Wergiliusz

ENEIDA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA I

KSIĘGA II

KSIĘGA III

KSIĘGA IV

KSIĘGA V

KSIĘGA VI

KSIĘGA VII

KSIĘGA VIII

KSIĘGA IX

KSIĘGA X

KSIĘGA Xl

KSIĘGA XII

ENEIDA

Wergiliusz

KSIĘGA I

Broń i męża opiewam, co z Troi wybrzeża

 Do Italii, gnan losem, pierwszy na brzeg zmierza

 Lawiński, po mórz głębi i lądach pędzony

 Mocą niebian, pamiętny gniew znosząc Junony;

 Wiele też w boju cierpiał, nim dźwignął mur miasta

 I bogi wniósł do Lacjum, skąd plemię urasta

 Latynów, ojce Alby i wielkiej gród Romy.

Muzo, wskaż mi przyczyny, jaki żal kryjomy

Lub boleść skłania bogów królową, iż męża

 Zbożnego tylu przygód i prac uciemięża

 Brzemieniem? Więc gniew taki i niebian pierś pali?

Był gród stary tyryjscy nim kmiecie władali

 Naprzeciw ujść tybrowych Italii: Kartago,

 Przepychem bogactw sławny i bitew przewagą.

 Nad wszystkie on, jak mówią, był drogi Junonie,

 Nad Samos czci go więcej: tam były jej bronie,

 Tam wóz; ludom stolicę w nim bogini śmiała,

 Jeśliby los dozwolił, już wtedy wznieść chciała.

 Lecz wzdęła wieść, że z Trojan kiwi zbudzi się plemię,

 Co kiedyś zamki Tyru obali na ziemię,

 Że stamtąd sławny w bojach lud z królem przybłędą

 Na zgubę Libii-przyjdzie: — tak Parki nić przędą.

 Przed tym córka Saturna drży, w myśli jej stoi

 Bój, który za swe Argos wiodła u bram. Troi;

 Nie zgasło w sercu złości i cierpień zarzewie;

 Głęboko w duszy skryty, utwierdza ją w gniewie

Parysa sąd krzywdzący, zapomnieć się nie da

 Ród wrogi, porwanego chwała Ganimeda.

 Tym wzburzona, miotanych wkrąg po morzu całem

 Resztki Trojan, co zbiegły przed Achilla szałem,

 Wstrzymywała od Lacjum z dala; przez lat wiele

 Błądzili, gnani losem w mórz wszystkich topiele:

 Taki trud był, gród Romy na trwałym wznieść zrębie.

Ledwo z oczu Sycylię straciwszy, na głębie

 Puścili rzeźko żagle, krając spiżem piany,

 Gdy Jurto, w której piersi ból wiecznej tkwi rany,

 Tak myśli: „Mamże ustać w drodze, pokonana?

 Nie mogęż od Italii wstrzymać Teukrów pana?

 Nie! Losy bronią! — Pallas mogła spalić łodzie

 Argiwów, a ich samych zatopić we wodzie,

(Z win i szału jednego Ajaksa Ojlosa!)

 Jowisza szybkie „ognie z chmur miecąc z ukosa,

Roztrąca statki, wichrem bałwany wód żenie,

 A jego, zionącego z dna piersi płomienie,

 Porwała i na skały nabiła grań ostrą: —

 Ja, niebian pani, któram Jowisza jest siostrą

 I żoną, z ludem jednym lat szereg niemały

 Wojuję! Któż Junonie hołd winnej da chwały?

 Kto kornie jej ołtarzom obiatę uczyni?"

Ten w sercu rozognionym spór wiodąc, bogini

 W ojczyznę burz, gdzie wichrów tłum dziki się kłębi,

 W Eolię wchodzi. Eol król w wielkich jam głębi

 Wrące wichry, świszczące rozgłośnych bura szturmy

 Powściąga władzą, tłoczy do więzów i turmy.

 One, gniewne, z warczeniem głośnym huczą z bliska

 Przy ryglach. Eol siedzi u szczytu zamczyska,

 Berło dzierżąc, gniew wichrów wstrzymuje w zapędzie.

 Gdyby nie to, wnet morza i ziemic krawędzie

 Wraz z niebem w puch by rozniósł gwałtowny ich zamach;

Lecz ojciec je wszechwładny w zapadłych skrył jamach,

 Tego bojąc się; brzemię gór wielkich niebawem

 Nałożył i dał króla, co niezłomnym prawem .

 Skracać im umie wodze i zwalniać na słowo.

 Jego więc Juno korną zagadnie tak mową:

„Eolu, tobie ojciec niebian i król ludzi

 Dał moc, co fale tłumi iwichrem znów budzi.

 Lud wrogi mi po głębi tyrreńskich wód płynie.

 Penaty z Ilium niosąc Italii kradnie.

 Pobite wichrem pogrąż ich statki we fali

 Lub spraw, by się po morzu rozbici tułali!

W orszaku nimf czternaście mam cudnego ciała,

 Z tych kształtem najpiękniejsza Dejopa wspaniała;

 Ją tobie dam w małżeństwo stałe za usługi

 Tak wielkie, by wraz z tobą lat wszystkich ciąg długi

 Przeżyła, pięknych dziatek radując cię gronem!"

Na to Eol: „Wyjawić, co chcesz mieć spełnionem,

 Twój trud, pani, — mnie spełnić trzeba, co stanowisz.

 Ty państwo mi zjednywasz, przez ciebie mi Jowisz

 Życzliwy, ty u bogów dasz siadać biesiady,

 Ty czynisz mnie potężnym nad burze i grady".

Tak rzekł i odwróconym dzirytem w bok trzaśnie

 Pieczary skalnej: wichry jak hufiec hałaśnie

 Otwartą bramą w ziemie rwą trąbą huczącą,

 Zwarły się z falą, do dna skłębiony nurt mącą.

 Wraz Eurus, Notus gnają i z częstych burz znany

 Afrykus — wzdęte pędzą ku brzegom bałwany.

 Krzyk ludzi się rozlega wraz z trzaskiem przy sterze.

 Chmur nawał wnet blask- dzienny i błękit zabierze

 Sprzed oczu Teukrów: czarna noc legła na fali.

 Grzmi niebo, z częstych ogni w krąg przestwór się pali;

 Niechybną śmiercią wszystko żeglarzy przestrasza.

Dreszcz zimny obezwładni członki Eneasza;

 Westchnął i w niebo dłonie podnosząc wraz obie,

 Tak rzecze: „0 szczęśliwsi stokroć, co w walk dobie

 W oczach ojców, pod Troi mury wysokiemi

 Paść mogli! 0 najśmielszy z synów greckiej ziemi,

 Tydydo! Czemuż w polu, wśród iliońskich błoni

 Nie mogłem ducha oddać, tam polec z twej dłoni,

Gdzie Hektor od Achilla włóczni, gdzie olbrzymi

 Sarpedon, gdzie Symois bałwany wzdętymi

 Porwane toczy tarcze, szyszaki i ciała!"

Gdy mówił, Akwilonem świszcząca nawała

 Uderza w żagle, w niebo odmęty wód wali.

 Pękły wiosła, przód łodzi się skręcił i fali

 Dał bok; góra urwista uderzy weń wodna,

 Tych w przestwór niesie, tamtym, rozdarłszy toń do dna,

Odsłania piach wśród nurtów; wre żwirem lej cały.

 Trzy statki Not porwawszy, w tajne skręca skały

(Arami zwą je: skryte, gdy morze wichr skłębi,

 Grzbiet groźny wznoszą w ciszy) — trzy Eurus od głębi.

Gna w Syrty — przykry widok dla oczu tułacza! —

Strąca w brody i piachu nasypem otacza.

Łódź Lików wraz z Orontem, przed jego oczyma,

Ogromny bałwan, który pod niebo grzbiet wzdyma,

Uderza z tyłu; sternik, strącon bez pamięci,

Głową w dół spada, — łódź zaś po trzykroć nurt skręci

W lej wirów i gwałtowną paszczęką w głąb chłonie.

Wynurzą się nieliczni nad wielkich wód tonie,

Broń, deski, skarby Troi — pęd fali rozmiata.

Łódź mocną Ilioneja, mężnego Achata,

Łódź, którą Abas jechał i Aletes stary,

Zwycięża orkan; w inne bokami, przez szpary

Zwątlonych spojeń — wrogi nurt deszczem się wciska.

 Tymczasem huk fal grzmiących z tajnego siedliska

 Puszczoną burzę odkrył wreszcie Neptunowi

 W dnie głębin; oburzenia dreszcz przebiegł go mrowi;

 Łagodne lica z fali nad pełne wzniósł morze:

 Eneja flotę widzi po całym przestworze

 Rozbitą, Trojan nieba zmiażdżonych ruiną;

 Wie dobrze brat Junony, że z jej gniewu giną.

 Zefira z Eurem wzywa, te głosząc im słowa:

 „Także-to umysł pycha wam mroczy rodowa?

 Jużeście, Wichry, niebo z ziemią zmieszać śmieli

 Beze mnie, takie wznosząc wód góry z topieli?!

 Dam ja wam!... Ale trzeba burz stłumić huragan!

 Raz wtóry nie do takich ucieknę się nagan.

 Uciekajcie, to swemu odnosząc monarsze:

 Mórz władzę, srogi trójząb, nie jemu najstarsze

 Daje prawo — mnie tylko! Olbrzymie ma skały,

  Wasz dom, Eurze; tam niechaj dochodzi swej chwały,

 Tam niech Eol zamkniętej króluje wichurze!"

Tak rzekł i słowem wzdęte łagodzi wraz burze,

 Skłębione spędza chmury i wraca dzień miły.

 Cymotoe z Trytonem z raf ostrych co siły

 Spychają statek; Syrty trójzębem bóg porze,

 Rozrzuca wielkie zaspy, ucisza w krąg morze

 I pełne fale kółmi lekkimi roztrąca.

Tak często kłótnia w tłumie porywa się wrąca

I zamęt, srogim gniewem pospólstwa czerń płonie:

Już lecą głownie, głazy — podaje szał bronie;

Wtem pełen cnót i zasług pojawi się starzec,

 Tłum w ciszy słucha, waśni wnet musi się zarzec;

 On słowy lud owłada, ucisza pierś w szale:

 Tak morza grzmot umilknął wszystek, gdy na fale

 Spojrzał rodzic; — rumakom pod niebem świetlanem

 Puszcza wodze i lotnym pomyka rydwanem.

Zmęczeni Eneadzi w najbliższe wybrzeża

 Mkną pędem, kędy Libia swe łany rozszerza.

 Zaciszne jest tam miejsce: ujęciem dwu ramion

 Port wyspa tworzy, kędy wód lazur, niesplamion

 Burzą z głębi, zaledwie dreszcz marszczy nieśmiały.

 Z dwóch stron razem potężne dwie wznoszą się skały

 W niebiosa, pod ich cieniem fal drzemią zwierciadła

 Milczące. Lśniąca tęczą barw puszcza usiadła

 Nad nimi i gaj, mroków spowiły w krąg ciszą.

 Z przeciwka grota: stromych urwiska ścian wiszą,

 W środku zdrój, ze skał żywych ciosane siedziska,

 Dom nimf. Łodzi zwątlonych tu łańcuch się ściska,

 Ni krzywym zębem ciężka kotwica zahaczy.

 Tu z całej liczby siedem swych łodzi tułaczy

 Wciąga Enej. Trojanie, tak bardzo do ziemi

 Tęskniący, skaczą w piasek stopami raźnemi,

 Na brzegu zmokłe ciała składając w uciesze.

 Pierwszy Achat wnet iskrę z krzemienia wykrzesze,

 Żar chwyta liśćmi, suche w krąg kładzie paliwa:

 Wnet ogień ze zarzewia płomieniem się izrywa.

 Nadpsute wodą zboże wynoszą i sprzęty;

 Znużeni do cna, pokarm znów morzu odjęty —

 Sposobią się piec ogniem i kruszyć go skałą.

Tymczasem Enej wstąpił na górę i całą

Objąwszy okiem przestrzeń, patrzy, czy Anteja

 Lub fryskich łodzi kędy nie miota zawieja,

 Czy Kapys, Kaik statków wysokich nie żenie.

 Nie dostrzegł naw; trzy tylko na brzegu jelenie

 Błądzące widzi — z tyłu łań cała gromada;

 Długim wieńcem w dolinie tak pasą się stada.

 Przystąpił wnet, łuk w dłonie i lotne wziął groty,

 Które mu wierny Achat niósł. Pełen ochoty,

 Wprzód wodze, łby rogate niosące wyniośle,

 Obala, potem w leśne 'wtłoczony zarośle,

 Strzałami płosząc, pędzi przed sobą tłum hoży

 I nie pierwej ustaje, aż siedem położy

 Sztuk wielkich: właśnie tyle, ile łodzi mieli;

 Do portu wtedy śpieszy i druhom je dzieli.

 Potem wino, którego płynącej gromadzie

 W Trynakrii dobry Acest ogromne dał kadzie,

 Rozdziela i otuchę tak wlewa im w łona:

„0 druhy — toć wam znana klęsk fala miniona, —

 Znieśliście gorsze, tym też bóg koniec położy!

 Wy szał Scylli i rafy podwodnych wydroży

 Huczące, wy Cyklopa złość w znojnych walk buncie

 Zmogliście — i dziś z serca lęk smutny usuńcie!

 I to pewnie przypomnieć kiedyś będzie miło!

 Przez mnóstwo przygód, łamiąc tak wiele zdrad siłą,

Do Lacjum dążym, gdzie nam spokojne mieszkanie

 Wskazują losy; tam to znów Troja powstanie.

 Trwajcie, niech każdy będzie na szczęsny los gotów!"

 Tak mówi, lecz sam, pełen najcięższych kłopotów,

 Udaje radość w twarzy, ból serca owłada.

 Ich zasię łup zajmuje i bliska biesiada:

 Ze skóry wnętrzne mięsa obnażą ostrożnie,

 Część siekają, część pieką drgającą na rożnie,

 Inni kubły stawiają, niecą płomień żwawy,

 A potem krzepią siły — i leżąc wśród trawy,

 Starym winem się raczą i tłustych mięs poły.

 Gdy głód ucztą ukoją i sprzątnięto stoły,

 Straconych druhów w długiej przypomną rozmowie,

 Wśród nadziei i lęku niepewni, czy zdrowie

 I życie ocalili, i słyszą ich z dala.

 Doli Oronta zbożny Enej się użala,

 Amyka opłakuje i Lika" los srogi,

 Gijasa też z Kloantem, rycerzy bez trwogi.

Już koniec był, gdy Jowisz, śledzący z przestworza

 Ziem okrąg, srebrem żagli mieniące się morza,

 Wybrzeża i lud mnogi, wśród niebios zatrzyma

 Swe kroki i w kraj Libii się wpatrzy oczyma.

 Gdy takich trosk nawała pierś ciężko mu tłoczy,

 Ze smutkiem, łzami wilżąc nadobne swe oczy,

Rzecze Wenus doń: „Królu, co ludziom na ziemi

 I bogom władasz, gromy śląc, prawy wiecznemi!

 Jakież to mój Eneasz popełnić mógł zbrodnie

 Z Trojany, iż klęsk tyle cierpiącym, niegodnie

 Zamknięty został ziemic Italii krąg cały?

 Wszak sam to obiecałeś, że z laty, w dniu chwały

 Z krwi Teukra — Romy wielcy powstaną mocarze,

 Co w morza i ziem wszystkich zawładną obszarze

 Potężnie; cóż dziś, ojcze, twe zdanie odmienia?

 W upadku smutnym Troi, wśród grozy zniszczenia

 Pocieszałam się myślą, że zmienna jest dola!

 Dziś tenże los pędzonych przez tylu klęsk pola

 Znów ściga. Królu wielki, gdzie koniec mozołu?

 Antenor wszystkie straże Achiwów pospołu

 Mógł zmylić, w illiryjskich mórz odmęt zbiec chmurny,

 Tymawa nurt, gdzie mają królestwo Liburny,

 Okiełzać, gdzie przez dziewięć jam, z wnętrza skaliska,

 Ze szumem wzdęte morze przez pola się ciska;

 Patawy gród on wielki założył w tej stronie

 Dla Teukrów, imię nadał ludowi, wbił bronie

 Trojańskie i dziś w błogim pokoju spoczywa; —

 My, ród twój, których nieba włość czeka szczęśliwa,

 Z gniewu jednej (wstyd!) łodzie straciwszy wśród fali,

 Zdradzeni, od Italii ziem błądzim w oddali.

 Takąż cześć ma nabożność? Tak tron nam stanowisz?"

 Rodzic ludzi i bogów uśmiechnął się Jowisz;

Z licem, przed którym burzy moc pierzcha wichrowa,

 Całuje córę, potem w te ozwie się słowa:

„Rzuć bojaźń, Cyterejko: trwa dla cię niezmienna

 Fortuna; gród zobaczysz obiecan i lenna

 Lawinium, Eneasza w gwiazd górną krainę

 Wprowadzisz; raz danego ci słowa nie minę.

 Dziś bowiem, gdy cię troska dręczy nadzwyczajnie,

 Szeroko przyszłych losów odsłonię ci tajnie:

 Bój będzie wieść Italia wielki, praw nieświadom

 Lud zwalczy, ład i grody da wiejskim gromadom;

 Gdy lat trzy władać będzie nad Lacjum krainą,

 Gdy od klęski Rutulów trzy zimy przeminą,

 Dziecię Askań, dziś Julem zwany, Askań młody

(Ilem był, kiedy Ilium stało między grody),

 W rządach swoich lat długich wypełni trzydzieści,

 Przeniesie tron z Lawinium i w Albie pomieści,

 Zwanej Długą, potężnie wzmacniając ją wały.

 Na trzysta lat tam pełnych odzierży tron chwały

 Hektora ród, aż Ilia, kapłanka-królowa,

 Poczętych z Marsa dwoje bliźniątek wychowa.

 Wilczycy płowej skórą odzian, karmicielki,

 Zawładnie Romul ludem, założy gród wielki,

 Swym mianem zwąc go: Romy marsową osadę.

 Ich władztwu granic w ziemi i w czasie nie kładę:

 Bezkresne mają berło — i Juno gniewliwa,

 Go morze, ziemię, niebo dziś waśnią rozrywa,

 Myśl w lepsze mieniąc, ze mną wraz świata mocarzy,

 Togami strojnych Rzymian, swą łaską obdarzy.

Tak los chce. Assaraka potężny dom, z laty,

Kraj Ftyji i Miceny, gród w sławę bogaty

Podbije — ziemia Argos mu skłoni się stara.

Z pięknego rodu Trojan świat ujrzy Cezara,

Co sławą w gwiazdy, państwa krańcami w olbrzymie

Sięgnie morza, od Jula wielkiego ma imię;

Tego ty z łupem Wschodu do niebiańskich zacisz

 Bez trosk przyjmiesz, czcią boską i śluby zbogacisz.

 Złagodzą się zwyczaje, ustaną w krąg wojny,

 A siwa Wierność z Westą, z Remusem dostojny

 Da Kwiryn prawa; srogie żelaznym łańcuchem

 Wrzeciądze zawrą Wojen: w pomroczu ich głuchem,

 Na broni, ze skutymi stu więzy rękoma

 Na plecach, krwawą paszczą Złość ryknie łakoma".

Tak rzekł i syna Mai z górnego śle nieba,

 By Teukrów — gród Kartagi nowy i jej gleba

Przyjęły, by im Dydo, losów nieznająca,

Nie broniła ziem. Szybko ów skrzydły roztrąca

Powietrze i w libijskiej wnet staje krainie.

Rozkazy spełnia; Penom ze serca złość ginie,

Jak bóg chce; nade wszystko życzliwa królowa

Dla Teukrów myśl łaskawą i szczerą chęć chowa.

Pobożny Enej, nocą wiele ważąc w duszy,

 Gdy błysnął ranek miły, wnet w drogę wyruszy:

 W jakie strony go zniosła fala, wichrem wzdęta,

 Jaki lud w nich (bo pustkę widzi) i zwierzęta,

 Chce zbadać, aby druhom to odnieść do łodzi.

 Pod wklęsłą skałę statki, pod leśny gąszcz wwodzi,

 Gdzie drzewa mrok igliwiem rzucają bogatem

 Posępny; z jednym tylko sam rusza Achatem,

 Dwa w dłoni z ciężkim grotem wtrząsając oszczepy.

 Doń matka wyszła przeciw, przez lasu gąszcz ślepy:

 Twarz i szaty ma dziewy, w jej ręku broń lśni się

 Spartanki lub Harpalki, co konie w Treisie

 Prześciga i nad Hebru bystrzejsza jest fale;

 Łuk składny z barków na dół zwiesiła niedbale,

 Wiatr unosi jej włosy, nagie jej kolana,

 A lekka poła szaty węzłem przewiązana.

 Pierwsza ich: "0 młodzieńcy — spyta —czyście może

 Błądzących sióstr mych kędy nie spotkali w borze?

 Kołczan noszą, odzieżą ich rysia pstra skóra —

 Może z krzykiem w odyńca trop gnała tu która?"

Tak Wenus; zaś syn rzecze: „W pustkowiu tem głuchem

 Nie wzięlim wieści o nich ni okiem, ni uchem.

Jak zwać cię, dziewczę? Ziemskiej daleko królewnie

 Do twoich lic i głosu; bogini tyś pewnie,

Siostrzyca Feba albo z plemienia nimf jedna!

 Kimkolwiek jesteś, witaj i dobądź nas ze dna

 Mozołów; pośród jakich tu błądzim niw? powiedz!

 Nie znając miejsc ni ludzi, w ten dziki manowiec

 Zabrnęlim, gniewem wichru i wzdętych fal gnani.

 Obiaty za to hojne złożymy ci w dani".

Na to Wenus: „Nie godnam ja żadnej obiaty.

 Jest zwyczaj dziewic Tyru nieść kołczan bogaty

 I górnie purpurowym koturnem kryć goleń.

 Pumickie widzisz państwo, gród Tyru pokoleń

 Libijskich, Agenora wojowie w nim dzicy;

 Nad grodem Dydo włada, co z Tyru stolicy

 Przed bratem uszła. Długa zawiłość jest w sprawie,

 Więc główne jeno rysy jej krzywdy wyjawię:

 Małżonkiem jej był Sychej, najbogatszy w łany

 Wśród Penów i przez biedną wielce miłowany.

 Jemu to ją nietkniętą z wróżbami pierwszemi

 Dał rodzicie!. Lecz królem wśród tyryjskiej ziemi

 Pigmalion był, nad innych wylany na zbrodnie;

 Między nimi gniew wybuchł. Okrutnik niegodnie

 Niebacznego Sycheja przed ołtarza drewny

 Dla żądzy złota zabił żelazem  — i pewny

 Małości siostry, długo ukrywał rzecz przed nią,

Łudząc smutną ze sztuką iście niepoślednią.

 Niepogrzebion mąż przecież jej zjawił się we śnie:

 Twarz bladą w dziwny sposób podnosząc boleśnie,

 Okropny ołtarz, piersi przebite żelazem

 Odsłania, tajną zbrodnię objaśnia jej razem,

 Potem radzi uciekać i rzucić swe łany,

 Na podróż zaś dobywa ze ziemi nieznany

 Skarb stary, wielkie srebra i złota brzemiona.

 Z druhami podróż Dydo gotuje strwożona.

 Wnet ci, których gniew srogi do tyrana bodzie

 Lub lęk pędzi, zebrani, porywają łodzie,

 Znoszą skarby: skąpego Pigmaliona złoto

 Płynie morzem. Kobieta przewodzi nad flotą.

 Przybyli wreszcie w miejsce, gdzie wzgórza stok nagi

 Mur wieńczy dziś, potężny gród nowej Kartagi;

 Kupiwszy ziemi tyle, ile się zamyka —

 Byrsą zwą ją stąd — skórą rozesłaną z byka...

 Lecz wy skąd? Z jakiej wreszcie przyszliście tu niwy?

 I jaką drogą?" — Na jej zapytań głos tkliwy,

 Wzdychając ciężko, z piersi te rzucił on słowa:

 „Bogini, jeśli słuchać mnie będziesz gotowa,

 To zanim wszystkie nasze wyliczę mozoły,

 Wprzód wieczór w niebie zgasi dnia uśmiech wesoły:

 My z Troi starej; doszło cię może z oddali

 To miano; długo gnanych po różnych mórz fali

 Przypadkiem wicher w Libię nas rzucił, zły srodze:

Jam zbożny Enej: bogi wyrwane pożodze

Na flocie wiozę, sława ma niebios dosięga.

Italii szukam, kędy z Jowisza potęga

Mojego rodu. Z Frygii dwadzieścia jam łodzi

W nurt spychał, a bogini im, matka, przewodzi;

Z tych siedem Eur zostawił, zbitych przez bałwany,

Ja, nędzarz, wśród puszcz Libii tułam się nieznany,

Z Europy, z Azji wygnam..." Więcej Wenus tkliwa

Nie zniosła i tak skargę mu gorzką przerywa:

„Ktośkolwiek jest, nie wierzę, byś bogom niemiły

 Wiódł żywot, gdy w gród Tyru cię losy 'zwróciły.

 Dalej jeno, wstąp w progi królowej bez zwłoki,

 Bo druhów twych i flotę (pewnymi wyroki

 Wieść głoszę) wiatr w bezpieczną gna przystań w tej

 Chyba, że próżno wróżyć mnie ojce uczyli! [chwili,

 Patrz, leci sześć łabędzi par skrzydłem wesołem;

 Przed chwilą ptak Jowisza złowieszczym je kołem

 Z pełnego spłoszył nieba, związane w rząd długi —

 Te opadły, te patrzą, gdzie opaść w pól smugi:

 Jak skrzydły igrające te lotne łabędzie

 Ze szumem, śpiew podnosząc, przez niebo mkną w pędzie:

Tak samo twoja flota, twojej hufiec młodzi

 Osiąga port lub pełnym doń żaglem dochodzi;

 Śpiesz się tędy iść drogą, gdzie wszystko ci sprzyja!"

Tak rzekłszy, skroń.odwróci — różowa jej szyja

 Rozbłyśnie, woń ambrozji od włosów uderzy,

 Czar boski; do stóp fałdy jej spłyną odzieży.

 Boginię krok sam wydał. Poznawszy ją, wielce

 Zasmucon, tak się zbiegłej skarżył rodzicielce

 Eneasz: „Czemu srogość twa prawdę mi słoni

Złudnymi widmy? Czemu trzymając dłoń w dłoni,

Prawdziwymi się słowy rozmówić nie możem?"

Tak wini ją, wskazanym w gród dążąc wydrożem.

 Idących ciemną chmurą troskliwa bogini

 Otacza, ze mgły gęstej płaszcz wokół im czyni,

 By nikt dostrzec ich nie mógł, ni czynić im szkody

 Lub opóźniać, pytając o przyjścia powody.

 Sama w Pafu dziedziny się wzbiła wesoła,

 Gdzie z ołtarzy stu, kwieciem zwieńczonych dokoła.

 Kadzideł Saby wonie najświeższe jej płyną.

Oni w drogę tymczasem dążąc za ścieżyną,

 Wstąpili na najwyżej piętrzące się wzgórze

 Nad miastem, skąd gród widać i zamek w lazurze.

 Zadziwią wodza gmachy, przed laty rząd chałup;

 Ścisk ludzi, bramy, bruki; z zapałem — jak na łup

 Lud ciśnie się tyryjski: Ci mury ochoczo

 Zamkowe wznoszą, tamci rękoma głaz toczą,

 Tam rowem zamykają obszar obran na dom,

 Miejsca tyczą, służące senatu obradom;

 Tu port kopią, podwalin teatru tam tłumny

 Rój dogląda, a inni ogromne kolumny

 Ze skał rąbią, ca będą ozdobą na scenie:

 Tak wiosną na wsi kwietnej pszczół słychać brzęczenie

 Rojących się na słońcu, gdy pełne swobody

 Dojrzały płód wywodzą, lub płynne z ziół miody

 Przynoszą, napełniając komórki słodyczą,

 Pomagają wnoszącym albo wojowniczo

 Trutni ciżbę precz pędzą od miodowych tkanek:

„O szczęśni, którym mur już siedziby wyrasta!"

 Rzekł Enej — i ogląda wyniosły szczyt miasta.

 Zakryty mgłą (o dziwy!), przeciska się drogą

 1 w tłum miesza, niewidzian zgoła przez nikogo.

Był gaik w środku miasta pełen miłych cieni,

 Gdzie Penowie, falami i burzą pędzeni,

 Znak z ziemi wykopali, w miejscu od Junony

 Wskazanym: łeb rumaka; tak w bojach ćwiczony

 Miał być lud, co przez wieki zwycięstwy zasłynie.

 Tu Junonie Dydona ogromną świątynię

 Stawiała, znaczną dary i boską opieką:

 Spiżowe stopnie progów jej błyszczą daleko,

 Spiż belki spina, chrzęszczą podwoje ze spiżu.

 W tym gaju najpierw Enej zobaczył w pobliżu

 Rzecz nową, której widok złagodził bojaźnie

 I w klęsce brzask wyzwoleń zwiastował wyraźnie..

 Gdy się bowiem rozgląda w olbrzymiej świątyni,

 Czekając na królową, gdy podziw mu czyni

 Przepych miasta, artystów dłoń i ciężkie dzieła —

 Iliackie widzi bitwy, które w kształt zaklęła

 Rozgłośna sława, echem płynąca w świat cały:

 Atrydów i Pryjama, i wroga ich chwały,

 Achilla. Ze łzą stając: „Gdzież gród — rzekł —Achacie,

Gdzie naszych nieznające klęsk ziemi połacie?

 Oto Pryjam! Zasługa bywa nagrodzona,

 Są łzy rzeczy — i wzrusza człowieczy ból łona!

Rzuć bojaźń — i ta sława ochłody cień da ci!"

Tak rzekł i złudą niemych wzrok pasie postaci,

 Ciężko jęcząc i łzami zlewając swe lica.

 Pergamu boje jego ogląda źrenica:

 Tu Grecy uciekają, młódź Troi naciska,

 Tam Frygi z groźną kitą Achil pędzi z bliska

 Rydwanem; ze łzą widzi namiotów rząd biały

 Rezosa, w które nocą, gdy pierwszym snem spały,

 Na rzeź krwawą Tydydy wtargnęła zasadzka

 I w obóz dzielne konie uwiodła znienacka,

 Nim Troi paszę jadły i Ksantu nurt piły;

 Ówdzie, zbroję straciwszy swoją, Troil miły,

 Biedny młodzian, niezdolen z Achillem biec w starcie,

 Niesion końmi, tkwi w wozie pochyły, uparcie

 Dzierżąc wodze — w kurzawie kędziory mu toną

 I kark, ziemię zaś orze włócznią odwróconą;

 Tymczasem z szatą w gniewnej świątynię Pallady,

 Włos rozwiawszy, Iliadek wyrusza tłum blady

 W łzach się korząc i w piersi się bijąc rękoma:

 Bogini wzrok utkwiła w ziemię — nieruchoma;

 Hektora trzykroć Achil w krąg Troi baszt oto

 Wlecze końmi i ciało sprzedaje za złoto. —

Ze dna piersi mu jęki żal dobył głęboki, .

Gdy łup ujrzał i rydwan z przyjaciela zwłoki —

Pryjama, jak wyciąga bezbronne swe dłonie.

Wśród wodzów greckich własna mu postać zapłonie,

Ogląda wschodnie szyki, Memnona twarz czarną

Amazonki z krągłymi tarczami się garną

Z groźną Pentezileą, co w środku rycerstwa,

Podpiąwszy złotem piersi, rumiana i czerstwa

Z mężami, dziewką będąc, w bój śpieszy ochoczy.

Gdy tymi obrazami Eneasz swe oczy

Nasyca, podziwieniem zdjęty w głębi łona,

Królowa sama, cudnej postaci Dydona,

W świątyni z dziewic liczną pojawia się rzeszą.

Jak nad brzegi Eurotu lub w Cyntu kraj śpieszą

Dyjany tłumne chóry, rozbrzmiewa gór granit

Pod pląsami tysiąca rzeźkich Oceanid —

Ona, kołczan zwiesiwszy, nad cały tłum bogiń

Wznosi się, w piersiach ma/tka szczęścia płonie ogień:

Tak piękną była Dydo, tak raźnie się niosła

W tłum ludzi, oglądając zaczęte rzemiosła.

Wreszcie w głębi świątyni, pod cieniem jej pował

Zajęła tron; rój zbrojnych w krąg szyki zgrupował,

Ona mężom wyroki ogłasza i prawa,

Zajęcia słusznym działem lub losem rozdawa.

Wtem Enej ujrzy z nagła, jak wśród zbiegowiska

Antej, Sergest i dzielny Kloant idą z bliska

Wraz z innymi Teukrami, których orkan siny

 Rozprószył w morzach, w obce unosząc krainy.

 Osłupiał wraz sam, razem Achata dreszcz zdejmie

 Radości i obawy; chcąc ścisnąć uprzejmie

 Braterską dłoń, lecz rzeczy niejasność ich wstrzyma.

