calwnniatorem Platords.

Wojowniczość, rozsądna czy nierozsądna, jest pewną formą żywotności. Franciszek Colonna urodzony w tak pełnym entuzjazmu czasie, a pozbawiony zapału do kontrowersyjnych dysput, poświęcił się sztuce. W dwudziestym roku życia wstąpił do zakonu dominikanów. Oddał się cichym studiom. Porzucił towarzystwo leniuchów, walki stronnictw, gwar i żądła ludzkiego ula dla świętego Dominika i dziewięciu muz.

Z zapałem studiował języki, malarstwo, rzeźbę, chronologię, numizmatykę oraz inskrypcje na pomnikach. Te ostatnie podcięły jego wiarę w popularne historyjki.

Podróżował wiele po krajach Wschodu i powrócił obładowany łupami; posiadał wiele znakomitych manuskryptów w języku greckim i łacińskim, hebrajskim i syryjskim. W ojczyźnie zastał wielkie zmiany. Prócz Kośmy pojawiło się wielu wykształconych władców. Alfons król Neapolu, Mikołaj d'Este, Lionel d'Este... A co najważniejsze, jego stary przyjaciel Tomasz z Sarzany został wybrany papieżem i wielce dodał bodźca pisarstwu: zebrał pięć tysięcy manuskryptów w Bibliotece Watykańskiej, polecił Poggiowi przetłumaczyć Diodora Sycylijczyka i Cyropaedię Ksenofonta, Wawrzyncowi Valli kazał wykonać przekład Herodota i Tukidydesa, Teodorowi Gazie — Teofrasta, Jerzemu z Trebizondy— Euzebiusza i pewnych traktatów Platona itd., itd.

Mnich zastał stan zawieszenia broni miedzy Platonem i Arystotelesem, lecz Poggia i Vallę skłóconych z sobą o czasowniki i rzeczowniki, w ogniu walki z odium philologicum. Wszystko to wydało mu się niebem, osiadł na ziemi ojczystej, a życie słało mu róże pod stopy. Najszczęśliwsi są ludzie wszechstronni, jeżeli oczywiście nie muszą zarabiać swą wszechstronnością na chleb. A Fra Colonna był samą wszechstronnością. Znał siedem czy osiem języków, posiadał nieco wiedzy matematycznej, potrafił trochę pisać i malować, trochę rzeźbić i śpiewać, trochę brzdąkać i był w stanie rozkoszować się doskonałością we wszystkich tych dziedzinach. Za tę ostatnią zdolność zasługiwał na szczęście, które było jego udziałem. Sprawdźcie stan umysłów waszych znajomych, a stwierdzicie, jak rzadko znajdzie się człowiek, który by nie był głuchy, ślepy lub śmiertelnie obojętny wobec wielkiej sztuki czy nauki.

A jedne z wrót mądrości całkiem zatrzaśnięte

Ci zaś, którzy są nie tylko głupi, ale także zarozumiali, zamiast płonąć ze wstydu, szczycą się jeszcze brakami swego intelektu.

Fanatycznie rozmiłowany w sztuce zakonnik był sceptyczny wobec religii.

W każdej epoce żyje kilku ludzi, którzy wyznają  poglądy minionego lub przyszłego wieku. U pełnego prostoty mnicha sceptycyzm był równie naiwny jak jego entuzjazm. Spoglądał na współczesne mu ceremonie religijne, tak jak filozofowie pogańscy, którzy byli mu wzorem, patrzyli na kult bogów i zmarłych herosów: uważał je za maskarady odpowiednie dla plebsu. Ale w tym umysł jego nieświadomie dokonywał zabawnych rozróżnień. Jeśli wiedział, że jakiś obrzęd chrześcijański jest pogańskiego pochodzenia, szanował go, szanując całą starożytność. Gdyby zaś był po prostu współcześnie pogański, przy swoim usposobieniu gardziłby nim z wyżyn swej filozofii.

Fra Colonna był oczarowany swym nowym artystą, a bywając w połowie rzymskich pałaców, wychwalał Gerarda tak gorąco, że rychło musiał się z nim rozstać. Zawiadomił młodzieńca, że wzywają go wielcy książęta.

— Tak jestem z tobą szczęśliwy, ojcze — sprzeciwił się chłopak.

— Bzdury! Szczęśliwy ze mną... — rzekł Fra Colonna. — Nie chodzi o to, byś był szczęśliwy, lecz byś się stał światowym człowiekiem. Najważniejsza moja nauka dla młodych, by stali się światowcami. Montesini mogą ci płacić trzy razy tyle co ja — i, na Jowisza! zapłacą.

Zakonnik wyznaczył straszliwą cenę za dzieło Gerarda. Przyjęto ją bez sprzeciwu. Wynagrodzenie za kopiowanie znacznie przewyższyło honoraria autorskie, które udało się kiedykolwiek uzyskać pisarzowi od czasu istnienia pras drukarskich.

Gerard dostał trzysta koron za traktat Arystotelesa o wymowie.

Wielcy tego świata, póki trwa kaprys, kochają swych faworytów, greckie zaś manuskrypty rozbudziły takie namiętności, że uroczy pisarczyk stał się faworytem wielmożnych państwa, którzy rozpieszczali go jak ulubionego pokojowego pieska.

Zarozumialcowi mogłoby to łatwo przewrócić w głowie, ale roztropny Holender dostrzegł pod welwetową rękawicą żelazną dłoń i zachował skromność. Z dumą zasiadł jednak pewnego dnia wraz z Fra Colonna za stołem swego obecnego chlebodawcy, kardynała Bessariona. Znajdowali się obaj prawie o milę od górnego końca stołu — mniejsza o to — lecz byli tam jednak; Gerard miał zaszczyt przyjrzeć się pieczonym bażantom ułożonym na półmiskach w pełnym upierzeniu, jak gdyby w tej chwili przyfrunęły z zagajnika, a nie z rożna; kurczętom delikatnym jak brzoskwinie. Ze zdumieniem przyglądał się wykwintnym serwetkom, zwiniętym na podobieństwo ptasich skrzydeł, wachlarzy, kapeluszy z podniesionym rondem itp.; żadna nie leżała płasko na stole. Zdumiało to Gerarda, choć moi czytelnicy nie drgnęliby na krzesłach na widok tak wstrząsającego fenomenu.

Po obiedzie rozłupano stoły na części i wyniesiono je z sali, i proszę! pod każdym z nich stał niższy stół zastawiony słodyczami.

Signory i signoriny rzuciły się na przysmaki i lasowały z zapałem, panowie jednak patrzyli na to z uzasadnioną rezerwą.

— Drogi ojcze — zapytał Gerard. — Nie widzę owych rozdwojonych sztyletów, a słyszałem, że jego ekscelencja uzbroił nimi lewą rękę swych gości.

— Nie, to kardynał Orsini wymyślił ów nieznośny instrument, aby goście dłubali nim w mięsiwie. Słyszałem, że ktoś w pośpiechu przyszpilił sobie język do podniebienia. O tempom! O mores! Starożytni, leżąc jak bogowie przy ucztach, gardzili takimi błahostkami.

Gdy damy już nacieszyły się cukrami, usunięto wszystkie stoły, goście zasiedli rzędem pod ścianą. Szurając nogami w ukłonach i dygach, weszli teraz dwaj duchowni z lutniami, klęknęli u stóp kardynała, odśpiewali modlitwy przepisane na ów dzień, następnie wycofali się z głębokimi reweransami. Kardynał w odpowiedzi dotknął palcami piuski, podobnie jak nasz nieżyjący już Żelazny Książę kapelusza, a potem towarzystwo się rozeszło. Tak oto Gerard obiadował z kardynałem, który po trzykroć omal nie został papieżem.

Czekały go jednak większe jeszcze zaszczyty.

Pewnego dnia kardynał wezwał chłopca i, pochwaliwszy doskonałość jego pracy, zabrał go powozem do Watykanu i przez prywatne schody powiódł do niewielkiego, z przepychem urządzonego pokoiku o wielkim oknie w wykuszu. Stały tam pochyłe pulpity do pisania, kałamarze i wszystkie potrzebne przyrządy. Kardynał szepnął coś dworzaninowi i za chwilę pojawił się osobisty sekretarz papieża ze sławnym, zniszczonym ze starości manuskryptem Żywotów Plutarcha. Gerard został sam i zabrał się do kopiowania, przerażony, ale szczęśliwy na myśl, że Jego Świątobliwość weźmie do ręki tę pracę i odczyta przepisany przez niego tekst.

Wszystkie papieskie kałamarze z zewnątrz wyglądały wspaniale, ale atrament zawierały podły. Gerard jednak miał zawsze przy sobie dobry, własnej roboty atrament w małym rożku. Pomodlił się na kolanach o pewność i zręczność ręki, a potem zasiadł do pracy.

Ciężka kotara rozsuwana w środku zakrywała prawie całą ścianę pokoju. Bogate fałdy zachodziły na siebie. Gerard miał ogromną ochotę zajrzeć  po chwili za kotarę. Oparł się pokusie. Powróciła jednak i zwyciężyła opór chłopca. Odłożył Plutarcha, przebiegł na palcach wyłożony dywanem pokój, zgarnął fałdy zasłony, delikatnie rozsunął je palcami na boki i wtykając nos w szparę spotkał zimną stal halabardy. Dwaj żołnierze uzbrojeni de pied en cap trzymali przed sobą skrzyżowaną lśniącą broń. Gerard cofnął się szybko, ale przez krótką tę chwilę usłyszał szmer głosów i dostrzegł grupę ludzi kłaniających się uniżenie komuś niewidocznemu.

Nie powtórzył już próby podglądania przez strzeżoną kotarę, często jednak rzucał okiem w tę stronę. Prawie co godzina zaglądał do niego jakiś duchowny, mroził chłopaka uważnym spojrzeniem i znikał. Atmosfera stawała się ponura i sztywna.

Następnego dnia wpadł do pokoju szlachcic w bogatej zbroi i spojrzał zdziwiony na Gerarda.

— Co się tu dzieje?— spytał.

Gerard odpowiedział, że z pomocą świętych pańskich kopiuje Plutarcha. Wesoły elegant rzekł, że nie zna signora, o którym mowa. Gerard objaśnił okoliczności czasu i przestrzeni, które pozbawiły signora Plutarcha zaszczytnej znajomości i milej rozmowy z wesołym elegantem.

— Ach, to jakiś z tych starych greckich nieboszczyków, o których robią teraz tyle hałasu.

— Tak, signor, jeden z tych, którzy choć umarli, żyją ciągle.

— Nie rozumiem twych słów, młody człowieku — rzekł szlachcic z pełną godności ignorancją. — Co napisał ten stary? Miłosne historyjki? — iskry zapłonęły mu w Oczach. — Czy tak wesołe powiastki jak Boccaccio?

— Nie, żywoty bohaterów i mędrców.

— Żołnierzy i papieży?

— Żołnierzy i książąt.

— Poczytasz mi o nich kiedyś ?

— Bardzo chętnie, signor. Ale co rzekną na to moi chlebodawcy, jeżeli przerwę pracę?

— O to się nie troszcz. Nie wiesz, kim jestem? Jam Jakub Bonawentura, siostrzeniec Jego Świątobliwości Papieża, kapitan gwardii. Przyszedłem tu do moich towarzyszy. Widzę, że przez ciebie wygnano ich z pokoju.

Signor Bonawentura wyszedł spiesznie. Ten pełen życia kompan, przyzwyczajony do odwiedzania małej komnaty i uznawszy Gerarda za miłego towarzysza, zaglądał tam często, znosił aktualne nowinki, podczas gdy Gerard kopiował nieśmiertelne Żywoty.

Pewnego dnia przyszedł w zupełnie zmienionym nastroju, chmurny i ponury, rzucił się na krzesło, wołając:

— Achzdrajczyni! zdrajczyni! Gerard spytał, co go gnębi.

— Zdrajczyni! zdrajczyni! — padło w odpowiedzi. Wobec tego Gerard wrócił do kopiowania Plutarcha. Bonawentura na to:

— Melancholia mnie zżera, na miłość Panny Najświętszej przeczytaj jakąś opowieść pana Plutarcha, aby oczyścić mi wątrobę; czyż u tego Greka nic nie ma o zdradzonych kochankach?

Gerard przeczytał mu żywot Aleksandra. Słuchacz podniecony zaczaj biegać po pokoju i całując Gerarda ślubował wyrzec się miłosnych rozkoszy, tego łoża wymoszczonego pokrzywami, i szukać sławy.

Któż był obecnie tak szczęśliwy jak Gerard? Jego sztuka znalazła uznanie, płacono mu bajeczne ceny; za rok lub dwa powinien móc wrócić przez morza do Holandii z porządnym zapasem pieniędzy, zamieszkać z ukochaną Małgorzatą w Brugii lub Antwerpii, może w miłym Augsburgu, i tam żyć do końca dni w pokoju, miłości, w zdrowym, szczęśliwym trudzie. Sercem był zawsze przy najdroższej dziewczynie.

W okresie powodzenia nie zapomniał o biednym Pietro. Przyprowadził Fra Colonnę, aby obejrzał jego obraz. Mnich przyjrzał się malowidłu skrupulatnie i surowo, potem rzucił się artyście na szyję, zaniósł obraz do jednego z Colonnów, który zapłacił zań godziwą cenę.

Pietro przeprowadził się na pierwsze piętro i żył jak szlachcic. Gerard jednak pozostał na swym stryszku. Każde zwiększenie wydatków musiałoby opóźnić powrót do Małgorzaty. Luksus, który był wrogiem jego miłości, nie mógł skusić chłopca o wiernym sercu.

Jakub Bonawentura zapoznał go z innymi wesołymi, młodymi koleżkami. Tamci polubili Gerarda i starali się wciągnąć go w swe grzeszki, przyuczyć do szastania groszem. Ten jednak wymawiał się pokornie i unikał pokus. Silniejsza czekała nań jeszcze.

ROZDZIAŁ LXII

Fra Colonna miał wolny wstęp do papieskiej biblioteki. Zdarzało się czasem, że kończył pracę o tej samej porze i razem z Gerardem wędrowali przez miasto; przy takiej okazji uszczęśliwiony artysta widział wszystko en beau, oczarowany wielkością Rzymu, kościołami, pałacami i ruinami.

Zakonnik cenił ruiny, ale gardził całą resztą.

— To ma być Rzym? To grób potężnego niegdyś Rzymu. Pokazał Gerardowi, że stare łuki triumfalne tkwiły w ziemi na dwadzieścia, nawet trzydzieści stóp głęboko, że nowoczesne ulice biegną ponad starożytnymi połaciami, nad szczytami kolumn. Porównał stosunkowo skromne granice nowoczesnego miasta z gigantycznymi zabytkami starożytności, wyłaniającymi się tu i ówdzie z ziemi; dał także to znamienne porównanie:

— Powiadam ci, że to Rzymem nazwane miasteczko jest jako gniazdo jaskółcze zbudowane pod okapem ruin opactwa.

