Teodor Tomasz Jeż

DWÓR W CHRUSTOWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

DWÓR W CHRUSTOWIE

Powieść

Jeż Teodor Tomasz

I.

Nie jasno tłumaczy się mi pociąg, jakiego doznaję do dworków i dworów szlacheckich. Osłaniają go tajemnicze cienie jakieś.

Gotów kto, w celu rozproszenia cieniów, wyjechać ze znanem przysłowiem o naturze wilczej.

Och! natura ta... Przez takie ona przeszła cięgi, na tyle wystawioną była prób i tyle ją zdeptało racyj, że wilczego w niej nie pozostało już chyba nic. Nie, nie natura to ciągnie mnie w tę stronę, lecz — co innego. Dwór, dworek szlachecki — tego mu sam djabeł odmówić nie może — jest skończonym w sobie obrazem dobrego pędzla, przedstawia całość uroczą, od której oczu oderwać nie sposób: jest.... pięknem. Piękno posiada siłę pociągającą. Dla tego to też nawracam do domu szlacheckiego zawsze, ile razy, w peregrynacyach, które fantazya moja powieściarska po ziemi rodzinnej odbywa, okazya się nadarzy.

Pięknemi bywają i błędy, niestety! i występki, zbrodnie nawet, na obrazach zwłaszcza. Kto temu nie wierzy, niech się rozpatrzy uważnie w utworach pędzla Salvatora Rosa, w tych szczególnie pejzażach jego, które ożywia obecność bandytów. Cóż to za arcydzieła! Na bandytów dosyć napatrzyć się nie można, tacy piękni. Pokazuje się przeto, że piękno, w części znacznej, zależy od stosownego otoczenia i odpowiedniego oświetlenia — od otoczenia i oświetlenia, dzięki którym i złe przedstawiać się może pod postacią zachwycającą.

Rozumowanie powyższe odnosi się do piękna w ogólności, bynajmniej zaś do szlachty, pomiędzy którą a bandytami Salvatora Rozy zachodzi różnica, nie dopuszczająca porównania najmniejszego. Chciałem jeno wytłumaczyć się i usprawiedliwić z pociągu tego, jakiego doznaję na widok strzechy słomianej, przyozdobionej kominem z daszkiem i gniazdem bocianiem, a okrywającej ściany, będzie gniazdem ze swojej strony, pełnem wdzięku niewysłowionego, wygód niewypowiedzianych i harmonii rozbrzmiewającej echami przeszłości nawskroś, a wysoko poetycznej. Historya szlachty, ze światłami i cieniami swojemi, to poemat.

Wyrobowi stanu szlacheckiego byłoby, w dziejowym sensie, do zarzucenia wiele, bardzo wiele, to jednak nie przeszkadza temu, ażeby szlachcie być nie miał postacią posągową — osobistością dziejową, której tak było dobrze, iż utrzymała się po dziś dzień, broniąc się przeciwko okolicznościom, które ją z piedestalu strącają.

— Hej hej.... gdyby to!... — powtarzał nieraz pan Marek Szamota, zacność wcielona w człowieka dobrej tuszy, okazalej postawy, zawiesistych wąsów i najlepszych chęci.

Pan Marek, gdyby w rzeczy samej dawne powróciły czasy, byłby, o' tem wątpić nie można, obywatelem wzorowym. I obecnie nic mu do zarzucenia nie byłe, pomimo, że szczegóły różne bytowania nowoczesnego wprawiały go często w humor jaknajgorszy. "Wiele — jednak — ten czyni, co musi". Pan Marek musiał, więc czynił: stosował się do okoliczności i lepszym się okazywał od niejednego, popisującego się postępowym sposobem myślenia. A nawet szedł z duchem czasu, dawał się postępowi prowadzić, ulegał i cale dobrze odbijał, od takich zwłaszcza co przesadzali w tym lub w innym kierunku: od spekulantów naprzykład, którzy cześć na ołtarzu zysków palili, od demokratów, którzy wszystko naginaćby pragnęli do poziomu własnego, od arystokratów, którzy w śniedzi blask upatrywali i Anglików udawali, i od innych tego lub podobnego kalibru postępowców w karykaturze. Pan Marek krzywił się na postęp, szedł z nim jednak, z narowów atoli był szlachcicem na wylot, przekonanym głęboko, że go Bóg z innej trochę ulepił gliny, aniżeli ogół śmiertelników. Przekonania tego nie wypowiadał głośno i było to wielkiem z jego strony ustępstwem, które w ducha cichości uważał jako ofiarę, tę zaś poczytywał sobie za zasługę w obec Tego co sprawy ludzkie w ostatniej sądzi instancyi.

— Uhm... wzdychał często i głową posępnie kiwał.