 Spowici w obłok śledzą pilnymi oczyma,

 Jaki mężów los? W jakiej ich flota przystani?

 Bo co idą? Bo z wszystkich okrętów wybrani

 Szli błagać łaski, z krzykiem dążąc do świątyni.

Gdy weszli w głąb i mówić im dała władczyni,

 Najstarszy Ilijonej kornymi rzekł słowy:

„Królowo, której Jowisz dał stawiać gród nowy

 I hardy lud słusznością miarkować w zapędzie,

 Nędzarze z Troi, gnani przez morską toń wszędzie

 Orkanem, prosim, oddal pożogi złość chyżej

 Od łodzi, broń pobożnych, rzecz poznać chciej bliżej:

 Nie przyszlim, by pustoszyć libijski kraj mieczem,

 Ni łupów żadnych od was ku brzegom nie zwleczem.

 Nie mają pychy tyle i sił zwyciężeni.

 Jest ziemia, Hesperyją lud Grajów ją mieni,

 Kraj stary, bitwy wsławion, gdzie żyzny łan sieją

 Enotrzy; jak wieść niesie, ród młodszych dziś zwie ją

 Italią, swego wodza nadając jej imię.

 Tam dążylim.

Wtem Orion, wstając, fale z dna ruszy olbrzymie,

 Wichrami rzuci łodzie na mielizn głąb ślepy,

 Wzdętymi nurty kryje i w skalne wertepy

 Rozpędza. Co tu zbiegło, na palcach doliczaj! —

 Co za ród?! W jakim kraju tak chamski obyczaj

Znoszon będzie? Od brzegów wstrzymują nas zgrają,

Bitwą grożą, na ziemi brzeg wstąpić nie dają!

Gdy ludźmi i ich bronią gardzicie niegodnie,

Pomnijcie: bogi widzą czyn dobry i zbrodnie!

Eneasz był nam królem, na świecie nikt drugi

Nie zrównał mu ni z cnoty, ni z miecza zasługi.

Jeżeli los mu służy i dotąd oddycha

Powietrzem, gdy go w cienie nie, wwiodła noc cicha,

Bez trwogi my — i tobie żal pierwszej nie będzie

Przysługi. Na Sycylii niejednych ziem piędzie

I miasta mamy, Acest z krwi Trojan je grodzi.

Na brzegi ściągnąć dozwól znękanych rząd łodzi,

Wyrąbać z lasu belki, wystrugać w nim wiosła,

By, gdyby druhów z- królem fortuna przyniosła

I los dał, do Italii iść, na Lacjum niwy.

Jeżeli zaś pochłonął cię, ojcze nasz tkliwy,

Nurt Libii i nadziei nie staje nam, Jula,

W Sycylii niech nas ziemia gotowa przytula,

Skąd przyszlim: dozwól wtedy w kraj płynąć Acesty!"

Tak Ilijonej; zawtórzą słów zgodnych szelesty

 Dardanidzi.

Natenczas Dydo krótko, skłaniając skroń, powie:

 „Oddalcie z serca bojaźń i troski, Teukrowie:

 Los twardy, nowość państwa, te dawać mi każą

 Zlecenia i szeroko obsadzać brzeg strażą,

 Któż nie zna Eneadów? Kto Troi? I komu

 Obcymi są ród, męstwo i groza pogromu?

 Nie takie twarde serca ta żywi kraina,

 Nie tak tu odwrócone słońce konie spina!

 Gzy Hesperii, Saturna wdzięk znęci was błoni,

Czy w Eryksa kraj Acest król serce nakłoni,

 Bezpiecznie was wyprawię i mieniem wspomogę.

 Gdy ze mną zostać chcecie, tu kończąc swą drogę,

 Gród mój waszym — czas, byście okręty ściągali;

 Lud Trojan równo z Tyrem ja ważę na szali!

 O, gdyby sam król Enej wszedł na to wybrzeże,

 Tymże wichrem gnan! Zaraz wytrawne rycerze

 Roześlę, krańce Libii niech bada straż czuła,

 Czy rzucon gdzie się w lesie lub w grodach nie tuła!"

Poruszon słowy, Achat waleczny swą postać

 I ojciec Enej dawno już z chmury wydostać

 Pragnęli. Pierwszy Achat Eneja zagadnie:

„Bogini synu, jakąż myśl w duszy masz na dnie?

 Bezpiecznym widzisz wszystko, flota, druhy z nami;

 Jednego brak, którego widzielim wprzód sami,

 Jak tonął, zresztą matki spełniły się słowa!" —

Ledwie wyrzekł to, znagła prysnęła tęczowa

 Śreżoga chmurki; lekkiej wydarty obsłonce

 Promienny Enej w jasne podnosi skroń słońce,

 Z postaci rówien bogu, bo od swej macierzy

 Kędziory wziął prześliczne, rumieniec lic świeży,

 A z oczu wdzięk młodości mu tryska wesoły:

 Tak zdobią kość słoniową przemysłu mozoły,

 Tak w złocie srebro błyska lub z Paru lśni kamień.

 Królowej więc i wszystkim, wśród dziwu omamień,

 Rzekł z nagła: ,,Tutaj jestem! wywiadów nie stanów,

 Królowo! — Enej z Troi jam, z Libii bałwanów

 Wyrwan! 0 ty, co Trojan litujesz się jedna,

 Co nas, resztki Danaów, przez morskie bezedna

I lądy gnanych klęską, nędzarzy — do zacisz

 Domowych swych przyjmujesz i grodem bogacisz,

 Dzięk godnych słać ci, Dydo, nasz język nie zdoła,

 Ni cały ród Dardanów, po świecie dokoła

 Rozprószon. Jeśli bogi czczą zbożnych, jeżeli

 Coś znaczy prawość, cnoty świadomość weseli.

 Bądź wszystkim nagrodzona! Jakiż, w szczęsnej chwili

 Wiek cię wydał i jacy ojcowie zrodzili?

 Póki rzeki biec będą w morza i gór stocza

 Zwiedzać cienie, a niebo gwiazd trzódka urocza,

 Zawsze imię twe wdzięcznym pierwszeństwem zaszczycę,

W jakikolwiek kraj pójdę!" To rzekłszy, prawicę

 Śle w stronę Ilioneja, lewą Sergestowi

 Dłoń poda, toż Gijasa, Kloanta pozdrowi

 I innych.

Zadziwiona widokiem królowa,

 A potem losem męża, w te ozwie się słowa:

 „Jakiż synu bogini, zawistny los gna cię

 Przez klęsk tyle? Co rzuca w tych pustek połacie?'

 Tyżeś Enej, którego.Anchizowi miła

 Nad falą Symoentu Wenera powiła?

 Pamiętam, Teucer przybył w sydońsikie zagony,

 Wypędzon z ziem ojczystych, by szukać korony

 Z pomocą Bela; rodzic mój, Belus, na popiół

 Obrócił Cypr bogaty i władzy tam dopiął

 Pogromem. Odtąd losy waszego znam grodu,

 Twe imię, wodzów greckich pamiętam od młodu,'

 I wrogów wielu — Teukrów nad inny lud ceni:

 Stąd mówią, że ze starych są Teukrów zrodzeni.

 Wstępujcie więc, młodzieńce, pod moje poddasza!

I mnie również fortuna tak sroga jak wasza

 Po wielu trudach spocząć na ziemi tej każe.

 Nieobca klęsce, umiem wspomagać nędzarze!"

Tak mówi i Eneja w królewskie wrzeciądza

 Prowadzi, razem bogom obiaty zarządza.

 Tymczasem na brzeg druhom śle wybór najlepszy:

 Dwadzieścia wołów, setkę szczeciastych da wieprzy

 Z grubym karkiem, sto tłustych z matkami jagniątek,

 Wesołe dnia podarki.

We wnętrzu domu suto ścian każdy zakątek

 Przystroją, stoły stawią pomiędzy kolumny,

 Szat szkarłat, sztucznie tkanych, połyska w krąg dumny,

Ogromne srebra świecą, w złocie bez usterek

 Rzeźbione czyny ojców lśnią, długi dzieł szereg,

 Przez tylu mężów wiedzion do rodu ich źródła.

Eneasz, bo ojcowska miłość nie wychłódła

 W jego sercu, Achata śle szybko, by całą

 Askaniowi rzecz odniósł i w miasto go śmiało

 Sprowadził. Troska ojca w Askaniu jedynie!

 Wraz dary też, iliackiej wyrwane ruinie,

 Nieść każe: tkany złotem płaszcz sztywny, niesplamion

 I akantem obszytą zasłonę dla ramion,

 Heleny strój, Argiwki, który z Mycen sama

 Uwiozła, gdy na związek wzbroniony w Pergama

 Dążyła, matki Ledy dary niezmierzone;

 Prócz tego berło, które nosiła Ilione,

Najstarsza z cór Pryjama, i naszyjnik złoty

Z perłami, i koronę podwójną z klejnoty. —

Z tym zleceniem szedł Achat spiesznie w stronę łodzi

Lecz Wenus nowe sztuki, plan nowy znachodzi

 W swej myśli, by Kupidyn, odmieniwszy postać,

 Mógł miast Jula miłego z darami się dostać

 Do królowej, niezgasłe w niej niecąc zarzewie;

 Lęka się bowiem Tyra obłudy i nie wie,

 Co knuje Juno — troskę nocna zwiększa pora;

 Tak zatem skrzydlatego zagadnie Amora:

„Synku mój, ma jedyna mocy i rozkoszy,

 Którego grot Jowisza tyfejski nie płoszy,

 Twojego wzywam bóstwa, byś kornie ubłagan

 Mnie wspomógł: Brat twój, Enej, morzem przez huragan

Gnan wszędy, dla Junony przewrotnej się tuła.

 Znasz ją, z tobą jam nieraz ból przez nią odczuła.

 Fenicka Dydo trzyma go, słowy słodkiemi

 Nęcąc, przecież lęk ciągły Junońska ta śle mi

 Gościnność: nie ustanie, gdy rzeczy tak stoją.

 Królowę więc ja zdradą usidlić chcę moją

 I płomieniem, by serca nie zmieniła płocha

 Przez Junonę; Eneja niech ze mną wraz kocha!

 Jak tego dopiąć, rada wyjaśni ci szczera:

 Z woli ojca w sydońskie się miasto wybiera

 Królewski chłopiec, z wszystkich najwięcej mi drogi,

 Niosąc dary wyrwane z morza i pożogi;

 Jego ja uśpionego na Cytery szczycie

 Przechowam, lub w idalski chram zaniosę skrycie,

 By podstępu nie poznał przed stosowną chwilką;

Ty postać jego przybierz na jedną noc tylko

 Podstępem; chłopiec, chłopca weź wdzięczne znamiona.

 A kiedy cię na łono swe przyjmie Dydona

 Przy uczcie, gdy po winie jest w myśli weselej,

 Całując wśród uścisków słodkich, wtedy przelej

 W jej serce płomień skryty, zwodnicze twe wina!"

Amor słucha słów matki drogiej, wnet odpina

 Skrzydełka i wesoło udaje chód Jula.

 Tymczasem Wenus błogim snem członki utula

 Askania i przy piersiach niesie na wysoki

 Idalski szczyt, gdzie dziecię miłymi pomroki

 Kwiecisty gaj osłania i poją ziół wonie.

Kupido, pełniąc prośbę, w tyryjskie ustronie

 Wesoło dar królewski niósł wespół z Achatem,

 Gdy wchodził, już królowa, w tle przesłon bogatem,

 Na złotej sofie w pierwszym się miejscu ułoży;

 Już ojciec Enej wchodzi, już Trojan tłum hoży

 Przybywa, na rozsianej się ścieląc purpurze.

 Służący niosą wodę do rąk, kosze duże

 Z pieczywem i wełniane ręczniki bez skazy;

 Pięćdziesiąt dziewcząt wewnątrz półmiski i wazy

 Rzędem kładzie i bogom kadzideł woń pali;

 Sto innych i sług tyleż rówieśnych im w sali

 Roznosi jadło, stawia puchary dokoła.

Nie mniej i Tyryjczyków w podwoje wesoła

 Młódź się kupi, na sofach ścieląc za rozkazem.

 Dziwi ich dar Eneja, dziwią się zarazem

 Promiennej twarzy Jula i złudnemu słowu;

 Płaszcz potem i z akantem strój nęci ich znowu.

 Szczególnie biedna Dydo, oddana złej doli,

Ni oczu, ani serca nie może do woli

Nasycić: równie dar ją, jak chłopiec zachwyca.

On, na szyi nie swego zwisnąwszy rodzica,

Gdy miłość jego pieszczot ukoił zapałem,

Do niej bieży; oczyma i sercem już całem

Tkwi w nim Dydo, na łonie pieści, nie wiedząca,

Jaki bóg czyha na nią; jemu nic nie zmąca

Poleceń Acydalii: Sycheja więc zwolna

Zaciera w jej pamięci, by była znów zdolna

W odwykłe serce nowej wziąć płomień miłości.

Po uczcie, gdy już stoły zabrano, wśród gości

 Stawiają wielkie czasze i wina uwieńczą.

 Wstał hałas, wrzawą zewsząd rozbrzmiały młodzieńczą

 Przybytki; podciągnięte pod pułapy wierzchnie

 Błysną lampy, od żaru pochodni noc pierzchnie.

 Królowa puchar Belów, perłami i złotem

 Ozdobny, bierze, winem napełni go potem

 I w dłonie ujmie — cisza dokoła nastawa:

„Jowiszu, który dajesz gościnności prawa,

 Spraw, niechaj dzień ten Tyru i Trojan lud święci

 Jako błogi, niech w dziatek on żyje pamięci,

 Niech radość Bakchus zsyła i dobra Junona!

 Wy ucztę, Tyryjczycy, święćcie z głębi łona!"

Rzekła, kroplę dla bogów strącała w stół pusty

 I pierwsza, lekko czaszy dotknąwszy się usty,

 Z zachętą daje Bicji; ów, pełen ochoty,

 Szumiący winem do dna spełnił puchar złoty.

 Za nim możni; na cytrze złotej — z włosem po pas.

 Ćwiczony przez wielkiego Atlasa gra Jopas:

Trud słońca błądzącego śpiewa i księżyca;

 Skąd ludzi ród i bydło, żar i nawałnica,

 Arktur, słotne Hyjady, podwójne Triony;

 Czemu zimą tak spiesznie w ocean spieniony

 Schodzi słońce, a letnia noc idzie mniej żwawo. —

 Klaszcze Tyru lud, Troja huczne bije brawo.

 Niemniej, noc przeróżnymi spędzając rozmowy,

 Biedna Dydo miłości żar pije wciąż nowy.

 O Pryjama, Hektora wciąż pyta się wiele,

 To na jakich Jutrzenki syn przybył wojsk czele,

 To jakie Diomeda konie? Jaki Achil?

„Owszem — rzecze — o, gościu, do mych próśb się nachyl,

 Złość Greków od początku, oraz jaki trud ma

 Twa podróż, powiedz; wiosnać to zbiegła już siódma,

 Jak tułasz się po ziemiach wszystkich i mórz fali".

KSIĘGA II

Zmilkli wszyscy i twarze obrócili bacznie,

 Więc ojciec Enej z łoża górnego tak zacznie:

„Niewymowne, królowo, wznawiać każesz rany.

 Jak trojańskie dostatki i tron opłakany

 Wywrócili Danaje; jam widział klęsk mrowie,

 W nich udział miałem wielki. Kto, głosząc to w słowie,

 Z Mirmidonów, Dolopów lub wojska Ulissa

 Łzę by wstrzymał? Z niebiosów noc mokra już zwisa.

 Schodzące gwiazdy radzą snem siły odświeżyć —

 Lecz gdy pragniesz tak poznać wypadki mych przeżyć

 I krótko znoje Troi usłyszeć ostatnie,

 Choć duch wzdryga się wspomnieć, głos z płaczu się zatnie,

Zacznę:

Wojną złamani, losem starci w sile

 Danajów wodze, kiedy już zbiegło lat tyle,

 Konia-górę, Pallady sztuką wsparci bożą,

 Budują, z jodeł ściętych żebra mu ułożą;

 Udają ślub za powrót — ta wieść się rozszerza.

 Wtedy garść wybranego przez losy żołnierza

 W głąb pusty wsadzą chyłkiem, wnet bok mu olbrzymi

I brzuch cały mężami wypełnią zbrojnymi.

Jest blisko wyspa Tened, słynąca wprzód chwałą

 I skarby, gdy się państwo Pryjama trzymało —

 Dziś wydmy w niej i przystań dla łodzi zdradliwa;

 Tam zgraja ich na pustym się brzegu ukrywa.

 My sądzim, że do Micen z wiatrem "odpłynęli;

 Cała Teukria po długim się smutku weseli,

 Otworzą bramy; chętnie doryckie obozy

 Lud zwiedza, brzeg opuszczon ogląda bez zgrozy:

 Tu Dolopy, tam miejsce Achilla namiotów,

 Tu floty port, tam szereg się zbiegał, w bój gotów.

 Część dziwi dar złowieszczy, poświęcon Minerwie

 Rumaka kolos. Pierwszy Tymetej się zerwie,

 Wieść w mury go i w zamek doradza wysoki —

 Bądź ze zdrady, bądź Troi tak chciały wyroki.

 Lecz Kapys i ci, którzy dojrzalszą myśl mieli,

 Zdradzieckie dary Greków w dno morskiej topieli

 Stoczyć każą i żary podłożyć ogniska

 Albo, wiercąc brzuch, zbadać kryjówki głąb z bliska.

 Niepewny lud w przeciwne dwie dzieli się strony.

Wtem pierwszy, z wielką rzeszą mężów, zapalony

 Laokon z wysokiego zamczyska zbiegł śmiele

 I z dala: — „Go za zgubny szał, obywatele!

 Wierzycie, że złość wroga nad wami nie zwisa,

 Że bez zdrady dar Greków? Tak znacie Ulissa?

Albo siedzą w tym drzewie Achiwi ukryci,

 Lub mury nam machina ta" zdradnie podchwyci,

 Szpiegując z góry domy i gród; zresztą kto wie,

 Jaki fałsz w niej; koniowi nie wierzcie, Teukrowie!

 Ja lękam się Danajów, chociaż niosą dary!"

Rzekł i włócznię ogromną w bok groźnej poczwary

 I w pogięty od spojeń brzuch z potężną mocą

 Ciska — utkwiła, ciężko drgając; zachrobocą

 I wydadzą jęk wklęsłe brzuszyska jaskinie.

 Gdyby nie wyrok bogów i płochość jedynie,

 Skłoniłby nas, by zbroczyć kryjówkę żelazem:

 Stałabyś, Trojo, z zamkiem Pryjama zarazem!

Wtem młodzieńca, związawszy mu dłonie za plecy,

 Z krzykiem wielkim przed króla wiedli niedalecy

 Pasterze. On, nieznany, w ich ręce zdradziecko

 Sam się oddał, by w Troję wprowadzić czerń grecką,

 Ufny w duszy, na dwoje się godząc pochopnie:

 Czy znajdzie zgon niechybny, czy zdrady swej dopnie.

 Ciekawie zewsząd Trojan młódź śpieszy bezwąsa

 I w tłoku na wyścigi z jeńca się natrząsa.

 Poznaj więc Greków zdrady i z jednego zbrodni

Sądź o wszystkich.

Gdy bowiem bezorężny ów tułacz przychodni

 Zmieszam stanął i okiem zmierzył Frygów wojsko:

 — „Jakaż ziemia dziś, jaka — rzekł — będzie mi swojską

Mórz fala? Ja nieszczęsny! któż pomoc dziś da mi?

 Wśród Greków miejsca nie ma dla mnie, a i sami

 Dardanie wrodzy śmierci mej chciwie żądają". —

 Te jęki zmiękczą serca, pomruk między zgrają

 Ucichnął. Każeni mówić, z jakiej krwi zrodzony

 Co niesie? Więźniem będąc, co ma do obrony?

On, zbywszy się bojaźni, nareszcie to wyzna:

„Całą prawdę ci powiem, królu. Ma ojczyzna,

 Nie przeczę, w Argos: stamtąd przodkowie są tędzy

 To pierwsze. Gdy nieszczęście przywiodło do nędzy

 Synona, kłamcą przecież nie zrobi na włosek!

 Może doszło twych uszu z dalekich pogłosek

 Coś o mianie Belidy, sławie Palameda:

 Z fałszywych go donosów Pelazgów czereda,

 Bez win, dziko, iż wojnę tę ganił sobaczą,

 Skazała na śmierć — teraz zabitego płaczą.

 Jemu, iż nas ród zbliża oraz towarzyska

 Zażyłość od lat pierwszych, w te obozowiska

 Ubogi rodzic przydał. Póki królów godło

 Nosił i w radzie znaczył, i mnie też się wiodło,

 Miałem imię; lecz skoro on, z Ulissa winy

(Znaną głoszę rzecz) ziemskie opuścił krainy,

 Znękan, życie pędziłem w cieniu, wśród łez wiela,

 Gniew żywiąc z niewinnego doli przyjaciela.

 Szalony, nie taiłem, że gdy los mi zdarzy

 Zwycięsko w Argos wrócić, do swojskich ołtarzy,

 Mścić się będę; tem srogi-m gniew wzbudził. Zza kulis

 Zło pierwsze odtąd wyszło, odtąd zawsze Ulis

 Nowymi straszył pozwy, pogłoski sąsiadom

 I nie spoczął, aż pomoc Kalchasa w tej drodze...

 Lecz po cóż próżno skargi niewdzięczne rozwodzę

 I zwlekam? Gdy równymi są u was Achiwy

 I dosyć wam to słyszeć, w zgon wiedźcie straszliwy:

 Chce Itak, nie poskąpią Atrydzi nagrody..." —

Więc chciwie go badamy, by wyznał powody,

Nie sądząc, by w tym podstęp tkwił, zbrodnia i zdrada.

 On dalej drżącym głosem tak chytrze powiada:

— „Często Grecy, długimi znużeni bojami,

 Porzucić chcieli Troję i cofnąć się sami.

 Obyż to uczynili! Lecz często ich zima

 Na morzu, często Auster odstraszy i wstrzyma.

 Szczególnie, gdy już pobił klonowymi belki

 Stał rumak, całe niebo burz orkan skrył wielki;

 Trwożni ślem Eurypila po Feba wyrocznie.

 On z przybytku te słowa odnosi niezwłocznie:.

 Krwią dziewicy, Danaje, wichryście zbłagali,

 Pierwszy raz w kraj iliacki przychodząc z oddali;

 I dziś wojsko bez dani z krwi Greka nie ruszy

 Z powrotem. — Kiedy głos ten w pospólstwa wpadł uszy,

Ścierpły serca, dreszcz zimny z tak strasznych wyzwolin

 Wszedł w kości: kogo los chce i żąda Apollin?

 Wtem Itak z wrzawą ciągnie Kalchasa, wróżbitę,

 W sam środek; jakie bogów wyroki są skryte,

 Wypytuje... Mnie podstęp sztukmistrza już wtedy

 I srogą przyszłość licznej głos wróżył czeredy.

 Dziesięć dni milczy wieszczek i ukryty w domu

 Nie chce głosem swym śmierci zwiastować nikomu;

 Wreszcie, złamań natręctwem Ulissa krzykacza,

 Z umowy rwie milczenie i mnie w zgon przeznacza.

 Przyklaśli wszyscy; czego dla siebie się bali,

 To znieśli, gdy w jednego nędzarza los wali!

 Już nastał dzień okropny: w ofiarne obrzędy

 Krupy, sól i opaski gotują mi wszędy...

 Uszedłem śmierci — wyznam — i zerwałem pęta,

 W bagniem krył się w noc, kędy trzcina rozrośnięta,

 Czekając aż odpłyną, jeśli płynąć mieli.

 Żadna mi się nadzieja ujrzenia nie ścieli

Ojczyzny, drogich dziatek i miłego ojca!

 Zapewne mą ucieczkę mszcząc, srogi zabójca

 Za winę jej — tych biednych nasyci się zgonem...

 Więc na bóstwa, dla których nic nie jest tajonem.

 Na wiarę cię, gdy jeszcze została wśród ludzi

 Niewzruszona, zaklinam, niech litość twą zbudzi

 Ból taki — nad niewinnym się lituj nędzarzem!"

Wzruszeni łzami, trwogę porzucić mu każem

 O życie; pierwszy Pryjam ciasne mu okowy

 Zdjąć zleca, przyjaznymi tak ciesząc go słowy:

— „Ktokolwiek jesteś — Grajów straconych zapomnij,

 Naszym będziesz, lecz na me słowa najprzytomniej

 Odpowiedz: Kto ten kolos stawił? Kto dał plany?

W jakim celu? Z religii, czy w bój on stawiany?" —

 Rzekł; Pelazga podstępny i krętych sztuk majdan

 Znający, do gwiazd ręce wzniósł, wolne od kajdan:

— „Wami, ognie wieczyste, waszym bóstwem

— rzecze —

Świadczę się, wy ołtarze i przeklęte miecze,

 Com was uszedł, opaski, którem niósł w zgon krwawy:

 Wolno mi Grajów święte połamać ustawy,

 Wolno ich nienawidzić i skryte knowania

 Wyjawić — ni ojczyzna, ni prawo nie wzbrania.

 Ty jeno spełń, coś rzekła, i daruj mnie zdrowiem,

 O Trojo, jeśli prawdę, gdy wielką rzecz; powiem!

Nadzieja cała Greków w tej wojnie — Pallady

 Pomocą stała zawsze. Gdy wylan na zdrady

 Tydydes i Ulisses, wynalazca zbrodni,

 Do świętych jej przybytków wtargnęli niegodni;

 Gdy po straży wycięciu ich złość się nie sroma

 Na święty porwać posąg krwawymi rękoma,

Dziewicze jej opaski kalając zuchwałe:

 Zaraz chwiać się poczęła i chylić w swej chwale

 Ufność Greków, moc prysła, gniew gnał ich bogini.

 Pewnymi znaki Pallas wiadomym to czyni:

 Ledwie posąg stawiono w obozie, straszliwa

 Z jej oczu światłość błysła, wnet słony pot spływa

 Przez członki i (dziw!) trzykroć podskoczy wspaniała,

 Krągłą tarczę swą dzierżąc i włócznię, co drgała...

 Wnet Kalchas radzi statki powrotną gnać drogą,

 Bo miecze Greków zburzyć Pergamu nie mogą,

 Jeżeli nie powtórzą wróżb w Argos i sami

 Nie wrócą bóstwa, które krągłymi łodziami

 Uwieźli. Więc się z wiatrem do Micen puścili,

 Gotując broń i bogów; w niespodzianej chwili

 Wrócą morzem. Tak wróżby im Kalchas wykłada.

 Gmach ten z jego namowy wznieśli, by Pallada

 Dań wzięła za zniewagę posągu sromotną.

 Za rozkazem Kalchasa na kolos ten potną

 Wielkie dęby, z ich betek on w niebo wyrasta,

 By nie mógł być przez bramy wprowadzon w mur miasta

 I, jak dawniej, pobożny naród mieć w obronie,

 Bo gdyby dar Minerwy święty wasze dłonie

 Zgwałciły, wtedy zguba wielka — która, oby

 Nań spadła! — państwu Priama dzień ześle żałoby;

 Gdy zaś w gród ręce wasze go wwiodą dostojnie,

 Pod greckie mury Azja przyjdzie w wielkiej wojnie

 I na wnukach się naszych ta wróżba wykona!"

Tym zaklęciom i sztuce tej kłamcy Synona

 Uwierzylim; łzy zdradne zwątliły nam serce,

Których Tydyd ni Achil laryski w szermierce

Zmóc nie mógł, ni lat dziesięć, ni okrętów tysiąc!

Lecz większy i groźniejszy dziw zdołał się sprzysiąc

 Na zgon nędznych i z nagła lęk w piersiach nam wznowi.

Laokon, losem wybran kapłan, Neptunowi

 Przed ołtarzem wielkiego powalić miał wołu,

 Gdy z Tenedu, przez głębie spokojne, po społu

 — Strach wspomnieć! — dwa wężyska olbrzymimi skręty

Burzą morze i suną na brzeg wysunięty.

 Wzniesiona ponad nurty pierś i krwawa grzywa

 Nad falą świeci, reszta głąb morza przepływa,

 Kłębami wijącymi ciężki czyniąc wymach.

 Ze szumem nurt się spieni, gniew w obu olbrzymach

 Krwawymi bystrych oczu ogniami połyska,

 Migoce język, z sykiem liżący skraj pyska.

 Pierzchamy, bladzi z lęku; węże niby strzała

 W Laokona uderzą i naprzód dwa ciała

 Synów jego skrętami oplótłszy dziecięce,

 Krępują, biedne członki żrą, miażdżąc w paszczęce;

 Potem jego, gdy w pomoc nadbiega z pociskiem,

 Chwytają, cielskiem wokół okręcając śliskiem.

 Dwakroć brzuch, dwaktroć szyję spowiwszy morderczo

 Łuskatym grzbietem, łbami jeszcze w górze sterczą!

 Ów razem dłońmi przerwać usiłuje węzły,

 Ze wstęgami w krwi czarnej i jadzie ugrzęzły,

 Razem wrzask rzuca w niebo, słyszany z daleka:

 Tak ryczy byk, gdy zranion od ofiar ucieka,

 Niepewne z karku śmierci strząsnąwszy narzędzie.

A smoki oba, pełznąc w świątyni głąb, w pędzie

 Uciekają, gdzie srogiej Trytonii jest wieża,

 Pod stopy jej się kryjąc i obwód puklerza.

 Więc piersi wszystkich nowy owłada wskróś przestrach:

Głoszą, że pomstę, w boskich zawartą rejestrach,

 Za zbrodnię wziął Laokon, iż świętość buńczucznie

 Znieważył i w grzbiet konia grzeszną rzucił włócznię.

 Wołają, by do miasta wieść dziw i zmyć plamy

 Modłami do bogini.

Dzielim mury, warownie miasta otwieramy.

 Do dzieła rwą się wszyscy, podkładają kręgi

 Pod nogi zwierza, inni karkiem powróz tęgi

 Naprężą; sunie w mury machina przeklęta,

 Cieżarna bronią. Chłopcy wokół i dziewczęta

 Śpiewki nucąc, radośnie trącają powrozy...

 Ona wchodzi, w głąb miasta pełznie pełna grozy.

 Ojczyzno! Ilium święte! Z wojennego dzieła

 Sławne mury DardanówI Czterykroć stanęła

 W bram progu i czterykroć w niej bronie zachrzęsną...

 Ze szałem naglim, zdjęci ślepotą nieszczęsną,

 I dziw zgubny na -święte wciągamy warownie.

 Na wróżby usta wtedy otwiera wymownie

 Kassandra, z woli boga niesłuchana zawsze.

 My świątyń szczyty w mieście, nędzni, na najłzawsze

 Zdani jutro — w zieleni stroim powijadła...

Tymczasem gwiazdy zeszły, noc z morza zapadła,

Ziemię, niebo i zdrady Greków gęstym mrokiem

 Spowijając; Teukrowie w milczeniu głębokiem

 Spoczną w murach; znużonych sen ciężki owładnie.

 A już, w szyk wiążąc statki, Argiwów huf zdradnie

 Od Tenedu szedł, w cichej poświacie księżyca

 Do znanych dążąc brzegów; wraz płomień rozświeca

 Łódź królewską. Zrządzeniem losów bronion rzadkiem

 Ukrytych w brzuchu Greków z kryjówki ukradkiem

 Puszcza Synni; ci z konia w blask niecony łuną

 Wystąpią, raźno z dębu wydrążeń się zsuną:

 Tessander, Stenel — wodze i Ulisses srogi,

 Spuszczeni liną, Toas, Akamas bez trwogi,

 Neoptolem, Machaon, pierwszy w zemście ślepej

 Menelaus, i sam zdrady wykonawca Epej.

 Napadną gród, snem zmorzon i winem; straż w bramach

Mordują, przez wyłomy, otwarte na zamach,

 Przyjmują druhów wszystkich, szyk łączą zdrad świadom.

Był czas, kiedy sen pierwszy znużonym gromadom

 Zaczyna się, najmilszy dar z niebiańskich kwater,

 Gdy oto w śnie, przed okiem mym smutny bohater

Hektor stanął, łzy hojne zlewały mu oczy:

 Jak ongi, ciągnion wozem'; dokoła go broczy

 Kurz krwawy, od przekłutych nóg rzemienie biegą.

 Ach, jakiż był! Jak bardzo odmienny od tego

 Hektora, co w Achilla zbroi wraca żwawy,

 Lub fryskie ognie miota na Danajów nawy!

 Zmierzwiona broda jego, w krwi skrzepłej kędziory,

 Pierś rany kryją, które, staczając bój skory,

 Pod murem wziął ojczystym; przez hojnych łez nawał

 Ze smutkiem tak do niego jam mówić się zdawał:

„0 światło Troi, Teukrów nadziejo jedyna,

 Jakaż cię, o Hektorze, wstrzymała kraina?