— Stary Rzym musiał być zaiste wspaniały — rzekł Gerard.

— Sam osądź, synu. Oto potężny kanał, dzieło Rzymian, które powstało w zalążku ich dziejów, a trwalsze będzie od Wezuwiusza. Oglądasz fragmenty Świątyni Pokoju. A gdybyś tak mógł obejrzeć Kapitol i jego dwadzieścia pięć świątyń? Podziwiasz Monte Savello: to, za pozwoleniem, jeno ruiny dawnego teatru Marcellusa! Testaccio zaś, jedno z najwyższych wzgórz nowoczesnego Rzymu, to tylko dawny śmietnik! Niewiasty starożytnego Rzymu wyrzucały tu potłuczone dzbany, garnki, i proszę — góra!

Ex pede Herodem; ex ungue leonem

Gerard słuchał z uszanowaniem, ale zaprotestował stanowczo, gdy świątobliwy zakonnik, snując swe analogie, uznał również moralną wyższość pogańskich Rzymian.

— Czyżby świat poniósł stratę wraz z pojawieniem się Chrystusa? — zapytał zaczerwieniony, ponieważ czuł, że czyni w ten sposób wyrzut swemu dobroczyńcy.

— Uchowaj Boże! — odparł zakonnik. — Takie twierdzenie byłoby herezją.

Uczyniwszy to wyraźne ustępstwo, zaczął je stopniowo uszczuplać subtelnymi okrężnymi zabiegami, by wreszcie dotrzeć do zakazanych wrót od strony krętych tylnych schodów. W trakcie tych rozważań zbliżyli się do kościoła. Spora grupka ludzi stała przed bramą świątyni. Wewnątrz egzorcyzmowano demona. Otóż Fra Colonna miał zwyczaj pojękiwać w szczególny sposób, gdy jako fakty przedstawiano mu rzeczy, których nie przełknąłby ani Zenon, ani Epikur. Tym dźwiękiem wyrażał nie tylko gwałtowny sprzeciw, lecz także litość dla łatwowierności, ignorancji i błędów, szczeg lnie wówczas, gdy zaślepieni ludzie nie dostrzegali zasług pogańskiej starożytności. Mnich jęknął więc z dezaprobatą i rzekł:

— Chodźmy stąd.

— Och nie, ojcze, proszę was, proszę! Nigdy jeszcze nie widziałem, jak się wypędza szatana.

Mnich wpierw wzruszył pogardliwie ramionami, ale wszedł z Gerardem do kościoła. Opętany klęczał przed ołtarzem, na szyi miał ciasno zawiązany sznur, na którym ksiądz egzorcysta trzymał tego człowieka jak psa na łańcuchu.

Ludzi było niewiele, rozniosła się bowiem wieść, że demon ostatnim razem wypędzony w tym kościele odszedł niedaleko, schronił się w ciele jednego z widzów: „jak królik wypędzony przez łasicę, który biegnie do sąsiedniej nory“.

Po wejściu Gerarda i zakonnika ksiądz uznał, że ma już dość widzów, i rozpoczął czynności.

Trzymając brewiarz w ręku, zwrócił się do opętanego i usiłował ustalić imię tego, z którym ma walczyć.

— Wychodź, Astarot. A, więc to nie ty. Wychodź, Beliału. Wychodź, Tatzi; wyjdź, Eza. Nie, nie zadrżał. Wychodź, Azymocie! Wyjdź, Ferianderze, wychodź, Foleto. Wychodź, Astymo. Wychodź, Nebulu. Ach, rozpoznałem cię, to ty, ty, gadzie. Twoje to stare sztuczki! Módlmy się.

— O Panie nasz, błagamy Cię, wygnaj plugawego szatana z ciała tego stworzonego przez Ciebie człowieka; wygnaj go z jego włosów, oczu, nosa, ust, uszu, dziąseł, z jego zębów, barków, ramion, nóg, bioder, żołądka, trzewi, ud, kolan, łydek, stóp, kostek u nóg, palców i paznokci rąk i nóg, wygnaj go z duszy. Amen.

Ksiądz wstał z klęczek i zwrócił się do zebranych pogodnie i ze spokojem:

— Najmilsi, oto zetknęliśmy się z upartym rodzajem diabła, jak to zwykle przydarza się latem.

Następnie z całą surowością przemówił do opętanego, na przemian to do człowieka, to do szatana, ci zaś odpowiadali kolejno tymi samymi usty, raz oznajmiając, że nienawidzą wszystkich wymienionych przez księdza świętych imion, to znowu skarżąc się na cierpienia i udręki duszy.

To ksiądz pierwszy pomieszał pojęcie ofiary i winowajcy, rzucając się gwałtownie na pacjenta, bijąc go, zdrowo kopiąc i plując mu kilka razy w twarz. Następnie zapalił świecę i odwrócił ją w dół płomieniem. Topniała, dopóki nie oparzyła mu palców, a wtedy rzucił ją z podwójnym pośpiechem. Podniósł wysoko monstrancję i ukazał opętanemu Corpus Christi. Zapalił inną świecę w podobny jak poprzednio sposób, tym razem jednak ostrożniej. Z kolei przemówił uprzejmie do ludzkiego wcielenia nawiedzonego, odprawił go i przyjmował wyrazy uznania od zgromadzonych.

— Dobry ojcze — powiedział Gerard — jak dobrze macie w pamięci ich szatańskie imiona! Nasi północni księża nie posiadają tak znakomitej znajomości piekielnych zastępów.

— Ach, młodzieńcze, rzeczywiście znamy wszystkie ich imiona jako też sposoby tych gadów. Nebul jest zaiste trudnym do wypędzenia.

Opowiedział zebranym o paru swych doświadczeniach w najbardziej powabny i ujmujący sposób; na zakończenie przytoczył historię wałki stoczonej w  dniu wczorajszym, gdy wyrwał z ust niewiasty ogromnego, ociężałego szatana. Diabeł zgubił paznokcie, szpilki i pęk włosów, krzyczał przy tym przeraźliwym głosem: „Nie ty mnie pokonałeś. Przyjrzyj się temu kamieniowi na parapecie okiennym. To anioł Gabriel schodząc niegdyś na ziemię trafił na ten kamień, to on mnie pobił.“

Mnich jęknął: — I uwierzyliście mu?

— Naturalnie! tylko bezbożnik mógłby podać w wątpliwość objawienie tak ściśle przedstawione.

— Jak można wierzyć ojcu kłamstwa? Nie godzi się taka łatwowierność dojrzałemu człekowi.

— Nawet kłamca nie zawsze kłamie.

— Czyni to zwłaszcza wtedy, gdy opowiada nieprawdopodobną historię i pokazuje świętą relikwię. Uzbrój się przeciw szatańskiemu gościowi! Szatani (jeżeli istnieją) nie są naiwni. Winieneś mu był odrzec starożytnym cytatem:

Timeo Danaos et dona ferentes.

— Jakiś łajdaczyna rozbił tym kamieniem głowę żonie, młody człowieku, ręczę ci za to.

Co rzekłszy, mnich spiesznie pociągnął za sobą Gerarda.

— Ach, ojcze, obawiam się, żeś do kontuzji przywiódł zacnego księdza.

— Tak, na Polluksa — zachichotał mnich — zmiażdżyłem go pierwszym „Sokratesowym argumentem“. Któż ze współczesnych potrafi odeprzeć cios starożytnej broni?

Pewnego popołudnia, gdy Gerard skończył właśnie dzienną pracę, zgłosił się do niego lokaj o wspaniałej prezencji i poprosił o przybycie do pałacu Cesarini. Młodzieniec poszedł; wprowadzono go do wytwornego apartamentu, w którym siedziała dziewczyna tkająca gobelin. Podniosła się, opuściła komnatę, mówiąc, że zawiadomi panią o przybyciu gościa.

Gerard dobrą godzinę wyczekiwał w wielkim pokoju i cierpliwość zaczęła go opuszczać.

„Wielcy panowie nie cenią zbytnio czasu biedaka“ — pomyślał. Gdy miał już ochotę wymknąć się i powrócić do swych zajęć, drzwi otwarto, olśniewająco piękna dama weszła do salonu, a za nią dwie służebne. Była to młoda księżniczka Cesarini. Kroczyła, mówiąc głośno i wyniośle do swych dworek. Na widok Gerarda spytała innym zupełnie, cichym, kobiecym głosem:

— Czy jesteś pisarzem, messer?

— Tak, signora.

— To dobrze — usiadła, a Gerard stał i stały panny służebne.

— Jak się zwiecie, młodzieńcze?

— Gerard, signora.

— Gerard? Na Bakchusa, czyż człowiek może nosić takie imię?

— To imię holenderskie, signora. Urodziłem się w Tergou w Holandii.

— Surowe to imię, dziewczęta, dla tak zacnej prezencji młodzieńca, nieprawdaż?

Służebne gorliwie przytaknęły.

— Czemuż to posłałam po niego? — zapytała wyniośle, ze znudzeniem, młoda dama. — Ach, już przypominam sobie. Siadajcie, ser Gerardo, napiszecie mi list do Hektora Orsiniego. To mój wielbiciel, tak przynajmniej mówi.

Gerard usiadł, wziął papier, inkaust i spojrzał na księżniczkę, oczekując dyspozycji.

Pani z o wiele wyższego krzesła, prawie tronu, spoglądała w dół na młodzieńca również z pytającym wyrazem oczu.

— Proszę, Gerardo.

— Jestem gotów, wasza wysokość.

— Pisz więc.

— Czekam na słowa.

— A kto, twoim zdaniem, ma je wymyślić?

— Któż, jeśli nie wasza łaskawość, która chce wysłać ten list.

— Piękne dzięki! Pisarze zatem nie potrafią dobrać słów? Cóż warta wasza sztuka bez słów? Podejrzewam, żeście szalbierzem, mości Gerardo.

— Nie, signora, brzydzę się szalbierstwem. Mogę się postarać ułożyć słowa waszej wysokości wedle reguł gramatyki, utrwalić je w piśmie. Ale nie potrafię przetworzyć milczenia. Powiedzcie zatem, pani, co macie w sercu, a ja przeniosę to na papier w waszej obecności.

— A jeśli nic nie mam w sercu... A czasem myślę, że wcale nie mam serca.

— Jakie zatem są wasze myśli, pani?

— Tak samo żadne i niczego również nie mam w głowie.

— Po cóż zatem pisać?

— Po cóż, zaiste! Oto pierwsze sensowne słowo, które padło w naszej rozmowie. Niech go licho porwie! Czemuż nie pisze pierwszy? Wtedy mogłabym rzec mu „nie“ w jednej sprawie lub „tak“ w innej, nie łamiąc sobie głowy. Zresztą, czy damie wypada pierwszej rzec słowo?

— Nie, signora, ostatnie.

— Dobrześ rzekł, Gerardo. Cha! cha! Należy ci się sztuka złota za dowcip. Podajcie sakiewkę!

Wypłaciła natychmiast á la moyen age. Pieniądze wzmagają zapał. Gerard, zarobiwszy dukata tak łatwo, zapragnął wyciągnąć księżniczkę z opresji, jeżeli wystarczy mu jako mężczyźnie umiejętności i dowcipu.

— Signorina — rzekł — to dlatego trudne, że ludzie starają się wyrazić swe uczucia i myśli za pomocą sztucznych i wypracowanych zdań. Proszę sobie jeno wyobrazić, signora, tego, którego pani kochasz.

— Nie kocham go.

— A zatem signor, którego nie kochasz, siedzi przy tym stole... Dyktuj mi to właśnie, co chciałabyś mu rzec.

— Gdyby tu siedział, chciałabym mu rzec: odejdź. Gerard, który wypróbowywał pióro, odłożył je z westchnieniem.

— A gdy odejdzie — wtrąciła Floretta — wasza wysokość zechce powiedzieć: „Wracaj“.

— Zamilknij. Bądźcie wszyscy cicho, dajcie mi pomyśleć. Dręczył mnie o ten list, przyrzekłam mu: teraz to już rzecz honoru. Jakież kłamstwa mam powiedzieć Gerardowi, aby powtórzył je temu głupcowi? — Odwróciła głowę i zamyśliła się głęboko, opierając piękną twarz na białej, na pół zaciśniętej dłoni.

Siedziała przepojona kłamstwem, a tak śliczna i posągowa, jakby natchniona niebiańskimi myślami. Gerard zapomniał o wszystkim poza sztuką, z zapałem zaczął przenosić ów znakomity profil na papier.

Skończył już prawie, gdy piękny posąg odwrócił się nagle i spojrzał na chłopca.

— O nie, signora — rzekł nieśmiało. — Na miłość Boską, nie zmieniajcie postawy, była doskonała. Proszę popatrzeć, prawie ukończone!

Wszystkie spojrzenia padły na portret, a języczki natychmiast zaczęły pracować.

— Jaka podobna! i jak szybko! Nie, mnie się zdaje, że bródka jaśnie pani jest nieco inna.

— Och, jedno pociągnięcie poprawi.

— Szkoda, że nie kolorowe. Kocham barwy. Precz z czamobiałym! A jej wysokość ma taką śliczną skórę. Gdy nie oddać karnacji skóry, ginie połowa jej urody.

— Spokój. Czy możesz dać portretowi barwy, ser Gerarda?

— Tak, signorina. Słaby ze mnie malarz, gdy chodzi o farby olejne; celuje w nich mój przyjaciel Pietro; ale na mój skromny sposób mogę wymalować was, pani, jak żywą, jeżeli wasza wysokość znajdzie czas na taką próżnostkę.

— Nazywacie to próżnostką? Czas ciąży mi jak ołów. Posyłaj po farby, i to zaraz — szybko, natychmiast, na miłość Boską i wszystkich świętych.

— Nie, signorina, muszę je dopiero sporządzić. Mogę przyjść jutro o tej samej porze.

— Niech będzie. Floretto, dopilnuj, aby wpuszczono go o każdej godzinie. Zostaw rysunek mej głowy! Zostaw!

— Proszę o wybaczenie, signora; chciałem przygotować szkic w domu przed położeniem farb. Ale zostawię go tu. Teraz jednak wracajmy do listu.

— Jakiego listu?

— Do signora Orsiniego.

— Mam tracić c z a s na taką próżnostkę jak pisanie listów? I to do tego pustego kawalera, który mi jest obojętny jak księżyc?