 Skąd idziesz? iż gdy tyle wsiąknęło w walk pole

 Krwi bratniej, po tak ciężkim wojsk, miasta mozole,

 Znużeni znów cię widzim? Co twarzy świetlany

 Odjęło uśmiech? Czemu oglądam te rany?" —

 On nic; próżnych mnie pytań nie wstrzyma przewloką,

 Lecz ze dna piersi mężnej westchnąwszy głęboko:

 — „Uciekaj —rzekł — bogini synu, z ognia fali!.

 Wróg dzierży mur, w gruz Troja wyniosła się wali.

 Dość ojczyzna ma z Priamem! Gdyby ludzka siła

 Zbawić mogła Pergamon, ma dłoń by zbawiła!

 Dziś tobie Troja święte powierza penaty,

 Weź je w drogę za druhów, na gród im bogaty

 Miejsca szukaj, ogromne przebywając morze!"

 Tak rzekł, Westę. zabiera, opaski jej boże —

 I wieczny ogień niesie od przybytków wnętrza.

Tymczasem w murach wrzawa wre coraz gorętsza

I coraz bardziej z dala, choć między drzew szczyty

 Dom Anchiza rodzica w cień chowa się skryty,

 Wrzask dobiega, szczęk broni po domach i sadach.

 Otrząsnąłem się ze snu, szybko wbiegłem na dach

 Najwyższy i tam stojąc, wytężyłem uszy:

 Tak gdy wśród szału wichrów w zasiewy pól ruszy

 Pożar lub bystra rzeka, ze stromych gór rwąca,

 Stłacza pola, plon bujny, trud wołów roztrąca,

 Strzaskane ciągnie bory, ze skalnych igliwi

 Nieświadom pasterz grzmotom dalekim się dziwi —

 Odkryty wtenczas podstęp, Danaów mi zdrada

 Wiadoma! Już Dejfoba dom wielki w gruz pada

 Pod kłębami płomieni, najbliższy już płonie

 Ukalegon, sygejskie jaśnieją z łun tonie.

 Krzyk mężów się rozlega i głuche trąb dźwięki.

 Broń w szale beznadziejną porywam do ręki,

 Chcę zebrać oddział w bitwę i w zamek z druhami

 Wbiec szybko, dzika wściekłość i gniew w sercu gra mi,

 Pędząc naprzód — myśl: Pięknie lec z orężem w ręku!

Wtem Pantus, strzał uszedłszy greckich, pełen lęku

 Otriada, kapłan Feba, ocalenia szuka,

 Świętości, zbite bogi i małego wnuka

 Ciągnąc z sobą i pędem biegnąc na wybrzeże:

 — „Jak rzeczy stoją, Pancie? Jakie zajmiem wieże?" —

 Ledwom. rzekł, on odpowie, jęcząc z głębi łona:

 — „Ostatni wszedł dzień, doba klęsk nieunikniona

 Dardanii: Była Troja, Ilium i bez miary

Chwała Teukrów! Zły Jowisz do Arg wszystkie dary

 Odwrócił; Grek płonący gród zajął w uciesze.

 Koń-góra, w środku miasta stojąc, zbrojnych rzesze

 Wyrzuca, Synon pożar szerzy ponad Troją

 Z szyderstwy, inni w bramach otwartych wszerz stoją,

 Tysiące, jakie jeno z Micen przyszły kiedy i

 Przesmyków ciasnych ulic inne znów czeredy

 Strzegą zbrojnie, żelaza zjeżony rząd błyska,

 Ścieśniony, na mord gotów; straż ledwie zamczyska

 Przy bramach ślepym bojem swe dłonie mozoli!"

Po tych słowich Otriady i z niebianów woli

 Rwę się w płomień i bitwę, gdzie pomsta straszliwa,

 Gdzie hałas i wrzask w niebo bijący przyzywa.

 W księżyca bladym świetle poznani, tymczasem

 Rypej, Epyt waleczny, Hypanis z Dymasem

 Kupią się przy mym boku, wraz i Koreb młodzian,

 Mygdonides: on w dniach tych do Troi niespodzian

 Wszedłszy, ślepą miłością Kassandry zapłonie

 I jako zięć Pryjama stał w Teukrów obronie —

 Nieszczęsny, iż swej lubej, wieszczym zdjętej szałem,

 Nie słuchał!

Gdy ich w szyku na boje rwących się ujrzałem.

 Tak zacznę: „O młodzieńcy, waleczne daremno

 Serca, gdyście w bój srogi gotowi biec ze mną

 Niezłomnie — jaki rzeczy stan, widzicie sami:

 Ze świątyń i ołtarzy, świecących pustkami,

 Uszły bóstwa, przez które stał tron nasz i sejmy.

 Gród w ogniu! Umierajmy i runąć w bój śmiejmy!

 Pobitym ufność jedna: nie żywić nadziei!..."

 To gniew młodzi w szał zmienia. Jak wśród leśnych kniei

We mgle szarej żarłoczne wilki, które sparła

 Moc ślepa głodu, w norach zaś ich suche garła

 Wyciągają szczenięta — przez strzały, przez wroga

 Na pewną śmierć kroczymy, gdzie ściele się droga,

 Środkiem miasta; noc mroczna roztacza wkrąg cienie...

 Eto klęskę onej nocy, kto śmierci zniszczenie

 Wypowie albo łzami dorówna zła miary?!

 Władnący lat tak wiele — w gruz pada gród stary!

 Po drogach, w progach domów i na świątyń stopnie

 Rzucone tu i ówdzie, zsiniałe okropnie,

 Leżą ciała; i nie sam lud Teukrów w krwi kona:

 Raz po raz zwyciężonym moc wraca do łona

 I ginie Grek zwycięski; okrutny się ciska

 Płacz wszędy, lęk i zgonów licznych widowiska!

Pierwszy z Greków, w pośrodku kolumny wojsk srogiej.

Za bratnie szyki biorąc nas, nadszedł Androgej

 Nieświadom i przyjaznym tak słowem zachęci:

 — „Spieszcie męże! Jakimże jesteście dziś zdjęci

 Lenistwem! Inni łupią, roznoszą na grzbiecie

 Płonący gród; wy z łodzi dopiero idziecie!" —

Rzekł i w mowie, nie słysząc słów pewnych, się zaciął,

Poznał nagle, że w środek- wpadł swych nieprzyjaciół:

 Wstecz cofnął krok wraz z głosem, zdumiony niezmiernie.

Jak jeśli niespodzianie kto, wchodząc na ciernie,

 Zdepce węża, z wielkimi od strachu oczyma

 Ucieka, a gad z gniewem grzbiet modrawy wzdyma:

 Tak Androgej uchodził, drżąc na całym ciele...

 My w gęstwę rot orężnych uderzamy śmiele;

 Nieznających miejsc, trwogą owładniętych, społem

 Ścielimy: los się z pierwszym sprzymierza mozołem.

Skrzepion w duchu zwycięstwem Koreb wojowniczy

— „O druhy, gdzie nam pierwsza fortuna — zakrzyczy —

Wskazuje ocalenia szlak pewny, bez ujmy

 Tam idźmy: Zmieńmy tarcze, w Danajów się strójmy

 Oznaki; kto u wroga pyta: moc czy zdrada?

Broń dadzą sami!" — Rzekłszy to, szyszak nakłada

 Włosisty Androgeja, tarcz o zdobnej blasze

 Przywdziewa i miecz grecki do boku przypasze;

 Toż Rypej, Dymas, cała młodzieńców mych zgraja

 Wesoło czyniąc, w łupy się świeże uzbraja.

 Kroczymy wśród Danajów, od bóstw opuszczeni,

 I wiele bitew pośród ślepej nocy cieni

 Zwodzimy, wielu Greków wpędzamy do piekła:

 Część ich pędem na brzegi znajome uciekła

 Do łodzi, część zaś w trwodze haniebnej się skłębi

 Wkrąg konia, w znanej brzucha znów kryjąc się głębi.

Niestety! dłoń wbrew bogom nie zdziała nic sama!

 Oto z włosem rozwianym dziewicę Pryjama,

 Kassandrę, tłum z Minerwy święconych wlókł stoczy.

 Ona próżno wznosiła w niebo skrzące oczy —

 Oczy tylko, bo drobne dłonie gniotą pęta!

 Nie zniósł Koreb widoku, wnet rozpacz zawzięta

 Rzuciła go w sam środek zbrojnych, na zgon ślepy.

 Biegniem wszyscy z nim, w gęste wpadając oszczepy:

 Tu strzały wpierw z wysokiej wierzchołka świątyni

 Tłum naszych nas zasypie i srogą rzeź czyni

 Dla zbrój kształtu, widokiem grzyw greckich omamion.

 Potem Grecy, gdy dziewkę wyrwalim im z ramion,

 Z wrzaskiem gniewnym wkrąg biegną: Ajas pełen chwały,

Dwaj Atrydzi wraz, razem Dolopów huf cały:

 Tak z przeciwnych stron wichry, gdy burza rozmota

Ich pęta, rwą w bój raźnie, Zefir obok Nota

 I Eura zaprząg; trzeszczą lasy w srogim sporze,

 Trójzębem wzrusza Nerej spienione z dna morze! —

 Tamci też, których w mroczonej nocy, pośród cieni

 Zdradą płosząc, po mieście gnalim, połączeni

 Nadchodzą, pierwsi zmianę włóczni i puklerza

 Poznają, głos odmiennym ich brzmieniem uderza.

 Wnet tłum stłoczył nas: pierwszy tam Koreb, cios wraży

Z Peneleja prawicy wziąwszy u ołtarzy

 Pallady, runął; bierze Rypeja śmierć krwawa,

 Co prawym był wśród Teukrów i pilnie strzegł prawa:

 Inaczej sądzą bogi; — pod druhów padł groty

 Hypanis wraz z Dymasem; i ciebie tarcz cnoty

 Nie broni, Pancie, ani tiara Apollina!

 Was, szczątki Ilium, płomię, co z ruin się wspina,

 Za świadki biorę, iżem ni ciosów, ni grotów

 Danajskich się nie chronił i umrzeć był gotów,

 Gdyby losy tak chciały! Uchodzim zatraty;

 Wraz Ifit, Pelias ze mną; z tych Ifit już laty

 Podeszły, Pelias z rany Ulissa przystawa.

 Pod Pryjama dom głucha wnet woła nas wrzawa.

Tu bitwę srogą widzim, jakby mordu szałem

 Nie huczał gród, nie ginął nikt po mieście całem:

 Tak Grecy prą na dachy, rozpętan. Mars warczy,

 Oblega wejście zewsząd spiętrzony dach z tarczy

 Tkwią drabiny w mur wsparte tuż przy samej bramie:

 Pną się Grecy, tarcz wznosząc ponad lewe ramię

 Przeciw strzałom, za gzymsy chwytając prawicą;

 Dardanie zasię wieże rwą, dachy rozchwycą

 Pałacowe: — takimi, gdy widzą zgon bliski,

 W ostatniej walce bronić się myślą pociski!

Ozdoby przodków stare, wyzłacane tramy

 Toczą; z mieczem dobytym u wewnętrznej bramy

 Czuwają inni tłumnie, na wszystko gotowi.

 Powziąłem chęć biec w pomoc króla pałacowi,

 Wesprzeć mężów, pobitym otuchę wlać w łona.

Był próg, skryły dla oka, i furtka tajona

 Między gmachy P>ryjama: opuszczone w tyle

 Podwoje; tu, gdy państwo szczęsne wiodło chwile,

 Nieraz szła Andromacha z Astianaksem rada,

 Bez sług, dziecię do teściów prowadząc i dziada.

 Wstępuję na szczyt dachu najwyższy, gdzie z góry

 Pociski próżne Teukrzy miotali na mury.

 Wnet wieżę, co nad dachy się strome wysoka

 W gwiazdy spiętrza, skąd Troja widoczna dla oka, .

 Wszystkie łodzie Danajów i obóz ich cały —

 Tam, gdzie górne wiązadeł spojenia się chwiały.

 Żelazem rąbiąc wokół zrywamy z wysoczy

 I pchniem w dół; ona z nagłym łoskotem się stoczy

 I szeroko na szyki damajskich rot przednie

 Upada — lecz prą inni; tymczasem nie rzednie

 Grad głazów i strzał różnych.

W przedsionku samym Pyrrus, na schodów krawędzi

 Błyskając miedzią w słońcu, oręża nie szczędzi:

 Tak wąż, jadem opity, którego wpierw zima

 Śpiącego kryła w ziemi, na światło pierś wzdyma,

 Zbywszy skóry — i pełen młodzieńczej ponęty,

 Wygiętymi grzbietem, w tyle oślizgłe gnąc skręty,

 W słońcu wstaje i język drgający wychyla.

Razem groźny Peryfas i giermek Achilia,

 Woźnica Automedon, z całą Scyrów zgrają

 Pod dach wchodzą i ogień na szczyty miotają.

 On wśród pierwszych, porwawszy za topór, przełamie

 Dębowy próg, zawiasy wyrywa wnet w bramie

 Spiżowej, potem belkę wyciąwszy, ku tyłom

 Wgiął wrota i ogromny otworzył w nich wyłom.

 Głąb się domu z długimi krużganki odsłania,

 Błysną Pryjama, starych królów pomieszkania

 I widać szereg zbrojnych, stojących za progiem.

 Wraz tylny dom wśród jęków zamieszaniem srogiem

 Napełnia się, po krańce sklepionych sal wnętrza

 Od płaczów grzmią niewieścich; krzyk do gwiazd się spiętrza;

Dokoła trwożne matki zbiegają gmach wielki,

 Ramiony obejmując całują bram belki.

 Prze Pyrrus z mocą ojca, ni wrót go wierzeje,

 Ni straż wstrzyma; pod częstym taranem się chwieje

 Bramka, z zawias zdarte podwoje upadną.

 Dan sile wstęp. Tnąc pierwszych, gromadą bezładną

 Wtargną Grecy, od wojów wnet cały gmach pełny:

 Nie tak, tamy zerwawszy, pian brudnych śląc wełny,

 Wre potok, krusząc złomy spotkanych skał wszędzie,

 Przez pola wali w szale, przez wszystek łan w pędzie

 Na falach niosąc stada z resztkami ich obór.

 Krwawego Neoptola, Atrydów, wojsk dobór

 Wiodących w dom — Hekubę i Pryjama z bliska

 Widziałem, jak krwią broczył swe święte ogniska.

 Pięćdziesiąt łożnic, wnuków nadzieje tak duże,

 Bramy w złocie tonące — w zdobycznej purpurze —

 Runęły; łupią Grecy, gdzie płomień ustawa!

Pewnie dola Pryjama obejdzie cię krwawa:

 Gdy ujrzał klęskę miasta, wśród bitew pożogi

 Strzaskane drzwi i w gmachu tłoczące się wrogi,

 Na drżące z wieku barki zwolna starowina

 Odwykłą kładzie zbroję, do boku przypina

 Miecz próżny i w tłum. wrogów bieży, by lec społem

 Ze swymi. W środku domostw pod niebem stał gołem

 Ogromny ołtarz; nad nim, pochylony laty,

 Wawrzyn cieniem swych liści osłaniał penaty.

 Tu Hekuba i córki przy ołtarzy zrębie,

 Jak czarną zawieruchą spłoszone gołębie

 Tłoczą się, próżno bogów ściskając posągi.

 Gdy Pryjama w zbroicy spostrzegła, jak ongi

 Za młodych lat: ,,O mężu! jakaż złość zaciekła

 Skłania cię brać tę zbroję? Gdzie pędzisz? — wyrzekła,

 Nie takich to obrońców ciężka wzywa pora

 Na nic dziś dłoń samego się zdała Hektora...

 Pójdźże tutaj, ten ołtarz śmierci nas odejmie

 Lub umrzem razem!" — Rzekłszy to, starca uprzejmie

 Na tronie poświęconym przy sobie sado>wi.

Wtem oto Polit, wyrwan z ręki Pyrrusowi

 Syn Pryjama, przez strzały, przez wrogów rój tłumny

 W głąb pustych sal mknie między krużganków kolumny

 Ranny; za nim, krwią dysząc, pędzi Pyrrus z bliska,

 Już dłonią go dosięga i włócznią naciska.

 Ów, zbiegłszy przed twarz ojca, z jękiem niepowszednim

 Runął i we krwi hojnej życie oddał przed nim.

 Tu Pryjarn, choć już śmiercią zagrożon dokoła,

 Powstrzymać oburzenia i głosu nie zdoła:

,,Za zbrodnię — krzyknął — twoją, za bezwstyd, dłoń boska

(Jeśli w niebie jest słuszność, co o to się troska)

 Niech dzięką i nagrodą cię godną uwieńczy

 Kiedyś sprawił, żem ujrzał zgon syna młodzieńczy .

 I mordu krwią zbroczyłeś ojcowskie me licu!

 Nie takim, kłamnie przez cię głoszon za rodzica,

 Był Achil dla mnie, wroga, lecz święte czcząc prawa

 Proszących, martwe ciało Hektora oddawa

 Na pogrzeb, mnie odsyła bez szkody w kraj miły".

To rzekłszy, starzec włócznię niezdatną bez siły

 Wyrzucił: ona próżno w spiż dźwięczny uderza,

 Odbije się i zwiśnie z naczółka puklerza.

Tedy Pyrrus: „Więc pójdziesz w poselstwie me zbrodnie

Pelidzie głosić, o tym, jak działa wyrodnie

 Neoptolem — z nim sobie do syta pogawędź!

 Teraz giń!" — To wyrzekłszy, nad ołtarza krawędź

 Drżącego, co się ślizga w obfitej krwi syna,

 Przyciąga, lewą rękę w kędziory mu wpina,

 Prawą w bok po rękojeść lśniący wbija brzeszczot.

 Takim był kres Pryjama, wśród takich go pieszczot

 Los zgładził: Troi pożar i Pergam w ruinie

 Ujrzawszy, ziem i ludów potężny pan ginie,

 Król Azji; leży wielki trup nad brzegów skałą,

 Odcięta z barków głowa i bez nazwy ciało.

Natenczas srogi przestrach i mnie się udziela.

 Zdrętwiałem, drogi obraz wstał mi rodzicieła,

 Gdym ujrzał, jak rówieśny mu król ciężką raną

 Wyzionął życie; Kreuzę-m wspomniał zaniedbaną,

 Łupiony dom i Julus w myśl przyszedł mi mały.

 Rozglądam się, czy jakie gdzie resztki zostały?

 Pierzchli wszyscy, w posokach swe ciała, znużeni,

Waląc w ziemię lub w morze huczących płomieni...

Sam już byłem, gdy w dali, gdzie świątynia szara

 I próg Westy, kryjącą się córkę Tyndara

 Spostrzegłem. Przy pożodze, co jasny blask przędzie,

 Tu i ówdzie się błąkam i rzucam wzrok wszędzie.

 Ona Teukrów zawistnych dla zburzenia Troi,

 Kar Damajów i gniewu małżonka się bod

 Zdradzonego; klęsk Troi i kraju współwinna,

 Siedzi skryta za ołtarz, posępna Erynna.

 Gniew spłonął w piersi mojej, zapragnę gorąco

 Skarać zbrodnie, ojczyznę pomścić padającą:

 — Więc ona ujrzy Spartę i Micen swych niwy,

 Królowa będzie triumf obchodzić szczęśliwy,

 Małżonka, dom, rodziców i dziatki zobaczy

 W Iliadek rzeszy, w tłumie fryskich posługaczy,

 Choć Pryjam padł od miecza, choć Troja w pożodze,

 Dardański brzeg tak często krwią pocił się srodze?

 O, nie tak! Bo, choć nie ma głośnego nazwiska

 Kobiety kaźń i chwały zwycięstwo nie zyska,

 Zgładzę winną i chwałę wezmę, gdy czyn skarcę

 Niegodny, a wywarłszy pomstę na zbrodniarce,

 Gniew ukoję i braci nasycę popioły!...

Tom ważył i już biegłem, szalejąc na poły,

 Gdy z bliska, nigdy przedtem tak widna dla oczu,

Wśród nocy w czystych świateł mi błyska przeźroczu

 Miła matka, blask bóstwa odkrywszy i lico

 Jak wśród niebian — i dłoń mą ująwszy prawicą,

 Tak słodkim ust różanych głosem zastanowi:

„Synu, cóż za ból źródło dał temu gniewowi?

 Przecz szalejesz? Gdzie troska o nas? Nie chcesz dociec

 Co porabia Anchizes, sędziwy twój ociec,

 Tam zostawion? Czy żyje Kreuza małżonka

 I dziecię Askań? Wkoło nich zewsząd się błąka

 Czerń greckich wojsk i gdybym nie miała ich w pieczy

 Zmiótłby ich pożar, wrogich wytępił rój mieczy!

 Ni wrogiej Tyndaryjki, Lacenki ty nie gań,

 Ni Parysa! Dla bogów, dla bogów zabiegań

 Niechętnych —można Troja w gruz pada od posad:

 Spojrzyj — bowiem ja wszystek skłębionej mgły osad,

 Co wzrok twój ludzki tłumi i chmurą w krąg mroczy

 Wilgotną, wnet rozproszę; — ty słuchaj ochoczy

 Słów matki, jej rozkazom powolne daj ucho:

 Gdzie domy roztrącone, walące się głucho

 Głazy widzisz, kurzawę kłębiącą się w dymie —

 Tam Neptun, z posad samych wzruszone, olbrzymie

 Trójzębem tłucze mury i miasto od proga

 Wywraca. Skajską bramę, dzierży Juno sroga,

 Pierwsza w szale — i z lodzi sprzymierzone roty

 Zakuta w spiż przyzywa...

Na szczycie zamku, patrzaj, odziana w blask złoty

 Z Gorgoną dzika siedzi Trytońska Pallada."

 Sam ojciec Grekom męstwa i mocy dokłada

 Niezłomnej, sam śle bogów przeciw Troi znakom.

 Uciekaj, synu, na trud nowy się nie łakom,

Ja, bliska zawsze, ojców cię wrócę krainie!"

Rzekła i gęstym nocy mrokiem się owinie.

 Bóstw wielkich, wrogich Troi, twarze dzikie srodze

 Ukażą się mym oczom.

 Ujrzałem całe Ilium, tonące w pożodze,

 Neptuna gród, płomieńmi w przepaści dno niesiom:

 Tak pośród gór wysokich, kiedy stary jesion,

 Podcięty już żelazem siekiery, częstymi

 Ciosami walą chłopi — on jeszcze olbrzymi

 Sterczy w niebo, drżąc wstrząsa liściami korony,

 Aż wreszcie, zwolna rany ciężkimi zmożony,

 Z ostatnim jękiem pada, od skały oddarty...

 Zstępuję za boginią przez żar, wroga warty,

 Uchodzę; miecz się cofa, uchyla pożoga.

Skorom doszedł nareszcie do samego proga

 Starego domu, rodzic, którego ja chciałem

 Najpierwej w górach ukryć przed klęski nawałem,

 Przedłużać życia nie chce po upadku Troi

 I znosić dni tułaczych. — „Wy, o drodzy moi —

 Powiada — którym w mocnym uderza krew tętnie,

 Wy chrońcie się ucieczką!

Gdyby chcieli niebianie, bym żył, tak doszczętnie

 Nie psuliby tych siedzib; aż nadto mi dosyć,

 Żem jedną rzeź i grodu szturm musiał przenosić.

 Tak, o, tak — pożegnawszy, zostawcie me ciało —

 Śmierć znajdę, serce wroga będzie litość miało.

 Łup wezmą, brak pogrzebu nie trudno przeboleć.

 Od dawna, zbrzydzon bogom, przez ziemską gołoledź

 Próżno wlokę krok, odkąd król niebian i ziemi

 Wichrem zawiał i żary mnie dotknął swojemi".

Tak spierał się, daleki od wszelkich ugłaskań;

 Napróżno my, łzy lejąc, ja, Kreuza i Askań

 Błagamy z całym domem: niechaj nie dozwoli

 Wszystkim ginąć, tak twardej poddając się doli.

 Odmawia, w jeden zamiar i miejsce myśl wwierci.

 Do broni znów się zrywam nieszczęsny, chcę śmierci.

 Bo jakąż radę, jakąż zostawiał los drogę?

„Jak to, ojcze? Tyś myślał, że ruszyć się mogę

 Bez ciebie? Z ust ojcowskich złe padło to zdanie?

 Gdy z miasta nic już nie chcą zostawić niebianie,

 Ty ze serca dorzucić w ginącą chcesz Troję

 Twych i siebie — na zgon ten otwarte podwoje!

 Syt krwi Pryjama, przyjdzie tu Pyrrus zabójca,

 Co syna przed rodzicem, przed ołtarzem — ojca

 Morduje. Na toż, matko, przez ogień, przez strzały

 Wyrwałaś mnie, bym wroga w mej cieniach powały,

 Askania, ojca, żonę zobaczył na oczy,

 Jak jedno w krwi drugiego przy zgonie się broczy?

 Broń, broń dajcie! Pobitych ostatni dzień woła!

 Oddajcie mnie Danajom, znów stawię im czoła,

 Idąc w bitwę! Nie 'zginiem dzisiaj niepomszczeni!" —

Znów więc miecz przypasuję, do tarczy rzemieni

 Lewicę wkładam, chcąc już wyruszyć zza proga —

 Lecz ściskając me nogi, w sieni żona droga

 Wstrzymuje mnie, małego Jula wznosi do mnie:

 — „Skoro już na śmierć pewną chcesz odejść niezłomnie

I nas zabierz; gdy jaką nadzieję masz w broni,

 Ten najpierw dom osłaniaj; kto Jula osłoni

 Małego? Komu ojciec zwierzom, żona komu?" —

Tym krzykiem napełniała całe wnętrze domu,

 Gdy nagle dziwne znaki z nieba się pokażą:

 Między dłońmi rodziców i smutną ich twarzą,

 Nad samą oto Jula główeczką, widomie

 Leciuchne światło rzuci nieszkodliwe płomię,

Dotykiem miękkim liżąc skroń i bujne włoski...

My włos płonący, pełni bojaźni i troski,

Strząsamy, wodą święte chcąc gasić żywioły,

Lecz ojciec Anchiz oczy podniesie wesoły

Razem z dłońmi i głosem w nieb gwiezdne bezedna:

— "Jowiszu wszechpotężny! gdy prośba cię zjedna,

 Spójrz na nas, choć raz tylko, gdy znaczym coś cnotą,

 Daj wróżbę, znak ten potwierdź, błagamy cię o to !"

Ledwo wyrzekł to starzec, gdy z trzaskiem bez zwłoki

 Zagrzmiało z lewej strony i z niebios przez mroki

 Gwiaździca jasna z świetlnym ogonem upadła...

 Ujrzelim ją, jak lecąc nad dachu wiązadła

 Najwyższe, w gór idajskich ukryła się lesie

Znacząc drogę, bo z długiej się brózdy podniesie

 Jasne światło, a pola zadymią od siarki.

 Natenczas zwalczon rodzic podźwignie swe barki,

 Wielbi bogów i świętej da pokłon komecie:

 —„Już idę bez odwłoki, gdzie jeno wiedziecie!

 Ojczyste bóstwa, brońcie mi domu i wnuka!

 Wasz znak to - gród nie darmo pieczy u was szuka.

 Ustępuję, i z tobą, synu, pójdę wszędzie!"

Tak rzekł, a już wśród murów w głośniejszym zapędzie

 Szedł płomień, coraz bliżej żar toczą pożogi.

— „Nuże więc ! Na me plecy wsiadaj, ojcze drogi!

 Sam podstawię me barki, nie czując mozołu.

 Cokolwiek będzie, jedna nas groza po społu

I jeden triumf złączy. Niech Julek nie zwleka

 Towarzyszyć mi; żona w ślad pójdzie z daleka.

 Wy, słudzy, zauważcie dobrze, co wam powiem:

Jest wzgórze poza miastem, otoczon pustkowiem

 Cerery chram, zaś obok cyprys, wśród szarugi

 Wydarzeń pieczą ojców chronion przez czas długi:

 W to jedno miejsce zejdziem się z różnych dróg wielu.

 Penaty święte w dłonie przyjmij, rodzicielu!

 Mnie, który z takiej bitwy i rzezi tu gonię,

 Nie godzi się ich dotknąć, póki żywe tonie

 Nie obmyją mnie".

To rzekłszy, na me plecy i na kark szeroki

 Z płowego lwiska skórę ścielę bez odwłoki

 I ciężar podejmuję; prawicę dziecina

 Julek chwyta i krokiem biec drobnym poczyna,

 Zaś z tyłu żona idzie. Pod mroków nawałem

 Przem naprzód, a mnie, co się strzał dotąd nie balem

 Miotanych, ani Grajów kupiących się z bliska,

 Na wietrzyk, na dźwięk każdy pierś trwogą się ściska

 I lękiem: drżę o druha i ciężar po społu.

Do bram już się zbliżalim, już koniec mozołu

 Zdał się bliskim, gdy nagle wiatr, zda się, przyżenie

 Gromadnych odgłos kroków, a rodzic przez cienie

 W dal patrząc:— „Synu — krzyknie —- w nogi! są w pobliżu,

 Płonące widzę tarcze i jasny błysk spiżu!"

Tu zlękłemu sam nie wiem już jaki gniew boży

 Zmieszany odjął rozum; bo gdy wśród bezdroży

 Błąkam się, z drogi znanej zbiegając ukosem,

 Żona Kreuza wydarta mi nieszczęsnym losem.

 Czy stanęła, zbłądziła, czy siadła w uboczu

 Znużona — nie wiem, odtąd straciłem ją z oczu.

 Straty mej nie dostrzegłem, zmieszan, aż do chwili,

 Gdyśmy w stary Cerery chram święty wstąpili.

 Na wzgórzu tam, gdy cała się zeszła drużyna,

 Jej brakło; druhów, męża zawiodła i syna.

 Kogom z ludzi nie skarżył, z bogów — zdjęty szałem?

 Lub co w grodzie zburzonym sroższego widziałem?!

Askania, Anchizesa i Teukrów penaty

Zwierzam druhom i kryję w stok jaru szczerbaty,

Sam wybieram się w miasto, w broń świetną się zbroję,

Zamierzam wznowić trudy, znów całą zbiec Troję

I na wszelkie przygody narazić się śmiało.

Mur miasta najpierw zwiedzam i bramę sczerniałą,

Skąd wyszedłem — ślad każdy mnie w drodze zatrzyma

Rozglądam się wśród nocy bystrymi oczyma:

Lęk wszędy, sama cisza myśl trwożną przestrasza.

Badając, czy nie weszła w domowe poddasza,

Biegnę tam: Grecy, wpadłszy, dzierżyli gmach cały!

Żarłoczny zaraz ogień z wichrem pod powały

Toczy się, bucha płomień, szaleje pożoga!

Zbiegam, do zamków Priama przybliżam się proga:

Wśród pustych już krużganków w Junony świątnicy

Feniks i  Ulis srogi, wybrani strażnicy,

Zdobyczy strzegli; zewsząd tam znoszą skarb Troi:

Z płonących sal wydarte, ze świętych podwoi

Ołtarze, kotły złotem zdobne i dostatek

Szat złupionych; chłopięta i trwożny rój matek

Stoi wkoło.

Odważyłem się nawet, przerwawszy milczenie,

 Wśród ulic na głos Kreuzy przyzywać przez cienie;

 Daremnie po imieniu raz wraz jej wzywałem.

 Wśród szału błądzącemu po mieście w krąg całem

 Nieszczęsna mara tylko i cień Kreuzy miły,

 Większy od znanej ujrzę, zjawisko z mogiły:

 Zdrętwiałem, włos się zdębi, głos w gardle mi skona.

 Natenczas, kojąc troski, tak ozwie się ona:

 — „Dlaczego puszczasz wodze smutkowi, co boli,

 O słodki mój małżonku! Nie bez bogów woli

To się stało; nie możesz brać Kreuzy z tych błoni

 Ze sobą — tego wielki Olimpu król broni;

 Tułaczy trud cię czeka, aż przez wielkie morze

 W Hesperii wnijdziesz ziemię, gdzie żyzny łan orze

 Lud Lidii i kraj wstęgą Tybr cichy przerzyna:

 Tam radość, tron cię czeka, królewska dziewczyna

 I gody. Łzy za Kreuzą miłą otrzyj z twarzy!

 Ja siedzib Mirmidonów, Dolopów ołtarzy

 W Greczynek służbie mymi nie ujrzę oczyma,

 Dardana i Wenery synowa...

 Mnie wielka bogów matka w krainie tej trzyma.

 Bądź zdrów i wspólną miłość dziecka chowaj ze mną!

Rzekła, z płaczem chcącego rzec wiele daremne

 Porzuciła i w lekki obłoczek się skryje.

 Po trzykroć chciałem objąć ramiony jej szyję,

 Po trzykroć mara pierzchła z dłoni, co ją łowi,

 Wietrzykom lekkim równa i lotnemu snowi.