Nawet nie obojętny, bo właśnie pojęłam me prawdziwe uczucia. Nienawidzę i pogardzam. Dziewczęta, zabraniam wam wymieniać przy mnie to imię. Wysmagam do krwi każdą, która o tym zapomni. Wiecie, jak potrafię przyłożyć, kiedym w gniewie. —Wiemy. Wiemy.

— Nie wyzywajcie więc mnie do tego — rzekła, a w oczach zamigotały sztylety; do Gerarda jednak odwróciła się odmieniona, słodka jak miód:

— Addio, il Gerarda!

Gerard skłoni! się i wymknął z tej wybitej aksamitem tygrysiej jaskini.

Przyszedł następnego dnia i zabarwił swój rysunek. Okazało się jednak, że pani życzy sobie mieć większy portret, potem zaś pragnie uwiecznienia całej postaci; musiał poświęcać teraz dwie godziny każdego popołudnia na rysowanie i malowanie księżniczki o równie zadziwiającej urodzie co i próżności oraz znamienitej liczbie amatorów na portrety. Chciwy na zarobek Gerard zyskał tu nowe, obfite źródło dochodów.

Małgorzata była coraz bliżej, coraz bliżej.

Przyszedł Wielki Czwartek, dzień wolny od pracy. Fra Colonna i Gerard siedzieli przy oknie oglądając procesję. Mnogość i porządek tych pobożnych tłumów wzbudziła w sercu Gerarda miłość Bożą, która zdawała się zresztą ożywiać dziś cały lud, poszukujący w ostatnich czasach raczej ziemskich uciech.

Niebawem papież, strojny w szkarłatny kapelusz, biały płaszcz z czerwonym aksamitnym kapturem, na ślicznej, białej neapolitańskiej klaczy, okrytej purpurowym aksamitnym czaprakiem, zdobnym złotymi frędzlami i chwastami, sunął majestatycznie na czele kardynałów. Stu konnych, uzbrojonych de pied en cap, kłusowało w asyście, z uniesionymi prostopadle włóczniami, grube końce tulej wsparłszy na biodrach. Z kardynałów tylko jeden Medici jechał w kapeluszu na głowie, trzymał się tuż obok papieża i rozmawia! z nim jak z równym. Co piętnaście kroków Ojciec Święty zatrzymywał na chwilę rumaka i udzielał błogosławieństwa ludowi.

Gerard i mnich zeszli teraz na dół i krocząc bocznymi uliczkami dotarli do portyku jednego z siedmiu kościołów. Wejście doń było zawieszone czarną tkaniną, na stopniach ukazali się papież i kardynałowie, którzy weszli do świątyni innymi drzwiami. Trzymali pochodnie w dłoniach, bariera dzieliła ich od tłumu. Kanonik odczytał bullę łacińską, ekskomunikując kilka osób, wymieniając imiennie takich szczególnie książąt, którzy wywłaszczyli Kościół z części ich dóbr doczesnych.

Gerard drżał tak jak wszyscy zebrani ludzie, słuchając tego strasznego obrzędu. Dwóch spośród kardynałów psuło ogólne wrażenie, chichocąc niepowściągliwie przez cały czas.

Po skończonej ceremonii zdjęto czarną zasłonę i ukazała się wesoła dekoracja. Papież znów pobłogosławił zebranych i na koniec rzucił w tłum swoją pochodnię, a za jego przykładem poszli dwaj kardynałowie. Ludzie skłębili się, walcząc o pochodnie, rozdarli je między siebie z takim pobożnym zapałem, że drobne okruchy zdobywano za cenę podbitych oczu, krwawiących nosów i poparzonych palców; Jego Świątobliwość wraz ze świtą wycofał się spokojnie w czasie tego zamieszania.

Buchnął krzyk i tłum rzucił się w stronę placu, na którym stał szeroki, otwarty podest: kilku księży odprawiało na nim modły. Powstali właśnie i bardzo uroczyście nakładali czerwone rękawice. Następnie jeden z nich ukląkł i z objawami największego szacunku wydobył z relikwiarza kwadratową, podobną do zwierciadła ramę, okalającą jakby ślad odciśniętej twarzy.

Było to Verum Icon, czyli prawdziwe oblicze twarzy naszego Zbawiciela, odbite dla nas w najstraszliwszym momencie Jego agonii. Przyjmowano tę relikwię bez cienia wątpliwości, możecie więc sobie wyobrazić, jak wzruszała każde chrześcijańskie serce.

Ludzie upadli na twarze, gdy kapłan podniósł świętość do góry; okrzyki litości były na wszystkich ustach, a łzy prawie we wszystkich oczach. Po chwili wierni wstali, księża obeszli platformę wokół, ukazując co chwila wizerunek stojącym najbliżej; zewsząd wznosiły się głośne okrzyki, dające wyraz uczuciom litości i pobożności.

Po małej chwili przyjaciele spotkali procesję biczowników smagających nagie barki, aż krew płynęła strumieniami: nie było najmniejszych oznak bólu na ich twarzach, wielu smagało swe ciała śmiejąc się i żartując. Przechodnie z litości częstowali ich winem; przyjmowali je, ale nieliczni tylko podnosili napój do ust, większość inny czyniła z trunku użytek: odświeżała dyscypliny stwardniałe od skrzepłej krwi, aby wzmocnić ciosy. Było wśród nich wielu niedorosłych chłopców. Młoda niewiasta ulitowała się nad pięknym urwisem.

— Ach, biedne dziecko — powiedziała — czemuż tak ranisz swą białą skórę?

— Basta, to za twoje grzechy — odrzekł ze śmiechem — przecie nie za moje.

— Słyszysz? — odezwał się mnich. — Czy istnieje bicz, który potrafi uderzeniami wygnać próżność z ludzkiego serca? Młody małpiszon, skąd taki pewny, że ta niewiasta jest bardziej grzeszna od niego ?

— Ojcze — powiedział Gerard — to na pewno nie podoba się Panu naszemu. On był tak pełen litości.

— Pan nasz? — odparł mnich, przeżegnawszy się pobożnie. — Cóż On w ogóle ma z tym wspólnego? Rzymski to zwyczaj, istniejący od sześciuset lat przed narodzeniem Chrystusa. Podczas Luperkaliów chłopcy przebiegali ulice miasta, biczując swe ciała. A zamężne niewiasty tłoczyły się dokoła nich, pragnąc przejąć uderzenia tych małpich biczów, gdyż przynosiły jakoby płodność — za tamtych czasów. Głupia zabawa to biczowanie, pożyteczna jednak dla widza; przypomina mu o wielkim czasie pogaństwa. Nader bowiem skorzy jesteśmy zapominać, ile zawdzięczamy starożytnym.

Weszli teraz do jednego z siedmiu kościołów, w którym papież odprawiał właśnie mszę. Ceremonia była imponująca, znowu jednak zakłócona przez niepoważne zachowanie kardynałów i innych dostojników, którzy siedzieli przy ołtarzu w kapeluszach na głowie i gęgali w czasie nabożeństwa jak stado gęsi.

Eucharystia w obydwu postaciach została podana do skosztowania urzędnikowi, nim papież odważyłby się jej dotknąć. Niezmiernie to zdziwiło Gerarda.

— Któż jest ten człek nikczemnego stanu? I co czyni?

— To preguste — który dla ostrożności pierwszy spożywa hostię. To kraj trucizny, a biedni papieże najbardziej są na nią narażeni.

— Ach, niestety, i ja słyszałem już o tym, lecz po cudownej przemianie chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa trucizna nie może w nich pozostać. Nie ma już przecie chleba ani jego właściwości, nie ma już wina.

— Tak mówi wiara, doświadczenie jednak mówi co innego. Wielu pomarło w Rzymie od zatrucia hostią.

— A ja wam powiadam, ojcze, że tak chleb jak wino mogłyby mieć w sobie jad, zanim papież zdołał je poświęcić, po konsekracji przyjąłbym komunię bez cienia obawy.

— I ja tak bym postąpił, gdyby nie sztuki piękne.

— Co macie na myśli?

— To mianowicie, iż równie chętnie jak ty zdecydowałbym się opuścić ziemię, gdyby nie sztuka, której piękno kwitnie na tym oto świecie doczesnym, przez nie nabiera on wartości dla rozumnych i edukowanych ludzi. O, niej dopóki dziewięć muz ściele drogę życia różami uczoności i sztuki, niech mnie Apollo darzy mądrością i ostrożnością, abym znając podstępy ziomków, nie zażył trucizny przy Bożym ołtarzu ani przyjacielskim stole. Wiemy bowiem, że gdybym przyjął ją w jadle lub napoju, przecięłaby nić mego żywota, a ja oto piszę księgę, której oddałem serce i duszę, księgę o człeku w wielu sztukach znamienitym, pt.: Marzenie Polifila. Nie wspominaj przeto przy mnie o truciźnie, póki nie skończę i nie przepiszę dzieła.

A oto uderzono w wielkie dzwony kościoła Świętego Jana na Lateranie w krótkich odstępach czasu i ludzie pospieszyli tam, by ujrzeć głowy świętych Piotra i Pawła. Gerard i mnich zajęli dogodne miejsca w kościele; ujrzeli tam ciężką zasłonę, którą po długim, pełnym podniecenia oczekiwaniu zgromadzonych rozsunięto szarpnięciami na boki i oto na wysokości trzydziestu stóp ukazały się dwie głowy. Twarze były brodate, wyglądały jak żywe. Widać je było przez czas wystarczający do odmówienia Zdrowaś Mario i zasłona zasunęła się znowu. W ten sam sposób odsłonięte je trzykrotnie. Twarz św. Piotra była blada, pociągła, broda siwa i rozdwojona, czoło uwieńczone papieską mitrą. Smagła twarz św. Pawła była obramowana gęstą kwadratową brodą; głowa odznaczała się masywniejszą budową, a twarz zdecydowanym, twardym wyrazem.

Gerard patrzył zdjęty pobożną grozą. Mnich przyznał mu potem rację następującym wywodem:

— Wystawienie imagines, czyli sporządzonych z wosku wizerunków bohaterów i półbogów, jest czcigodnym obyczajem i zachęca plebs do cnoty za pomocą wielkich i widocznych przykładów.

— Wizerunki z wosku? Więc to nie są prawdziwi apostołowie, zabalsamowani lub zachowani inaczej?

Mnich jęknął.

— Nie istnieli już w osiemsetnym roku. Wielkie, stare rody rzymskie zawsze przy pogrzebach zamawiały serie owych imagines dla powiązania teraźniejszości z przeszłością, ukazując ludowi rysy sławnych i zasłużonych mężów. Przyznaję, że trudno o coś bardziej wzruszającego i pouczającego. Wtedy jednak owe wizerunki były portretami robionymi jeszcze za życia w godzinie zgonu. Te zaś twarze Pawła i Piotra są całkowicie wedle wyobraźni ukształtowane.

— Ach, nie mówcie tak, ojcze!

— Najgorszy jednak moim zdaniem jest sposób, w jaki ukazuje się je ludziom: na półce, w półmroku, na chwilę i przy pomocy nędznych oszukańczych sztuczek z odsuwaną zasłoną.

Quodcumque ostendis mihi sic incredulus odi

Dość; dzisiejsi ludzie to nie starożytni. Porzućmy te nowomodne maskarady i ukryjmy się wśród ksiąg papieskich; tam odnajdziemy mądrość, której na próżno szukalibyśmy na ulicach współczesnego Rzymu.

I gdy opanowała go ta myśl, zacny mnich ruszył przed siebie i rozpychał tłum, nie patrząc na prawo ani na lewo, póki nie udało mu się uciec od wspaniałości Wielkiego Tygodnia, które przyciągały do Rzymu pięćdziesiąt tysięcy cudzoziemców; miły spokój odnalazł wśród zmarłych, w Bibliotece Watykańskiej.

Wchodząc do pokoju Gerarda, trafił na gorącą dysputę pomiędzy Holendrem a Jakubem Bonawenturą. Ów lekkoduch i strojniś wpadł zakuty od stóp do głów w zbroję; zrzucił hełm, odsapnął i szydził w najbardziej pogardliwy sposób ze śmiesznej ceremonii, podczas której na czele swych żołnierzy musiał asystować papieżowi — chodziło o błogosławienie zwierząt pociągowych.

Gerard powiedział, że nic w tym śmiesznego; a zresztą to, co czyni Ojciec Święty, w ogóle nie może być śmieszne.

Spór stawał się coraz gorętszy; szyderczo uśmiechnięty mnich zachowywał neutralność, czekając jak bocian, który pożera żabę i mysz, na zakończenie ich kłótni; wiedział, że zmiażdży obu młodzieńców argumentami starożytności. Nagle ktoś delikatnie odsunął zasłonę; wszedł czcigodny starzec o jedwabistej brodzie, w purpurowej piusce, spoglądając na nich z łagodnym bladym uśmiechem.

— Szczęśliwi młodzi, którzy potrafią dyskutować z takim zapałem.

Wszyscy uklękli. Był to papież.

— Wstańcie, dzieci — powiedział prawie nieśmiało. — Nie przychodzę do tego zakątka urzędowo. Jak tam Plutarch?

Gerard przyniósł rękopis i, przyklęknąwszy na jedno kolano, pokazał swą pracę Jego Świątobliwości. Papież usiadł, trzej mężczyźni stali.

Jego Świątobliwość z zainteresowaniem obejrzał dzieło Gerarda.

— Wyśmienicie przepisywane — orzekł.

Serce Gerarda zabiło radośnie.

— Ach, Plutarch to wielki artysta, Francesco. Każdy człowiek żyje na tych kartach: ileż charakteru mają postacie, a żadna niepodobna do drugiej!

Jakub Bonawentura: — Mnie tam dajcie pana Boccaccio.

Jego Świątobliwość: — Wyśmienity narrator, mój capitano, i znakomitym italskim pisze językiem. Ale duch i myśl monotonne. Wszyscy mnisi i wszystkie zakonnice nie mogą odznaczać się nieczystością: jedna lub dwie takie powiastki bywają miłe i zabawne, ale pięć tuzinów fałszywie maluje epokę i smuci serce człowieka ludzkość miłującego. Nadto autor nie ma zręczności w odtwarzaniu charakterów. W tej wielkiej sztuce ów Grek go przewyższa, on rzeźbi ludzi swym piórem. Zwróć uwagę, że obróciwszy stronice jego księgi, wchodzisz w prawdziwy, wielki świat wojny i polityki, interesu i miłości we właściwym miejscu: u niego bowiem, tak jak w wielkim świecie, nie wszyscy mężczyźni biegają za dziewczętami. Nie porównuj z tym wielkim, szerokim polem wąskiego ogródka Boccaccia, zamkniętego w kółeczku nieprzystojnych uciech.

— Słyszałem, że i Wasza Świątobliwość nie gardził pisaniem powieści.

— Moja świątobliwość niejedno popełniła głupstwo, którego poniewczasie żałuje. Gdy pisałem powieści, nie sądziłem jeszcze, że będę głową Kościoła.

— Na próżno szukałem kopii, aby wzbogacić nią swój skromny księgozbiór — rzekł mnich.

— To dobrze. Przeto wydany przeze mnie przed czterema laty rozkaz zniszczenia każdej kopii w Italii aż do ostatniego egzemplarza został dokładnie wykonany. Mogę cię zresztą pocieszyć, że gdy zostałem papieżem, jakiś dureń przełożył rzecz ową na francuski. Możesz ją zatem za cenę wygnania przeczytać.

— W takiej opresji odwołujemy się do wielkodusznej decyzji Jego Świątobliwości. Raczcie wyjawić nam swój nieomylny pogląd na tę sprawę.

— Powoli, powoli, dobry kawalerze Francesco. Powieści papieża nie są przedmiotem wiary. Mogę jeno podzielić się z wami moimi szczerymi wrażeniami. Jeśli dobrze pamiętam, pocieszcie się, rzecz ma wszystkie niedostatki Boccaccia, jeno nie oznacza  się równie wybornym językiem.

Fra Colonna: — Wszyscy wiedzą, że Wasza Świątobliwość jak nikt dotąd zlekceważył Eneasza Sylwiusza. Skrzywdziłem go prosząc Waszą Świątobliwość na sędziego. Może Wasza Świątobliwość bardziej sprawiedliwie raczy rozstrzygnąć między tymi chłopcami spór o błogosławieństwo zwierząt.

Papież spochmurniai. W czasie rozmowy o Plutarchu rozjaśnił się na chwilę, nawet oczy mu zabłysły; normalne jego zwyczaje daleko odbiegły od wyobrażenia, jakie mają o papieżu młode dziewczęta. Potrafię wyrazić to tylko po francusku: Le gentilhomme blasé. Wysoko urodzony i wysoce wykształcony gentleman, który wszystko już zrobił i powiedział, wszystko widział i zaznał wszystkiego, zniszczywszy prawie doszczętnie organizm i zużywszy siły witalne. Wydawało się, że propozycja mnicha podwoiła jego znużenie.

— Mój biedny Francesco — powiedział — zważ, żem całe życie był pogrążony w sporach. Jestem nimi zmęczony, śmiertelnie zmęczony. Plutarch ściągnął mnie do tego cichego zakątka, nie zaś teologiczne rozważania.

— Ale gdyby można złagodzić tak ostrą różnicę zdań między dwoma młodymi zapaleńcami...

Μαχαριοι οί ειρηνοποιοί

— Tak mało znasz ludzką naturę, aby sądzić, że którykolwiek z tych ognistych młodzieńców będzie się liczył ze zdaniem nieszczęsnego starego papieża?

— Och, Wasza Świątobliwość! — z trudem chwytając oddech wybuchnął zarumieniony z przejęcia Gerard. — Jeden z nas na pewno zachowa słowa Waszej Świątobliwości w pamięci na całe życie jako skarb najświętszy, zesłany przez Niebiosa.

— A zatem — rzeki papież — nie mogę odmówić. Tak jak nam to rzekłby Francesco —

οδ'α έδτιν δστις εστ'ανηρ ελεύθερος

Rozsmakowałem się w owym wymownym poganinie, drogim mi tak samo jak tobie, mnichu niewierny; a muszę rozprawiać o teologii lub o czymś nader tego bliskim. Ten młodzik ma wszakże zacne i ujmujące oblicze, a pisze po grecku jak anioł. Cóż, moje dzieci, aby zrozumieć drogi Kościoła, trzeba umieć wznieść się nieco ponad ziemię, gdyż Kościół przebywa między ziemią a niebem, pośrednicząc między nimi.

Nie chodzi mi o to, co czuje zwykły, pospolity człek, lecz co nasz wspólny Stwórca, który stworzył zarówno ludzi, jak zwierzęta, myśli o owych niższych istotach, bydlętach. Jeżeli zbyt dumni jesteśmy, aby odnaleźć odpowiednią lekcję w Kościele, możemy zaczerpnąć tę prawdę z najbardziej starożytnej historii ludzi i zwierząt.

Colonna: — Herodot.

— Nie, nie. Jeśli chodzi o tę rzecz, Herodot jest zbyt młody. Pokrzywdzilibyśmy dawną historię, opierając się jeno na twoich Grekach, którzy dopiero ostatnią kartę wielkiej księgi starożytności zapisali.

Mnich mruknął niechętnie. Oto papież wypowiadał herezje przeciwko jego bożyszczom.

— Mówię o Wulgacie, księdze, która rozstrząsa tę materię trzy tysiące lat przed autorem, zwanym przez uczonych „Ojcem Historii“.

Colonna: — Ach, Wulgata! Proszę o wybaczenie Waszą Świątobliwość. Jakżeście mnie przerazili! Prawie zapomniałem już o Wulgacie.

— Zapomnieć o niej? Czy aby pewny jesteś, żeś ją w ogóle czytał, Francesco mio?

— Nie w całości. Wasza Świątobliwość. Dawno sobie obiecuję tę przyjemność w pierwszej wolnej a sposobnej chwili. Lecz moi wielcy starzy poganie mało zostawiają czasu na wypoczynek.

Jego Świątobliwość: — A więc odnajdziesz już w Genezis, że Bóg stworzywszy zwierzęta i piękno ich podziwiając, odczuł boską rozkosz, której nawet określić nie potrafimy. Czyż to dziwne? Przyjrzyj się nieprzeliczonym kształtom zwierząt; przyjemnej ich sierści i oczom, gracji, potędze i majestatowi u niektórych, barwie innych stworzeń, która żywsza jest od barwy róż czy rubinów. A gdy nie ze swej winy, lecz przez grzech człowieka zagładzie uległy, oszczędzono i zachowano po parze z każdego gatunku.

Kiedy zaś arka z drżącymi z przerażenia mieszkańcami kołysała się samotnie po bezmiarze wód, Słowo powiada: „Bóg pamiętał o Noem i «zwierzętach, które były wraz z nim wewnątrz arki»“.

Po czym Bóg zakreślił na niebie tęczę jako znak przymierza, że ziemia nie będzie już zatopiona. Między kim miało to być przymierze ? Między Bogiem a człowiekiem? O nie, między Bogiem, człowiekiem «i każdym żywym stworzeniem cielesnym; chyba żebym z wiekiem tracił pamięć. Exodus podaje, że Bóg słodkim błogosławieństwem siódmego dnia wypoczynku objął również zwierzęta pociągowe.

To on wzbronił zakładać kaganiec na pysk wołu depcącego w kieracie ziarno. „Niechże biedne zwierzę utrudzone w mozolnym kręgu uszczknie szczyptę: większość ziarna zostanie jeszcze człowiekowi“. Powiesz może, że św. Paweł brutalnie rzecze w swym komentarzu: „Czyż Bóg troszczy się o woły?“ Zaiste, gdybym był Piotrem, a nie najpokorniejszym z jego następców, odrzekłbym: „Rzuć swych dramatopisów, Pawle, czytaj Pismo, dowiesz się wtedy, czy Bóg dba li tylko o ludzi i wróbelki, czy też o wszystkie stworzenia. O Pawle! — rzekłbym, gdyby starczyło mi odwagi — nie potrafisz zrozumieć Boga czerpiąc o Nim wiedzę jeno z własnego serca lub nawet ze wszystkich serc człowieczych. Studiuj to, co sam Pan objawił w Piśmie o sobie“.

Po trzykroć zabronił Żydom gotować koźlęta w mleku matczynym, choć nie uważał takiego postępowania za okrucieństwo, lecz brak zrozumienia i delikatności uczuć, które mogą utorować drogę zwykłemu okrucieństwu. Prorok na ośle podróżujący spotkał anioła. I któż z nich dwu, iudice Paulo, ujrzał niebiańskiego ducha? Oczywiście prorok?... Jednak nie tak było. Człowiek z oczyma grzechem zamglonymi nie dojrzał niczego. Skromne, pogardzane stworzenie zobaczyło wszystko. I nawet nie podają tego za cud. To my, biedni zarozumialcy, przeceniamy siebie. Anioł zabił proroka i oszczędził zwierzę za to właśnie, że wyraźniej, jaśniej dojrzało istotę boskości. Tak rzekł, jak mi się wydaje. Ale zaiste czytałem o tym przed wielu laty. Czemuż Bóg oszczędził żałującą Niniwę? Ponieważ w mieście owym było sześćdziesiąt tysięcy dzieci i wiele bydła.

Świecka historia jak również doświadczenia ludowe dorzucają swe świadectwa. Okrutni dla zwierząt stają się okrutni wobec ludzi; a  nagła i gwałtowna śmierć we wszystkich czasach uderza krwawym odwetem Niebios w tych, którzy świadomie krzywdzą niewinne zwierzęta. Sam byłem świadkiem podobnych wydarzeń. Rozważywszy wszystkie te racje, wbrew opinii stoików, przyjaciół Francesca, którzy w swej próżności sądzą, że wszelkie stworzenia istnieją dla wygody człowieka, pamiętając o tym, iż żmije i skorpiony zabijają dominos terrae, moskity zjadają go po kawałku, a tygrysy i rekiny chrupią go niczym migdał — winniśmy zaprawdę wdzięczność tym czworonożnym przyjaciołom, wiernym i cierpliwym, którzy zamiast miażdżyć nas używają swej siły, by ulżyć ciężarom, i karmią ludzi jak matki ze swych delikatnych wymion.

Sądzę więc, iż Kościół nigdy nie jest bliższy boskości, niż błogosławiąc naszych czworonożnych przyjaciół, mimo iż to oburza wielki teologiczny autorytet kapitana gwardii papieskiej! Bo właśnie Kościół wdraża w pokorę i wdzięczność, wznosi się do poziomu boskiego umysłu, zbliża i objaśnia człowiekowi Boga, stwórcę, rodzica i przyjaciela ludzi i zwierząt.

Zważcie to jednak, młodzieńcy, nie jako mniemanie papieża ex cathedra, ale nieobowiązujące zdanie starego kapłana. I także przemyślcie je sobie w wolnej chwili. Starość bowiem zaiste musi coś człowiekowi dać, choćby w zamian za utracony (dum puerorum ilia, co, Francesco?) zdrowy żołądek.

Taka była treść wypowiedzi papieża; forma zaś wykwintna, łagodna, wolna od cienia dyktanda i autorytatywności. Zdawał się spokojnie rozpatrywać ten problem wspólnie ze swymi słuchaczami, nie udając Pani Wyroczni. Na dnie tego wszystkiego można było doszukać się odrobiny żartobliwego koloryzowania, ale taki żart upiększa życie, a subtelny italski wdzięk nadawał wszystkiemu właściwą i wytworną barwę.

— Wydaje mi się, .żem usłyszał delficką wyrocznię — rzekł z entuzjazmem Fra Colonna.

— Ja bym raczej nazwał to rozsądnym — wykrzyknął Jakub Bonawentura.

— Och, kapitanie, rozsądne! — powiedział Gerard z głębokim choć delikatnym wyrzutem.

Papież uśmiechnął się do Gerarda.

— Nie wybredzaj w słowach, było to i tak niesłychane ustępstwo ze strony rywalizującego teologa.

Papież poprosił o resztę pracy Gerarda. Przed wyjściem dobrotliwie pociągnął za ucho Fra Colonnę i zapytał, czy pamięta czasy, kiedy jako koledzy ze szkolnej ławy kradli Najświętszej Dziewicy monety wrzucane do jej przydrożnej skarbonki.

— Wziąłeś cienki patyk, koniec wysmarowałeś lepem na ptaki i wyciągałeś pieniądze przez szparę, ty łobuzie — powiedział surowo Jego Świątobliwość.

— Oddajmy cesarzowi co cesarskie — odparł Fra Colonna. — Dzięki wybitnemu rozumowi Waszej Świątobliwości powstała metoda, ja byłem tylko skromnym narzędziem.

— To prawda. Sądzę, iż zdajesz sobie sprawę, że to świętokradztwo.

— Nie ma cienia wątpliwości, popełniłem je jednak w tak dobrej kompanii, żem wolny od obaw.

— Hm! Ja nie mam nawet tak skromnej pociechy. Na cośmy je wydali, pamiętasz?

— Jak Wasza Świątobliwość może pytać o rzecz tak oczywistą? Na cukry.

— Jak to, wszystkie?

— Do ostatniego szeląga.

— Urocze to wspomnienia, mój Francesco. Niestety. Starzeję się. Nie będę już z wami długo. Myślę o tym z przykrością także z twego powodu: zostaniesz spalony, gdy mnie nie stanie. Jesteś heretykiem gorszym od Husa, którego na własne oczy widziałem, jak płonął.

— Jakżeż, Wasza Świątobliwość? Przecież ja wierzę w papieża, a on nie wierzył.

— Lis z ciebie! Nie spalą ciebie; drzewo jest zbyt kosztowne. Żegnaj, stary towarzyszu; żegnajcie młodzieńcy, błogosławieństwo starego człowieka niech będzie z wami.

Po południu sekretarz papieża wręczył Gerardowi małą sakiewkę, a w niej kilka sztuk złota.

Chłopiec dołączył je do swego zapasu.

Małgorzata zdawała się być coraz bliżej.

Od dłuższego już czasu jakby dobre wróżki roztoczyły nad nim swoją opiekę. Przynoszono mu pod drzwi kosze z wykwintnym jadłem i owocami, oddawcy zaś nie wiedzieli, kto je przysłał, lub udawali niewiedzę. Pewnego dnia otrzymał w liście klejnot bez słowa wyjaśnienia.

Ostatnie zdarzenie zmusiło gospodynię chłopca do głośnego wypowiedzenia swych podejrzeń.

— To żaden z twych opiekunów, głuptasie, lecz jakaś dama, która pokochała twoje słodkie liczko. Wcale się jej zresztą nie dziwię.

ROZDZIAŁ LXIII

Księżniczka Klelia zamówiła swój portret naturalnej wielkości. Gerard poradził, aby zwróciła się do jego przyjaciela, Pietro Vannucciego.

Odmówiła.

— Zdążę jeszcze zlekceważyć mego Gerardo, gdy będę niezadowolona z jego pracy.

Wobec tego Gerard, który był wyśmienitym rysownikiem, ale słabszym kolorystą, poprosił, aby mu pozowała jako posąg Rzymianki. Pokazał, jak dokładnie potrafi oddać marmur na papierze. Zgodziła się początkowo, ale straciła ochotę, gdy młody entuzjasta wyjaśnił, że musi wdziać tunikę, togę i sandały starożytne.