Tak wreszcie z końcem nocy odwiedzam swych znowu

Tu z podziwem oglądam zbiegłe do parowu

 Ogromne mnóstwo druhów, tak mężczyzn, jak kobiet:

 Na tułaczkę zebrany tłum, tylą klęsk pobił.

 Zewsząd zeszli się z mieniem, na każdą przygodę

 Gotowi iść, gdziekolwiek ich morzem powiodę.

 Już Jutrzenka nad Idy szczytami się schyli,

 Prowadząc dzień; Danaje w krąg zbrojnie dzierżyli

 Bram progi — żaden promyk nadziei nie płonie:

 Uszedłem i wraz z ojcem w gór zbiegłem ustronie".

KSIĘGA III

„Gdy tron Azji i Priama lud z wyroków ślepych

 Zdało się zgładzić bogom, gdy runął w pył przepych

 Ilium i Neptuńska Troja z gruzów dymi,

 Innych siedzib, ziem pustych za wróżby bożymi

 Szukamy i wnet flotę stawim u stoczyska

 Antandru, kędy Ida podnosi się fryska,

 Niepewni, gdzie los zagna, gdzie spoczniem od dzieła;

 Gromadzim mężów. Ledwo się wiosna zaczęła,

 Już Anchiz żagle każe rozpiąć niespodzianie.

 Ze łzami brzeg porzucam, ojczyste przystanie

 I łan, gdzie Troja była; tułacz, przez głębinę

 Z druhami, synem, z bóstwy i penaty płynę.

Jest w dali ziemia Marsa; lud Traków tam orze

 Łan wielki, król jej Likurg władał w dawnej porze. .

 Niegdyś bósbwy nam bliski kraj, Troi gościna,

 Gdy los sprzyjał; tam płynę, kędy brzeg się wcina

 Zaklęsły, mury wznoszę pod losów złych gwiazdą,

 Od siebie „Eneady" to pierwsze zwąc gniazdo.

Właśnie matce Diońskiej i bogom, po społu

 Z królem niebian — białego zabijałem wołu

Na brzegu, wróżby czyniąc przy zaczętym dziele;

 Przypadkiem obok wzgórek był, kędy się ściele

 Krzak mirtu, w krąg ostrymi nasrożon gałązki.

 Podchodzę, splot krzewiny oderwać chcę wąski

 Od ziemi, by zielenią przystroić ołtarze,

 Gdy zjaw straszny i dziwny się oczom ukaże:

 Gdy bowiem pierwsze drzewko z pękniętych korzeni

 Wyrywam, tajnych przyczyn wybadać chcąc związek:

 Posoką brocząc ziemię; mnie zimny dreszcz ciałem

 Zatrzęsie i krew w sercu się zbiegnie struchlałem.

 Na nowo pęk podatnej krzewiny gałązek

 Wyrywam, tajnych przyczyn wybadać chcę związek:

 I z ich kory krew ciemna, jak przedtem, wypłynie.

 Więc z wielką troską w duszy czczę leśne boginie

 Z Gradywem ojcem, który nad geckimi niwy

 Władnie, prosząc, by ujrzał znak — zmienił w szczęśliwy.

Lecz skoro trzecią gałąź, już z większym mozołem,

 Kolany wparty w piasek, wyrywać zacząłem —

 Wymówię, czy zamilczę? — żałosny wśród głuszy

 Jęk brzmi z kopca i taki głos wpadnie w me uszy:

 — „Czemu szarpiesz nędznego? Ach, oszczędź mię w grobie

I zbożnych rąk swych nie plam! Nie obcym mnie tobie

 Wydała Troja, krew ta nie z drzewa wytryska.

 Ach, rzuć ziemie okrutne, rzuć chciwców siedliska I

 Jam Polidor; żelaznych tu wbił mnie do ziemi

 Rój pocisków i wyrósł kolcami ostremi..." —

Mnie wtenczas do drżącego lęk wcisnął się łona,

 Zdrętwieję, włos się zdębi, głos w gardle mi skona

 Onego Polidora, chcąc zbawić mu życie,

 Z ciężarem złota Pryjam biedny posłał skrycie

 Królowi Tracji, skoro już zwątpił w obrony

 Dardańskie i gród Troi ujrzał oblężony.

m, Ów, skoro Teukrzy padli, złamani od klęski,

 Do Atrydy się zwrócił, czcząc oręż zwycięski.

 Drwi z prawa, Polidora zabija, nie zwleka

 Zabrać złota... Do czegoż nie wiedziesz człowieka,

 Przeklęty głodzie złota!... Gdy strach mnie wszelaki

 Opuścił, do wybranych i ojca wróżb znaki

 Wnet posyłam, pytając pilnie o ich zdanie.

 Wszyscy sądzą, by grzeszne opuścić przystanie,

 Kraj rzucić splamion, łodzie gnać wiatry lotnemi.

 Wznawiamy Polidora pogrzeb i ze ziemi

 Ogromny sypiem kopiec; wnet manów gromadzie

 Na ołtarz ciemne wstęgi i cyprys lud kładzie;

 Ilijki włos rozpuszczą, jak zwyczaj rodzimy

 Wymaga — z ciepłym mlekiem czółenka wnosimy,

 Z czar krew lejem i duszę po życiu tułaczem

 W grób wwodzimy, po trzykroć żegnając ją z płaczem.

Gdy już burze przestały tłuc morza nurt siny,

 A wietrzyk lekkim szmerem wzywał na głębiny,

 Ściągają druhy łodzie, napełnią wybrzeże;

 Rzucamy port: ląd pierzcha i znanych miast wieże.

Pośród morza wysepka wielce droga leży

 Dla Neptuna z Egei i Nereid macierzy.

 Tę, błądzącą wzdłuż brzegów, srebrnołuki książę

 Do Mykonu i górnej Gyjary przywiąże,

 By mogła być uprawną i wichrem gardziła.

 Tu przybywam; zmęczonych dobrze przystań miła

 Przyjmuje. Na ląd wchodzim, czcząc gród Apollina.

 Król Aniusz, Feba czciciel, kapłan starowina,

 Świętym laurem skroń wieńcząc wśród opasek wiela,

 Wybiegł, w ojcu dawnego wita przyjaciela.

 Prawice łącząc, raźnie wchodzim pod powały.

Jam uczcił z głazów starych wzniesion chram wspaniały:

— „Daj własny dom, Tymbreju! znużonym z żeglugi

 Daj gród i miasto trwałe, zachowaj ten drugi

 Pergam Troi, ostatki Greków i Achilla!

Gdzie, z kim każesz iść? Gdzie się nam przystań wychyla?

Daj znak, ojcze, i w nasze zastąpić racz łona!"

 Ledwom rzekł, drgnęła nagle świątynia wstrząśniona

 I laur boga, zrąb góry w krąg wzruszył się cały,

 Z otwartych bram trójnoga spiże zaryczały.

 Padamy kornie na ziem, a w uszach głos dzwoni:

— „Dardanie twardzi! ziemia, co wśród swoich błoni

 Zrodziła ojców, chętnie ramiona rozszerzy

Na przyjście wasze; starej szukajcie macierzy!

 Eneja dom świat cały owładnie swą wodzą,

 Toż wnuki ich i dziatki, co z nich się narodzą!"

Tak Febus; zgiełk radości wnet zbudzi się w tłumie:

 Zmieszany każdy pyta, zgaduje, jak umie,

 Do jakiej drogi Febus błądzących nakłania?

 Wtem rodzic, dawnych mężów zbierając podania:

 — „Słyszcie — rzecze — o możni, skąd jutrznia nam błyska!

Wśród mórz fali narodu naszego kołyska,

 Jowisza Kreta leży, gdzie Idy szczyt znany; .

 Tam sto miast wielkich, nader urodzajne łany.

 Stamtąd ojciec nasz wielki (jeśli dobrze pomnę),

 Teucer wszedł do retejskiej ziemi i na skromne

 Królestwo obrał miejsce; jeszcze na wzgórz fali

 Pergamu zamek nie stał, w dolinach mieszkali.

 Stąd kult matki Cybeli, Korybantów miedzie,

 Idajski gaj, milczenie wśród ofiar się wiedzie

 I lwy, co w zaprząg spięte, ciągną rydwan pani.

 Nuże więc! jawnym bogów rozkazem wezwani,

 Zbłagawszy wiatry, płyńmy w gnozyjskie zacisza!

 Niedaleko są one; z pomocą Jowisza

 W dzień trzeci flotę ujrzy kretejski brzeg stary."

Tak rzekł i godne składa na ołtarz ofiary:

 Wołu Neptun wziął, wołu Apollin wziął z chwałą,

 Owieczkę czarną Burza, Zefiry zaś białą.

Wieść doszła mnie, że z własnej wypędzon ojczyzny

 Idomenej opuścił ziem Krety brzeg żyzny,

 Więc wroga nie ma w domach, pustych o tej porze.

Rzucamy port Ortygii, płyniemy przez morze,.

Mijając Naksos Bakcha, Donisy zarośle,

Olear, śnieżną Paros, Cyklady wyniośle

Sterczące z fali; liczne mijamy wysepki

Wśród cieśnin. Zgiełk podniesie wioślarzy tłum krzepki-

Krzyczą druhy, by Kretę, gdzie pradziadów gniazda,

Nawiedzić; wiatrem z tyłu ułatwiona jazda.

Zaczem w starych Kuretów wpływamy krainę.

Z zapałem mury grodu żądane rozwinę,

Zwę go Pergam; lud, z nazwy wesół niewymownie.

Zachęcam, by. dom kochał i podniósł warownie.

Już łodzie o brzeg suchy wsparto do połowy:

Młodzież śluby zajmują i rozdział pól nowy,

Ja prawa, domy znaczę — gdy wtem, pod zgniłem!

Wyziewy, mór nieszczęsny drzewa, siewy ziemi

I członki ludzkie naszedł, zaraza nastała;

Tracili dusze albo chore wlekli ciała.

Bezpłodne pola Syriusz wysuszał i łupał,

Schły zioła, w kłosach niszczał siew, spalon przez upał.

Rodzic znów do Ortygii przez morze niezwłocznie

Każe płynąć i Feba błagać o wyrocznie:

Gdzie wytknie kres znużonym, skąd szukać się godzi

Pomocy w ciężkiej doli, gdzie zwrócić bieg łodzi? -

Noc była i sen ziemskie już ujął zwierzęta,

 Gdy bogów i Penatów z Frygii rzesza święta,

 Którą z Troi, z pośrodka pożogi wyrwałem,

 Przed okiem uśpionego błyśnie w świetle białem,

 Co przez okna przymknięte strugą jasną przesiąc

 Zdołało w izbę — bowiem pełny świecił miesiąc;

 Zaczem słowy słodkimi tak koją me troski:

 — „Co w Ortygii Apollo miał głosić ci boski,

 Tu głosi; — jego wróżby w poselstwie wyrzeczem:

Z płonącej myśmy Troi za twoim szli mieczem,

Na flocie nas wraz z tobą niosła fala wzdęta;

My pod niebo twe przyszłe wyniesieni wnuczęta

I damy władztwo miastu. Dla wielkich więc panów

Gród wielki wznieś, ucieczki trud znosić postanów!

Siedziby zmienić trzeba: nie wśród Krety dolin

Delijski tobie osiąść rozkazał Apollin.

Jest ziemia, Hesperyji nazwiskiem Grek zwie ją:

Lany stare, zwycięstwy i plony jaśnieją.

Enotrzy na nich żyli, dziś (głosi wieść z dali)

Italią ją od wodza późniejsi nazwali.

Tam gród nasz, na tym Dardan urodził się łanie

I Jazjusz, od którego ród biorą Trojanie.

Wstań, nuże! i te słowa wraz ojcu starcowi

Pewne odnieś: Korytu niech szukać stanowi

I Auzonii ziem. Jowisz dyktyjskich pól wzbrania!"

Na takie zjawy z nieba i boże wezwania

 Zdrętwiałem — nie sen bowiem był, ni mara pusta.

 Twarz, w opaskach włos mogłem rozpoznać i usta

 Wyraźnie; pot mi spłynie wnet po ciele całem.

 Zaraz też raźno z łoża się mego porwałem,

 Podnoszę dłonie w niebo, bóstwom wdzięczny szczerze

 Daniny czyste składam; wesół po ofierze

 Anchizowi w porządku dziw głoszę takowy.

 Rozpoznał wnet podwójny ród, dwie rodu głowy,

 I że dawnych szukając ziem, w nowym był błędzie.

 Tedy rzekł: „Synu, losem Troi miotan wszędzie!

 Kassandra mi te  rzeczy głosiła jedynie,

 Dziś pomnę; gdy o naszej wieszczyła rodzinie,

 To Hesperię, Italię wplatała we wróżby.

Lecz któż wierzył, że do tych ziem pójdziem i któż by

 Uważał, co Kassandra mówi nieszczęśliwa? —

 Ustąpimy, w przyszłość lepszą idąc, gdzie Feb wzywa!"

 Tak rzekł — wszyscy radośnie przyklasnęli słowu.

 Zostawiwszy niewielu, rzucamy gród; znowu

 Stawim żagle i w pełne puszczamy się morze.

Gdy łodzie na toń weszły i żadnej w przestworze

 Nie widać ziemi, jeno fale i niebiosa,

 Nad głową sina chmura mi zwiśnie z ukosa,

 Noc niosąc z burzą — mrokiem nasrożą się fale.

 Wnet wicher wzdyma morze, zapienią się w szale

 Bałwany, wśród topieli błądzim rozproszeni,

 Dzień skrył się w mgle wilgotnej, niebiosa wśród cieni

 Zagasły, raz po razu z chmur zdartych żar błyska.

 Wypadlim z toru, zdani w fal ślepych igrzyska.

 Dnia od nocy na niebie, wśród mgły, co się kłębi,

 Nie pozna sam Palinur, ni drogi na głębi.

 Trzy dni tedy niepewni w tej ślepej pomroce

 Po morzu błądzim, trzy też bez. żadnych gwiazd noce.

 Czwartego dnia dopiero ziemię zobaczymy,

 Piętrzącą z dala góry i toczącą dymy.

 Spadł żagiel, chwycim wiosła: wnet majtków drużyny

 Z wysiłkiem tłuką piany i sieką nurt siny.

Ocalonych z fal, najpierw nas Strofad pustkowie

 Przyjmuje. Mianem Strofad lud Grajów tam zowie

 Wysepki w Morzu Jońskim, gdzie Celeno sroga

 I reszta harpij mieszka, co z Fineja proga

Uciekły, dawne stoły rzucając bezładnie.

Brzydszego tworu bogów i zarazy nad nie

Groźniejszej dotąd fala nie wydała styska:

Twarz dziewic mają, wstrętne ślą kały z brzuszyska,

Szpony ich zakrzywione i od głodu stale

Zbladłe wargi.

Tam, gdy w przystań wstąpilim, zniesieni przez fale

Widzimy stada wołów tu i tam na łące,

I kozy bez żadnego pasterza błądzące.

Wpadniem z mieczem i bogów do. działu przybierzem

Wraz z Jowiszem. Wnet potem nad wklęsłym wybrzeżem

Ścielim łoża i tłuste zjadamy mięsiwa...

 Wtem nagle od gór w locie straszliwym przybywa

 Rój harpij, tłukąc głośno ogromnymi skrzydły.

 Łupi pokarm, wkrąg wszystko przez dotyk obrzydły

 Plugawi, puszcza brzydką woń i hałas czyni. —

 W ustroni więc dalekiej, w sklepionej jaskini,

 Zarosłej wokół lasem, w pełnym mroków jarze

 Stawiamy stoły, ogień kładziem na ołtarze.

 Znów z drugiej strony nieba, z jam ślepych wypadło

 Ich stado, z wrzaskiem szpony krzywymi rwie jadło,

 Kala paszczą. Natenczas mieczem w srogą zgraję

 Uderzyć każę druhom i bój jej wydaję.

 Pełnią rozkaz — i miecze, w bujne skryte zioła,

 Sposobią, tarcze również chowają dokoła.

 Skoro więc łomot wzniecą, wśród krętych wybrzeży

 Zlatując, ze strażnicy wnet Mizen uderzy

 W spiż pusty; zaraz druhy w bój nowy wypadną,

 Chcąc stalą ptaków morskich czerń skrwawić szkaradną.

Lecz miecz ran im nie zada, w piórach traci siły

 Żelazo: zaczem szybko w" niebiosa się wzbiły,

 Zostawiając wpół zżarty łup i" szpetne piętna.

 Na wysokim urwisku jedna, wieszczka smętna,

 Celeno siadła, z piersi głos miecąc nam taki:

— "Bój jeszcze za rzeź wołów, za ległe cielaki,

 Laomenidzi! Bój w te wnosicie krainy?

Z ziem własnych wygnać chcecie harpije bez winy?

 Słuchajcież wróżb i z waszą poznajcie.się dolą:

 Co Febowi sam Jowisz, mnie Febus Apollo

 Objawił — ja wam, z Furyj największa, odsłonię:

 Dążycie do Italii z wiatrem, przez mórz tonie —

 Osiągnięcie ją, w próg jej wstąpicie przystani,

 Lecz nie wpierw murem miasto zamkniecie znękani,

 Aż głód was srogi zmusi za rzezie bydlęce

 Nadżarte stoły łupać w wyschniętej paszczęce!" —

 Tak rzekła i w przestworza skrzydłami uderzy.

Strach zimny nagle w żyłach mej dzielnej młodzieży

 Krew zetnie, śmiałość sercom zupełnie odejmie;

 Nie chcą walczyć, lecz kornie myślą o rozejmie,

 Bądź bóstwa to, bądź ptactwo srogie, co z mórz zbiega..

 Zaś ojciec Anchiz, ręce podnosząc od brzega,

 Przyzywa bogów wielkich i kadzidła pali:

— „Odwróćcie groźbę, bogi, wyrwijcie z klęsk fali!

 Darzcie łaską nas!" — Powróz wnet z brzegu ugrzęzły

 Rwać każe, lin splątanych rozmotać znów węzły.

 Naprężą druhy żagle, nurt skłębią pian koła:

 Płyniemy, kędy wicher i sternik nas woła.

Już sponad fal Zacyntu podniosą się gaje,

Już Dulich, Samos, Nerit wyniosła powstaje,

Mijamy brzeg Itaki, gdzie wiele skał zwisa,

Kraj Laerta, wrogiego klniem ziemię Ulissa.

Wnet Leukate, w chmur wieńcu wznosząca się z dolin

I groźny się dla majtków odsłania Apollin. —

Tam, pod mały gród zastęp nasz znużon podchodzi,

Kotwica z dzioba spada, brzeg wieńczy rząd łodzi.

Dobiwszy więc do lądu nad wszelkie nadzieje,

Czcim Jowisza, kadzidło z ołtarzy zatleje.

Na wybrzeżu iliackie wznawiamy igrzyska:

Wśród zapasów ojczystych oliwa rozpryska

Z ciał nagich druhów — piersi ich krzepi wesele,

Że wśród wroga miast greckich minęlim tak wiele.

Tymczasem słońce kończy wielką drogę roczną

I zimne Akwilony nasrażać toń poczną.

Spiżową, wklęsłą tarczę wnet, sprzęt Abantowy,

W podwojach wieszam, tymi skreślając rzecz słowy.

„Eneasz — zwycięskiego łup składa tu wroga".

Każę port rzucić — ławy zasiada załoga,

W zawody druhy morskie bałwany tną wiosłem.

Wnet miniem kraj Feaków z zamczyskiem wyniosłem,

Epiru brzeg okrążym, w port płynąc bez zwłoki

Chaoński, pod Butrota gród dotrzem wysoki.

Tu wieść słyszym, co trudną do wiary się wyda,-

 Iż miastom Grajów Helen władnie, Pryjamida,

 Co żonę wziął Pyrrusa i berło za wiano

I tak znów Andromachę ziomkowi oddano.

 Zdumiałem się, pierś dziwna mi chęć rozpłomienia

 Wypytać męża, poznać tak wielkie zdarzenia;

 Biegnę, łodzie rzucając i portu brzeg siny.

 Przed miastem właśnie ucztę i smutne daniny

 Nad nowym Symoentem, wśród gaju, zbolała

 Andromacha popiołom i Cieniom składała

 Przed mogiłą Hektora pustą, strojną w darnie,

 I dwoma ołtarzami, gdzie z płaczem się garnie.

 Gdy spostrzegła, że w zbroi trojańskiej nadchodzę,

 Biedna, zjawy wielkimi przerażona srodze,

 Drętwieje na ten widok i stoczy się blada

 Na ziemię — aż po czasie długim tak powiada:

— „Tweż to lice? Prawdziwyż przychodzi to goniec,

 Syn bogini? Ty żyjesz? Lub jeśli na koniec

 Umarłeś, gdzie jest Hektor?" — Zalała się łzami,

 Napełniając gaj krzykiem; boleść ledwo da mi

 Coś rzec do nieprzytomnej, aż urwane słowa

 Zmieszan rzucę: — „Tak, żyję, zła dola mnie chowa;

 Nie wątp, bo prawdę widzisz...

Jakaż dola cię, wziętą takiemu mężowi,

 Spotyka? Czy los godnie nagrodził stan wdowi?

 Hektora Andromacho, Pyrrusa-żeś żoną?" —

 Na to cicho tak z twarzą odrzecze spuszczoną:

— „O, szczęsna przed innymi Pryjama dziewica,

 Co pod Troją, przy stosie, nie rumieniąc lica

 Paść mogła, którą z działów wyrwała moc boża,

I branka — pana swego nie tknęła się łoża! —

 Gdy gród spłonął, po morzach różnych przez mus twardy

 Pędzona, od Pyrrusa wielem zniosła wzgardy,

W niewoli rodząc; potem, gdy jego Hermione,

Wnuczka Ledy, uwiodła i wziął ją za żonę,

Mnie, brankę, w moc Helena oddał, niewolnika.

Ale Orest, którego wskróś miłość przenika

Narzeczonej i Furia biczykiem gna wrażem,

Zabija niebacznego przed ojców ołtarzem.

Z Pyrrusa śmiercią, z dzierżaw jego Helenowi

Część dano, który nazwę Chaonii stanowi

Swej ziemi (od Chaona z niw Troi, dosłownie);

Nadto Pergam iliacką tu stawia warownię.

Lecz ciebie jakie wichry i dola przyniosła?

Kto z bogów nieświadome dróg kierował wiosła?

Cóż syn Askań? Czy żyje dotychczas dziecina?

Którego ci już Troja....  . '

Gzy zawsze z troską matkę straconą wspomina?

Czy do czynów rycerskich, cnót sławnych wśród ludzi

Ojciec Enej i Hektor wuj żądzę w nim budzi?"

Tak mówiąc, długo lała łzy próżne, gdy z kwater

 Grodowych nadszedł Helen Priamida, bohater,

 Otoczon licznym gronem dworzan i czeladzi.

 Poznał swoich i wesół za progi prowadzi,

 Łzą hojną każde słowo zraszając rozmowy.

 Podążam: małą Troję, Pergamu mur nowy

 Poznaję, Ksantu strugę wśród wyschniętych, koryt

 I Skajskiej bramy ścisnę brzeg, brózdami poryt.

 Nie mniejszych uciech w mieście trojańska młódź zazna:

W krużgankach wielkich króla łaskawość przyjazna

 Gości ich; wśród sal złote spełniają puchary

 Na cześć Bakcha i winem się raczą bez miary.

Zbiegł jeden dzień i drugi — białe płótna żagli

 Wydyma wiatr z południa i w drogę nas nagli;

 Natenczas wieszczka słowy takimi zagadnę:

— „Synu Troi, wróżbito, co Feba znasz władne

 Wyrocznie, trójnóg, Klara laur, srebrnych gwiazd mowy,

Głos ptaków oraz skrzydeł ich szelest wichrowy —

 Powiedz mi — bowiem szczęsne wróżby do tej chwili

 I wszyscy mi niebianie znakami radzili

 Do. Italii iść, szukać odległej jej ziemi;

 Celeno jedna nowy słowami strasznemi

 Głosi wyrok i smutne zwiastuje mi szkody,

 Szpetny głód; — jakiej najpierw mam strzec się przygody ?

 Jak przemogę trud, który śle dola tak łzawa?" —

Helen, bijąc wprzód woły, jak święte chcą prawa,

O pokój błaga bogów, przepaski odpina

Z poświęconej swej głowy, w progi Apollina

 Mnie, drżącego, swą ręką wiedzie bez odwłoki

I z boskich ust te kapłan mi głosi wyroki:

— „Bogini synu — widzę bowiem, że opieka

 Bóstw większych wśród fal morza cię wiedzie z daleka;

 Tak losem rządzi Jowisz, tak prawa chcą boże:

 Nieco z wielu ci rzeczy — byś pewniej przez morze

 Mógł płynąć, gdzie Auzonia wam przystań stanowi —

 Odsłonię słowy; więcej wiedzieć Helenowi

Bronią Parki, Saturna córa głosić nie da.

 Naprzód za bliską przez cię uważana scheda

 Italii, wraz z portami, gdzie płyniesz nieświadom,

 Daleka jest, wstęp do niej licznym podległ zdradom.

 We fali wprzód Trynakrii zgiąć muszą się wiosła,

 Toń auzońska okręty potem będzie niosła; —

 Jezioro piekieł, Cyrki wyspę wraz ze swemi

 Ujrzysz, nim zdołasz stawić gród w bezpiecznej ziemi.

 Dam znaki — ty je z sobą w kraj zabierz daleki:

 Gdy przyjdziesz zatroskany nad skrytej toń rzeki,

 Pod dębami, na brzegu, gdzie wiry nurt mącą,

 Maciorę ujrzysz wielką, na ziemi leżącą,

 U wymion głów,   trzydzieści, białych jak ich matka:

 Tam miejsce miastu będzie, kres trudów ostatka.

 Jedzenia stołów również przyszłego się nie bój:

 Los drogę znajdzie, Febus powiedzie na przebój.

 Te zaś ziemie, tych brzegów Italii krawędzie,

 Które blisko nas tłucze burzliwy nurt wszędzie,

 Omijaj: wszystkie grody źli dzierżą tam Grecy:

 Tam Lokrzy narycyjscy mur wznieśli fortecy,

 Żołnierzem salentyński łan bujny tam zbroi

 Lyktejski Idomenej; tam wodza z Melboi,

 Filoktela, Petelia mur wspiera na skale.

Gdy nawet flota twoja przepłynie już fale

I na brzegu dziękczynne ołtarze zapłoną,

Pamiętaj purpurową włos zakryć osłoną,

By pośród świętych ofiar jaka świętokradzka

Twarz wroga nie zmąciła wróżb twoich znienacka;

Ten i ty, i druhowie chowajcie obyczaj,

W ten obrządek i wnuków twych powtajemniczaj.

Gdy cię zaś ku Sycylii, przez morza powierzchnie

Wiatr rzuci i zapora Peloru w dal pierzchnie,

Na lewo ląd i morze okrążaj z oddali

Wielkim łukiem, brzeg prawy miń i nurty fali.

Te miejsca niegdyś wskutek wielkiego wstrząśnienia

(Tak bardzo długość czasów ziemicy kształt zmienia)

Rozpadły się, wieść niesie, choć wprzód się wiązały

W ląd jeden; z mocą wtargnął fal nurt rozszalały,

Sycylię od Hesperii oddarł, grody ziemi

I pola cieśninami, dzieląc burzliwemi.

Scylla prawy brzeg, lewy zaś Charybda dzika

Zasiada: Z dna otchłani po trzykroć połyka

Rozdarte wirem fale i znów, wzdąwszy płuca,

Na przemian je z paszczęki pod gwiazdy wyrzuca.

Zaś Scyllę ciemnych jaskiń zakrywa głąb ślepy,

Z nich łeb jawi, okręty w skał ciągnąc wertepy.

Z przodu ludzką twarz, pierś ma piękną jak dziewczyna.

W pół ciała — wieloryba kadłub, a delfina

Ogony, brzuch obwisły srogiego wilczyska.

Lepiej ci brzeg Trynakrii, co z dala rozbłyska,

I Pachin minąć w pędzie, choć bieg się załamie,

 Niźli Scyllę potworną choć raz w wielkiej jamie

 Ujrzeć i psimi glosy szczekające skały.

 Prócz tego, jeśli na coś Helena się zdały

 Wieszcze słowa, gdy prawdę mu głosi Apollin,

 Jeden-ć synu bogini do prędszych wyzwolin

 Wskażę sposób i dwakroć go jeszcze przypomnę:

 Junony bóstwo najpierw czcij w modłach ogromne,

 Junonie śluby składaj, tej możnej władczyni

 Ślij hojny dar — zwycięzcą cię ona uczyni —

 I dotrzesz do Italii z Trynakrii wybrzeży.

 Stąd gdy zajdziesz, gdzie sławny Kumai gród leży,

 Szumdący bór i święte jezioro w Awernie,

 Obłędną wieszczkę ujrzysz w jaskini, co wiernie

 Losy głosi, na liściach spisując wyrocznie.

 Cokolwiek tak napisze dziewica, niezwłocznie

 Pod liczbą kładzie, w skalne chowając załomy:

 Stos wróżb onych w porządku leży nieruchomy.

 Lecz skoro jeno wpadnie wiatr w lekkim przeświście

 Przez drzwi groty, i wiotkie zmieszają się liście,

 Nie chwyta wśród jam skalnych niesionych w lot rączy

 Nie składa ich na nowo i wierszy nie łączy:

 Lud wracać musi z niczym, klnąc grotę Sybilli. —

 Ty nie dbaj o odwłokę, choć będą naglili

 Towarzysze, choć żagle okrętów twych z mocą

 Przez wiatr wzdęte, pomyślnym szumem załopocą;

 Do wieszczki idź i błagaj o boże wyrocznie:

 Niezmuszona niech wróżby swe głosić rozpocznie.

Italii ludy tobie wnet i przyszłe wojny

Ona wskaże, jak mijać lub znosić trud znojny,

Pouczy — i uczczona, pomyślną da drogę.

To jest, o czym ja przestrzec słowami cię mogę:

Płyń więc, czyny wielkimi pod niebo wznieś Troję".

Gdy tak wieszczek przyjaźnie mi rady dał swoje,

 Rozkaże zaraz w łodzie kosztowne nieść dary,

 Skarby złota, słoniową kość rzniętą, bez miary

 Wiele srebra, Dodony kociołki dostojne,

 Pancerz złoty, trójnitny, sposobny na wojnę

 I osadę szyszaka z włosistymi kity,

 Broń Pyrrusa; dla ojca też dar znamienity,

 Rumaki, wodze doda...

 Sprawi wiosła i druhom sprzęt różny śle w darze.

Tymczasem płótna żagli rozpinać rozkaże

 Anchiz, by z pędem wiatru ich skrzydłem gnać skorem.

 Wieszcz Feba z wielkim starca tak żegna honorem:

— „Anchizie, przez Wenery świetne uczczon śluby,

 Przez bogów dwakroć wyrwan z Pergamu zaguby!

 Przed tobą ląd Auzonii, tam z wolą płyń nieba,

 Lecz ten jej skrawek morzeni omijać ci trzeba.

 Daleka jest Auzonia, którą Febus śle wam!

Idź, szczęśliw cnotą syna! — Lecz czemuż opiewam

 Wciąż jedno, i daremnie wiatr w żagli dmie płótna?"

Również i Andromacha, z rozłąki tej smutna,

 Wzorzyste, złotem tkane przynosi kobierce

 I płaszcz fryski, nie mniejsze okazując serce

 Dla Askania, z darami to głosząc orędzie:

 „Przyjm, dziecię, dar! Pamiątką rąk moich ci będzie

O stałej Andromachy miłości upewni,

Hektora żony; przyjmij, co dają ci krewni

W rozstaniu, Astianaksa obrazie jedyny!

Te oczy miał, te usta, tak trzymał rączyny

[ teraz w równej z tobą wzrastałby lat wiośnie!"

Jam żegnał ich, łzą lica zraszając żałośnie:

 — „Żyjcie szczęśni, wy, których fortuna już zgoła

 Spełniona: nas z burz jednych na drugie los woła.

 Wy spokojni, na żadne nie macie iść morze,

 Nie szukacie Auzonii, co nam w każdej porze

 Wstecz ucieka; kształt Ksantu i przez was stawioną

 Widzicie Troję — oby pod lepszą osłoną

 Wróżb bożych i zdradnego Greka nie tak bliską!

 Gdy dotrę do fal Tybru i ujrzę siedlisko,

 Które memu ludowi w tej ziemi los daje —

 Pokrewne niegdyś ludy, bliskie sobie kraje:

 Hesperię wraz z Epirem, z jednego "Dardana

 Wiodące ród swój, którym jedna dola dana,

 Połączym; wnuki o tym niech mają staranie!"

Płyniemy morzem zaraz przy Ceraunii łanie,

 Skąd falą do Italii najbliższa jest droga.

 Wtem słońce zaszło, góry ciemność skryła sroga;

 Padniem na piach przy fali, stęsknieni do ziemi.