— Właściwie dlaczego, przecież będę wyglądała jak w koszuli — powiedziała ze szczerością właściwą średniowieczu.

— Niestety, signorina — odparł Gerard, — Nigdy zapewne wasza wysokość nie przyjrzała się starożytnemu strojowi, jak jest swobodny, bogaty, prosty, a przecież szlachetny. Wielce w nim będzie waszej wysokości do twarzy. Niebiosa obdarzyły waszą wysokość rzymskimi rysami, a także równie kształtnymi ramionami i dłońmi, zakrytymi w ubiorze nowoczesnym.

— Czyżbyś umiał schlebiać jak wszyscy inni, Gerardo? Daj mi czas do namysłu. Przyjdź w sobotę, powiem wtedy tak albo nie.

Zwłoka dobrze została wyzyskana: uszyto tunikę i togę, księżniczka przymierzała nowe stroje w swej komnacie sprawdzając, czy rzeczywiście aż tak uwydatniają jej urodę, by można było im przebaczyć opóźnienie mody o tysiące lat.

Gerard spiesząc na umówione spotkanie, stanął zdumiony przed wystawą sklepu.

Dojrzał swymi bystrymi oczami wyłożoną w oknie kopię Laktancjusza.

— Pięknie przepisane — pomyślał. Przyglądał się pilnie jeszcze chwilę. Tekst nie był pisany, lecz drukowany.

Chłopak jęknął: — Otom dognany; nieprzyjaciel u bram. Machina jest w Rzymie.

Wszedł do sklepu i udając obojętność zapytał, od jak dawna pracuje w Rzymie prasa drukarska. Księgarz odparł, iż sądzi, że nie ma jeszcze takiej machiny w mieście.

— Ach, Laktancjusz, to druk pochodzący z górnych Apenin.

— A czy tam spadł z księżyca?

— Nie, messer — odparł śmiejąc się kupiec. — Został tam wystrzelony z Niemiec. Proszę, zajrzyjcie na stronę tytułową!

Gerard chwycił książkę do ręki i ujrzał następujące słowa:

Opera et impensis Sweyriheim et Pannartz Alumnorum Joannis Fiist Impressum Subiaeis. A. D. 1465 r.

— Pragniecie kupić, messer? Przypatrzcie się, jakie piękne i równe litery. Niewielu już pozostało mistrzów, którzy potrafią tak pisać, a koszt czterokrotnie niższy.

— Pragnąłbym posiadać tę księgę — rzekł ze smutkiem Gerard — ale serce mi wzbrania. Wiedzcie, żem kaligrafem, a ci oto uczniowie Fusta biegną za mną po drogach świata i odbierają chleb. Nie życzę im zresztą niczego złego, Boże broń! — spiesznie opuścił sklep.

Droga Małgorzato — pomyślał — nie wolno nam tracić czasu. Trzeba kuć żelazo, póki gorące. Jeszcze miesiąc i lawina pras drukarskich spłynie z Apenin na Rzym i zrujnuje doszczętnie kopistów.

Pobiegł prawie do księżniczki Klelii.

Wprowadzono go do nie znanej dotąd komnaty. Była niewielka, lecz luksusowo urządzona: fontanna biła na środku sali, posadzkę wysłano skórami panter, w puszystych futrach milkły kroki. Ten przedpokój prowadził do buduaru księżniczki, drzwi zastępowała bogata, tkana we wspaniałe wzory zasłona.

Gerard czekał samotny tak długo, aomy poczuł niepokój, czy dziewczyna wskazała mu właściwe miejsce.

Jego wątpliwości zostały rozproszone w miły sposób.

Lekkie kroki dały się słyszeć za zasłoną — kotara się rozsunęła w środku, w drzwiach stanęła postać, która mogłaby wzbudzić zachwyt starożytnych. Niepodobna ani do Wenus, ani do Minerwy; była czymś pośrednim: szlachetniejsza, bardziej pełna godności od Wenus, bardziej kobieca od córy Jowiszowej. Toga, tunika, sandały; ani jednego nowoczesnego szczegółu. Co do piękności to ta jest wieczna.

Gerard zerwał się z miejsca i, będąc artystą, zapłonił się z zachwytu.

— Och!—zawołał i patrzał przepełniony niewinnym uniesieniem. Jego zapał dodał jeszcze uroku modelce: policzki zarumieniły się leciutko, oczy zabłysły, usta odpowiedziały czarującym pobłażaniem na ów szczery hołd dla jej wdzięków.

Gdy tak spozierali na siebie przez chwilę, księżniczka widząc, że wymowa Gerarda ustąpiła miejsca spojrzeniom i okrzykom zachwytu, odezwała się pierwsza:

— Cóż, Gerardo, zrobiłam ze siebie antyczne monstrum na twoje życzenie.

— Monstrum? Sądzę, że Fra Colonna upadłby na kolana i wielbił waszą wysokość widząc ją w tym stroju.

— Nie dbam o uwielbienie starca. Wolałabym, aby pokochał mnie młodzian, którego wybrałabym sama.

Gerard chwycił ołówki, przygotował karton i zabrał się do dzieła. Z takim zapałem pracował, że nie okazał litości modelce. Księżniczka stała prawie godzinę nie zmieniając pozycji, odezwała się mdlejącym głosem:

— Gerardo, nie mogę tak stać dłużej, nawet dla ciebie.

— Proszę usiąść i odpocząć chwilę, signora.

— Dzięki — odparła, padając na krzesło. Zbladła i westchnęła ciężko.

Gerard przeraził się; spostrzegł, jak był bezwzględny. Zaczerpnął wody z fontanny i chciał zwilżyć jej twarz, ale podniosła białą dłoń:

— Nie, proszę, nie pryskaj na mnie wodą, połóż mi rękę na czole. Gerard nieśmiało i z wahaniem dotknął mokrą ręką jej skroni.

— Ach! — westchnęła — życie mi wraca. Jeszcze.

Raz jeszcze zwilżył jej czoło. Podziękowała i poleciła mu zadzwonić — mały dzwonek stał na stole. Weszła służebna, kazała jej sprowadzić Florettę z wielkim wachlarzem.

Floretta przybiegła spiesznie.

Nie zdążyła jeszcze podejść do księżniczki, gdy delikatne nozdrza damy zadrgały jak u rasowego konia.

— Nędznico — krzyknęła, wstała zapomniawszy o niedawnej słabości, zapuściła lewą dłoń we włosy Floretty, a prawą trzy razy szarpnęła ją boleśnie za uszy.

Floretta piszczała i szlochała, nie zdołała jednak wzruszyć swej pani.

Antyczna toga odkryła nagie ramię, równie silne jak piękne: podnosiło się i opadało jak tłok w nowoczesnej maszynie parowej, ciężkie uderzenia spadały jedno po drugim na ramiona Floretty; ostatni cios wyrzucił ją łkającą i narzekającą za zasłonę, a stamtąd słychać było jeszcze przez czas jakiś jej gorzki płacz.

— Święci pańscy! — zawołał Gerard. — Cóż się stało? Co złego zrobiła?

— Już ona dobrze wie. To nie pierwszy raz. Paskudna dziewucha.

Nauczę ją, by nie przychodziła tu do mnie cuchnąc piżmem na milę!

— To chyba błahostka, signora, jak sądzę?

— Błahostka? O nie, to wstrętna przewina. Czy gniewasz się na mnie, że ją uderzyłam, Gerardo? — Zapytała słodko i pokornie ze zdumiewającą szybkością zmieniając ton i nastrój.

— Signora, trudno mi was, pani, pouczać, ale jeśli Nieba dały komuś panowanie nad innymi ludźmi, to powinien umieć panować nad sobą. Tak myślę przynajmniej.

— To prawda, Gerardo. Jakiś ty mądry, mimo iż tak młody. — Przywołała inną służebną i podała jej małą sakiewkę.

— Daj to Floretcie i powiedz, że pan Gerardo wstawił się za nią, a więc muszę przebaczyć. Już dobrze, Gerardo?

Poczerwieniał słysząc komplement, a nie wiedząc, jak godnie odpowiedzieć, zapytał, czy mógłby już dalej rysować.

— Nie; zmęczyłam się trochę bijąc tę łobuzicę. Posiedzę jeszcze chwilę, a ty porozmawiaj ze mną. Wiem, że umiesz mówić i że mówienie sprawia ci przyjemność taką samą jak rysowanie.

— Bez trudu spełnię to życzenie.

— Proszę więc zaczynać, Gerardo. Teraz młodzieniec próbował się wycofać.

— Nie wiem, co powiedzieć, signora. To tak nagle...

— Mów, co myślisz. Powiedz, że chciałbyś teraz być wszędzie byle nie tu.

— Nie, signora, to byłaby nieprawda. Miałbym zaiste pewne życzenie.

— Jakie życzenie? — spytała łagodnie.

— Chciałbym narysować cię, pani, taką jak wówczas, gdy biłaś to biedne dziewczę. Byłaś straszna wówczas, lecz piękna. Jakiż to model do Pytonissy!

— Niestety! ten ciągle myśli tylko o swej sztuce! I czemuż tak się zachwycasz mą urodą, Gerardo? Jesteś piękniejszy ode mnie, bardziej podobny do Apollina niż ja do Wenus. Piękne masz włosy, piękne oczy — i wiesz, do czego ci służą?

— Wiem pani, abym mógł cię rysować.

— O tak, dostrzegasz moje rysy, ale nie widzisz tego, co spostrzegłby każdy rzymski kawaler na twoim miejscu. Musiałeś chyba zauważyć, jak miły mi jesteś, Gerardo?

— Zauważyłem, że jej wysokość zawsze jest niezwykle życzliwa dla biednego cudzoziemca.

— O nie, Gerardo. Byłam często dla ciebie zimna, czasem szorstka, a ty jesteś tak naiwny, że nie rozumiesz przyczyny. Niestety, bałam się własnego serca. Nie chciałam zostać twą niewolnicą. Sama dotąd brałam w niewolę. Ach, Gerardo, jakżem nieszczęsna. Od czasu, gdy tu przybyłeś, żyłam tylko twymi odwiedzinami. W dniu, gdy cię widzę, jestem wesoła. W inne dni wszystko mi obojętnieje, chciałabym, aby co prędzej minęły. Jesteś inny niż rzymscy kawalerowie. Odkąd cię znam, nienawidzę ich. Jesteś dziesięćkroć od nich dzielniejszy, mądry i wykształcony, nigdy nie kłamiesz i nie schlebiasz. Gardzę mężczyzną, który kłamie. Gerardo, naucz mnie twych czarów, naucz, co mam czynić, abyś był tak szczęśliwy przy mnie, jak ja jestem przy tobie.

W miarę jak płynęły te dziwne słowa, słodki głos księżniczki ścichł prawie do szeptu i drżał hamowaną namiętnością, biała rączka nieśmiało, lecz zdecydowanie wsunęła się pod ramię Gerarda i pozostała tam wsparta o jego kiść jak delikatne ptaszę, spłoszone jednym słowem, gotowe do odlotu.

Niedoświadczony Gerard, nie znający próżności, pogrążony w swym uczuciu do Małgorzaty i oddany sztuce, nie dostrzegł wydarzeń, choć wiele systematycznych jaskrawych objawów je zapowiadało.

Poczerwieniał aż po korzenie włosów. Niewinna admiracja królewskiej piękności nie zatarła w nim ani na chwilę obrazu nieobecnej Małgorzaty. Była to zaiste królewska piękność, więc nawet nigdy nie śmiał sobie wyobrazić zalotów i czułości. Jak ją powstrzymać, nie raniąc?

Poczerwieniał i zadrżał.

Syrena dostrzegła to i starała się dodać mu odwagi.

— Biedny Gerardo — szepnęła — nie obawiaj się, nikt jeszcze nie doznał krzywdy pod moją opieką, czy nie chcesz mi czegoś powiedzieć, Gerardo mio?

— Signora — wybąknął młodzieniec z wyrzutem.

Spuścił zmieszany oczy, ujrzał delikatną dłoń i kształtne białe ramię oplecione jak wątły krzew wokół jego ręki i wydało mu się, że widzi jeszcze tę czarowną rączkę na twarzy Floretty.

Zadrżał i poczerwieniał.

— Niestety — powiedziała księżniczka — ja go napawam przerażeniem. Czy jestem tak straszna? Może cię onieśmiela moja rzymska szata? Zrzucę ją, ubiorę się jak w dniu, gdyś przyszedł po raz pierwszy. Czy pamiętasz? Miałam napisać list do tego nudnego kawalera Hektora d'Orsini. Wyznać ci prawdę? To twój widok, twoje miłe obyczaje, rozumne słowa sprawiły, żem go wnet znienawidziła. Przedtem dość lubiłam tego głuptasa; lub myślałam, że lubię. Powiedz, ileś razy był tu od owego czasu? Nie wiesz nawet, nie kochasz mnie tak jak ja ciebie. Osiemnaście razy, Gerardo. Za każdym zaś razem byłeś mi droższy. Dzień, w którym nie przychodzisz, jest nocą dla Klelii. Niestety, oto mówię za dwoje! Okrutny chłopcze, czym niewarta słowa? Czy co dzień widzisz księżniczkę u swych stóp? Błagam cię, błagam, przemów do mnie, Gerardo.

— Signora — wyjąkał Gerard. — Cokolwiek rzeknę, lepiej, aby nie było to powiedziane. O nieszczęsny dzień, w którym tu przyszedłem!

— Ach, nie mów tak! Był to dla mnie dzień najbardziej promienny, szczęsny, zwłaszcza zaś dla ciebie. Zmuszę cię, byś wyznał to równie wymownie, niewdzięczniku!

— Wasza wysokość — rozpoczął Gerard cichym, błagalnym głosem.

— Nazywaj mnie Klelią, Gerardo.

— Signora, zbyt młody jestem i nieroztropny, aby wiedzieć, jak wolno mi mówić, abym nie wydał się ślepym, a zwłaszcza niewdzięcznym. Jedno jeno wiem, iż byłbym zarazem podły i niewdzięczny, stałbym się wrogiem waszym, pani, najgorszym na świecie, gdybym usiłował wykorzystać ten szaleńczy kaprys. Z całą pewnością zły duch jakowyś ważył się natchnąć waszą wysokość. Rzecz to bowiem przeciwna naturze, by księżniczka wszelakimi obdarzona wdziękami obróciła swe afekty ku hołyszowi.

Księżniczka z wolna zdjęła dłoń z kiści Gerarda. Rączka damy przesuwając się leciutko po ramieniu chłopca drgnęła nagle, zawahała się jakby chwileczkę przed rozstaniem.

— Obawiasz się sztyletów moich krewnych? — powiedziała, a w głosie jej zabrzmiał jednocześnie smutek i pogarda.

— Nie bardziej niż szpilek od włosów waszych kobiet — odparł wyniośle Gerard. — Boję się Boga, świętych Jego i własnego sumienia.

— Mów prawdę, Gerardo, prawdę! Niezgrabna jest twa hipokryzja. Księżniczkami, zwłaszcza młodymi, nie gardzi się dla miłości Boga, jeno dla innej kobiety. Powiedz, kim jest twa ukochana. Jeśli ciebie godna, przebaczę!

— Żadna z dziewcząt Italii, klnę się na duszę.

— Ach, więc jest jednak jakaś! Gdzie? Gdzie?

— W Holandii, mym kraju ojczystym.

— Ach, Maria Burgundzka jest, jak powiadają, urodziwa, ale to jeszcze dziecko!

— Księżniczko, ta którą kocham nie jest szlachetnie urodzona, tak jak i ja. Nie jest taka piękna jak wy, pani. Podoba mi się jednak, oddałem jej swe serce, czcząc liczne jej cnoty, a wiążą nas na zawsze niebezpieczeństwa i troski, które przeżyliśmy razem i jedno dla drugiego. Wybaczcie mi, pani, nie chciałbym skrzywdzić mej Małgorzaty nawet dla wszystkich najświetniejszych dam Italii!

Wzgardzona piękność zerwała się z krzesła i stanęła naprzeciw młodzieńca równie piękna, ale o wiele groźniejsza niż wówczas, gdy biła Florettę. Wówczas policzki płonęły jej rumieńcem, teraz były blade, oczy zaś lśniły gniewem.

— Śmiesz mi powiedzieć to w oczy, ty łajdaku bez poloni i ogłady — krzyknęła. — Czy na tom została urodzona, aby tacy jak ty mną gardzili i obrażali mą godność? Strzeż się! My wielcy nie znosimy rywali. Zastanów się, co lepsze — miłość czy nienawiść córy rodu Cesarinich. Po tym, com ci rzekła, zostało jeno miejsce na miłość lub nienawiść między nami i to aż do śmierci. Wybieraj!

Patrzał na nią ze zdumieniem i grozą — stała wyniosła w rzymskiej todze, żądając od niego dziwnego wyboru.

Poczuł się jak śmiertelny człowiek, biedny i słaby, przed obliczem antycznej bogini.

Westchnął głęboko — milczał.

Może to głębokie, spokojne westchnienie poruszyło jakąś czułą strunę w nieopanowanej istocie, a może zgasła już jedna pasja, aby dać początek następnej — księżniczka opadła znużona na siedzenie, strumienie łez potoczyły się po jej policzkach.

— Biada mi, biada! — powiedział Gerard. — Nie płaczcie, słodka pani, te łzy mnie oskarżają, mam ochotę zapłakać wraz z wami. Spokoju, łaskawa ma patronko, życie pokaże, żem był wam o wiele lepszym przyjacielem, niż się to wydawało.

— Masz rację, Gerardo — odparła księżniczka. — Przyjaciel oto właściwe słowo, jedyne słowo, które powinno było istnieć między nami. Byłam szalona. Każdy inny mężczyzna umiałby wykorzystać me szaleństwo. Musisz nauczyć mnie sztuki przyjaźni, spraw, abym była ci przyjacielem i niczym więcej.

Gerard z radością przyjął tę propozycję, wyjaśnił jej według Cycerona, jak boskim uczuciem jest przyjaźń, o ile cenniejszym, rzadszym i trwalszym niż miłość; aby zaś dowieść, że zdolny jest do przyjaźni, opowiedział nawet o sobie i Dionizym.

Słuchała z przymkniętymi oczami, starając się poznać charakter chłopaka i wyczuć jego słabe strony. Wreszcie rzekła doń spokojnie:

— Odejdź teraz, Gerardo, i przyjdź jutro o zwykłej porze. Ujrzysz, że dobrze pojęto twą naukę.

Wyciągnęła do niego dłoń, którą ucałował, i wyszedł, rozważając tę dziwną rozmowę, zastanawiając się, czy postąpił rozsądnie.

Nazajutrz przyjęła go z wyraźnym dystansem, pozowała dosłownie jak posąg i po bardzo krótkim seansie przeprosiła i odprawiła. Gerard wyczuł mrożącą różnicę, ale powiedział sobie w duchu: „Mądra niewiasta“. Była nią na swój sposób.

Następnego dnia zastał księżniczkę czekającą na niego w gronie młodych arystokratów, którzy wysławiali jej zalety pod niebiosa. Wszyscy, wraz z Klelią, traktowali Gerarda jak psa, który potrafi wykonać błahą, choć im niedostępną sztuczkę. Kawalerowie krytykowali pracę malarza z wielką ignorancją, połączoną z taką bezczelnością, że policzki młodzieńca poczerwieniały z gniewu.

Księżniczka spod przymkniętych powiek obserwowała poważnie jego twarz przy każdym ukłuciu zadanym mu przez owe dokuczliwe insekty, gdy zaś wreszcie wyszli, w nagrodę za ich trud rozkazała zamknąć drzwi dla nich wszystkich.

Następnego dnia Gerard zastał ją samą — chłodną i milczącą. Pozując mu jakiś czas, rzekła:

— Nie okazywałeś memu towarzystwu należytego respektu, zapominając, co przystoi twojemu stanowi.

— Czy naprawdę, signora!

— Czy naprawdę? Unosiłeś się gniewem, słysząc uwagi, którymi zaszczycili twą pracę.

— Nie rzekłem ani słowa — zaprotestował Gerard.

— Och, wyniosłe spojrzenia znaczą tyleż co wyniosłe słowa. Policzki twe czerwone były jak krew.

— Przyznaję, iżem był przez chwilę podrażniony, widząc tak niezwykłą mieszaninę nieuctwa i złośliwości.

— Teraz obrażasz mnie, panią tego domu.

— Wybaczcie mi, signora, nie miałem zamiaru. Nie chciałbym niczym uchybić najłaskawszej patronce i jedynej, jaką mam w Rzymie, przyjaciółce.

— Cóż za nagła pokora! Zaiste genialnym jesteś hipokrytą, ser Gerardo. Umiesz obrażać i schlebiać wedle woli.

— Schlebiać? Komu?

— Mnie, mnie, którą wzgardziłeś dla dziewczyny z nizin, nie lepiej od ciebie urodzonej. Jednak o opiekę której mimo to zabiegasz.

Gerard wsta! i położył rękę na sercu.

— Ranią mnie te słowa, signora. Czym na nie rzeczywiście zasłużył?

— Cóż znaczą słowa dla takiego jak ty awanturnika? Boisz się jeno zimnej stali.

— Nie jestem zawadiaką, ale krzyżowałem już stal ze stalą i wolałbym raczej stanąć przeciw mieczom twych rodaków, pani, niż cierpieć od okrutnego języka. Czemu mnie tak traktujesz?

— Bez żadnej rzetelnej przyczyny, ale dlatego, żem kapryśna i złośnica lub dlatego, że wszyscy prócz ciebie mnie wielbią.

— I ja cię wielbię, signora. Twoi przyjaciele może ci bardziej schlebiają, ale wierzaj, że nie potrafią docenić połowy twych wdzięków, pani. Dowodem ich wczorajsza paplanina. Nikt nie uwielbia cię prawdziwiej, nikt ci lepiej nie życzy od biednego artysty, który nie mógł być kochankiem, ale pragnął zostać przyjacielem. Widzę jednak, że nie może być przyjaźni między kimś tak wysoko urodzonym jak wy, pani, i tak lichym jak ja.

— Ale będzie, Gerardo — odparła z zapałem księżniczka. — Nie będę taka dokuczliwa. Powiedz mi, gdzie mieszka twoja Małgorzata, dam dla niej upominek i wtedy zostaniemy przyjaciółmi.

— Jest córką lekarza imieniem Piotr, mieszkają w Sevenbergen. Czy też ujrzę ją jeszcze w życiu?

— Dziękuję, odejdź teraz. — Księżniczka odprawiła go nagle. Biedny. Gerard. Na głębokie zabrnął wody, zawarłszy znajomość z tą włoską księżniczką: callida et calida solis filia. Zdecydował, że gdy skończy pracę nad jej podobizną, nie pójdzie tam więcej. Żałował już, że podjął się tak trudnego i długotrwałego zadania.

Następne serdeczne i łaskawe przyjęcie zachwiało na chwilę tym postanowieniem.

Pozując mu pewien czas w todze na stojąco, powiedziała, że jest zmęczona i prosi o pomoc w innej sprawie: czy nie chciałby jej choć trochę nauczyć rysunku? Usiadł obok niej i uczył, jak rysować najprostsze kreski. Zauważył, że jest niezwykle uzdolniona. Powiedział o tym.

— Miałam już nauczyciela przed tobą, Gerardo. Był równie jak ty przystojny.

Wysunęła szufladę i wyjęła z niej kilka szkiców głowy, rysowanych z całkowitą nieznajomością sztuki, ale z wielką wytrwałością i wrodzonym talentem. Były to wszystko portrety Gerarda, pełne wyrazu i nawet podobne. Jeden zaś szczególnie udany.

— Teraz już widzisz — powiedziała — kto był moim nauczycielem.

— Nie ja, signora.

— Nie wiesz więc, kto uczy nas niewiasty wszystkiego na świecie? Miłość, Gerardo. Miłość skłoniła mnie do rysowania, ponieważ ty rysujesz, Gerardo. Miłość wyryła twój obraz w mym sercu. Palce chwytają ołówek, miłość uzupełnia nieznajomość sztuki i proszę! Oto twe ukochane rysy na papierze.

Gerard otworzył szeroko oczy zdumiony powrotem do zakazanego tematu.

— O signora, obiecałaś, że będziemy wyłącznie przyjaciółmi. Roześmiała mu się w twarz.

— Jakim prostaczkiem jesteś. Któż wierzy niewieście, gdy przyrzeka rzeczy, których dotrzymać nie może. Przyjaźń, głuptasie! Któż kiedykolwiek zbudował tę świątynię na rozżarzonych popiołach! Nie, Gerardo — rzekła ponuro — jeno miłość lub nienawiść między tobą a mną.

— Wedle waszego życzenia, signora — rzekł stanowczo Gerard. — Go do mnie, nie będę cię pani ani kochał, ani nienawidził, natomiast za waszym, księżniczko, pozwoleniem opuszczę to miejsce — zerwał się z krzesła.

Klelia wstała również, blada jak śmierć, i rzekła:

— Jeżeli masz zamiar opuścić mnie w ten sposób, wiedz, co cię czeka: za drzwiami stoją zbrojni strażnicy, wystarczy jedno me słowo, byś poniósł śmierć.

— Ale nie powiesz tego słowa, signora.

— Powiem. Więcej jeszcze, krzyknę je tal; głośno, że będzie usłyszane za granicą. Zostaniesz zamordowany za to, żeś narzucał mi brutalnie swą miłość! Wyślę specjalnego posłańca do Sevenbergen, posła zręcznego, który wyśmienicie nauczy się swej lekcji. Twoja Małgorzata dowie się o śmierci kochanka i pojmie, żeś ją zdradził. Idź zatem do grobu, psie. Bo mężczyzną nie jesteś na pewno.

Gerard zbladł, stał oniemiały.

— Boże, zmiłuj się nad nami obojgiem!

— Nie, ty zlituj się nad nią i nad sobą. Nigdy nie dowie się w Holandii, co czynisz w Rzymie, jeżeli ja jej nie powiem mej bajeczki. Chodź, bądź mi powolny, Gerardo mio; cóż za strata dla ciebie, jeśli wyznasz, że mnie kochasz? Pragnę jeno, byś dobrze udawał. Jesteś młody, przecież nie umrzesz dla marnej przyjemności odmówienia damie — czgóż to? Cienia serca. Kto choć łzę jedną uroni nad tobą? Powiadam: ludzie się roześmieją, a nie zapłaczą nad twym grobem, ach!

Krzyknęła zaskoczona, ponieważ Gerard, padłszy do jej stóp w tejże chwili, rozpoczął jednym tchem opowieść o swojej i Małgorzaty miłości. Mówił o tym, jak był uwięziony, ścigany przez ogary, wygnany dla niej z ojczyzny; jak ona rozlała dlań krew, a teraz usycha z tęsknoty w domu; jak przewędrował Europę pośród niebezpieczeństw szarpany przez dzikie zwierzęta, atakowany przez podłych ludzi mieczem, toporem i z zasadzki, obrabowany, tonący w morzu, zawsze dla niej.

Księżniczka drżała, próbowała mu się wyrwać, ale trzymał ją za suknię, przylgnął do niej, zmusił do wysłuchania żałosnej swojej i Małgorzaty historii. Zamknął jej rączkę w swych zaciśniętych dłoniach i jego łzy padały na jej dłoń szybko, gdy błagał, aby pomyślała o wszystkich niedolach wiernych kochanków, których chciała rozdzielić. Tylko wyrzuty sumienia gwałtowne i wieczne zrodzą się ze zdrady tak głębokiej miłości, z fałszywego, udawanego uczucia, kryjącego na dnie nienawiść.

Nikt jeszcze w takich chwilach nie oparł się wymowie Gerarda.

Księżniczka, czując władzę chłopca nad sobą, na próżno próbowała uciec. Zaczęła się wahać, drżeć, wzdychać, pierś jej falowała gwałtownie wzruszeniem, płomienne oczy zaszły łzami.

— Zwyciężyłeś mnie — załkała. — Ty czy też mój dobry anioł. Opuść Rzym.

— Odjadę, odjadę!

— Jeśli szepniesz choć słowo o mym szaleństwie, będzie to twe ostatnie słowo.

— Nie myśl, pani, tak źle o mnie. Jeszcze raz stajesz się mą dobrodziejką. Czyż za to miałbym cię, pani, oczerniać?

— Idź. Przyślę ci wynagrodzenie. Znam swą naturę. Jeśli raz jeszcze nawiniesz mi się na oczy, zabiję. Addio; serce mam złamane.

Dotknęła dzwonka.

— Floretta — powiedziała zduszonym głosem — wyprowadź go stąd bezpiecznie przez moją izbę sekretnym wyjściem.

Skierował się ku drzwiom. Księżniczka oparta dłonią o krzesło płakała, odwróciwszy głowę. Pamiętał już tylko o jej dobroci, podbiegł z powrotem i ucałował jej szatę. Nie drgnęła.

Wyrwawszy się z pałacu, pobiegł do domu, dziękując Niebiosom za to, że uszedł z duszą i ciałem.