 Wyznaczywszy wioślarzy, nad brzegi suchemi

Rzeźwim ciała; — znużonych wnet zmoży sen skory

 Połowy dróg nie zeszła noc, gnana przez Hory,

 Kiedy pilny Palinur wstał z łoża, najcichsze

 Szumy bada, moc pędu rozróżnia we wichrze,

 Gwiezdny rój znaczy, w ciche niebiosa rzucony.

 Arktura, grupę Hyjad, podwójne Triony

[ Oriona, co szafir złocistą skrą bodzie.

 Gdy wszystko go o stałej upewni pogodzie,

 Da głośny znak z okrętu; my według prawidła

 Ruszym w drogę i żagli rozpinamy skrzydła.

Już Zorza gwiazdy swymi spłoszyła rozbłyski,

 Gdy w dali ciemne wzgórza ujrzym i ląd niski

 Italii. Wnet: „Italia!" — pierwszy Achat woła,

 Italię krzykiem druhy witają dokoła.

 Natenczas ojciec Anchiz wieńczy puchar drogi,

 Napełni czystym winem i przyzywa bogi,

 W wysokiej stojąc łodzi:

— „Władcy morza i lądów, których ramię sprzęga

 Nawałnice — wiatr dobry spuśćcie z widnokręga!"

Żądany wicher zaraz pomyślnie się zerwie,

 Port zbliża się, gród błyska poświęcon Minerwie.

 Zwijają druhy żagle, do brzegu okręty

 Pędząc. — Nurtem od wschodu port w łuk był [wygięty

U wejścia z szumem fala się tłucze spieniona,

 Port kryje się: dwa nad nim skłaniają ramiona

 Spiętrzone skały; chram też od brzegów ucieka.

 Tu pierwszą wróżbę: cztery ujrzałem z daleka

 Śnieżne konie, gryzące polnego darń kopca.

Więc Anchiz: „Bój, o ziemio, przynosisz nam obca!

 Na bój zbroi się konia, bój wróży to zwierzę;

 Lecz również przyuczony koń zaprząg wnet bierze,

 Wędzidło znosi, ciągnie wóz kmiotka spokojny,

 Znak pokoju!" —Rzekł. Wtedy patronkę my wojny

 Palladę czcim, co pierwsza gościną nas darzy —

 I kryjąc głowy szatą fryską, u ołtarzy

(Na co  nacisk kładł Helen) kadzideł wnet wonie,

 Jak rozkaz był, argiwskiej składamy Junonie.

Skoro wszelkie spełnilim śluby, gdy czas nagli,

 Naprzeciw wiatru reje obróciwszy żagli,

 Rzucamy domy Grajów i niepewne łany.

 Stąd Tarent, przez Herkula (jak mówią) stawiany,

 Widnieje, gród Lacynii boskiej w chmur pomroce,

 Kaulonia i Scylacej, co łodzie druzgoce.

 Już z morza trynakryjskiej Etny widać załom;

 Jęk donośny fal słychać, co rwą się ku skałom,

 Tłukąc brzeg, wraz i głosy zmieszane bezładnie;

 Wrą zatoki, od wirów piach wzburza się na dnie.

 Więc ojciec Anchiz: „Patrzcie! Charybda już bliska,

 Te rafy Helen, groźne te wieścił urwiska.

 Do wioseł, druhy! razem pochwyćcie za wiosła!"

Jak rzekł, czynią; Palinur, mistrz swego rzemiosła,

 Okrętu przód na lewe pierwszy skręci fale:

 W lewo wiatrem i wiosły pędzimy wytrwale.

 Raz w niebo wzdęta topiel podnosi nas wodna,

 To w mrok Manów miotając, pogrąża aż do dna.

 Trzykroć wśród skał szczerbatych głos rafy wydały,

 Trzykroć gwiazdy ujrzymy przez rwących pian wały

Już wiatr ścichnął i słońca promienny blask blednie.

 Nie znając dróg, w Cyklopów kraj wpadniem bezwiednie.

Bezpieczny jest od wichrów sam port ich olbrzymi,

 Lecz z bliska straszna Etna grzmi z hukiem i dymi.

 Niekiedy z niej pod niebo chmura ciężka, smolna,

 Ognisty miecąc popiół, podniesie się zwolna,

 Rozrzuci kłęby ognia i stropy gwiazd liże;

 Czasem skały i głazy strzaskane we wirze

 Miota z głębi, law płynnych dobywa wybuchy,

 Wrąc na dnie i z jam wnętrznych wydając jęk głuchy.

 Jest wieść, że Encelada spalone wpół ciało

 Przez piorun, górą Etny stłoczone zostało

 I z dna pieców rozpadłych żar zieje straszliwy.

 Gdy znużon na bok drugi się zwali — drżą niwy

 Trynakrii całej, niebios krąg chowa się w dymie.

Przez noc tę, skryci w lasach, widziadła olbrzymie

 Oglądalim, nie wiedząc, skąd grzmoty w krąg płyną,

 Bo ognie gwiazd zagasły i mleczną drożyną

 Nie lśnił biegun, lecz niebo ściemniły mgły duże

 I księżyc upowiła burzliwa noc w chmurze.

Dzień wtóry już z przedranną jutrzenką nastawał

 I zorza rozproszyła wilgotnych chmur nawał

 Na niebie, kiedy z kniei, w podartej odzieży,

 Mąż obcy, dziwnie chudy, znienacka wybieży

 I kornie wznosząc dłonie, ku brzegom się poda.

 Spojrzymy: —. brud okropny, zarosła w pas broda,

 Kolcami spięte łachy — Grek zresztą, pod Troję

 W ojczyste niegdyś szyki wysłany na boje.

 Ów, skoro strój i bronie Dardanów oczyma

 Zlękłymi ujrzy, najpierw z przestrachem krok [wstrzyma,

Stając — lecz wnet ku brzegom znów puści się w pędzie

 Ze łzawą prośbą: „Niebo niech świadkiem mi będzie,

Niebianie i powietrzny ten przestwór świetlany!

 Weźcie, Teukrzy, mnie — wiedźcie w jakiekolwiek łany!

Dość mi!... Wiem: z Danajami płynąłem i na tom

 Sprzysiągł się, by zagładę nieść Troi Periatom:

 Za co, jeśli tak wielka jest w czynie mym zbrodnia,

 Zarąbcie i w toń morską błędnego przychodnia

 Pogrążcie: — jeśli zginę, to z człowieka dłoni!"

 Tak rzekł i za kolana nas biorąc, twarz kłoni

 Na klęczkach. Więc pytamy:,Kto on? Czyje dziecko?

 Niech gada, jaki los go obłąkał zdradziecko. —

 Sam Anchiz, myśl młodziana skrzepić pragnąc szczerze,

 Bez zwłoki mu prawicę poda na przymierze.

 Ów w końcu, lęk złożywszy, te rzeczy nam wyzna:

 — „Achemenid me miano, wódz — Ulis, ojczyzna

 Itaka. Adamastes, mój rodzic, pod Troję

 Z biedy (obym ją znosił!) mnie wysłał na boje.

 Tu mnie druhy, rzucając tych krain brzeg srogi,

 W Cyklopa wielkiej grocie, nieprzytomni z trwogi,

 Opuścili. Dom wewnątrz zbroczon od posoki,

 Ogromny, pełen mroków; — sam olbrzym wysoki

 Gwiazd sięga (świat od zmory tej chrońcie, bogowie!) ,

Z wejrzenia już okropny, nieprzystępny w mowie,

 Wnętrzności żre nieszczęsnych i krew ich ssie ciemną.

 Widziałem, jak dwóch moich rodaków przede mną

 Rękoma chwyci, schylon wśród jamy, i grzmotnie

 O skały, miażdżąc kości, jak krew ich sromotnie

 Progi zlała; widziałem, jak ciał ich kawały

 Żarł chciwie, ciepłe członki pod zębem mu drżały. —

 Nie bezkarnie, gdyż Ulis itacki, krzywd braci

 Pamiętny, pośród ciężkich chwil głowy nie traci.

Skoro bowiem nażarty i zmożon od wina

 Na spoczynek w jaskini legnie i kark zgina

 31brzymi, krew rzygając przez sen i mięsiwo

 Zbroczone winem krwawym — my, wezwawszy żywo

 Wielkich bogów, rzucamy wnet losy i społem

 Wpadłszy, oko jedyne ostrym wiercim kołem,

 Ogromne, co pod czołem mu sępim się chowa

 Jak puklerz argolicki lub tarcza Febowa.

 Tak w końcu cienie naszej pomścilim drużyny.

 Lecz uchodźcie, nieszczęśni — i od brzegu liny

 Zerwijcie!

Bo takich jak Polifem, co w dom ów zadymion

 spędza owce i mleko sam doi z ich wymion,

 Stu okropnych Cyklopów wzdłuż krętego brzega

 Mieszka i gór wysokich parowy przebiega.

 Trzy razy księżyc tarczę wypełnił swą srebrną,

 Jak życie wiodę w borach, gdzie ledwo gąszcz przebrną

 Zwierzęta — na Cyklopy spoglądam z urwiska,.

 Ze drżeniem głos ich słysząc i tupot nóg z bliska.

 Nędzny pokarm wśród ciągłych mi dają zatrwożeń

 Jagody, tarki twarde i rwanych ziół korzeń.

 Siedząc — tę flotę pierwszą, ku wybrzeżom w pędzie

 Mknącą-m ujrzał; jej z góry, czyjąkolwiek będzie,

 Zdałem się; — dość, żem zdołał potworom ujść skrycie:

 Wy raczej, jeśli chcecie, zabierzcie mi życie!"

Ledwo to rzekł, gdy ujrzym, jak na stromej górze

 Wśród owiec ciężką stopą kroki stawia duże

 Polifem, pasterz, dążąc, gdzie znana zatoka.

 Dziw straszny, i niezgrabny, ogromny, bez oka;

 Odarta z kiści w drodze go wspiera sośnina,

 Wełniste owce biegną tuż, rozkosz jedyna osłoda niedoli.

Gdy wstąpił na głębinę, gdzie wiary toń mącą,

 Z jam oka wybitego krew spłukał płynącą;

 Zgrzytając zębem, z jękiem kroczy, gdzie toń modra

 Wód pełnych, a nurt jeszcze nie zmoczył mu biodra.

 My spiesznie, wziąwszy z sobą nie bez zasług Greka,

 Cichaczem przetniem linę, uchodzim z daleka,

 Na wyścigi toń wiosły tłukąc bez odwłoki. —

 Poczuł i na szmer głosu obrócił swe kroki.

 Lecz gdy spostrzegł, że darmo wyciąga dłoń. w szale

 I nie zdoła tak prędko przez jońskie biec fale,

 Podniesie krzyk ogromny, na który w krąg cały.

 Nurt zadrży, przerażonych ziem wstrząsną się wały

 Italskich, ryknie Etna od krętych jam brzega.

 Wraz z lasów i gór stromych Cyklopów ród zbiega

 Wzburzony, przed przystani stłaczając się progiem.

 Widzimy, jak daremnie grożą okiem srogiem

 Bracia z Etny, podnosząc w niebo wielkie głowy —

 Straszliwy huf! Tak w górach las sterczy dębowy

 Górnymi szczyty, cyprys szyszasty nad granie

 Tak wzrasta — Jowiszowi ów święty, ten Dianie.

 Przelękłych strach popędza, by jakkolwiek liny

 Odwinąć, żaglem wzdętym pędzić przez nurt siny.

 Inni rady Helena wspomną, byśmy Scylli

 I Charybdy brzeg zgubny z dala okrążyli

 Łodziami — najbezpieczniej jest skręcić wstecz żagle.

 Wtem od cieśnin Peloru Boreasz wstał nagle,

 Słan z nieba; ujść Pantagii omijam opoki

 Urwiste, toń Megary i Taps niewysoki.

 Wskazywał je, wspomniawszy gdzie jaki brzeg zwisa,

 Achemenid, towarzysz biednego Ulissa.

Wprost Sykańskiei zatoki, przed Plemiru knieją

Wilgotną, leży wyspa — z praojców lud zwie ją

Ortygią. Alfej, głosi wieść, Elidy rzeka,

Pod morzem skrytą drogą tu przybył; dziś ścieka

Twym ujściem, Aretuzo, w sycylijskie fale.

Na rozkaz — bogów miejsca czcim; stamtąd wytrwale

Okrążam grunt Heloru tłusty, pełen bagna;

Stąd na strome Pachinu skały wiatr nas zagna,

Kamaryn błyśnie z dala, którego wyroki

Nie. dają ruszać; gelski łan widzim szeroki

[ gród Geli, co nazwę od rzeki tej bierze.

Akragas stromy z dala ukaże swe wieże,

Gród wielki, niegdyś sławną mający stadninę."

Ciebie z wiatrem, Selinie palm pełen, opłynę,

Lilibejski omijam bród, gniazdo raf ślepych.

Stąd Drepanu mnie przystań i dzikich skał przepych

Powita. Tu wśród morza, miotan od burz wiela,

Osłodę trosk i przygód tracę — rodziciela

Anchiza. Próżno ciosy zmyliwszy zabojcze,

Tu rzucasz znużonego, najlepszy mój ojcze!

Ni Helen wróż, choć różnym złem straszył u proga.

Tej klęski mi nie wieścił, ni Celeno sroga! —

Tu kres trudów i błądzeń mych długich nastaje:

Gdym stamtąd odszedł, w wasze bóg zagnał mnie kraje."

 Tak ojciec Enej, jeden wśród wszystkich milczenia,

Fata niebian, tułaczki swej głosił zdarzenia

Umilkł wreszcie i spoczął, skończywszy swe słowa.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA Xl