— Pani gospodyni — powiedział — ktoś zagiął na mnie parol i dąży do kłótni. Co robić?

— Uderz pierwszy i z dobrej pozycji! Zajdź go z tyłu i ciach go! pałaszem.

— Niestety, brak mi waszej włoskiej odwagi! Mówiąc poważnie, to szlachcic.

— O święci pańscy! To co innego. Zmień na jakiś czas mieszkanie i siedź cicho. Zmień również krój odzienia.

Zaprowadziła go do siostrzenicy, która odnajmowała pokoje na sąsiedniej ulicy, i tam umieściła młodzieńca.

Niewiele miał teraz do roboty, nie rysował żadnej księżniczki, toteż postanowi! wreszcie odczytać dokument Florisa Brandta. Nie zabrał się dotąd do tego, ponieważ odstraszało go okropnie nieudolne, niewyraźne pismo. Pokonał wreszcie trudności i od razu pojął, że pożyczka zaciągnięta na ziemię została już dawno spłacona ratami dzierżawnymi i że Ghysbrecht bezprawnie wyzuł Piotra Brandta z jego własności.

— Jakiż ze mnie głupiec, żem tego dotąd nie przeczytał — krzyknął. — Wynajął konia i pokłusował do najbliższego portu. Statek do Amsterdamu odpływał za cztery dni.

Zapewnił sobie miejsce, wpłacił dla pewności niewielką sumę pieniędzy.

— Zbyt wielu w tym kraju morderców — powiedział — a piękna pogoda sprzyja morskiej podróży. Nasi holenderscy szyprowie to nie włoscy partacze.

W domu zastał swoją dawną gospodynię. Czekała na niego z błyszczącymi radośnie oczami.

— Szczęśliwy dzień, mój młody panie — rzekła. — Wszystkie ryby płynęły do twej sieci. Przypatrzcie się jeno, co pokojowiec przyniósł nam do domu! Oto list i sakiewka.

Gerard złamał pieczęcie, trzos pełen był srebra. W kopercie znalazł skrawek papieru z wierszem wyjętym z jakiegoś manuskryptu: La lingua rum ha osso, mafa rornpere il dosso .

— Nie obawiaj się! — rzekł głośno Gerard. — Będę go trzymał za zębami.

— Co to znaczy?

— Och, nic. Czyż nie jestem szczęśliwy, pani? Wracam do ukochanej z pieniędzmi w jednej kieszeni i tytułem własności na ziemię w drugiej. — I zaczął tańczyć dokoła niewiasty.

— Dobrze — powiedziała — mniemam, że nic nie może już uszczęśliwić was bardziej.

— Nie, chyba przyjazd tam.

— A to szkoda, myślałam bowiem, że dorzucę jeszcze ziarnko do waszej radości, oddając list z Holandii.

— List? Do mnie? Gdzie? Jak? Kto go przyniósł? O, pani!

— Cudzoziemiec; malarz o czerwonej twarzy i zagranicznym imieniu; Anzelmin, zdaje się.

— Hans Memling! to mój przyjaciel. Niech go Bóg błogosławi!

— Tak, tak, to on, Anzelmin. Nie umiał wykrztusić ani słowa, ale miał na tyle rozumu, by nazwać twe imię, i położył list, ukłonił się, uśmiechnął, ja też oddałam ukłon i uśmiech oraz poczęstowałam półkwaterkiem wina, które połkną! jednym haustem.

— To Hans, zacny Hans. O pani, jestem dziś szczęśliwy, ale zasługuję na to. Mogę wam wyznać, że oto pokonałem silną pokusę dla mojej drogiej Małgorzaty.

— Kim jest ona?

— Prędzej uciąłbym sobie język, niż zdradził jej imię, ale to była pokusa. Wdzięczność popychała mnie do złego, piękność prawie boska popychała mnie do złego: przekleństwa, wyrzuty i — czemu oprzeć się najtrudniej — słodkie łzy z oczu do rozkazów nawykłych. Z całą pewnością pomógł mi jakiś święty, chyba Antoni. Ale oto nadeszła nagroda.

— Tak, tak, chłopcze, leży nie dalej jak w mej kieszeni. Ano, wychodź, nagrodo Gerarda — wyciągnęła list z przepaścistej szaty.

Gerard objął ją ramionami za szyję i uściskał.

— Najlepsza przyjaciółko — powiedział — druga moja matko. Zaraz ci go przeczytam.

— Bardzo proszę.

— Niestety! To nie od Małgorzaty. To nie jej ręką — odwrócił kopertę.

— Może jej pismo jest wewnątrz. Dziewczęta lubią wsuwać liściki do kopert, gdzie pisano inną ręką.

— Czyje to pismo? Na pewno już je widziałem. Sądzę, że mej drogiej przyjaciółki, demoiselle van Eyck. O, to liścik Małgorzaty będzie w środku.

Rozerwał opakowanie.

— Nie! Wszystko jednym pismem.

„Gerardzie, mój ukochany synu (nigdy przedtem mnie tak nie nazywała), list ten przynosi smutną wiadomość o tej, która chciałaby przesyłać ci tylko radosne słowa. Małgorzata Brandt zgasła w mych ramionach w czwartek ostatniego tygodnia. (Co ta czcigodna stara dama przez to rozumie?). Ostatnim jej słowem było «Gerard». Powiedziała: «Powiedz mu, że modliłam się za niego w mej ostatniej godzinie, i poproś, aby i on nie zapomniał o mnie w swych modlitwach». Miała lekką śmierć, dopilnowałam pogrzebu, bo ojciec jej już do niczego się nie przydał. To na razie wszystko od tej, która z sercem pełnym bólu pozostaje twą kochającą przyjaciółką i sługą.

Małgorzata von Eyck“

— Tak, to jej podpis na pewno. Co myślicie o tym, pani? — Gerard roześmiał się ochryple. — Piękny list do biedaka tak oddalonego od domu. Na pewno Reicht Heynes zgniewała starą niewiastę i namówiła ją do tego czynu; stara dama musiała oszaleć, zdziecinniała, ma osiemdziesiątkę. Ach, moje serce, duszę się. Powinna siedzieć pod kluczem, ze związanymi rękami. Pomyślmy, że gdyby list trafił na głupiego, że gdybym był głupcem i uwierzył, czy wiecie, co musiałbym uczynić? Wspiąć się na szczyt najwyższej w Rzymie wieży i skoczyć w dół, bluźniąc Niebiosom. Niewiasto, co z wami? — chwycił ją gwałtownie za ramię. — Dlaczego płaczecie? — krzyczał obcym, nieswoim głosem głośno i chrapliwie jak kruk — chcecie mnie swymi łzami zabić? Ona w to wierzy... Ona w to wierzy! Ach, ach, ach, ach, ach, ach! Nie ma Boga!

Biedna kobieta wzdychała.

— I to ja musiałam ci przynieść list w chwili, gdyś śmiał się i cieszył! Zabiłabym sama siebie za ten czyn. Śmierć nie szczędzi nikogo — szlochała — śmierć nie szczędzi nikogo...

Gerard zatoczył się na parapet okienny.

— Ależ On panuje nad śmiercią — jęknął. — Albo nauczyli mnie kłamstw. Zaczynamy obawiać się, że nie ma Boga, a święci to jeno martwe kości, zaś piekło jest panem świata. Moja cudna Małgorzata, moja słodka, kochająca Małgorzata. Najlepsza córa, najwierniejsza kochanka! Chluba Holandii! Słodycz świata! To kłamstwo. Gdzież, ten nikczemnik Hans? Znajdę go, choćbym przebiec miał całe miasto. Wepchnę mu jego mordercze kłamstwo do gardła.

Chwycił kapelusz i rozwścieczony godzinami biegał po ulicach.

O zachodzie słońca wrócił blady jak widmo. Nie znalazł Memlinga, ale jego nieszczęsny umysł miał czas pojąć proste słowa kobiety, że Bóg nie oszczędza nikogo.

Przywlókł się do domu zgarbiony i słaby jak starzec, nie chciał przełknąć niczego. Nie mógł mówić, siedział blady z błyszczącymi oczyma i szeptał:

— Nie ma Boga.

Zaniepokojona o niego i o siebie (wyglądał bowiem jak szaleniec) gospodyni pobiegła po ciotkę.

Zacna niewiasta przybyła jej na pomoc i kobiety, czując się we dwie odważniejsze, próbowały pocieszać go serdecznymi, delikatnymi słowami. Nie zwracał na nie większej uwagi niż na krzesła, na których siedziały. Wtedy młodsza uniosła krucyfiks, szukając w nim ratunku.

— Mario, królowo niebieska, pociesz go! — wzdychały. Chłopiec jednak siedział i patrzył bezmyślnie przed siebie, głuchy na wszystko, co dochodziło go z zewnątrz.

Nagle bez żadnego ostrzeżenia skoczył z przekleństwem na ustach, brutalnie odtrącił przed sobą krzyż i runął ku drzwiom. Biedna kobieta krzyknęła ostrym głosem. Zanim jednak dotarła do drzwi, wydawało się, że jakaś ręka chwyciła go za włosy, zawirował dokoła osi. Obrócił się wyciągnąwszy ręce i runął jak martwy na podłogę, a krew trysnęła mu z uszu i z nozdrzy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ LXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXXI

Ta, która opłakiwała biednego starego Marcina, nie potrafiła obecnie znieść nowego ciosu ze stoicyzmem należnym wobec śmierci starych ludzi. Na próżno Katarzyna próbowała pocieszać, wygłaszając znane prawdy; na próżno przypominała, że było to dla chorego szczęśliwe wyzwolenie; że sam przecie rzekł, że drzewo dojrzało. Najbardziej nieudany był argument, że oto ubyła jedna osoba do karmienia, że ma teraz tylko ich dwoje na utrzymaniu.

— Takie kłopoty są mymi jedynymi radościami — powiedziała Małgorzata. — Wypełniają zrozpaczone serce, które teraz wydaje mi się nie tylko zdruzgotane, ale i puste. O puste krzesło! Nie mogę patrzeć na ciebie! Biedny staruszek, jakżebym mogła mniej go już kochać, siadywałam przecie tu, patrzyłam na niego i myślałam, gdyby nie ja, umarłbyś z głodu. Taki mądry, taki uczony wpierw, stał się teraz bezbronny jak słodkie dzieciątko i kochałam go, jakby naprawdę był mi drugim dzieckiem, a nie ojcem. O, puste krzesło! puste krzesło! biada mi, biada!

Nie mogła wstrzymać pełnych pietyzmu łez. Katarzyna zostawiła ją w spokoju i spuściła głowę. Pewnego dnia wyznała:

— Pocieszałam cię wedle rozumu, nie zaś wedle serca i słusznieś sobie nic z tego nie robiła. Na twoim miejscu opłakiwałabym starego ojca tak samo jak ty.

Małgorzata ucałowała ją i ten odruch szczerej sympatii dopomógł trochę, choć banalne słowa współczucia nie potrafiły jej pocieszyć. Katarzyna wzruszyła się i rzekła:

— Moja biedna dzieweczko, nie jesteś stworzona do samotnego życia. Uważam cię już za córkę. Nie marnuj młodości dla mego syna Gerarda. Albo nie żyje, albo cię zdradził. Serce mi się kraje, gdy o tym mówię, ale nie sposób się łudzić. Ojciec umarł, ja nie mogę być przy tobie tu stale. Masz uczciwego chłopca, który kocha cię już tyle czasu. Pojęłabym go i pocieszyłabym się. Niebo zesłało nam chłopców na udręczenie, ale i na pociechę; kobieta nic bez nich nie znaczy. Widząc pomieszanie i zdumienie Małgorzaty, zapytała:

— Chyba nie jesteś tak ślepa, aby tego nie widzieć?

— Czego? Kogo?

— Kogóż, jeśli nie Łukasza Petersona.

— Jak to, naszego Łukasza? Chłopca, który nosi mój koszyk?

— No, nie tylko. Ma ponad dziewiętnaście lat, jest dobrym, zdolnym chłopakiem: przepytałam już ludzi o niego; wszyscy powiadają, że to zdolny rzemieślnik, wódki nie pije, a tu w Rotterdamie ciągną jak gąbki..

Małgorzata uśmiechnęła się po raz pierwszy od wielu dni.

— Łukasz wielce lubi kruche puddingi — powiedziała — a ja przyrządzam mu je wedle gustu. Dlatego tu przychodzi się zalecać.

Nagle poczerwieniała:

— Gdybym pomyślała, że przychodzi tu dla żony twego syna, którą jestem, czy też być powinnam, wnet wyrzuciłabym go za drzwi.

— Nie, nie, na litość Boską, nie rób mu przeze mnie krzywdy. Biedny chłopiec! Serce nie sługa, dziewczyno. Wyciągnęłam z niego ten sekret już prawie rok temu.

— O matko, i wpuściłaś go tu?

— Tak, myślałam bowiem o tobie. Powiedziałam do siebie: jeżeli jest tak głupi, żeby bez żadnej nagrody być jej niewolnikiem, tym lepiej. Samotna kobieta zginie bez mężczyzny, który powinien załatwiać jej drobne sprawy. Ale teraz zmieniłam zdanie, uważam, że najlepiej byłoby, gdybyś poszła za niego za mąż.

— Zatem rodzona matka jest przeciw swemu synowi i chce mnie wydać za pierwszego chętnego. Ach, Gerardzie, tylko na mnie możesz liczyć. Nie uwierzę, żeś umarły dopóki nie ujrzę twego grobu, nie uwierzę, żeś zdradził, póki nie zobaczę cię z kochanką przy boku. Niemądry chłopak, już nigdy nie będę dla niego miła.

Łukasz Peterson, zniszczony przez protekcję Wścibskiej Wiercipięty, został chłodno przyjęty w domu, w którym dotąd zaznał tylko uprzejmości i dobroci. I gdy spostrzegł, że gospodyni prawie się doń nie odzywa, jeżeli zaś musi odpowiedzieć, to szorstko i niegrzecznie — wielki, łagodny chłopak zaczął się skarżyć i wreszcie wprost zapytał Małgorzatę, czy ją czymś obraził.

— Niczym. To ja jestem winna. Jestem w złym humorze. Jeśli pragniecie mej rady, to lepiej trzymajcie się z dala.

— To przeze mnie, Łukaszu — rzekła Wścibska Wiercipięta.

— Przez was, pani Katarzyno? A cóż wam uczyniłem, żeście ją przeciw mnie zbuntowali?

— Nic; chciałam jak najlepiej. Powiedziałam, że patrzycie ku niej przez małżeńską obrączkę. Ale nie chce o tym słyszeć.

— Nie trzeba było tego mówić. Wie przecie, że się do niej zalecam od dwunastu miesięcy.

— Nie wiem — rzekła Małgorzata. — Gdybym wiedziała, kazałabym wam zamknąć drzwi od strony ulicy.

— Jakżeż? Przychodzę tu przecie w każdy sobotni wieczór. Rotterdamskie chłopaki tak się zalecają. Kiedy jadamy wieczerzę z dziewczyną co sobota, to znaczy, że mamy poważne zamiary.

— Takie to ma znaczenie w Rotterdamie? Zatem następnym razem przyjdziecie w czwartek lub w piątek. A ja myślałam, że przychodzicie na pudding, mój chłopcze.

— Wasz pudding również bardzo lubię. Robicie go lepiej od mojej mamy. Ale was lubię znacznie bardziej od puddingu — powiedział czule.

— Widzicie mnie już ostatni raz w życiu. Jak śmiecie przemawiać w ten sposób do żony innego, i to kiedy on jest daleko? — zakończyła, dodając uprzejmie, lecz stanowczo. — Nie musicie się więcej trudzić, Łukaszu. Mogę już sama odnosić swój koszyk.

— Bardzo dobrze — rzekł Łukasz, posiedział chwilę w milczeniu, wstał i rzekł ze smutkiem do Katarzyny: — Zdaje się, pani, żem dostał kosza — i odszedł.

Następnej soboty Katarzyna spotkała go na progu, gdzie siedział zapłakany. Powiedział, że przyzwyczaił się tu przychodzić i że nie może sobie znaleźć miejsca gdzie indziej. Weszła do domu i zawiadomiła Małgorzatę, która westchnęła:

— Biedny Łukasz, mógłby tu przychodzić, żeby jeno znał swe miejsce i traktował mnie jak kobietę zamężną.

Łukasz zawahał się, usłyszawszy tę odpowiedź.

— Głupstwa — rzekła Katarzyna. — Obietnice na wodzie pisane. Możesz przyrzec świat cały, lepsze to niż głupie siedzenie na progu, gdy jedno słowo pozwoli ci wejść do środka. Teraz ją gniewasz, ale przyjdzie pora, jeżeli biedny Gerard nie wróci do domu i nie zabierze, że będziesz miał ją na pewno — w swoim czasie. Samotna niewiasta zawsze się w końcu zmęczy, ga id="filepos327598">upi chłopaku.

Rozdział LXXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXXVII

Klasztor i ognisko domowe

Gdy Małgorzata weszła do wielkiego kościoła Świętego Wawrzyńca, kazanie już się zaczęło. Była to potężna, nie dokończona budowla.

Kościoły nie powstają w ciągu roku. Boczne nawy pokryto dachem, którego brakło jeszcze nad środkową i prezbiterium. Niektóre z pięknych sklepień i filarów były już wykończone. Jedno tylko okno w całej świątyni oszklono, inne były jeszcze wielkimi, wyciętymi w wewnętrznych ścianach otworami.

Tego jednak dnia owe niedostatki upiększały jedynie kościół. Było cudowne letnie popołudnie, promienie słońca załamywały się w fantastyczne kształty; padając przez nieregularne otwory, figlowały w czarodziejski sposób na tylu łamanych powierzchniach. Światło przepływało przez otwory w ścianach, kładło się złotymi strumieniami na mroczne i chłodne boczne nawy, migotało i lśniło *na białych kolumnach w głębi.

Prawie cała środkowa nawa mieniła się szachownicą światła i cienia; cienie zdawały się chłodniejsze i bardziej kojące niż kiedykolwiek, miejsca oświetlone pyszniły się bursztynem i diamentami, ożywione niebiańskim ogniem. Na górze od zachodu ku wschodowi błękitne niebo wieńczyło wyniosłą nawę sklepieniem i wydawało się całkiem bliskie.

Lśniące czepeczki niewiast morzem bieli kontrastowały wybornie z tym jaskrawoniebieskim dachem.

Środkowa nawa mimo swego ogromu była przepełniona, jednakże zupełnie cicha. Tłum w milczeniu słuchał łagodnych, słodkich i poważnych słów kaznodziei.

Małgorzata stała urzeczona tą pięknością, pobożnością i wielkim spokojem. Ukryta za filarem w północnej nawie świątyni z trudem chwytała sens słów, ale otaczające ją piękno i melodyjny głos kaznodziei przepełniały duszę słodkim, pobożnym rozmarzeniem. Pachnąca, balsamiczna oliwa zdawała się spływać na wzburzone fale jej serca i koić je. Przymknąwszy oczy, oparła się o filar łagodnie i jakby uśpiona. Było jej dobrze.

W pewnej chwili spostrzegła, że któraś z dam, chcąc uniknąć słońca, które rzeczywiście świeciło przez okno wprost na jej głowę, opuściła doskonałe miejsce naprzeciwko. Małgorzata obeszła wokoło cichutko, lecz szybko; udało jej się szczęśliwie zająć upatrzone miejsce. Stała teraz obok kolumny w południowej nawie, nie dalej niż pięćdziesiąt stóp od kaznodziei, z boku, nieco za nim, mogła jednak słyszeć każde słowo.

Niebawem rozproszyła jej uwagę gra cienia: głowa i ramiona mężczyzny skakały w górę i w dół tak zabawnie, że nie mogła powstrzymać uśmiechu.

Nie było w tym zresztą nic szczególnie śmiesznego.

To kościelny kopa! dół.

Odkryła to po chwili, gdy spojrzała za siebie przez okno, skąd padał cień.

Teraz, gdy patrzała na kopiącego Joriana Ketla, nagle dźwięk głosu kaznodziei dotarł do jej ucha i świadomości tak wyraźnie, że dosłownie uderzy! ją i wprawiał w drżenie duszę i ciało.

Chwyciła się za serce, tak dziwny i nagły był ten dreszcz. Odwróciła głowę i spojrzała na mnicha. Stał do niej plecami, dojrzała tylko tonsurę. Westchnęła. Ta tonsura zaprzeczyła stanowczo tonowi głosu.

Pochylona do przodu stała ze spuszczonymi oczami, czekając raz jeszcze na ten ton. Nie dosłyszała go więcej; ale głos w ogóle zaczął jej się wydawać dziwny. Wznosił się i opadał w miarę, jak wzruszał się kaznodzieja; wydawał się budzić w niej słabe echa tysiącznych szczęśliwych wspomnień. Nie mogła się oprzeć smutnej radości, którą jej sprawiał.

Nagle kaznodzieja przerwał pośrodku wymownej sentencji.

Małgorzata niemal westchnęła. Urwała się kojąca muzyka. Czyżby kazanie dobiegało już końca? Nie; rozejrzała się; ludzie nie drgnęli.

Wiele twarzy zdawało się zwracać teraz w jej stronę. Zerknęła za siebie — nie było tam nic szczególnego.

. Teraz wszyscy obok niej patrzyli zdumieni na zakonnika. Poszła za wzrokiem tłumu: nad pulpitem ujrzała twarz trupią. Groza poszerzyła do nienaturalnych rozmiarów oczy mnicha wielkie z natury i powiększone przez wychudłe policzki. Kaznodzieja patrzał w jej stronę blady, bez kropli krwi w twarzy.

Skuliła się i obróciła lękliwie dokoła. Pomyślała, że koło niej musi dziać się coś okropnego. Nie było niczego; to ona była dziwną postacią wśród zasłuchanego tłumu.

W całym kościele zapanowało poruszenie. Ludzie podeszli ku przodowi, setki podnieconych twarzy obracało się od zakonnika do Małgorzaty, od Małgorzaty ku mnichowi. Szeleściły głośno wykrochmalone czepki, obracając się w różne strony. Rozległy się piski nerwowych niewiast, pomruki mężczyzn; Małgorzata, czując na sobie tak wiele oczu, schroniła się przerażona za kolumnę, rzuciwszy jedno przestraszone, szybkie spojrzenie na kaznodzieję.

Przez tę krótką chwilę, gdy patrzała w tę ściągniętą bólem twarz, pochwyciła w niej wyraz, który przejął ją dreszczem.

Osłabła, przysiadła na pozostawionych przez robotników gruzach i ukryła twarz w dłoniach. Zakonnik mówił dalej: słyszała już tylko dźwięki, nie chwytając znaczenia. Próbowała myśleć, ale czuła wir w mózgu. Jedna tylko myśl nie dawała jej spokoju; jedno spojrzenie oczu tej przerażonej cudem twarzy. Wspomnienie tego spojrzenia przeszywało ją dreszczem od stóp do głów.

To spojrzenie bowiem znaczyło: POZNAJĘ...

Kaznodzieja, niepewny przez jakiś czas, zakończył wybuchem podniosłej, gorączkowej wymowy; słuchacze zdążyli więc zapomnieć

o dziwnej przerwie i upiornym wyglądzie zakonnika.

Małgorzata pospiesznie wmieszała się w tłum i wyszła z kościoła razem ze wszystkimi.

Ludzie ruszyli ku swym domostwom, ona zaś zawróciła od bramy

i skręciła na cmentarz, na grób Piotra. Mimo biedy zdobyła się na płytę i nagrobek dla ojca. Siadła teraz i ucałowała kamień. Zarzuciła fartuch na głowę, aby nikt nie mógł jej rozpoznać po włosach.

— Ojcze — powiedziała — częstoś słyszał, jak powtarzałam, że oto błądzę w gęstej mgle, teraz zaczynam myśleć, że tylko Pan Bóg wie, gdzie jej kres. Pójdę za tym mnichem na kres świata, lecz przyjrzę mu się na odległość ramienia. Niech powie, czemu patrzył w moją stronę jak trup, który z martwych powstał; jak gdyby nie było za mną żywej duszy. Och, ojcze, często chwaliłeś mnie na ziemi, wstaw się za mną choć słówkiem na tamtym świecie. Albowiem błądzę w gęstej mgle.

Od grobu jej ojca można było widzieć wychodzących przez boczne drzwi z kościoła.

Siedziała na płycie zakrywszy twarz, czatując na a id="filepos392251">więtego kaznodzieję.

Rozdział LXXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział LXXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XCIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział C

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział CI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział CII

Stosując się do zwyczaju, którym gardzę, ale nie mam dość odwagi, by mu się oprzeć, pozostanę jeszcze chwilę na scenie, aby pozbierać okruchy wiadomości o ludziach, których postacie naszkicowałem tu czy ówdzie — oczywiście nie wszystkie — bowiem drugoplanowe charaktery mnie nie interesują; spełniły swą rolę, jeżeli przekonały czytelnika, że Gerard wędrował z Holandii do Rzymu wśród ludzi, nie zaś przez krainy, które zamieszkują lalki.

Eliasz i Katarzyna doczekali późnej starości; żyli tak długo, że losy Gerarda i Małgorzaty zatarły się prawie w ich pamięci. Idzi także był długowieczny, przeszedł na dwór bawarski i żył tam jeszcze jako starzec dziewięćdziesięcioletni — garść skóry i kości —ale zawsze o potężnym głosie.

Korneliusz, pozbywszy się wszystkich rywali, uzyskawszy od dawna przebaczenie matki, która teraz, gdy rozproszyło się całe jej potomstwo, była przywiązana do niego coraz bardziej, czekał bez końca na zgon rodziców. Ale przenikliwe słowa Katarzyny okazały się szczerą prawdą; zanim śmierć zabrała ją i jej małżonka, ten zacny spadkobierca pierwszy wyniósł się ze świata. W sześćdziesiątym piątym roku życia umierał ze starości w ramionach matki, krzepkiej osiemdziesięciosześcioletniej staruszki. Był już jakiś czas nieprzytomny, ale przyszedł do siebie in articulo mortis i widząc matkę obok siebie powiedział, w jaki sposób ma zamiar przekształcić sklep i całą majętność, gdy obejmie je w spadku.

„Tak kochanie“ — rzekła łagodnie biedna stara kobieta; za chwilę był już jeno prochem i proch ten do grobu odprowadzili ludzie, których zgonu wyczekiwał całe życie.

Dionizy zrozpaczony po śmierci swego kamrata chętnie wrócił do Burgundii i żył tam z niewielkiej, przyznanej mu przez dwór pensji, dopóki nieoczekiwanie nie odziedziczył poważnej sumy po krewniaku. Przez wiele lat słynął w rodzinnej miejscowości jako zrzędny stary żołnierz, który potrafi, jeżeli chce, opowiadać wyśmienite historie wojenne i złośliwie wyszydza niewiasty.

Hieronim zniechęcony rozluźnieniem obyczajów wśród ludzi Północy usunął się do Italii i dzięki wysokim koneksjom przywdział w siedemdziesiątym roku życia mitrę. Jako opat wymagał surowej dyscypliny, jego mnisi szanowali go i nienawidzili. Rządził żelazną ręką przez lat dziesięć. Umarł pewnej nocy — sam; nie znalazł bowiem drogi do ani jednego serca. Wulgata leżała na poduszce, w ręku trzymał krucyfiks, na ustach ujrzeli coś w rodzaju uśmiechu, który nigdy nie pojawiał się na jego wargach za życia. Moim zdaniem nie był zatem całkiem sam w tej okropnej godzinie. Requiescat in pace. Pan, któremu służył, ma wiele sług o różnych umysłach. Często wierny sługa jest szorstki i gburowaty, jak to się dzieje i w domach zwykłych śmiertelników.

Złotowłosy chłopczyna Gerard Gerardson nie należy do fikcji, lecz do historii. Ona uwieczniła jego urodzenie innymi niż moje słowy. Zapisała nad domem krawca na Brede Kirk Straet:

Haec est pana domus natus qua magnus Erasmus, i napisała pół tuzina jego życiorysów. Ale pozostało jeszcze dla niej coś do zrobienia. Nie lepiej zrozumiała magnum Erasmum , niż  karzeł pojmuje olbrzyma, a człek stronniczy — sędziego.

Nawybitniejszy uczony i duchowny epoki był również natchnionym przez Niebo dramaturgiem swego stulecia. Niektóre z najlepszych scen w tej oto nowej książce wyszły spod jego średniowiecznego pióra i upiększają stronice wszędzie, gdzie się pojawiły; słowa bowiem tak wielkiego geniusza zrodziły się, aby trwać wiecznie; po wypełnieniu zadań wobec ludzkości mogą wydać się uśpione, ale każdy świeży błysk zdumienia, jakim Czas obdarza tych, którzy historię badają, przynosi dowody ich nieśmiertelności: zmartwychwstają, wykwitają spod pyłu i kurzu wielkich bibliotek; pojawiają się pąki, kwiaty, owoce, nasiona wciąż żywe — z pokolenia na pokolenie, z wieku w wiek.

KONIEC