Ocean już tymczasem Zorza z fal wstająca
 Rzuciła. Enej, choć mu myśl troska zamącą
 0 pogrzeb druhów i choć cierpi nad ich zgonem,
 Z pierwszym brzaskiem wypełnia ślub po odniesionem
 Zwycięstwie. Dąb ogromny, o ściętej koronie,
 Na kopcu stawia; wdziewa nań błyszczące bronie
 Mezenta, tobie wznosząc trofej, znamienity
 Bojowładco; krwią zlane zwiesza hełmu kity,
 Strzaskane włócznie męża; w pancerz stroi drzewo
 Dwunastu ciosy skłuty; spiżową na lewo
 Tarcz, miecz zdobny w słoniową kość z przodu zawiesza;
Po czym druhów — bo wodzów doń zbiegła się rzesza
 Z okrzykami — tak krzepić zacznie na bój srogi:
„Największa rzecz spełniona! Męże, rzućcie trwogi
O przyszłość: Oto zdobycz, z pysznego ściągnięta
 Króla — skruszona dłonią mą siłą Mezenta I
Do grodu nam Latyna stanęła otworem
 Droga: Na bój gotujcie broń ze sercem skorem,
 By, gdy bogi dozwolą, powyrywać znaki
I młódź wywieść z obozu na bój, przestrach jaki
 Albo gnuśność leniwa was nie opóźniała!
Tymczasem druhów ległych rozrzucone ciała
 Grzebmy, bo tym się jednym dusze w Orku koją...
 Idźcie, duszom szlachetnym, które nam krwią swoją
 Porodziły ojczyznę, co w sławę urasta,
 Ostatnie złóżcie dary! — Do Ewandra miasta
 Pallasa nieście, który z sercem niewzruszonem
 Zakończył młode życie tak okrutnym zgonem!"
Rzekł i płacząc w próg domu wstąpił, gdzie leżało
 Bezwładne i zastygłe już Pallasa ciało.
 Strzegł go Acet, staruszek, co giermkiem był wprzódy
 Parraskiego Ewandra, potem w bitew trudy
 Pod gorszą wróżbą jego drogiego wiódł syna.
 Wokół orszak sług czekał, trojańska drużyna
 I Iliadki z rozwianym włosem, rwące szaty.
 Kiedy Enej próg wielkiej przestąpił komnaty,
 Rozgłośny jęk pod niebo wzniosą i tłuc zaczną
 Swe piersi; dom królewski brzmi skargą rozpaczną.
Gdy Enej twarz zobaczył śnieżną, z której krasa
 Pierzchła, i ranę w piersi młodziuchnej Pallasa
 Od grotu auzońskiego — ze łzami żałości:
 „Ciebież — rzekł — biedny chłopcze, dziś los mi zazdrości
Dotąd szczęsny, byś mego nie ujrzał królestwa
 I zwycięzcą do ojca nie szedł? Takąż jest twa.
 Dola? — Nie takiem ojcu Ewandrowi dawał
 Obietnice, gdy ściskał mnie tłumiąc trosk nawał
 I na wielkie imperium słał, nie bez przestrogi,
 Że dzielni są tu męże i lud w boju srogi.
 Może on, złudną zwiedzion nadzieją dziś w darze
 Śluby czyni, obiaty składa na ołtarze...
My młodzieńca martwego, co bogom nic zgoła
 Nie winien, próżno sławim, smutne chyląc czoła.
 Biedny! pogrzeb dziecięcia ujrzysz, które tracisz!
 Toż ma być tryumfalny do domowych zacisz
 Powrót? To wielka ufność? Lecz, Ewandrze, hańby
 Nie ujrzysz w ranach ani niczego, co nań by
 Cień rzucało, jeśliby żył splamion!... Krainie
 Auzońskicj, tobże Julu, ileż szczęścia ginie!"
Skończywszy żale, zleca, by nieszczęsne ciało
 Zniesiono i by tysiąc mężów się zebrało,
 Którzy by mu ostatnim stali się orszakiem,
 By pośród łez pociechę z nich w nieszczęściu takiem
 Niewielką, lecz należną, rodziciel miał stary.
 Inni raźnie z gałęzi lekkie splotą mary,
 Jeżówki pręciem kryją, z dębu ścielą liście
 I wieńcami w krąg łoże stroją uroczyście.
 Na marach tych młodzieniec spoczął pięknolicy,
 Niby ręką swawolnej zerwany dziewicy
 Fijołek lub hijacynt, co jeszcze nie traci
 Wiośnianej barwy swojej i wdzięcznej postaci,
 Choć soków matka ziemia nie dostarcza. — Potem
 Dwie szaty purpurowe, przetykane złotem,
 Wyniósł Enej: hafciarskiej sztuki wyuczona,
 Własną dłonią je niegdyś sydońska Dydona
 Dzierzgała, nitką złotą przetykając wełny.
 Z tych jednę na młodzieńca złoży, smutku pełny,
 Drugą na włos, co spłonąć ma, ze smutkiem kładzie.
 Z laurenckiej bitwy liczny łup druhów gromadzie
 Wieść każe: Długim rzędem sunie zdobycz droga,
 Rumaki i oszczepy, wydarte z rąk wroga;
 Z rękami związanymi w tyle, chyląc głowy
 Idą jeńce, co zbroczą krwią stos pogrzebowy;
Potem zdobycz na drągach przez samych niesiona
 Wodzów — na niej przybite lśnią wrogów imiona.
Prowadzą i Aceta, starca, co pięściami
 Pierś tłucze i drąc lica z bólu, krwią je plami,
 Wreszcie runie, o ziemię uderzając czołem.
 Rydwany, krwią rutulską zlane, wiodą społem.
 Bojowy rumak Eton bez ozdób tuż kroczy,
 Wielkimi łzami wilżąc smutne swoje oczy.
 Inni włócznie i szyszak niosą — resztę bowiem
 Turn wziął. Potem Teukrowie idą z całym mrowiem
 Tyrreńców i Arkadzi z odwróconą bronią.
Gdy kłęby pyłu orszak w oddali zasłonią,
 Stanął Enej, wśród westchnień dodając te słowa:
„Nas na inne łzy dola wojny tak surowa
 Woła!... Żegnaj na wieki, szlachetny Pallasie!
 Na wieki żegnaj!" —Rzekłszy to, ku szańcom zasię
 Wysokim do obozu iść zwolna zaczyna.
Już posłowie przybyli tam z grodu Latyna;
 Z gałązkami oliwek korny orszak cały
 Błagał, by martwe ciała, co w polu leżały,
 Oddał im i dozwolił pochować je w ziemi:
 Wszakże boju zwycięzca nie wiedzie z ległemi!
 Niedawnym druhom, teściom, niech łaski nie przeczy!
Dobry Enej proszących o tak słuszne rzeczy
 Wysłucha i te słowa doda, wzruszon do dna:
 „Jakaż was, o Latyni, fortuna niegodna
 Wikła w boje? Przecz naszą przyjaźnią gardzicie?
 O pokój dla tych, którym w bitwie wzięto życie,
 Błagacie? — Ja i żywym nie bronię go zgoła!
 Przyszedłem, bo los do tej krainy mnie woła;
Nie wiodę wojny z ludem. Król pierwszy przymierze
 Zerwał ze mną i Turna w pomoc sobie bierze.
 Turn raczej winien stanąć na bój, jeśli wojnę
 Chce skończyć, jeśli pragnie Teukrów szyki zbrojne
 Odpędzić. Przecz mnie zbrojnym starciem nie zaszczyca ?
Zostałby żyw ten, komu da bóg i prawica!
 Idźcież i biednych druhów oddajcie pożodze".
Rzekł Enej. Oni zmilkli; zadziwieni srodze,
 Obrócą na się oczy i zdumione twarze.
 Zaś Drances, starszy wiekiem, co wciąż spory wraże
 I nienawiść do Turna w sercu żywił swojem,
 Rzecze: „0 wielki sławą, ale większy bojem
 Trojański wodzu! Jakież ci oddam pochwały?
 Czy uczczę sprawiedliwość wprzód, czy miecz twój śmiały?
My słowa twe w ojczyste miasto krokiem rączym
 Odniesieni; jeśli można, z Latynem cię złączym
 Przymierzem. Niech Turn stara się o związek nowy!
 Do murów, z losu danych, pomożem budowy,
 Pod ciężar głazów chętnie młódź barki wysili".
 Tak rzekł i zgodnym szmerem toż wszyscy twierdzili.
Dwanaście dni im dano — i zaraz bezkarnie
 Z Teukrami lud Latynów do pracy się garnie
 Wśród lasów. Pod siekierą wysoki grzmi jesion,
 Wali się bór sosnowy, pod niebo wyniesion,
 Zgrzytają kliny w dębie i we wonnym cedrze;
 Raz po raz wóz skrzypiący przez gąszcza się przedrze.
A już Wieść, przesłanniczka tak wielkiej boleści,
 Dobiegła do Ewandra grodu i przedmieści,
Gdzie świeżo o zwycięstwach Pallasa szły gwary.
 Arkadzi do bram biegną; jak zwyczaj chce stary,
 Żałobne chwycą głownie — wnet droga rozpłonie
 Rzędem świateł, szeroko odsłoni się błonie.
 Z przeciwka rzesza Frygów, zawodząc z rozpaczą,
 Złączy szyk. Gdy wchodzących do grodu zobaczą
 Niewiasty, zgiełkiem miasto napełnią dokoła.
 Ewandra żadna siła powstrzymać nie zdoła:
 Zbiega w tłum. — Gdy z Pallasem mary staną z bliska.
 Pada na ciało, z jękiem i łzami je ściska,
 Wreszcie skargą tak koi bolesnych trosk nawał:
 „Nie takieś mi, Pallasie, przyrzeczenia dawał,
 Że nie złożysz ufności zbytniej w srogim Marsie!
 Wiedziałem ja, o dziecię, jak wojenny żar się
 W serce wślizga, gdy pierwszy bój wezwie do sławy!.
O pierwszyzno młodzieńcza! O początku łzawy
 Bliskiej wojny! O modły, których nie spełniono,
 Śluby daremne!... Szczęsnaś, o droga ma żono,
 Żeś zmarła, tej boleści nietknięta nawałem!
Ja zaś żyję i losy me przemóc musiałem,
 Rodzic!... Przecz mnie wśród Trojan, przy oręża zgrzycie,
 Nie przeszył grot rutulski? — sam oddałbym życie,
I mnie by, nie Pallasa, do dom odnosili —
Was, Teukrów, nie winiłbym za sojusz w tej chwili
 I za dane prawice. — Starości mej właśnie
 Ta śmierć się należała! Lecz choć syn mój gaśnie
 Przed czasem, wielu przecież rękoma własnemi
 Wolsków pobił i Teukrów wwiódł do Lacjum ziemi...
Jać sam nie inny pogrzeb dałbym, synu drogi,
 Jak zbożny Enej, wielcy Frygowie bez trwogi,
 Tyrreńscy wodze oraz drużyna ich cała.
 Wielki łup niosą, który dłoń twoja pobrała!
Twe by zbroje na wielkim słupie teraz lśniły,
 Gdyby równy był wiek wasz i te same siły,
 Turnie! Lecz czemuż Teukrów zatrzymuję w mieście,
 Nieszczęsny? Idźcie, słowa me królowi nieście:
 Że po śmierci Pallasa nie schodzę do grobu,
 Prawica twa to sprawia: pomstę za nas obu
 Winieneś wziąć na Turnie! Tej braknie ci chwały
 I szczęścia. — Uciech życia nie żądam, zbolały,
 Lecz syna cień ucieszyć wśród Manów przestworza!"
Tymczasem, na znój budząc ludzi, miła Zorza
 Rozbłysła ponad ziemią i morza odmętem.
 Ojciec Enej i Tarchon na wybrzeżu krętem
 Wznoszą stosy. Jak zwyczaj chce, ległych swych ciała
 Znoszą na nie. Pożoga smutna zajaśniała,
 Wysokie niebo w ciemnym ukryło się dymie.
 Po trzykroć w lśniących zbrojach okrążą olbrzymie
 Stosy; po trzykroć wodą żar i- dymu chmury
 Skropią z koni i okrzyk wydadzą ponury.
 Ziemię i oręż wokół łez zwilżyła rosa,
 Krzyk mężów i trąb dźwięki biją pod niebiosa.
 Łup zdarty z ciał latyńskich do ognia tłum wlecze,
 W żar miotają szyszaki i ozdobne miecze,
 Uzdy i koła — inni zaś znanych tarcz zwały
 Na stos kładą i włócznie, co szczęścia nie miały.
 Wiele wołów w krąg ognia biją na cześć Śmierci;
 Szczeciaste wieprze społem porąbią na ćwierci
 I owce z pól spędzone. Tłum patrzy, jak płoną
 Ciała druhów, dobywa kość na wpół spaloną,
 I nie chce odejść, póki noc nieba w pomroce
 Nie skryje i gwiazd skrzących rój nie zamigoce.
Niemniej i z drugiej strony, wśród Latynów, wrzała
 Robota. Liczne stosy wznoszą, ległych ciała
Jedne w ziemię zakopią, inne w noc i we dnie
 Do bliskich ziem i w miasta odnoszą sąsiednie.
 Resztę na stos ogromny pozbierawszy, społem
 Bez liczby i wyróżnień palą. Wielkim kołem
 Płonące ognie obszar pól złocą szeroki.
Już trzecia zorza chłodne rozprószyła mroki:
 Jęcząc, zebrany popiół z kośćmi zbielałemi
 Grzebią i kryją kopcem z ciepłej jeszcze ziemi.
Dopieroż w domach, w grodzie możnego Latyna,
 Największy zgiełk i lament najsroższy się wszczyna.
 Tam matki nieszczęśliwe, synowe i siostry,
 I.chłopcy, których ojców uśmiercił grot ostry
 Przeklinają bój srogi i zaloty razem
 Turna. Temu się każą potykać żelazem
 Kto berła chce Italii i najpierwszej chwały.
 Szczególnie srogo Drances się miota zuchwały.
 Krzycząc, że jeno Turna do boju wróg woła.
 Przecież i inne głosy się ozwą dokoła —
 Za Turnem, bo królowej osłania go imię,
 Wojennych zasług sława i łupy olbrzymie.
Gdy tak w tłumie stłoczonym zgiełk i lament wzrasta,
 Oto posły z wielkiego Diomeda miasta
 Odpowiedź niosą, że się nie przydały na nic
Zabiegi, złoto, dary kosztowne bez granic
I długie prośby; innej im szukać przystoi
Pomocy, lub o pokój błagać króla Troi.
Traci ducha król Latyn. Z płaczem głośnym: „Nie ja —
Rzekł — ale losy jawnie wzywają Eneja.
Gniew bogów świadczy o tym i mogiły świeże I"
Zaraz więc na sejm walny starszych mężów zbierze,
 Przez gońce przyzywając ich w zamek wysoki.
 Oni schodzą się, tłoczą do gmachu bez zwłoki,
 Gromadnie. — Starszy laty i powagą społem,
 Zasiadł Latyn w pośrodku z nachmurzonym czołem.
 Wzywa, by odprawieni z Etolii posłowie
 Odpowiedź króla całą w porządnej osnowie
 Przedłożyli. Umilkła naokół drużyna,
 A Wenul, według zleceń, tak mówić zaczyna:
„Widzielim Diomeda i Argiwów cały
 Obóz. Żadne nas trudy w drodze nie wstrzymały;
 Ścisnęlim rękę, której zburzyć było danem
 Ilium. On Argirypy gród z ojczystym mianem
 Zakładał wśród Japygów na Garganu niwie.
 Kiedy weszlim w próg domu, przyjęci życzliwie,
 Niesieni dary— ojczyznę, ród nasz wyznawamy,
 Kto zaczął wojnę, co nas wiedzie w Arpiów bramy".
 Wysłuchawszy, z przyjazną tak ozwie się twarzą :
„O szczęśliwi Auzońce, których losy darzą
 Saturna pieczą! Cóż was przynagla spokojny
 Rzucać łan i w nieznanej wir puszczać się wojny?
 My wszyscy, co miecz wnieślim do iliońskiej ziemi —
 Pomijam bój pod Troi mury wysokiemi
 I trupy, które poniósł Symoent — bez miary
 Wszyscy zgoła za zbrodnie swe ponieślim kary.
 I Pryjam czułby litość! O prawdzie słów szczerej
Minerwy smutna gwiazda świadczy i Kaferej.
Z wojny też w różne strony zbiegł zastęp nasz dumny:
Menelaj, Atreusza syn, ujrzał kolumny
Proteja, Ulis widział Cyklopy przy Etnie...
Cóż mówić o Pyrrusie, o wygnanym szpetnie
Idomeneju, Lokrach z libijskiego brzega?
Sam Achiwów wódz, ledwo ojczyzny dobiega,
Z rąk zbrodniczej małżonki zginął tuż za progiem;
Cudzołożnik owładnął złotem Azji drogiem.
Nie chciały także bogi, bym ja miłej żonie
Był wrócon, Ealidonu piękne ujrzał błonie.
Potem dziw oczom moim się zjawił obrzydły:
Stracone druhy w przestwór uniosły się skrzydły
Jako ptaki nad rzeką (jakąż niebo śle mi
Karę!) — wśród skał się skarżą głosy żałosnemu!
To nieszczęście już w ornym czasie mnie czekało,
Gdym z orężem się porwał na niebianki ciało,
Szalony, i prawicę zraniłem Wenerze.-
Nie żądajcie, bym w boje szedł, wiążąc przymierze!
Nie walczę ja z Teukrami, odkąd leży w pyle
Pergam, i dawnych znojów nie wspominam mile.
Dary, które niesiecie mi z ojczystej niwy,
Oddajcie Enejowi. Niegdyś bój straszliwy
Zbliżył nas; wierzcie temu, co doznał, jak wali
 On w tarcze, jak oszczepem dosięga z oddali.
 Gdyby jeszcze dwóch takich w idajskich krainach
 Żyło mężów, wśród grodów swych ujrzałby Inach
 Dardanów, klęskę Grecy ponieśliby sami.
 Kto trzymał nas pod Troi twardymi murami,
 Jak nie Hektor i Enej? Mocą mężnej dłoni
 Tryumf Grajów o dziesięć lat odwlekli oni.
 Obaj szlachetni, sławę miłujący szczerze,
 Ten bardziej zbożny. Zatem przyjmijcie przymierze
 Jakie daje, broń rzućcie, co szczęścia wam nie da...
Oto, królu najlepszy, odpowiedź Diomeda
 Słyszałeś, i co sądzi o całej tej wojnie".
Na te słowa wysłańców zawrzał niespokojnie
 Tłum Auzońców: jak kiedy skał wielkie odłamy
 Zawalą bystry strumień — szum słychać u tamy
 I grzmią brzegi sąsiednie, tłuczone przez fale.
Gdy umysły i usta ochłodły w zapale,
 Wezwawszy bogów, z tronu świetnego król powie:
,,O rzeczy tak dla kraju ważnej, Latynowie,
 Wolałbym, i byłoby lepiej, nie w tej chwili
 Radzić, gdy mury możny wróg zdobyć się sili.
 Bój przykry, druhy, z rodem prowadzimy bożym,
 Przeciw niezwyciężonym zastępom się srożym,
 Których zgoła nie łamie najcięższych klęsk nawał.
 Nadzieję, jaką oręż etolski wam dawał,
 Złóżcie  — nadzieja w siłach. — Lecz jak one giną,
 Jak ciężką nas los wrogi przytłacza ruiną,
 Na oczy widzieliście, bolejąc niemało.
 Nikogo nie oskarżam: co męstwo zdołało,
 Czynilim; lud nasz toczył bój niezmordowanie.
Teraz, jakie myśl trwożna nasuwa mi zdanie,
Posłuchajcie, — krótkimi rzecz streszczę wam słowy:
Mam z dawna ziemię, żyzny ugór nadtybrowy,
Co na zachód Sykanów sięga pasmem długiem;
Auruńcy i Rutule ją sieją i pługiem
Krają stoki, z gór trzody spędzają co jesień.
Ten łan i cały obszar sosnowych zalesień
Przyjaźnie dajmy Teukrom i na słusznym prawie
Zawarłszy pokój, władzą dzielmy się łaskawie.
Niech osiędą, gdy pragną, i założą  miasto.
Jeśli zaś w inne kraje chcą ruszyć, niech nas to
Nie trapi, byle z naszych ziem wyszli bez ujmy.
Dwanaście statków z dębów italskich zbudujmy
Lub więcej; leży wszelki nad rzeką budulec.
Liczbę i rodzaj sami przepiszą, my ulec
Winni; - spiż damy, pracę i wszelkie narzędzie.
Nadto stu przednich posłów wybrać trzeba będzie
Z Latynów rodu, z prośbą o przymierza związek.
Niechaj idą, oliwnych pęk niosąc gałązek;
Reszty złoto, słoniowa kość niechaj dokona,
Tron i płaszcz, władzy naszej królewskie znamiona. —
Radźcież więc i wesprzyjcie sprawę nadwątloną!"
Wtedy Drances, któremu gorzkie w piersi płoną
 Gniewy i sława Turna spać nie da spokojnie,
 Bogaty i wymowny, lecz lichy ku wojnie,
 Wśród obrad zawsze gotów wytrwać do ostatka,
 W wichrzeniu pierwszy — z rodu możnego go matka
 Powiła, lecz o mianie rodzica nikt nie wie —
 Wstał i tymi słowami odezwie się w gniewie:
„Rzecz znaną, w której zbędne są rozwlekłe słowa,
 Doradzasz, dobry królu: każdy z nas, choć chowa
Milczenie, dobrze świadom jest ludu niedoli!
 Niechże nam da przemówić, odetchnąć pozwoli
 Ten, którego złe wróżby, złość w sercu szalonem
(Bo powiem, choćby jego miecz groził mi zgonem),
 Zgubiły tylu wodzów, tak iż gród nasz cały
 Tonie w żałości, kiedy on trojańskie wały
 Ucieczką brać próbuje, trwożąc okrąg nieba
 Mieczem. — Do darów, których nam wiele słać trzeba
 Dardanidom (jak słusznie mówisz), jeden dodaj,
 Najlepszy z królów: rękę twej córki — i bodaj
 Niczyj gniew nie odstraszył cię, ojcze, w tej mierze;
 Z tak godnym zięciem zawrzyj wieczyste przymierze.
Lecz jeśli wszyscy w takiej zostają obawie,
 Błagajmy jego, niechaj ustąpi łaskawie
 Praw, właściwych królowi i ojczyźnie społem! .—
 Przecz drugim giąć się każesz pod walki mozołem,
 Ty, coś główną przyczyną klęsk Lacjum i zguby!
 Nie ma w boju zbawienia! — O pokój cię luby
 Prosim, Turnie, z rękojmią trwałą; w pierwszym rzędzie
Ja, którego ty wrogiem zwiesz — i niech tak będzie,
 Błagam: litość nad krajem miej i sam się utaj
 Na wygnaniu, złóż pychę! Dosyć zgonów tutaj
 Widzielim, klęsk, spustoszeń kraju i sieroctwa!
 Lub gdy cię sława nęci, gdy taką jest moc twa,
 Jeśli posag królewski w tak wielkiej masz cenie,
 Sam w bój naprzeciw wroga wyjdź nieustraszenie!
 Iście, by Turn królewnę powiódł do zaślubin,
 My, nędzni, niepłakani, bez mogił, krwi rubin
 Miećmy w pola! Ty także, jeśliś tak ochoczy
 I przodków masz odwagę, spojrzysz temu w oczy,
 Co cię wyzywa..."
Na takie słowa gniewny szał rozpłonął w Turnie,
 Westchnął i ze dna piersi tak rzekł, patrząc chmurnie:
 „Wielką iście, Drancesie, jest twoja wymowa:
Kiedy bój rąk wymaga, tyś pierwszy do słowa
 W bezpiecznym gronie ojców! W tym ci nie dorównam...
Lecz gdy mur jeno dzieli od wroga, nie słów nam
 Potrzeba! — nie słów, kiedy krew w rowach się spienia!
Więc grzmij zwykłą wymową, o dreszcz przerażenia
 Oskarżaj mnie, Dramcesie, gdy tak wielkie ścielesz
 Prawicą stosy Teukrów, do domowych pielesz
 Wracając z łupem świetnym!... Wszak otwarta droga
 Do męskich czynów! Szukać nie trzeba nam wroga
 Daleko: wszak otacza mury z mieczem w garści.
 Ruszmy przeciw! Dlaczego tchórzysz? Czyli Mars ci
 Wichrowy język tylko i pierzchliwe łydki
 Stale krzepi?
 Ja wygnańcem?! Któż słusznie tak, naśmiewco brzydki —
Nazwie mnie, gdy Tybr, co się z iliońskiej krwi wzdyma,
Zniszczony dom Ewandra własnymi oczyma
 Widział i łup orężny, wydarty Arkadom?
Nie takim doznał Bicjasz mnie, Pandar walk
[świadom,
I tysiąc, których w jednym dniu w Tartar posłałem,
 Zamknięty ciasnym murem w krąg i wrogów wałem
 «Nie ma w boju zbawienia... — Teukrom, głupcze[stary,
I sobie pieśń tę śpiewaj! Przestrachem bez miary
 Mąć wszystko, wynoś siły niezdolne do czynów
 Ludu dwakroć zbitego, lżyj oręż Latynów!
 Dziś pewnie Mirmidonów straszy oszczep fryski,
 Tydyd, Achill drży trwożnie przed mieczów ich błyski.
 Aufid, wstecz płynąc, rzuca Adriatyku fale...
Gdy lęk przed gniewem moim udaje, zuchwale
 Obłudną sztuką zdradnych nie szczędzi mi chłostań
 Takiej duszy prawicą tą — spokojnym zostań! —
 Nie wezmę ci: noś w piersi ją, nędzy swej świadom!
Teraz, ojcze, ku wielkim twym zwrócę się radom:
 Gdy nadziei w orężu nie daje nam dola,
 Jeśli wszystko stracone, gdy raz zeszlim z pola,
 Jeśli zmienić nie może się Fortuny lice,
 Prośmy o pokój, wątłe podnosząc prawice —
 Choć, gdybyż dawnych ojców w. nas tkwiła potęga! —
 Według mnie, przed innymi ten szczęścia dosięga
 I chwały, który nie chcąc widzieć takiej wzgardy,
 Padł konając i ugryzł zębarmi grunt twardy!
 Jeśli jednak zasoby i młódź nam została
 Nietknięta, jeśli pomoc Italia śle cała,
 Jeśli i Trojan triumf został okupiony
 Hojną krwią, gdy ich również poprzedziły zgony:
 Przecz haniebnie ustajem, tuż na progu jeszcze?
 Czemu przed surmą trwożne zdejmują nas dreszcze?
Niejeden dzień obrócił znoje biednych ziemian
 Na lepsze; igra zmienna Fortuna na przemian:
 Nieraz skrzepi tych, których gnębiła wprzód bieda.
 Gród Arpij, lud Etolów pomocy nam nie da,
 Lecz Messap da, szczęśliwy w bojach da ją Tolumn,
 Tylu wodzów w bój ruszy na czele swych kolumn!
 Niedaremnie się Lacjum i Laurent wysila —
Jest i z Wolsków sławnego narodu Kamilla
Z hufcem jazdy, w spiż zbrojnym, pełnym świeżej krasy
Jeśli mnie jeno Teukrzy wzywają w zapasy
 I tak chcecie, gdy wspólnej sam szkodzę obronie,
 Nie tak zwycięstwo moje opuściło dłonie,
 Bym o taką nie walczył nadzieję, gdy tylem
 Dla niej zniósł! — Stanę, choćby był wielkim Achillem
 I zbroję wdział Wulkana, przed którą tak drżycie!
 Wam oraz Latynowi, teściowi, to życie ;
 Ja, Turn, którego męstwem nie przeszedł nikt zgoła.
 Poświęcam!... «Enej woła mnie tylko». — Niech woła!
 Lecz czy śmierć mi gniew bogów, czy chwałę przyniesie
 Męstwo me — działu mego nie weźmiesz. Drancesie!"
Tak oni między sobą spór wiedli niemały,
 Sierdząc się. Enej zasię w bój ruszył oddziały.
 Wśród zgiełku do pałacu króla poseł cwałem
 Pędzi i wielki przestrach szerzy w mieście całem
 Głosząc, że w zwartym szyku, od Tybru Teukrowie
 Rwą i w pola Tyrreńców występuje mrowie...
Wraz wzruszą się umysły, wre ciżba wzburzona,
 Niemały gniew podnieca wojowników łona.
 O broń krzyczą, w orężne młodzież staje rzędy;
 Płaczą i szemrzą smutni rodzice. Zgiełk wszędy
 Zmieszaną, wielką wrzawą uderza w obłoki:
 Tak ptactwa stada drą się, w bór wpadłszy głęboki,
 Lub chrapliwe łabędzie, gdy nad rybną tonią
 Paduzy w oczeretach hałaśnie się gonią.
„Nuże druhy!— Turn krzyknął, korzystającz chwili —
 Zbierzcie sejm, byście siedząc tu, pokój chwalili,
Gdy z bronią wróg naciera!" — Tak rzekł, i bez zwłoki
Porwawszy się, do>m króla opuścił wysoki.
„Ty, Woluzie — rzekł — Wolsków i Rutułów prowadź
Kohorty — Messap z jazdą mą szczęścia próbować
W polu; toż Koras z bratem i huf pod ich władzą;
Inni brani niech pilnują i wieże: obsadzą.
Wy, drudzy, tam gdzie każę, wraz ze mną bój nieście!"
Natychmiast na mur skoczą, zgiełk w całym wstał
.mieście;
Opuszcza zgromadzenie z żalem Latyn stary,
 Na później odkładając swe wielkie zamiary.
 Wini się, że za zięcia ze sercem uprzejmem
 Eneja nie wziął, stałym się wiąże rozejmem.
 Lud bramy okopuje lub głazy i belki
 Zwozi — chrapliwym dźwiękiem wzywa na bój wielki
 Surma. Barwną koroną mur zwieńczą dokoła
 Kobiety z dziećmi; wszystkich ostatni trud woła...
 Do świątyni i zamku górnego Pallady
 Królowa trwożnych matron prowadzi tłum blady
 Z darami; tuż Lawinia, dziewica nietknięta,
 Przyczyna klęsk tych, cudne w dół spuszcza oczęta.
 Śpieszą niewiasty, palą kadzidło przed progiem
 Świątyni i tak modlą się w strapieniu srogiem:
„Broniowładna Trytonko, panno, bojów gwiazdo!
 Złam grot zbójczy, którego frygijskie śle gniazdo!
 Przed bramą wysokiego grodu nam go powal!"
Turn gniewny w bój się zbroi. Pancerz, który kowal
 Z łusek spiżowych ukuł, przywdziewa, a potem
 Nakolanka nakłada cudne, lśniące złotem.
 Z głową odkrytą jeszcze, miecz, co świetnie błyska,
Przypnie i złoty zbiega z wielkiego zamczyska
 Rześko, w myśli już wrogów rozgramiając srodze:
 Tak rumak, gdy od żłobu, potargawszy wodze,
 Wolny w końcu na pole otwarte wypada
 Czy to pędząc na błonia, między klaczy stada,
 Gzy, nawykły się pławić w znanej rzece, skoki
 Szybkimi sadzi, prycha, kark wstrząsa wysoki,
 Pląsając — z wiatrem igra mu rozwiana grzywa...
Naprzeciw z hufcem Wolsków Kamilla przybywa,
 Królewna; u bram z konia zeskoczy, a za nią
 Gały zbrojny jej hufiec, naśladując panią,
 Na ziemię spłynie z koni. Wtedy rzecze ona:
„Turnie, gdy słuszną ufność jest mężnego łona,
 Sama na Eneadów uderzę. gromadę
 I na karki tyrreńskiej jazdy sama wjadę.
 Mnie pierwszej dozwól w polu rozpocząć bój śmiały;
 Ty pieszo stań przy murach i ochraniaj wały!"
Na to Turn, oczy w dzielnej utkwiwszy dziewoi:
 „Italii chlubo, panno! jakież ci przystoi
 Składać dzięki? Lecz teraz, skoro nic cię przeląc
 Nie zdoła, stań do boju, wraz ze mną trud dzieląc.
 Enej, jak godni wiary głoszą wysłannicy,
 Podstępnie lekkim pułkom swej lotnej konnicy
 Kazał w pole wyjść; sam zaś przez dzikie urwiska
 Pod mur grodu wąwozem podsuwa się z bliska.
 Zasadzką w jarze leśnym chcąc popłoch wywołać,
 Zbrojnym hufcem obsadzę rozstajnych dróg połać;
 Ty jazdę złam tyrreńską, co ku nam pośpiesza.
 Dzielny Messap wspomoże cię, Latynów rzesza
 I Tyburcy. Nad wszystkim dzierż nadzór surowy!"
 Rzekł, Messapa i wodzów podobnymi słowy
 Zachęca w bój — sam również wyrusza na wroga.
Na skręcie dwu wądołów urwista jest droga,
Dogodna dla zasadzki: Z dwóch stron stoki jarów
 Gąszcz mroczny kryje; środkiem wąski jeno parów
 Zdradliwy nader dostęp w głąb otwiera skrycie.
 Nad nim, w dzikich zapaśoiach, na stromych skał szczycie
Rozciąga się równina, zakryta dla oka,
 Czy na prawo lub lewo chcesz wypaść z wysoka
 W bój, czy zostać i z urwisk wielkie strącać skały.
 Tam znanymi ścieżyny podszedł młodzian śmiały,
 Zajął miejsce i zapadł, głuchym skryty lasem.
Latonia wśród niebiańskiej siedziby tymczasem
 Chyżą Opis, dziewicę, z towarzyszek grona .
 Wywoła i te smutne słowa zasępiona
 Wypowie: „Na bój srogi biegnąc, przypasała
(Na próżno!) luby oręż mój Kamilla śmiała,
 Droga mi ponad inne; bo nie nową Dianie
 Ta miłość, nie powstała w sercu niespodzianie.
Wypędzon dla zawiści, gdy w pychę urasta,
 Metab, z murów starego uciekając miasta,
 Z Prywernu, wśród walk ciężkich z pospólstwem zgniewanem,
Bierze córkę i matki jej, Kasmilli, mianem
 Z małą odmianą słowa na «Kamilla», zwie ją.
 Sam, przy piersi unosząc dziecię, między knieją
 Przedzierał się ukradkiem, lecz srogich strzał mrowi
 Miotając, napierali nań zewsząd Wolskowie.
 W poprzek drogi wezbrany Amazen mu stawał,
 Po brzegi spienion — taki lunął deszczu nawał.
 On przepłynąć chce rzekę, lecz miłość dziecięcia
 I strach o nie tamuje śmielsze przedsięwzięcia.
 Gdy waha się, ten pomysł mu przyszedł do głowy:
 W potężnej dłoni właśnie niósł oszczep bojowy,
Pełen sęków, osmalon; wnet w plecionkę z łyka
 Córeczkę swą maleńką starannie zamyka,
 Giętkim pręciem do włóczni przywiąże w połowie,
 I ważąc grot prawicą ogromną, tak powie:
«Latonko, panno, która w swej pieczy masz bory,
 Tę służkę tobie święcę! Pierwszy raz twój skory
 Pocisk dzierżąc, przed wrogiem ucieka. Spójrz mile
 Na tę, co zdradnych wichrów zawierza się sile».
Rzekł, i włócznię z rozmachem podniósłszy, daleko
 Cisnął. Huczą bałwany, a nad bystrą rzeką
 Mknie Kamilla nieszczęsna w dal na włóczni chyżej.
 Zaś Metab, gdy tłum wrogów nastaje wciąż bliżej,
 Skoczy w nurt i wyrywa w darni uwikłany
 Oszczep z dziewką, oddaną pod opiekę Diany.
Nie przyjęły go grody, ni wiejskie poddasza;
 On sam, dla dzikiej dumy, nigdzie się nie wprasza,
 Pasie trzody i w górach przepędza czas cały.
 Tam córeczkę swą, między omszałych pni zwiały
 Wykarmia mlekiem klaczy, ściągniętej ze stada,
 Cisnąc wymię, gdy dziecię doń usta przykłada.
Ledwo dziewczę dokoła pastuszych opłocisk
 Stąpać jęło, do rączyn jej ostry dał pocisk,
 Przez barki kołczan zwiesił i łuczek maleńki.
 Zamiast złotej korony i długiej sukienki,
 Tygrysia skóra nagość słoniła jej ciała —
 Rączyną drobną groty dziecięce miotała.
 Od obrotnej jej procy skrwawił zieleń muraw
 Niejeden biały łabędź lub strymoński żóraw.
 Liczne matki w tyrreńskich grodach, możne panie,
 Za synową ją chciały. Ona, wierna Dianie,
 Dziewictwo nieskalane i broń, którą władam.
Wyłączną ukochała miłością. Nie radam,
Źe ją wojna z Teukrami porwała szalona:
 Byłaby teraz jedną z drużek moich grona...
 Lecz skoro jej los gorzki żyć dłużej nie daje,
 Znijdź, nimfo, z nieba, nawiedź w lot latyńskie kraje,
 Kędy w boju złowrogim zgon spotkać ją gotów;
 Weź to, wyjmij z kołczanu jeden z mściwych grotów:
 Kto by kolwiek jej świętą pierś zranić miał zdradnie,
 Trojańczyk czy Italczyk, w krwi własnej niech padnie.
 Ja potem w gęstej chmurze nieszczęśliwej ciało
 Uniosę w zbroi, aby w ojczyźnie grób miało".
Rzekła. Tamta z niebiosów jak lekki wiatr wionie
 Ze szumem, w ciemnej chmury spowita osłonie.
Tymczasem ława Trojan pod mur się zbliżała,
 A z nią wodze Etrusków i konnica cała,
 Na pułki rozdzielona. — Na polu odkrytem
 Rżą konie, szarpią wodze i biją kopytem,
 Kręcąc łbami. Żelaza gęstwą nasrożoną
 Błyszczą łany, od zbroic świetnych pola płoną.
 Już i Messap, latyńscy rześcy wojownicy,
 Koras z bratem i hufce Kamilli dziewicy
 Z przeciwnej strony w polu się zjarwią, buńczucznie
 Wstrząsają oszczepami i zjeżają włócznie.
 Zmieszany słychać mężów zgiełk, raźno koń parska.
 Z obu stron, na rzut włóczni podszedłszy, młódź dziarska
Stanie, Z nagła krzyk wzniosą, puszczą wodze w pędzie
 Szalejącym rumakom — świsną groty wszędzie,
 Rzekłbyś, że niebo śnieżna zakryła zawieja...
Tyren włócznią z przeciwka prze na Akonteja:
 Cwałem zwarli się pierwsi, na wszystko gotowi,
I z głośnym chrzęstem runą, — rumak rumakowi
 Pierś piersią miażdży. Z siodła wysadzon od razu,
 Jak piorun albo z kuszy rzucony złom głazu,
 Padł Akontej i życie swe oddał w kraj Cieni.
 Wraz zmieszają się szyki. Latyni strwożeni,
 Miecąc tarcze, ku miastu mkną w zbitej czeredzie;
 Trojanie prą. Azylas naprzód roty wiedzie.
 Już do brani się zbliżali, gdy znowu Latyni
 Z wrzaskiem konie nawrócą wstecz,— wrzawa się czyni:
Tamci pierzchną, bachmatom rozpuszczając wodze:
 Tak topiel morska, wirem kłębiąca się srodze,
 Raz prze ku brzegom, falą skał groźnych urwiska
 Kryjąc, i na najdalszy piasek piany ciska
 To znów, raźnie cofając wstecz nurt rozszalały,
 Ucieka od wybrzeża i porzuca skały.
Dwakroć Tuscy Rutulów aż pod mury gonią,
 Dwakroć tyły podają, odparci ich bronią.
 Za trzecim razem zwarły się w bojowym szale
 Szeregi, mąż na męża prze zapamiętale,
 Jęk słychać konających w krąg, ziemię krew zlała,
 Pada broń, lecą trupy, gniotąc ległych ciała;
 Półżywe drgają konie, bój sroży się dziki.
Bojąc się z bliska natrzeć, Orsyloch grot piki
 Rumakowi Remula wrazi tuż pod uchem.
 Szalejąc z bólu, ranny koń z chrapaniem głuchem,
 Wysoko pierś podnosząc, uderza kopyty —
 Ów, strącon, runął. Katyl, kurzawą okryty,
 Jolla zwali z Herminiem groźnym; temu z głowy
 Na nagie plecy bujny włos opadał płowy,
 Bo hełmem nie krył skroni, nie znając co trwoga —
Tak — ogromny;— w tłok walki gna; włócznia mu sroga
Szerokie przetnie bary: padł, z bólu wpół zgięty.
 Krew ciemna wszędy tryska. Za pełną ponęty
 Goniąc śmiercią, śmierć szerzy stłoczona gromada.
Wśród tłoku Amazonka uwija się rada,
 Kamilla; odsłoniwszy pierś jedną, w bój ślepy
 Gna w pędzie i raz lekkie wyrzuca oszczepy,
 To znów topór prawicą podnosi młodzieńczą;
 Łuk złocisty i Diany pociska jej dźwięczą
 Na barkach; w samej nawet ucieczce straszliwa,
 Zawracając, strzałami goniących przeszywa.
 Dokoła rówieśniczki: Larina, dziewica,
 Tulla oraz ż toporem w dłoni, pięknolica
 Tarpeja, z cór italskich wybrane, dostojnie
 Towarzyszą swej pani w pokoju i wojnie.
 Równie nad Termodonem trackim, w jasny dzionek,
 W strojnych zbrojach harcują hufce Amazonek
 1 z rześka Hippolitą lub Pentezyleją
 Jadącą na rydwanie huczne pieśni pieją,
 W obłączaste puklerze swe bijąc z łoskotem.
Kogo naprzód, dziewico sroga, kogo polem
 Obalasz? Ile mężnych ciał na ziemię ścielesz?
 Euneja, syna Klicja wpierw, co z cichych pielesz
 Świeżo przybył — pierś grot mu straszną porze raną:
 Wylewając krew usty runął, krwią zalaną
 Gryzie ziemię konając i rzuca się srodze.
 Potem Lira z Pagasem: jeden padł, gdy wodze
 Spod ległego rumaka wyrywa, a drugi,
 Gdy pomaga mu dłonią bezbronną. W krwi strugi
Runęli wraz — Amastra, Hippotasa dziecię,
 Zwali, potem. Tereja, Harpalika zmiecie
 Oszczepem, Demofonta i dzielnego Chromka.
 Ilekroć z dłoni dziewki świśnie włócznia gromka,
 Tylekroć Fryg upada.
Jechał Ornat w zbroi
Nieznanej, na japyskim koniu. Temu stroi
 Szerokie bary skóra z byka, zamiast płaszcza,
 Głowę bryje mu wilka ogromnego paszcza,
 Białymi kłami groźnie błyskająca z dali; —
 W dłoni prosty ma oszczep. Przez środek on wali
 Szeregów, a przewyższa wszystkich głową całą.
 Jego, gdy pierzchających był porwan nawałą,
 Przebija i z ległego tak szydzi zawzięta:
„Tyrreńczyku, czyś sądził, że leśne zwierzęta
 Ścigasz? Nadszedł dzień, w którym orężem mi dano
 Poskromić twe przechwałki! Przecież wielkie miano
 Zostawisz, skoroś poniósł śmierć z ręki Kamilli!"
Orsylocha z Butesem, co tęgo się bili,
 Wielkoludów, z nóg zwala: Butesa uderza
 Tam, gdzie przyłbica łączy się z krańcem pancerza,
 I tarcz kończąc się, szyi odsłania bok lewy.
 Orsylocha, ucieczką drażniąc jego gniewy,
 Wywabia kołem jadąc, aż nagle bachmata
 Zwróci na goniącego: toporem go płata,
 Głucha na wszelkie prośby; pęknął hełm krwią zlany
 I kość. Mózg ciepły na twarz wyprysnął mu z rany.
Widzi to z lękiem Auna syn, do znacznych figur
 Liczon, z gór Apeninu rodem, sprytny Ligur,
 Co zawsze umiał zdradą wydobyć się z matni.
 Gdy poznał, że przed walką nie zbiegnie w tłum bratni
 I zmylić nastającej nie zdoła królewny,
 We fortelach przebiegłych powodzenia pewny,
 Tak zacznie: „Cóż dziwnego, że sile rumaka
Ufasz, kobieta! Przestań pierzchać, skoroś taka
 Dzielna, i pieszo ze mną śmiej stoczyć bój krwawy:
 Zobaczysz, że wiatr strzępy poniesie twej sławy!,.."
Rzekł; ona, pełne gniewu zwracając nań oczy,
 Oddaje konia drużce i pieszo w bój skoczy
 Z mieczem gołym i tarczą tylko, niezlękniona.
 Młodzian myśląc, że zdradą zamiaru dokona,
 Bez zwłoki wstecz się cofa i puściwszy wodze,
 Ucieka, ostrogami rumaka tnąc srodze.
„Ligurze, próżnoś nadął się pychą bez granic!
 Rodzime twoje sztuczki nie zdały się na nic —
 Obłudnemu Aunowi nie wróci cię zdrada!"
 To rzekłszy, panna konia prześciga, dopada
 Z przeciwka, chwyta wodze i wraz cięciem srogiem
 Zwaliwszy jeźdźca, tryumf odnosi nad wrogiem
 Równie jastrząb, z wysokiej puściwszy się skały,
 Gołębia pod skłębionych chmur dosięga wały.
 I rwąc szpony krzywymi, do uczty się bierze:
 Z góry społem krew spada i wyrwane pierze.
Rodzic ludzi i bogów, na niebie wysokiem
 Cały przebieg zapasów bystrym śledząc okiem,
 Tyrreńczyka Tarchona na bitewne szały
 Pobudzi wtenczas, gniew w nim wznieciwszy niemały.
 Wśród tłoku pierzchających i w lotnych strzał świście
 Gna on konno i hufce zachęca ogniście,
 Po imieniu wołając i krzepiąc w nich ducha:
„Jakiż strach, niepoprawna i na wszystko głucha
 Gromado, gna cię? Także trwożnymi jesteście?!
 Taki szyk dał się strwożyć i rozbić niewieście?
 Daremnie więc żelazo nosim i oszczepy?
 Do psoty wyście pierwsi, na nocny bój ślepy,
Gdy kręty Bakchusowy flet z oddali załka!
 Gdzie uczty, pełne czasze oznajmia piszczałka,
 Tam pędzicie, gdy wieszczek do ofiar znak daje
 I tłusty udziec nęci, by w ciemne biec gaje!"
To rzekłszy, spina konia, gnając nieubłagan
 W tłok; runie na Wenula jak burzy huragan,
 Potężną dłonią ściągnie z konia przeciwnika,
 I przed piersią go niosąc, do, swoich umyka.
 Wrzask bije pod niebiosy. Obrócili oczy
 Latyni wszyscy. — Tarchon raźno koniem toczy,
 Broń i męża unosząc; łamie żelaziwo
 Włóczni wroga i w zbroi szpary szuka żywo,
 By zadać cios śmiertelny; ów, dłoń bohatera
 Powstrzymując od gardła, moc mocą odpiera.
 Jak płowy orzeł w locie wysoko od ziemi
 Unosi węża, szpony go dzierżąc mocnemi,
 Zraniony gad odpiera zapęd napastniczy,
 Łuskate skręca zwoje, łeb wznosi i syczy
 Prężąc się w górę; orzeł dziób krzywy w potworze
 Zatapia a wraz skrzydły powietrzny szlak porze:
 Tak właśnie Tyburczyka z szyku Tarchon śmiały
 Z dumą niesie. Za wodzem meońskie oddziały
 Pędzą. — Arruns, co krótkie przed sobą ma chwile
 Żywota, dzielny łucznik, okrąża Kamillę,
 Próbując, skądby natrzeć: z tyłu, czy od lica.
 Gdzie jeno w szale walki zwróci się dziewica,
 Tam Arcruns milczkiem pędzi i tropi jej ślady;
 Gdzie ona z wrogów zlękłej wypadnie gromady,
 Tam młodzian rumakowi szybko puszcza wodze.
 To na tej, to na owej zasadzi się drodze,
 Zewsząd krąży i wstrząsa włócznię w dłoni skorej.
Właśnie dawny. Cybeli kapłan, dzielny Chlorej,
 W błyszczącej cudnie z dala już, frygijskiej zbroi,
 Spienionego rumaka gnał, którego stroi
 Złota łuska z podbiciem ze skóry bogatem.
 On sam, purpurą obcą świecąc i szkarłatem,
 Z lickiego łuku miotał w tłum gortyńskie strzały;
 Łuk złoty na ramieniu miał i hełm wspaniały
 Złoty; płaszcz o szafranu barwie sprzączka złota
 Spinała w węzeł — w pędzie wiatr z chrzęstem nim miota;
Kaftan z haftem miał, obcy strój krył mu golenie.
 Dziewica, bądź to pragnąc łup o wielkiej cenie
 Przybić w chramie, bądź na się wdziać strój bohatera
 Trojański, nań wyłącznie wśród bitwy naciera
 Ślepo, i na pociski, które zewsząd lecą,
 Nie baczy, żądzą łupu pałając kobiecą.
Arruns czas upatrzywszy, wzniesie oszczep srogi
 Zdradziecko i tak kornym głosem wzywa bogi:
„Wielki Febie, co władniesz na świętym Sorakcie!
 Wszak my pierwsi ci stosy sosen palim, wszak cię
 Pierwsi sławim, drużyna opieki twej pewna,
 Gołymi stopy depcąc żarzące się drewna!
 Daj, ojcze, niechaj hańbę mój grot nienaganny
 Obmyje! Pięknej zbroi i trofejów panny
 Nie chcę — żadnych mnie łupów żądza nie popędza,
 Dość mam chwały z dzieł innych! Byleby ta jędza
Z rąk mych padła, bez chwały wrócę w kraj mój luby!"
Słyszy Febus — i częścią wysłuchać chce śluby,
 Częścią modły młodziana na lekki wiatr miota:
 Zgodził się, by Kamillę pozbawił żywota
 Znienacka, lecz by wrócić miał w ojczyste góry
 Nie dopuszcza; głos w szumie się rozwiał wichury.
 Zaczem, gdy grot .zaświszcze niecąc lęku mrowie,
 Bystry wzrok na królową swą wszyscy Wolskowie
 Obrócą.
Ona, naprzód prąc swego bachmata,
 Nie słyszy świstu włóczni, co szybko nadlata,
 Aż w pierś ją odsłoniętą uderzył grot długi,
 Utkwił w niej i panieńskiej krwi wytoczył strugi.
 Skoczą drużki przelękłe, podejmą ramiony
 Mdlejącą panią. Arruns pierzcha przerażony,
 W piersi jego z radością lęk miesza się razem:
 Nie śmie dłużej przed panny się jawić żelazem.
 Jak wilk, nim strzały za nim pogonią, bez zwłoki
 Uchodzi w niedostępnych gór wąwóz głęboki,
 Gdy zagryzie pasterza lub wielkiego byka —
 Świadom zuchwalstwa, ogon podwinąwszy, zmyka
 Z bojaźnią, w głuchych borów się kryjąc pomroczu:
 Nie inaczej i Arruns uchodzi sprzed oczu
 I szukając schronienia w tłum zbrojny się wciska.
Ona pocisk wyrywa dłonią, zgonu bliska,
 Lecz grot między żebrami tkwi w ranie głęboko.
 Słania się, tracąc siły; mgłą zajdzie jej oko
 Śmiertelną .— lica, przedtem rumiane, przybledną...
 Konając tedy, Akkę, z rówieśnic swych jedną,
 Przywoła, z którą nieraz zwykła w ufnym słowie
 Najskrytsze serca troski dzielić, i tak powie:
„Dotąd, siostro, coś mogłam — teraz gorzka rana
 Zmogła mnie... ziemia mrokiem przede mną zasłana!
Uchodź! Dla Turna słowa ostatnie me zabierz:
 Niech śpieszy w bój i miasta nie wyda na grabież!
 Już żegnaj mi..."
To rzekłszy, puszcza wodze z dłoni,
 Na ziemię się zsuwając; w dół zwolna się skłoni
 Dreszczem śmierci zmrożona pierś i szyja blada;
 Bezwładnie zwiśnie głowa, broń z ręki wypada,
 A dusza z jękiem skargi pierzcha między Cienie.
Natenczas zgiełk niezmierny o gwiezdne sklepienie
 Uderzy; po Kamilli zgonie wre bój dziki
 Srożej: uderzą społem zwarte Teukrów szyki,
 Tyrreńcy i Ewandra arkadyjskie hufce.
Lecz drużka Trywiii, Opis, z dawna ha placówce
 Górskiej czeka i patrzy na rzeź, co się szerzy.
 Gdy z dala, w dzikim zgiełku walczącej młodzieży
 Zobaczy, że Kamilla śmiertelnie raniona
 Upadła — z jękiem tak się skarży z głębi łona:
„Ach! Zbyt ciężko zostałaś skarana, o dziewko,
 Iż na Teukrów oręża śmiałaś dobyć krewko. '
 Nie pomogłoć, żeś Dianę w lasach czciła! Strzały'.
 Jej poświęcone na nic tobie się nie zdały!
 Bez sławy nie zostawi cię przecież królowa
 W zgonie: pamięć twej śmierci potomność zachowa,
 Nie powie, że zabójstwo bez pomsty zostało;
 Bo ktokolwiek odważył się zranić twe ciało,
 Zasłużoną śmierć dola przyniesie mu zmienna!"
Pod górą wielki kopiec był króla Dercenna,
 Władcy Laurentu — dęby cieniste go kryły.
 Tam szybko piękna nimfa na ów stok pochyły
 Wbiegła. Kiedy dostrzegła bystrymi oczyma
 Arrunsa, jak się cieszy i pychą nadyma:
 „Czemu — rzekła — uchodzisz, straceńcze? Pójdź do mnie!
Za Kamillę nagrodę szacowną ogromnie
 Otrzymasz. Tyś więc godzien od grotu lec Diany?!"
Rzekła i wraz po kołczan sięgnie wyzłacany,
 Tracką strzałę dobędzie, z wysileniem srogiem
 Łuk napina i ciągnie długo, aż róg z rogiem
 Zszedł się, — lewa dłoń grotu sięgła wyprężona,
 Prawa zaś, przy cięciwie, dotknęła się łona.
 Razem grotu świst Arruns usłyszał i razem
 Pocisk utkwił mu w ciele morderczym żelazem.
 Druhy go, kiedy konał wydając jęk łzawy,
 Odbieżeli na polu bitwy wśród kurzawy...
 Opis się na Olimpu zręby wzbija wierzchnie.
Po stracie pani, lekki jej hufiec wnet pierzchnie:
 Uciekają Rutule i Atynas śmiały,
 Pierzchają wodze; przez nich rzucone oddziały
 Zwracając konie, pędzą ku murom. Nikt zgoła
 Teukrów prących i zgubę niosących nie zdoła
 Powstrzymać bronią: w zgiełku tratują i gniotą.
 Nie śwista więcej strzała. Rwą... Za zlękłą rotą
 Gna druga w trop i sypki piach trąca kopyto.
Pod mury się kurzawa ciemna chmurą zbitą
 Toczy. Piersi pięściami tłukąc, matki w mieście
 Na wieżach skargi wznoszą do nieba niewieście.
 Tych, którzy bram dopadli pierwsi, tłoczy wroga
 Nawała — w zgiełku walczyć nie daje im trwoga;
 Nieszczęsnej nie uchodzą śmierci, lecz u proga,
 W ojczystych murach, pośród ścian własnego domu
 Skłuci giną. — Część bramy zamknie i nikomu
 Wejść nie da, nie zważając na tłum, co nadpływa
I błaga o wpuszczenie. — Rzeź wstaje straszliwa
 W tłumie tych, co bram bronią i prą bez pamięci.
 Przed oczyma rodziców płaczących odcięci,
 Jedni w rowy na głowę staczają się w trwodze,
 Drudzy, koniom na ślepo rozpuściwszy wodze,
 Biją w bramy, twardymi umocnione belki.
 I niewiasty na murach podnosząc krzyk wielki,
 Gdy ujrzały Kamillę.— jak miłość im każe
 Ojczyzny, dłońmi walą na zastępy wraże
 Pnie dębów, osmalone koły miecą z góry,
 Gotowe pierwsze polec za ojczyste mury.
Tymczasem już Turnowi, nie szczędząc rumaka,
 Do leśnych jarów straszną wieść przyniosła Akka,
 Że Wolsków szyki zbite, że Kamilla padła
 I w bitwie, szczęsnej dla się, czerń wrogów zajadła
 Wszystko zmiotła, pod mury niosąc zamęt trwogi.
 On w szale — tak Jowisza wyrok żądał srogi —
 Rzuca stoki zajęte w lesistym wądole.
Zaledwie zniknął z oczu, zstępując na pole,
 Gdy ojciec Enej, wszedłszy w opuszczone jatry,
 Przebył wąwóz i mrocznych zalesień gąszcz szary.
 Tak więc obaj pośpiesznie pomkną ku grodowi,
 Z bliska, zwartymi szyki, do boju gotowi.
 Wraz Enej spostrzegł pola, co kurzawą dymią
 Szeroko, i laurenckich wojsk ławę olbrzymią,
 I Turn Eneja w zbroi ujrzał niespodzianie,
 Tętent kopyt usłyszał i koni parskanie.
Zaraz by bój zaczęli wśród otwartych dolin,
 Lecz rumaki zmęczone różany Apollin
 Już wnurzał w toń Hiberu — dzień mroki spędzały.
'Więc obozem przed miastem staja id="filepos491005">c, sypią wały.

KSIĘGA XII

Gdy Turn spostrzegł, że w klęsce Latynów odwaga
 Złamana i lud odeń wzrokiem się domaga
 Spełnienia obietnicy, gniewem niezbłaganie
 Wre i dumę podsyca. Jak na Penów łanie
 Ciężko w pierś przez myśliwców zranion lew straszliwy
 Porywa się do walki, wstrząsa kudły grzywy
 Na karku nasrożonym — niestrwożon obławą
 Ugrzęzły pocisk kruszy i grzmi paszczą krwawą:
 Nie inaczej gniew w krewkim zapala się Turnie.
 Wzburzony, tak do króla odezwie się chmurnie:
„Nie zwleka Turn, nie żąda, by cofnął swe słowa
 Trwożny Enej; niech umów zawartych dochowa!
 Wyjdę w bój! Czyń obiaty, ojcze, układ stanów:
 Albo tą dłonią w Tartar pchnę mroczny, do Manów,
 Wygnańca z Azji (siedząc, niech patrzą Latyni,
 Jak Turn sam za ich hańbę zadosyć uczyni),
 Albo Enej tron weźmie i Lawinię społem.
Na to Latyn odpowie mu z pogodnym czołem:
 „Bohaterski młodzieńcze! O ile ty śmiało
 W bój rzucasz się, o tyle mnie pilniej przystało
 Ostrożnie szukać rady wśród każdej przygody.
 Masz kraje ojca Dauna, masz zdobyte grody
Liczne — złota i chęci na okup mi stanie.
 Są inne panny w Lacjum, na laurenckim łanie,
 Z możnego rodu... Dozwól, że rzucę manowiec
 Wykrętów; chociaż przykre to, prawdy się dowiedz:
 Mnie córki z zalotników dawniejszych nikomu,
 Według wróżb, nie godziło się wydawać z domu.
 Miłość dla cię, krwi związki i łzy smutnej żony
 Sprawiły, żem na zakaz nie dbał; — zwyciężony,
 Cofnąłem obietnice, za oręż porwałem...
Jakich klęsk odtąd los mnie przygniata nawałem,
 Sam widzisz, Turnie — ciebie pierwszego to bodzie!
 Dwakroć w boju pobici, ledwo strzeżeni w grodzie
 Italii; nasza płynie krew Tybru topielą
 Dotąd — ogromne łany pól kośćmi się bielą...
 Przecz waham się? Przecz zmieniani myśl? Jeślim gotowy
Po zgonie Turna Teukrom dotrzymać umowy,
 Czemuż, kiedy żyw, nie dbam, by wojna ustała?
 Co powiedzą Rutule krewni, co mi cała
 Italia powie, kiedy ciebie, coś królewny,
 Córki mej, miał być mężem, na zgon wydam pewny?
Zważ zmienność wojen, niech ci stanie przed oczyma
 Rodzic stary, którego z dala w smutku trzyma
 Ardei gród..."
Te słowa nie zdały się na nic.
Gniew Turna, miast przycichnąć, rozgorzał bez granic.
 Gdy jeno dech pochwycił, rzekł, wzburzon ogromnie:
„Porzuć, ojcze najmilszy, wszelką troskę o mnie,
 Dozwól sławę okupić zgonem. Zresztą... co tam
 Trwożyć się! Ja też oszczep prawicą mą miotam
 Niesłabo, i od moich krew tryska uderzeń!
 Daleka będzie matka-bogini — strach przeżeń! —
 Wśród ucieczki go w mrocznym obłoku nie schowa!"
Nowego boju grozą przelękła królowa
 Ściskała Turna z płaczem i śmiertelną trwogą:
 „Turnie! Jeśli Amaty łzy wzruszyć cię mogą
 I cześć jej... o podporo w starości jedyna,
 Nadziejo ma i chwało królestwa Latyna!
 W tobie domu ostoja, któż inny ją da mi?!...
O jedno błagam: Przestań wojować z Teukrami!
 Co ciebie, Turnie, spotka pod wroga żelazem,
I mnie też spotka. Życia zbędę z tobą razem
 Wprzód, niżbym, branka, zięciem Eneja ujrzała!"
Ze łzami słucha matki Lawinia nieśmiała,
 Na twarzy jej wiośnianej rumieńca czar świeży
 Zapała  i przez lica spłonione przebieży.
 Jak kiedy kto słoniową kość szkarłatem splami
 Indyjskim, lub jak świecą splecione z różami
 Białe lilie: — tak płonie wstydliwa dziewica.
On, miłością przejęty, patrzy w panny lica,
 Rwie się w bitwę i krótko odpowie Amacie:
„Przecz łzami i złą wróżbą pierś mi osłabiacie,
 Gdy w bój twardy wyruszam z czołem rozjaśnionem?
 0 matko! Turn nie może cofać się przed zgonem!
 Niech Idmon Enejowi, nie czekając do dnia,
 Niesie me twarde słowa: Gdy zorza przedwschodnia
 Ognistym blaskiem nieba zrumieni toń mroczną,
 Niech nie rusza wojsk — Teukrzy i Rutule spoczną;
 Naszą krwią się ta wojna rozstrzygnie straszliwa:
 W tym polu niechaj Enej Lawinię zdobywa".
Rzekł, wraca do dom, płonąc ogniem niepowszednim,
 Każe wieść konie — cieszy się, kiedy rżą przed nim.
Pilumnowi je niegdyś dała Orytyja:
 Każdy bielszy od śniegu, w cwale wicher mija.
 Krząta się raźno giermków orszak nieleniwy,
 Ten głaszcze je po karku, ów czesze włos grzywy.
 On sam zbroję, mosiądzem błyszczącą i zlotem,
 Na barki tęgie kładzie; świetny puklerz potem
 Pochwyci oraz szyszak z czerwonymi kity
 I miecz, który  dla Dauna kuł mistrz znamienity
 Ogniowładca i w Styksu falach zahartował.
 Potem w dłoń ujmie włócznię, co pod cieniem pował
 W pośrodku gmachu stała przy wielkiej kolumnie,
 Z Aktora łup, Aurunka, i wstrząsa nią dumnie,
 Krzycząc: „O włócznio, próżno do żadnej rozprawy
 Nie brana! Teraz pora!... Ciebie Aktor żwawy
 W bój nosił — dziś dłoń Turna. Daj uderzyć śmiało,
 Przedrzeć ostrzem kolczugę, co osłania ciało
 Fryskiego gacha! Włosy za pomocą szczypiec
 Trefione, myrrą zlane, brzeszczotem mu przypiec
 W kurzu!" — Tak Turn się miota; z płomiennej mu twarzy
Iskry lecą, blask w oczach namiętnych się żarzy.
 Podobnie na zapasy biegnący byk srogi
 Wydaje ryk straszliwy i nastawia rogi,
 Na pień drzewa prąc gniewnie, wichry wokół siebie
 Razami chłoszcze, miałki piach racicą grzebie.
Świecący zbroją, darem matki, Enej śmiały
 Podsyca również w piersi Marsowe zapały
 Ciesząc się, że bój skończy nareszcie rozejmem.
 Druhów i Jula słowem pociesza uprzejmem,
 Jawiąc losy; przez posły każe Latynowi
 Odpowiedź nieść i prawa pokoju stanowi.
W następnym dniu, zaledwie rozjaśniła Zorza
Szczyty gór, ledwo konie Słońca wstały z morza,
 Zionąc z nozdrzy wzniesionych światło pełne krasy —
 Już, znacząc plac pod miastem na bliskie zapasy,
 Rutule wraz i Teukrzy krzątają się w gwarze.
 W środku dla wspólnych bogów zbudują ołtarze
 Z darni. Inni zaś wodę i żar niosą społem,
 Strojni w białe fartuchy i wieńce nad czołem.
 Spieszy tłum Auzonidów, zbrojnych w długie włócznie.
 Z otwartych bram. Stąd wali huf Trojan buńczucznie
 I tyrreńskie zastępy z bronią, jakby sroga
 Bitwa w mozół Marsowy wzywała na wroga.
 Jawią się pośród szyków w odzieniu bogatem
 Wodzowie, strojni złotem i pysznym szkarłatem:
 Mnestej z krwi Assaraka, cny Azylas goni
 I Messap, syn Neptuna, poskromiciel koni.
 Na dany znak huf każdy swe miejsce zabierze;
 Wbijają w ziemię włócznie i skłonią puklerze.
 Ciekawych rzesze, kobiet bezbronnych gromada
 I starców tłum wieżyce i dachy obsiada;
 Inni stoją przy bramach wysokich stłoczeni.
Juno ze wzgórza — co dziś Albańskim się mieni
(Wtedy nazwy nie miało, chwała i ozdoba
 Obce mu były) — na gród i zastępy oba,
 Laurentów oraz Trojan, rzucała wzrok ostry
 I tak z nagła ozwała się do Turna siostry,
 Boginki, co ma w pieczy pluszczących rzek fale
 I zatok (taki zaszczyt królujący w chwale
 Juppiter za zabrane dziewictwo jej zsyła):
„O Nimfo, rzek ozdobo, najbardziej mi miła!
 Wiesz, że z wszystkich Latynek, które skłonił Jowisz,
 By weszły w jego łoże, ty jedna stanowisz
 Wyjątek: ciebie chętnie wśród nieba ujrzałam...
 Poznaj boleść, Juturno, twą i dłonie załam!
Dopóki los nie bronił i Parki, by stało
 Lacjum, Turna i murów twych broniłam śmiało;
 Teraz widzę, że z dolą wrogą walczy młodzian,
 Że złość Parek i zgon się doń zbliża niespodzian.
[ bój, i rozejm smutkiem me serce przygniata...
 Ty, jeśli zdołasz wspomóc nieszczęsnego brata,
 Śpiesz! Słuszna to rzecz! Może nam błysną nadzieje."
Ledwo rzekła, — łzy z oczu Juturna wyleje
[ w piersi się nadobne uderzy strapiona.
,Nie pora na łzy — rzekła Saturnka Junona; —
 Śpiesz! Gdy można, broń brata, nim śmierć go zabierze,
 Lub bitwę wznieć i wszczęte rozerwij przymierze.
 Ja sama cię wspomogę..." To rzekłszy, zmieszaną
 Rzuci, serce bolesną zraniwszy jej raną.
Tymczasem śpieszą króle: Król Latyn wspaniały
 Czterema końmi sadzi; skroń mu pełną chwały
 Złoty zdobi z dwunastu promieni dyjadem,
 Znak Słońca, przodka. Wraz Turn wali jego śladem
 Białymi końmi, trzęsąc oszczepami dwoma.
 Tam ojciec Enej, w którym początek ma Roma,
 Gwieździstą tarczą błyszczy i złotem kolczugi;
 Obok Askań, potężnej Romy twórca drugi,
Kroczy. W śnieżystej szacie kapłan, jako pragnie
 Obyczaj, niosąc prosię i wełniste jagnię,
 Przed ołtarzem je kładzie pod żarem płomieni.
Oni, ku wschodzącemu słońcu obróceni,
 Posypią mąkę z solą, po czym każdy ścina
 Sierść z głów ofiar i bóstwa czci libacją z wina.
Zbożny Enej, wyjąwszy z pochwy oręż goły:
 „Świadczcie mi — słońce z ziemią, dla której mozoły
 Znosiłem, jakich mało dotąd naliczono! —
 Ty, Ojcze wszechpotężny, i ty, jego Żono,
 Łaskawą bądź mi, błagam! I ty, sławny Marsie,
 Którego świętą mocą wszystkich bitew żar się
 Zapala! Rzek i źródeł wzywani, bóstw w przestworze
 Powietrznym, i tych, które modre kryje morze:
Jeśli los auzońskiemu da tryumf Turnowi,
 My do grodu Ewandra powrócić gotowi;
 Jul ustąpi i zbrojne zastępy z nim razem
 Nie będą odtąd państw tych pustoszyć żelazem!
 Jeśli zaś nam zwycięstwo dać zechce Mars srogi —
 Jak sądzę i jak raczej zwiastują mi bogi —
 Nie chcę, by Teukrom mieli Italozycy służyć,
 Berła nie chcę: na równych prawach, bez nadużyć,
 Oba ludy we wiecznym dłoń złączą rozejmie!
 Ja dam bóstwa i obrzęd, teść Latyn obejmie
 Rząd nad wojskiem i ludem; powstanie osada
 Teukrów, miastu Lawinia miano swoje nada!"
Tak pierwszy Enej; po nim Latyn, wznosząc lice
 Do nieba i ku gwiazdom podnosząc prawicę:
„Ziemi, morzu i gwiazdom klnę się nieśmiertelnym.
 Toż przed dziećmi Latony, Janusem dwuczelnym
 Przysięgam; niech słów moich Dit słucha kryjomy
 I Rodzic, co przymierza umacnia przez gromy!
Dotykam się ołtarzy i świadczę się szczerze
Tym ogniem, że będziemy szanować przymierze,
Cokolwiek na nas spadnie. — Słów mych siła żadna
Nie zmieni, choćby ziemia stoczyła się na dna
Topieli, w piekło runął błękit pięknolicy:
Jak berło to — (a właśnie miał berło w prawicy) —
Wiotkiej się latorośli nie umai prętem,
Skoro raz od pnia w lesie zostało odciętem,
Tracąc liście i drobne gałązki naokół —
Niegdyś drzewko, dziś snycerz je spiżem w 'krąg okuł,
By władcy Lacjum dzierżeć je mogli w swej dłoni."
Takimi słowy rozejm utwierdzali oni
 W starszyzny gronie.Potem nad żarem zarzewia
 Zarzynają zwierzęta i wyrwawszy trzewia
 Żywym, składają misy na ołtarz sczerniały.
Lecz Rutulom od dawna zapasy się zdały
 Nierównymi — lęk dziwny w ich piersi się wciska
 Tym bardziej, gdy nierówne siły ujrzą z bliska.
 Wzmaga trwogę Turn, który w milczeniu głębokiem
 Uczcił ołtarz, podchodząc ze spuszczonym wzrokiem
 Kolana drżą, młodzieńcze pobladło mu czoło.
Juturna, słysząc głośne szemrania wokoło,
 Widząc lęk w twarzach tłumu wzruszonego szczerze,
 W tłok śpieszy i Kamersa postać na się bierze,
 Co wielkim rodem oraz sławnym ojca mianem
 Chlubił się i sam walczył z męstwem niesłychanem.
 Tak wiedząc, co zamierza, w szyb zbity się chowa,
 Pogłoski różne sieje w tłumie i te słowa:
„Nie wstyd wam, o Rutule, by wszystek lud w mieście
Jednego w bój słał? Czyliż nierówni jesteście
W liczbie, w sile? Ot, Teukrzy wszyscy w bój gotowi,
Arkadzi i etruski huf, wrogi Turnowi!
Na połowę wojsk naszych ledwo wroga stanie...
Jego, po zgonie, przyjmą w swe grono niebianie,
Żyw zostanie tą sławą, co go opromieni —
My, straciwszy kraj, służyć będziemy zmuszeni
Dumnym panom, gdy boju unikamy z dala!"
Tymi słowy młodzieży pierś męstwem rozpala...
 Coraz większy i większy wśród wojsk zgiełk się czyni,
 Zmienią myśl Laurentczycy i sami Latyini.
 Ci, którzy już z pokoju cieszyli się szczerze,
 Teraz miecza chcą dobyć, krzyczą, by przymierze
 Unieważnić, nad losem litując się Turna.
Do tego większy jeszcze znak doda Juturna
 Na niebie — zjawę dziwną, jaką do tej chwili
 Nigdy italscy męże zwiedzeni nie byli:
 Płowy orzeł, z przestworza różanego ptaki
 Nadbrzeżne śledząc, krążył wokół czas niejaki
 I pysznego łabędzia, nagle spadłszy z góry,
 Nad falą porwał w locie krzywymi pazury.
 Wzniosą wzrok Italczycy: Wszystko ptactwo nagle
(Dziw wielki!), odwróciwszy lotnych skrzydeł żagle,
 Zaciemniając piórami pogodne błękity,
 Prze wroga gęstą chmurą — aż lękiem pobity
 I utrudzon ciężarem, łup puścił bez zwłoki
 Do rzeki, a sam pierzchnął szybko pod obłoki.
Wrzask radości wybuchnął wśród rutulskich kolumn,
 Dłoń ściągną do oręża. Pierwszy wieszczek Tolumn:
„To to było — rzekł — o co tak często błagałem!
 Poznaję wróżbę bogów! Broń ze sercem śmiałem
 Porwij ludu, gdy na cię zbir obcy uderza
 Jak na ptaki niemocne, i twoje wybrzeża
 Pustoszy; wnet on pierzchnie przez wzdęte mórz fale!
Zewrzyjcie jeno szyki w bojowym zapale,.
 Brońcie króla, którego porwały wam wrogi!"
Rzekł i na nieprzyjaciół cisnął oszczep srogi,
 Wybiegłszy. Ś wiśnie pocisk okuty żelazem
 I tnie powietrze. Buchnął wrzask wielki i razem
 Zmieszały się szeregi, wzburzone niemało.
 Oszczep gna, gdzie dziewięciu mężnych braci stało:
 Dorodni wszyscy, krzepkie mający ramiona;
 Gilipowi z Arkadii zrodziła ich żona
 Tyrrenka. Z tych jednemu — tam, gdzie pas bogaty,
 Zdobny złotem, guz sprzęga podpinając szaty —
 Pięknemu chłopcu w zbroi świetnej, włóczni ostrze
 Przeszywszy pierś, na płowym go piasku rozpostrze.
 Zaś dzielnych braci zaraz  owładnie gniew ślepy:
 Ci miecze chwycą, tamci, porwawszy oszczepy,
 Na przebój runą. Przeciw Laurentczycy skoczą;
 Trojanie w tłoku z wrzawą się porwą ochoczą,
 Agillińcy i w krasnych zbroicach Arkadzi;
 Wszystkich jedna chęć boju na miecze prowadzi.
 Rozerwano ołtarze; — z warczeniem złowieszczem
 Mkną pociski, żelaznym biją wokół deszczem.
 Lecą dzbany i głownie. Ucieka sam Latyn,
 Unosząc bogi, bite ostrzami rohatyn.
 Ci wozy zaprzęgają, a tamci na konie
 Skaczą, dobywszy mieczy w ojczyzny obronie.
Messap, którego żądza owładnęła dzika
 Zerwać sojusz, Aulesta króla, Tyrrenczyka,
 Napiera swym rumakiem. Ów, strwożon okropnie,
 Cofając się uderzy o ołtarza stopnie
 Głową wraz i barkami. — Jak burzy huragan
 Przypadł Messap, w strzemionach stojąc, nieubłagan.
 Oszczepem ciężkim wroga skłuje i tak powie:
„Masz za swoje! Dar lepszy tu wzięli bogowie!'
Mkną Italczycy, złupią ciepłe jeszcze ciało.
 Korynej, osmalony kół zrywając śmiało
 Z ołtarza, Ebusowi — gdy ów w przód się poda
 Z mieczem — przytknie do twarzy; jemu wielka broda
 Zajmie się, swąd wydając; zaś napastnik skory
 Lewicą strwożonego porwie za kędziory,
 Kolanem go do ziemi przyprze i uderza
 W bok srogim mieczem. Dzielny Podalir pasterza
 Alsa, co w pierwszym szyku przez strzały nań goni
 Mieczem z nagła chce trzasnąć. Ów, w potężnej dłoń
 Siekierę wzniósłszy, głowę mu przez środek czoła
 Rozłupie i krwią zbroję opryska dokoła...
 Tamtego sen żelazny i cisza zamroczy —
 Na wieczystą noc jasne zamknęły się oczy.
Lecz zbożny Enej, z gołą głową, wznosząc ręce
 Niezbrojne, druhów karci tak w ciężkiej udręce:
 „Gdzież gnacie? Skąd tak nagła niezgoda powstała
 O, stłumcie gniewy! Rozejm zawarty i cała
 Rzecz skończona: Ja tylko bój toczyć mam prawo,
 Mnie to zdajcie! Lęk złóżcie! Ja utwierdzę krwawo
 Sojusz. Wszak mnie to Turna zwierzył układ święty!'
Kiedy takie przestrogi głosi i zachęty,
 Ze świstem nagle lotna uderzy weń strzała.
 Nie wiedzieć, czyja ręka ją w tłoku wysłała,
 Przypadek li, czy bogi Rutulom tej chluby
 Dostąpić dały; — czyn ten osłonił mrok gruby
 I nikt z rany Eneja nie chlubił się potem.
Turn widząc, że ustąpił Enej ranny grotem
 I wodzów lęk ogarnia, wre znowu ochoczy
 Męstwem; o konie woła i oręż — wyskoczy
 Na pyszny wóz i w dłonie raźno wodze chwyt:
 Wielu mężnych uśmierci, wielu, rwąc z kopyta,
 Pół żywych rzuca; wozem tłum od trwogi ślepy
 Prze, zbiegłym wbija w karki ich własne oszczepy.
Jak nad Hebru falami chłodnymi, krwią splamion,
 Mars tarczą grzmi i ufny w potęgę swych ramion
 W bój rącze gna rumaki — te polem odkrytem
 Sadzą szybsze niż wichry — jęczy pod kopytem
 Daleki kraniec Tracji; społem czarna Trwoga,
 I Gniew i Podstęp gnają, groźne druhy boga:
 Tak Turn w bitwy natłoku pędzi nieubłagan
 Dymiące z potu konie i nie szczędzi nagan
 Dla ległych wrogów. Pryska krew na wszystkie strony
 Spod kopyt, które depcą piach krwią przesycony.
Już Stenela, Tamira i Fola powala:
 Tych z bliska włócznią bodąc, tamtego zaś z dala;
 Glauka też i Ladesa, których w lickiej ziemi
 Imbras rodzic wychował, nauczył ostremi
 Władać groty i konno gnać z wichrem w zawody.
Z innej strony do boju Eumedes mknie młody,
 Przesławny w boju; jego rodzicem był Dolon.
 Miano dziada on nosił; hart ducha, zespolon
 Ze siłą, miał po ojcu, któremu, gdy śmiało
 Na zwiady szedł, Pelidy wozu się zachciało
 W nagrodę; ale inną wziął z Tydydy dłoni
 I odtąd Achillesa nie pragnie już koni.
Tego, gdy Turn na polu zobaczył odkrytem,
 Najpierw lekkim go z dala ugodził dzirytem,
 Wstrzymał konie, z rydwanu skoczył, z twarzą srogą
 Podbiegł do wpół żywego, na kark wstąpi nogą,
 Z prawicy miecz mu wyrwie, i gardło żelazem
 Przeszywa, tymi słowy karcąc go zarazem:
 „Oto, Teukrze, zdobyta ziemia! Leżąc, przemierz
 Hesperię! Ten wian biorą ci, co pragną lemiesz
 Zapuścić w łan mój, szukać tu siedziby skorej!"
 Potem od włóczni jego padł Asbit i Chlorej;
 Sybarysa, Daresa, Tersylocha zmiata
 I Tymesa, gdy runął z dzikiego bachmata.
Jak gdy w kraju Edonów Boreasz gna w szale
 Przez nurt egejski, pędząc ku wybrzeżom fale —
 Pierzchają chmury, jasne niebo się odsłania:
 Tak przed Turnem, gdzie naprze, w tłoku zamieszania
 Uchodzą wstecz zastępy. Jego pęd porywa
 Wozu — od wichru kita się trzepie straszliwa...
Nie wstrzymał Fegej gniewu, widząc zapęd taki,
 Lecz skoczywszy przed rydwan, spienione rumaki
 Za cugle porwał, w bok je ciągnął, co sił w dłoni.
 Gdy wiesza się przy dyszlu i pierś swą odsłoni,
 Szerokie ostrze włóczni pancerz mu strzaskało
 Dwoisty, z lekka tylko zadrasnąwszy ciało.
 On przecież, zasłoniwszy się kręgiem puklerza,
 Gołym mieczem na wroga cios srogi wymierza,
 Gdy wtem z nagła pęd szybkich odtrącił go osi
 I powalił na ziemię. Turn skoczy, miecz wznosi,
 Tnie między hełm i pancerz, a tułów bez głowy,
 Buchający krwią ciepłą, rzuca na piach płowy.
Gdy tak Turn pole żniwem zaściela bogatem
 Wokół, Eneja Mnestej wraz z wiernym Achatem
 I Askań w obóz wiodą, zlanego obficie
 Krwią własną; on na długim wspiera się dzirycie,
 Wre gniewem, pragnie pocisk wydobyć złamany,
 Na pomoc woła druhów, każe śpiesznie z rany
 Szerokim mieczem wyciąć do cna żelaziwo
 Skryte wśród rany, by mógł w bój wrócić co żywo.
Nadszedł Japyks Jazda, przed wszystkimi miły
 Febowi, co z miłości dlań ziół tajne siły
 Wyjawił mu, lekarstwa swe najrozmaitsze,
 Sztukę wróżb, strzał miotania oraz gry na cytrze.
 Ów, ojcu schorzałemu pragnąc ziemski pobyt
 Przedłużyć, kunszt leczenia, cichą pracą zdobyt,
 Przekładał ponad życie prowadzone hucznie.
Ciężko jęcząc, oparty o potężną włócznię,
 Stał Enej niewzruszony wśród młodzi i Jula,
 Co ze smutkiem doń lica spłakane przytula.
 Peońskim obyczajem obleczon w płaszcz, starzec
 Możnymi zioły Feba daremnie ból zarzec
 Usiłuje, daremnie wyśledza grot tęgi
 I wyrwać chce żeleźce ostrymi obcęgi:
 Los nie szczęści, pomocy nie daje Apollin.
 Zaś srogi zgiełk z pagórków pobliskich i dolin
 Raz wraz rośnie. Wróg zbliża się. — Obłok kurzawy..
 Kryje niebo; już widać konnicy tłum żwawy,
 Grad włóczni pada w obóz; leci w przestrzeń siną
 Wrzask młodzieńców walczących i tych, którzy giną
Wtedy, syna wzruszona męką, Wenus tkliwa
 Z kretejskiej Idy sama dykitamnu krzew zrywa,
Co liście ma szerokie, a kwiatów pręciki
 Szkarłatne. Dobrze krzewy te zna kozioł dziki,
 Gdy z nagła grot zdradziecki utkwi w jego ciele.
 Wenus, chmurą twarz kryjąc, przyniosła to ziele. —
 Zaprawia zaraz wodę lekarstwem tak rzadkiem
 W pięknym dzbanie, a potem domiesza ukradkiem
 Ambrozji sok i wonne panaku odwary.
Tym płynem jął obmywać ranę Japyks stary,
 Nie znając jego mocy, kiedy nagle z ciała
 Ból ustąpił i z rany krew płynąć przestała;
 Bez żadnego nacisku grot wypadł, i siły
 Na nowo się pierwotną rześkością skrzepiły.
„Podajcie broń mężowi! Przecz więzi was trwoga?"
 Krzyknął Japyks i pierwszy podnieca na wroga.
 „To nie jest ludzka sprawa, przed cudem twarz skłońcie!
Nie kunszt żaden, Eneju, i nie moja dłoń cię
 Leczy: większy bóg większe dzieła znaczy tobie!"
On, chciwy boju, złotą blachą nogi obie
 Ubezpiecza i włócznię wstrząsa ponad głową.
 Gdy tarcz chwycił i zbroję przyodział na nowo,
 Asikania tkliwie ściska zbrojnymi ramiony,
 Przez przyłbicę całując, i rzecze wzruszony:
„Męstwa i trudu, chłopcze, ucz się od rodzica,
 Szczęścia od innych! W boju tym moja prawica
 Obroni cię i wielką obdarzy nagrodą.
 Ty zasię, kiedy lata ci skrzepią dłoń młodą,
 Pomnij w ślady twych przodków ze sercem biec skorem,
 Za rodzicem Enejem i wujem Hektorem!"
To rzekłszy, wypadł z bramy obozu, wspaniały,
 Wstrząsając wielką włócznią w dłoni. Wraz za wały
 Antej i Mnestej runie, z nimi cała rzesza
 Wojowników. Kłąb ślepej kurzawy się miesza
 W polu; drży ziemia, bita rumaków kopytem.
 Widzi Turn mknące szyki wojsk w polu odkrytem,
 Widzą Auzońce. Zimny lęk zmroził im łona
 Do głębi. Pierwsza pierzchnie Juturna strwożona
 Wrzaskiem, nie śmiejąc wytrwać w bojowym mozole.
 On zwarty hufiec wiedzie przez otwarte pole.
Jak gdy ku brzegom, z niebios oderwana chmura
 Przez pełne morze sunie, wnet trwoga ponura
 0włada serca ziemian —- wiedzą, że zwalony
 Las runie i obsianych pól zniszczeją plony —
 Słychać szum wielki wichrów, na brzeg rwących przed nią:
Tak retejski wódz hufce z mocą niepoślednią
 Na wrogów gna; wnet w boju szeregi związali.
 Tymbrej mieczem groźnego Ozyrysa zwali,
 Archecja Mnestej; Achat tnie wśród zbitych kolumn
 Epulona, Ufensa Gijas. — Padł i Tolumn,
 Wieszczek, co pierwszy pocisk wyrzucił na wroga.
 Zgie Wk bije pod niebiosy, nagła zdjęła trwoga
 Rutulów: pierzchną, pyłu wzniecając zamiecie.
Enej zbiegłych nie raczy ciąć mieczem po grzbiecie,
 Mija prących od czoła. Kędy kurzu chmurna
Zawieja rzednie, pilnym okiem szuka Turna,
Jego tylko na walkę przyzywając srogą.
Więc Juturna, o brata nagłą zdjęta trwogą,
Metyska, co powoził, zmienacka obala
Z rydwanu i w kurzawie porzuci go z dala;
Sama wskoczy i dłońmi wodze wstrząsa śmiało.
Przybierając Metyska głos, zbroję i ciało.
Jak jaskółka, w obszerny dom wpadłszy bogacza,
 Czarnymi skrzydły kręgi obrotne zatacza,
 Zbierając żer dla piskląt, i raz w głąb się zagna
 Krużganków gmachu pustych, raz nad grząskie bagna
 Zaleca: — tak Jutarna po polu krwią ziarnem
 Przez tłum wrogów rumaki gna; rączym rydwanem
 Tu i tam brata w pędzie zwycięsko podwiezie
 I nie dając mu walczyć, krwawe mija rzezie.
Również Enej z przeciwka kręte toczy koła,
 Śledzi męża wśród szyków rozpierzchłych i woła
 Gromkim głosem. Ilekroć obróci nań oczy
 I gnając konie w bystrym zapędzie poskoczy,
 Tylekroć wstecz Juturna rącze zwraca konie...
 Cóż ma począć, strapiony? Daremnie mu w łonie
 Wre burza trosk, daremnie goreje gniew ślepy.
Wtem Messap, co w lewicy dwa dzierżył oszczepy
 Lekkie, każdy z żeleźcem misternie wykutem,
 Jeden z nich na Eneja sprawnym miota rzutem.
 Enej stanie, puklerzem pierś kryje bez trwogi
 I klęka na kolano; przecież oszczep srogi
 Z wierzchołka hełmu kitę mu strąci znienacka.
 Wtedy złość nim owładła; widząc, że zasadzka
 W krąg czyha, a w pościgu Turna nie dopadnie,
 Klnie się niebem, że układ rozerwano zdradnie,
Na zbite hufce runie i pocznie się srogo
W krwi wrogów pławić, zgoła nie szczędząc nikogo
I pełne gniewom swoim rozpuszczając wodze.
Kto z bogów mi opowie rzeź zawziętą srodze
 I różne zgony wodzów, których w polu chwały
 Dzielny Turn i bohater z Troi zwalił śmiały...
 Takież gniewy, Jowiszu, żywią w sercu swojem
 Ludy, co miały wiecznym związać się pokojem?!
Dzielny Enej raźnego Rutula Sukrona —
Pierwsze to było starcie — bez trudu pokona:
 Z boku, gdzie najłatwiejsza jest droga dla śmierci,
 Przez żebra srogim mieczem piersi mu przewierci.
 Tura Amyka, strąciwszy z konia, włóczni grotem
 Przebija; brata jego Dyjora wraz potem
 Tnie mieczem w pieszym boju; dwie ścięta ich głowy,
 Ciekące krwią, na wozie w wir niesie bojowy.
 Ów Talosa, Tanajsa z Cetegiem, trzech razem
 I smutnego Onita uśmiercił żelazem,
 Tebańczyka, Perydki dziecię. Ten śmiałemi
 Dłońmi zwalił dwóch braci z Apollina ziemi
 I Meneta, co próżno nienawidził wojny;
 W Arkadii on, nad rybną Lerną żył spokojny,
 Nie chcąc sił swoich możnym zaprzedać w usłudze,
 Przy ojcu, co najęte orał łany cudze.
Jak kiedy ze stron różnych niecone pożary
 W gęstwie zeschłych wawrzynów szaleją bez miary,
 Albo jak szybkim pędem walące strumienie,
 Głośno hucząc do morza rwą, szerząc zniszczenie
 Każdy na swojej drodze: nie inaczej śmiały
Enej i Tum w bój gnają; gniewnymi zapały
Wrą serca, nie znające lęku wobec wroga;
Całą mocą w krąg bitwa rozpęta się sroga.
Enej potomka władców latyńskich, Murrana,
Z rodu, w którym jaśniały sławnych królów miana,
 Strącił z wozu na ziemię złomem wielkiej sikały:
Pod rydwan wartkie koła zaraz go porwały;
Niepomne pana swego, co wił się po ziemi,
Stratowały go konie kopyty raźnemi.
Ów Hyllowi, co naprzód parł pośród przechwałek,
 Zabiegł i skronie przeszył włócznią. Runął śmiałek,
Przez hełm mu złoty w mózgu utkwił oszczep srogi.
I twa prawica w boju, Kreteju bez trwogi,
 Nie zdzierżyła Tumowi. Bogi też Kupenka
Nie ustrzegły: Eneja dosięgła go ręka;
Runął — nie pomógł puklerz ze spiżu kowany.
I ciebie też laurenckie zobaczyły łany
Eolu, jak zasłałeś ziemię wielkim ciałem,
Choć nie zmógł cię Argiwów tłum sercem zuchwałem
Ni Achil, co Pryjama królestwo w gruz wali!
 Tu był kres życia twego: —. pod Idą, w oddali,
 W Lirnezie dom pozostał, w Laurencie mogiła...
Tak wszystkich wojsk nawała w bój szyki zwróciła:
 Laityni, Teukrzy, Mnestej, Serest pełen chwały,
 Messap, koni pogromca, i Azylas śmiały,
 Tuskowie i Ewandra Arkadzi prą z mocą.
 Mąż na męża uderza, społem się szamocą
 Bez przerwy, bez spoczynku, w tłoku zamieszania.
Wtedy matka nadobna Eneja nakłania,
By ku murom gromadę wojsk zwrócił zwycięską
 Czym prędzej i Latynów nagłą złamał klęską.
 On wśród szyków, za Tumem śledząc, końmi toczy
 Tu i ówdzie — ku miastu wreszcie zwrócił oczy,
 Które stało bezkarnie, piętrząc się nad taras
 Wałów — i śmielszy bitwy plan zaczął snuć zaraz.
Mnesteja ze Sergestem i Serestem społem
 Woła, na wzgórek wstąpi z rozjaśnionym czołem;
 Nie składając puklerzy i włóczni, Teukrowie
 W krąg zbiegną się. On, stojąc na kopcu, tak powie:
„Nie zwlekajmy: Jowisza wspomaga nas ręka!
 Niech nikt się przedsięwzięcia śmiałego nie lęka:
 Gród ten, wojny przyczynę, gdzie włada król Latyn,
 Jeśli jarzma nie przyjmą, do ostatnich chatyn
 Zburzę i z ziemią zgliszcza dymiące się zrównam.
 Mamże czekać, aż w boje Turn wróci i znów nam
 Stawi czoło? Zwyciężon znów ruszy w bój zbrojnie?
 Ten gród jest głównym węzłem, jest osią w tej wojnie.
 Nieście żagwie, pożogą wymuście przymierze!"
Rzekł. Wraz każdy ochoczo do dzieła się bierze.
 Klin tworząc, zwartym szykiem pod mury młódź chwacka
Z drabinami gna — ogień rozbłyśnie znienacka.
 Pod bramy drudzy pędzą i sieką obrońce,
 Inni włóczniami jasne zaciemniają słońce.
Enej wśród pierwszych, gdy się pod murem bój wszczyna,
Dłoń wznosząc wielkim głosem oskarża Latyna,
 Przysięga, że zniewolon znów ima się stali
 Gdy dwakroć Italczycy przymierze zerwali.
 Pośród trwożnych mieszkańców niezgody zgiełk wzrasta:
 Jedni chcą, aby bramy otworzono miasta
 Teukrom, samego króla przywodzą ku wałom —
 Drudzy, zbrojni, obsadzą każdy murów załom.
Tak kiedy pasterz pszczoły w skalistej czeluści
 Znajdzie i z dołu na nie gryzący dym puści:
 One z gniewem pośpiesznie woskowe obozy
 Obchodzą z głośnym brzękiem wśród lęku i grozy,
 Szerzy się woń dusząca — głuchy od jam wnętrza
 Szmer słychać i słup dymu pod niebo się spiętrza.
Inny też cios Latynom Fortuna zawodna
 Zadała, cios, co miasto całe wstrząsnął do dna:
 Gdy królowa ujrzała, że ku murom wrogi
 Prą i na dachy miecą zarzewie pożogi,
 Rutulów zaś i Turna nie widać — znękana
 Sądzi, że śmierć wśród bitwy spotkała młodziana.
 Ciężka boleść myśl zdrową zamąci jej w głowie;
 Siebie klęski tej źródłem i przyczyną zowie,
 Z głośnym jękiem rozpaczy łzami zlewa lica,
 Szkarłatny płaszcz rozdziera dłońmi, nieszczęśnica,
 I straszną śmierć znajduje na pętli u belki.
Na wieść o tym Latynki podniosą krzyk wielki.
 Pierwsza Lawinia dłońmi złocisty włos targa
 I różowe policzki szpeci: druhen skarga
 Zawtóruje jej: w domu brzmią jęki niewieście.
 Stąd żałobna wieść w całym rozszerza się mieście,
 Przygnębiając umysły. — W rozdartej odzieży,
 Złamany dolą żony i miasta, przybieży
 Latyn i swą siwiznę brudnym pyłem szpeci;
 Wini się, że wpierw groźnej nie stłumił zamieci,
 Eneja jako zięcia przybierając do dom.
Zaś Turn, w polu, ku bitwy najdalszym obwodom
 Pędząc, nielicznych zbiegów znużony już goni,
 Coraz to mniej się ciesząc rączością swych koni.
Wtem z dala go dochodzi zgiełk i wrzawa głucha:
 Zmieszany krzyk przestrachu do bacznego ucha
 Doleci mu, zamętu szum i szmer ponury...
„Biada mi! Jakież łkanie wstrząsa grodu mury?
 Skąd zgiełk ten, co wśród miasta całego wre srodze?"
 Tak rzekł i trwożnym koniom ściągnąć każe wodze.
Doń siostra, twarz i postać mająca Metyska,
 Trzymając zaprzęg koni, co rwie się i ciska,
 Takimi rzecze słowy: „Tutaj, Turnie śmiały,
 Pędźmy Trojan, gdzie droga otwiera się chwały —
 Murów miasta tymczasem inni bronić mogą.
 Gdy Enej Italczyków gnębi bitwą srogą.
 I my też jego Teukrom nieśmy pogrom krwawy:
 Nie mniejszych się trofeów doczekasz i sławy!"
 Na to Turn:
„0 siostro, jam od dawna poznał sztuki twoje,
 Gdyś zerwała przymierze i wszczęła te boje —
 I teraz próżno zwodzisz! Lecz jakiż bóg, dosyć
 Nielitosny, tak wielki trud kazał ci znosić?
 Czy chcesz ujrzeć, jak w polu nieszczęsny brat runie?
 Bo cóż zrobię? Jak zwodnej zaufam Fortunie?
 Widziałem ja, z boleścią straszniejszą od stu ran,
 Jak wołając mnie, z druhów mych najmilszy, Murran
 Upadał, wielki, wielką zwyciężony raną;
 Padł i Ufens nieszczęsny, by na niesłychaną
 Nie patrzeć hańbę. Teukrzy broń wzięli i ciało...
 Pozwolęż, by gród ginął (co jedno zostało),
 Czynem mowę Drancesa stwierdzając sobaczą?
 Turna pierzchającego te ziemie zobaczą?
 Czyż tak straszno jest umrzeć?. — Wy bodaj, o Many,
 Sprzyjajcie, kiedy Olimp na mnie zagniewany!
Wolny od skazy, winy tej zgoła nieświadom,
 Zestąpię do was, równy mym wielkim pradziadom!"
Ledwo to rzekł, gdy przez tłok wrogów Saces śmiały
 Na spienionym rumaku, w twarz ranion od strzały,
 Rwie cwałem tuż, wołając Turna jego mianem:
„Turnie! w tobie nadzieja! Nad miastem znękanem
 Miej litość! Enej mieczem jak piorun rozbłyska
 Grożąc, że w gruzy zwali Italów zamczyska.
 Już na dachy w krąg leci płonące zarzewie,
 Latyni wzrok ku tobie wznoszą! — Latyn nie wie,
 Kogo zięciem swym nazwie i komu dochowa
 Przymierza. Stale tobie przychylna królowa
 Odjęła sobie życie, nie widząc cię przy nas.
 Przed bramą Messap tylko i dzielny Atynas
 Podtrzymują szyk. Wokół nich, do rzezi gotów,
 Tłum wrogów prze, las nagich zjeża się brzeszczotów
 Żelazny — a ty wozem gnasz przez puste trawy!
Zdumiał się Tran na obraz niedoli tak łzawy
 I stanął odrętwiały. W sercu mu zbolałem
 Wre wstyd, żałość ze ślepym pomieszania szałem,
 Wielka miłość i męstwo, świadome swej siły.
 Ledwie mu one mroki z duszy ustąpiły,
 Ku murom zwrócił oczy, co żarem mu płoną,
 Na wielkie miasto patrząc z twarzą zachmurzoną.
 Oto morze płomieni, żrąc piętro po piętrze,
 Biło w niebo, objąwszy z trzaskiem wieży wnętrze,
 Którą sam z belek dźwignął, sam wzmocnił u pował
 Garnkami i wysokie mosty pobudował.
„Los zwycięża mnie, siostro! Nie odwódź z walk pola!
Pójdę, gdzie bóg i twarda przyzywa mnie dola,
 Stawię się Enejowi i przed gorzkim zgonem
Nie zadrżę: Nie zobaczysz mnie z czołem zhańbionem,
 Siostro! Lecz wprzód tym szałem poszaleć mam prawo!"
Rzekł i zaraz na ziemię z wozu skoczył żwawo;
 Przez wrogów tłum, przez strzały biegnie, smutną siostrę
Opuszcza, w pędzie groty roztrącając ostre.
 Jak złom ciężki z gór szczytu oderwanej bryły,
 Którą burza strąciła, lub deszcze podmyły,
 Lub też z laty nadwątlił mokrej pleśni osad,
 Z łoskotem leci w przepaść, zerwany od posad,
 Przez pola sunie, drzewa, bydło i pasterzy
 Rwąc ze sobą: — tak, łamiąc szeregi, Turn bieży
 Do murów grodu, kędy krwi strugi po ziemi
 Płyną i włócznie lecą ze świsty groźnemi.
 Podnosi głos potężny i ręką znak czyni:
„Przerwijcie bój, Rutule, i wy też, Latyni!
 Cokolwiek los gotuje, sam zniosę i razem
 Za złamane sojusze zetrę się żelazem!"
Rozstąpiono się zaraz i miejsce mu dano.
 Zaś ojciec Enej, Turna usłyszawszy miano,
 Zaniecha murów, rzuca wysokie warownie,
 Przerywa wszelkie znoje wesół niewymownie
 I dźwięcząc zbroją śpieszy, by stawić mu czoło:
 Tak Atos albo Eryks, tak — szumiąc wesoło
 Bujnymi dąbrowami wśród łoskotu pienin —
 Śnieżny szczyt w niebo ojciec podnosi Apenin.
Zwrócą oczy Rutule, Trojanie i cały
 Huf Italów, wraz z tymi, co dzierżyli wały
I taranem burzyli mur wnętrzny zamczyska;
 Złożą broń z barków. Latyn sam podziwia z bliska
 Mężów, którzy zrodzeni w różnych krajach, razem
 Zeszli się, aby ostrym bój stoczyć żelazem.
Oni, skoro przed sobą plac ujrzą odkryty,
 W szybkim pędzie, z daleka rzuciwszy dziryty,
 Zerwą się; spiż puklerzy głuchym dudni chrzęstem,
 Jęczy ziemia i miecze odezwą się częstem
 Szczękaniem. Traf i męstwo ze sobą się splecie.
Jak na Syli ogromnej lub Taburnu grzbiecie,
 Kiedy dwa byki, czoła zniżywszy, na srogą
 Ruszą walkę — pasterze cofają się z trwogą,
 Zmilknie bydło przelękłe, jałowic gromada
 Patrzy, kto władnąć będzie, za kim pójdą stada;
 One wzajem raz po raz ranią się rogami
 Nastawiając łby z mocą; obfita krew plami
 Karki ich i łopatki: gaj echem grzmi gromkiem: —
 Nie inaczej trojański wódz z Dauna potomkiem
 Zewrą się puklerzami; szczęk bije pod chmury.
Sam Jowisz, równe szale dwie wznosząc do góry,
 Losy obu walczących mężów na nie kładzie,
 Patrząc, kogo z nich dola przeznaczy zagładzie.
Skoczy Tum, naprzód silnie podawszy się ciałem,
 Wzniesie miecz ponad głową — i wraz cięciem śmiałem,
Natrze... Krzykną Tnojanie i Latyni; z bliska
 W napięciu patrzą szyki. Lecz zdradny; miecz pryska.
 Tum, rozsierdzon, zostałby zgoła bez obrony,
 Gdyby zaraz nie pierzchnął. — Pierzchnie przerażony,
Gdy w dłoni strzaskanego miecza ujrzy kawał.
Mówią, że gdy na pierwszą walkę się udawał,
 Pozostawił rodzica oręż z nieuwagi
 I woźnicy Metyska w dłoń chwycił miecz nagi;
 Póki Teukrów czerń w polu pierzchała zmieszana,
 Ów starczył; lecz gdy trafił na zbroję Wulkana
 Śmiertelny miecz, jak lodu złom strzaskan w pył miałki,
 Prysnął. Na płowym piasku lśnią jego kawałki.
Zaczem Turn bez pamięci ucieka, jak zdoła,
 To tu, to tam niepewne zataczając  koła,
 Bo tłumy Teukrów widzi, gdy naprzód się zagna,
 Z tyłu mury wysokie i obszerne bagna...
 Zaś Enej, choć dolega mu rana od strzały,
 Kolana drżą i w biegu ból znosi niemały,
 Pędzi za nim i stopą mu stopy naciska.
Tak gończy, kiedy natknie na jelenia z bliska,
 Zdybawszy go nad rzeką lub w sieci, co gaje
 Osacza, z ujadaniem nań głośnym nastaje; —
 Zwierz, przelękły zasadzką, ucieka przez trawy
 Nad brzegiem, tu i ówdzie —lecz umbryjczyk żwawy
 Gna ziejąc; już, już, zda się, chwyta zdobycz w kielce,
 Kłapnie szczęką i — zwiedzion — przystaje, zły wielce;
 Zgiełk głośny bije wokół, od jeziora brzega
 Grzmią echa, pod niebiosa wrzawa się rozlega.
Turn, uchodząc, Rutulom nie szczędzi przygany;
 Po imieniu wołając, błaga o miecz znany.
 Enej krzyczy, że w miejscu padnie śmiercią srogą,
 Kto by podejść śmiał bliżej — miesza zdjętych trwogą,
 Zagładą miastu grozi i nastaje społem.
Pięć razy pędem biegną i skręcają kołem
 Nazad, bo nie o małe im chodzi nagrody:
 Na szali tutaj Turna krew i żywot młody.
Przypadkiem drzewo Fauna oliwne tam stało
 O gorzkich liściach, drogie żeglarzom niemało;
 Nieraz na nim, ślub pełniąc, ocaleni z fali
 Laurenckiemu bogowi swe szaty wieszali;
 Ale Teukrzy krzew święty ścięli, bonie żartem
 Walcząc, chcieli się w polu potykać otwartem.
 Tutaj oszczep Eneja, poprzednio ciśnięty,
 Tkwił pomiędzy korzenia podatnymi skręty.
 Przyskoczył Dardanida, chce wyrwać grot z drzewa,
 Aby dosiąc nim wroga, gdy się nie spodziewa
 Dopaść z bliska. — Tum wtenczas, nieprzytomny z trwogi:
„Ty, Faunie, i ty, Ziemio! — krzyknie — oszczep srogi
Dzierżyjcie! Wszak jam zawsze czcił wasze ołtarze,
 Które hańbi dziś plemię, Eneadów wraże!"
Rzekł i nie próżno boga błagał wśród zatrwożeń,
 Bo Enej, szarpiąc włócznię wbitą w giętki korzeń,
 Darmo trudzi się: między splątanymi węzły
 Korzenia nie drgnął nawet grot, silnie ugrzęzły.
Tymczasem, kształt woźnicy przybrawszy Metyska,
 Córka Dauna miecz znowu do rąk bratu wciska.
 Wenus, na śmiałej nimfy czyn spojrzawszy gniewnie,
 Skoczy i wyrwie oszczep, w twardym tkwiący drewnie.
Zaczem skrzepieni, bronią wstrząsając buńczucznie,
 Ten w miecz ufny, a tamten w potężną swą włócznię,
 Ciężko dysząc na Marsa znój biegną szalony.
Tymczasem król Olimpu rzecze do Junony,
 Co z chmury zrumienionej patrzała na boje:
 „Jakiż kres, o małżonko, wezmą plany twoje?
 Wiesz dobrze — fatum samo zrządziło tak, nie ja,
 Źe w grono niebian trzeba nam przyjąć Eneja.
 Co knujesz? Czego czekasz w chmur zimnych osłonie?
 Słusznaż, by niebian ludzkie miały ranić dłonie?
 Słusznaż — bo cóż bez ciebie mogłaby Juturna —
 Miecz oddawać i krzepić pobity lud Turna?
 Przestań już i do moich się nakłoń nalegań:
 Niech ból cię nie przeraża skrycie, losów nie gań,
 Niech z ust miłych nie płyną skargi w każdej porze!
 Do kresu doszły rzeczy. Przez lądy i morze
 Mogłaś gnać Trojan, zbrojnych żar niecić rozterek,
 Niszczyć dom, śluby zrywać przez smutnych klęsk szereg:
 Dalszych prób zakazuję".
Tak Jowisz ją wini.
Na to z czołem skłonionym Saturnka bogini:
 „Znając, wielki Jowiszu, jaką jest twa wola,
 Odstąpiwszy od Turna, smutna zeszłam z pola;
 Nie widziałbyś mnie pośród powietrznej siedziby,
 Znoszącej twe wymówki: tam, w pożodze, niby
 Wicher, parłabym szyki w bój. Lecz wola twa tu
Trzyma mnie. Chciałam, żeby nieszczęsnemu bratu
Dopomogła Juturna, ratując mu życie,
Lecz strzał jej z łuku miotać nie kazałam skrycie.
Na zdrój Styksu przysięgam, w ślepej pomście srogi,
Na co jedno niezłomnie przysiąc mogą bogi!
Zbrzydziwszy sobie boje, schodzę bez wahania...
Ale, czego przeznaczeń prawo nie zabrania,
Za Lacjum proszę, twymi wsławione potomki:
Gdy szczęśliwym małżeństwem zakończą bój gromki,
Kiedy przymierze naród z nich jeden uczyni,
Nie daj, by stare miano stracili Latyni,
Nie przemieniaj ich w Trojan, do Teukrów nie wliczaj,
Dozwól mowę zachować i stroju obyczaj!
Niech wieczne będzie Lacjum i Alby królowie,
Niech Koma z krwi italskiej moc czerpie i zdrowie.
Niech, raz zginąwszy, ginie razem z mianem Troja!"
Z uśmiechem jej król świata rzekł: „Małżonko moja!
 Siostry Jowisza, córką Saturna zaiste
 Jesteś, gdy w piersi żywisz gniewy tak ogniste!
 Lecz nuże, niech ustąpi zaciekłość tak mocna.
 Dajęć wszystko — wyznaję, żem zwyciężon do cna:
 Mowę, zwyczaj i miano ojczystej swej ziemi
 Zachowają Auzońce. Pomieszani z niemi
 Osiędą w kraju Teukrzy. Ja ofiar sposobu
 Nauczę, lud Latynów stworzę z ludów obu,
 Ród, który z krwi auzońskiej zmieszanej się wzbudzi,
 Nad niebian się podniesie cnotą i nad ludzi —
Równej chwały ci żadne nie dadzą plemiona".
Zgadza się, myśl z radością zmieniając, Junona;
 Zstąpi natychmiast z nieba i rzuci obłoki.
 Rodzic zasię rzecz inną rozważa bez zwłoki:
Jak Juturnę od brata odwołać ze ziemi.
Są dwie jędze okropne, zwane «Straszliwemi»,
 Siostry Megery; Noc je ciemna wśród wydrążeń
 Zrodziła skalnych; szpetne, z długimi na sążeń
 Splotami wężów, skrzydły szybkimi i srogiem
 Obliczem. Przed Jowisza zjawiają się progiem,
 Gotowe lęk i trwogę do ludzkich nieść komór,
 Gdy król bogów choroby lub straszliwy pomór
 Chce zesłać,, albo bliską wojną grody trwoży. —
 Z tych jednę Jowisz wybrał i z górnych przestworzy
 Na złą wróżbę Juturnie nieszczęśliwej śle ją.
Ona leci ku ziemi wichrową zawieją,
 Jak zgubna strzała, których nędznych dziedzic wioszczyn,
Part lub Cydon w trucizny gorzki wnurzył rozczyn
 I z łuku w mroczny przestwór śle niepostrzeżenie;
 Grot, świszcząc, niewidzialny raźnie pruje cienie:
 Talk ku ziemi śpieszyła córa Nocy chmurna.
 Gdy ujrzała Italów i zastępy Turna,
 Znienacka bierze na się postać małej sowy,
 Co zgliszcza zamieszkując lub puste parowy,
 Jęczeniem się naprzykrza w nocy tajemniczem.
 Taką postać przybrawszy, przed Turna obliczeni
 Lata, skrzydłami puklerz potrącając śmiało.
Jemu dziwny lęk z nagła obezwładni ciało,
 Włos zdębi się od grozy, głos w gardle mu skona.
Gdy szelest Jędzy pozna Juturna strwożona,
 Włos szarpie rozpuszczony, przeczuwszy nieszczęście
 Drapie twarz i  na piersi wdzięcznej krwawi pięście.
 „Jak, Turnie, mam cię wspomóc teraz? Biednej siostrze
Cóż pozostaje? Jaką opiekę rozpostrze
 Nad twym życiem? Czyż mogę zwyciężyć znak taki?
 Już, już opuszczam szyki! Nie trwóżcie mnie, ptaki
 Obmierzłe! Rozpoznaję zgubne skrzydeł szumy!
 Nie mylą mnie, Jowiszu wielki, pełne dumy
 Rozkazy twe! Więc tak mi za dziewictwo płacisz?
 Przecz wieczne dałeś życie? Przecz podziemia zacisz
 Znać nie mogę? Tam ciężkie znikłoby cierpienie,
 Wstąpiłabym z nieszczęsnym bratem między Cienie...
 Ja nieśmiertelna!... Jakże szczęścia zaznam, biedna,
 Bez ciebie, bracie? Jakież dość mroczne bezedna
 Ukryją mnie, boginię, przed bólem bez miary?!"
To rzekłszy, głowę śpiesznie spowiła w płaszcz szary
 Głośno jęcząc i w rzeczne wsiąkła uroczysta.
Enej zaisię nastaje, oszczepem rozbłyska
 Ogromnym i tak woła, spoglądając chmurnie:
„Czemu zwlekasz? Dlaczego ociągasz się, Turnie?
 Nie biegiem, ale srogim czas walczyć żelazem!
 Zwróć twarz! Co sił masz jeno i sztuki, zbierz razem
 Ku walce — spróbuj w niebo skrzydłami szybkiemi
 Ulecieć albo skryć się w głębokościach ziemi!"
Ów głową wstrząsł: „Nie trwożą mnie groźne twe słowa,
Ale bóstwa i wroga md moc Jowiszowa". —
 To rzekłszy rzucił okiem na wielkie głazisko
Mchem obrosłe, co w polu leżało tuż blisko,
Jako znak na granicy ugorów, wśród chwastu;
Ledwo by je dźwignęło dobranych dwunastu
Ludzi, jakich dziś ziemia wydaje. Tum przecie,
Drżącą dłonią porwawszy głaz, na wroga miecie
W pędzie — lecz zgoła dawnej nie rozpoznał siły
W biegu i w chodzie: dłonie z mozołem wznosiły
Ogromny odłam skalny, chwiały się kolana,
A 'brew mu w żyłach niemoc mroziła nieznana.
Rzucony drżącą ręką męża kamień srogi,
Nie trafiwszy do celu, padł w połowie drogi...
Jak nocą, wśród ciężkiego snu, na próżno chciwie
 Zdajem się rwać do biegu w bezsilnym porywie —
 Mimo żmudnych wysiłków, nogi krzepkiej za dnia
 Nie ruszym, jł zyk skołczał, niemoc obezwładnia
 Całe ciało, glos nawet w zapędzie się łamie:
 Tak Turna, kędykolwiek mężne zwróci ramię,
 Bogini sroga nęka. — W piersi jego gra sto
 Różnych uczuć. Na ziomków patrzy i na miasto,
 Waha się... z lękiem śledzi grożący mu pocisk;
 Nie wie czy natrzeć, czy do szańcowych opłocisk
 Uciekać — nie spostrzega rydwanu ni siostry...
Gdy tak waha się, Enej podniósł oszczep ostry,
 Zmierzył przestrzeń oczyma i — podam wstecz — ciska
 Z daleka: Nie tak z kuszy miecon złom urwiska
 Warczy w powietrzu, nie tak z chmur czarnych niezbłagan
Grom z hukiem wali... Leci, jak burzy huragan,
 Niosąca zgubę włócznia, w brzeg tarczy uderza,
 Rwie kolczugę, przebiwszy siedem blach puklerza
 I ostrzem udo w środku przeszywa. Bezwładnie
 Na kolana olbrzymi Turn z chrzęstem upadnie.
 Z jękiem skoczą Rutule, grzmi zgiełkiem stok cały
Wzgórza i głuche bory echem odegrzmiały.
 On, oczy i dłoń wznosząc, z licem przygnębionem:
 „Zasłużyłem zaiste — rzekł — nie drżę przed zgonem.
Użyj praw twych! Lecz jeśli smutne ojca lica
 Mogą cię wzruszyć, błagam: i tyś miał rodzica!
 Nad Daunem starym litość miej, o Teuktrów chwało!
 I mnie lub, jeśli wolisz, martwe oddaj ciało
 Mym ziomkom! Zwyciężyłeś — i wojsko widziało
 Auzońskie, żem dłoń wznosił... Lawinia twą żoną.
 Dalej nie sięgaj zemstą!"
Z twarzą rozognioną
Stanął Enej, dłoń wstrzymał, wzrok tocząc surowy
 Już, już wahać się począł pod wpływem tej mowy —
 Wtem z wielkich barków błyśnie nieszczęsny pas przed nim
I znane guzy blaskiem zalśnią niepoślednim:
 Strój młodego Pallasa; Turn, pychą omamion,
 Nosił go, jako jedno ze zwycięskich znamion.
Gdy tak ciężkiej boleści pamiątkę na oczy
 Ujrzał Enej, wrąc cały gniewem, doń przyskoczy
 I groźnie: „Ty, na którym łup z druha się znalazł,
 Miałbyś pomsty ujść?! — Pallas cię raną tą, Pallas
 Zatraca i w zbrodniczej krwi zmywa zniewagi!"
To mówiąc, w piersi wrogiej utopił miecz nagi
 W szale... Tamtemu członki przeszło śmierci drżenie
 A dusza z jękiem skargi pierzchła między Cienie.