Myśli, westchnienia te wywołujące, przychodziły mu zazwyczaj po obiedzie, kiedy, nogą kiwając, fajkę na długim cybuchu palił. Nie uprzykrzały się jednak długo, albowiem, albo się kończyły drzemką, jeżeli Pan Bóg gości do Chrustowa nie sprowadził, albo też preferansikiem, jeżeli się nadarzył ten lub ów z sąsiadów lub z przyjezdnych z okolicy dalszej. Preferansika p. Marek lubił bardzo i brał go w znaczeniu lekarstwa na troski, uznając zresztą grę w karty za rzecz zdrożną.

— Lekarstwo acz gorzkie, przyjąć jednak nieraz potrzeba — mawiał.

I sam najpierwszy zgodził się na to, że pociąg: do preferansika jest słabością.

— Ale — powiadał — któż się pochwalić może. iż wolnym jest od słabości wszelkiej!... Przytem, gdyby nie preferansik, umysł rozrywający, to człowiekowi nieraz zwaryowaćby przyszło... Takie czasy!... takie czasy!... kłopotów tyle!... aaa-haL.

To też grywał bardzo tanio i gotów był do gry zasiadać o każdej dnia porze, i spędzać przy takowej noce całe. Uważał to, jak powiedzieliśmy powyżej, jako lekarstwo na troski.

A trosk było tyle!

Zanim jednak do takowych przystąpimy, cofniemy się nieco wstecz, w celu zapoznania czytelnika bliżej ze sferą, służącą za tło powieści niniejszej.

Pana Marka zrodził pan Jan. pana Jana pan Łukasz, pana Łukasza pan Maciej i. t, d. Moglibyśmy, krocząc wstecz, dojść w ten sposób do czasów Polski w podziałach i wykazać ojca rodu Szamotów w blizkiej z potomkami Piasta styczności, następnie zaś. idąc od niego w dół, wymienić starostów paru, jednego czy dwóch rotmistrzów, sędziego, chorążego, pisarza, łowczego. Żaden z przodków p. Marka w senacie nie zasiadał. Ród trzymał się zawsze w stanie miernym, nie odznaczając się niczem osobliwem, nie spadając jednak na poziom chodaczków i łącząc się niekiedy w drodze koligacyi z rodami najznakomitszemi. Po kądzieli dotykał się do krzeseł, buław i tiar, i sam w sobie był karmazynem na wylot. Ojca p. Marka tytułowano cześnikiem; syna zaś owego ojca, cześnikowiczem, tak długo, aż póki wezwanym nie został do rozstrzygnięcia sporu granicznego pomiędzy p. Szafranowiczem a p. Kubalskim, pomiędzy którymi proces o miedzę toczył się przez lat trzydzieści z górą razy kilka przez wszystkie przechodził instancye, i był głośnym na okolicę całą. Szczęśliwe sporu tego zakończenie obdarzyło go tytułem podkomorzego. W innej podobnej okazyi, będąc przez strony na superarbitra wybranym, zdobył sobie tytuł prezesa. I dwa te tytuły przyrosły niejako do osoby jego. Dla jednych był podkomorzym, dla drugich prezesem — jak się komu podobało. Ludzie dawnej daty tytułowali go bądź cześnikowiczem, bądź też cześnikiem. Dla p. Marka było to wszystko jedno. Pozwalał mianować siebie podkomorzym, prezesem, cześnikowiczem, cześnikiem, a nawet i asanem dobrodziejem, nie reklamując ani protestując.

Był to obywatel poważny, a spoważniał odrazu, w jednej chwili, jakby za dotknięciem różczki czarodziejskiej. Chwila ta nastąpiła na kobiercu szlubnym. Kiedy, po zaprzysiężeniu wierności i miłości dozgonnej Imci pannie szambelance Róży Kozarskiej, wstał z klęczek, stało się mu tak, jakby się na nim przemienienie odbyło. Odrazu został mężem, i w małżeńskiem i w obywatelskiem znaczeniu. Nie każdemu to się zdarza. Większa nowożeńców połowa wzbudza politowania uśmiechy na ustach świadków obrzędu sakramentalnego. Pana Marka sąsiedzi uczcili pokłonem, który go niejako na obywatela pasował, a to pomimo, że był on już człowiekiem dojrzałym, podczas kiedy pani jego znajdowała się w pierwszym dziewiczego wieku kwiecie. On miał lat trzydzieści sześć, ona ośmnaście. Dobrali się jednak, do czego przyczyniło się w znacznej części to, że pani Róża należała do rodzaju tych natur wyborowych, co to stworzone są niby do urabiania i utrzymywania harmonii w świecie.

Dobrali się na podziw.

Pani Róża dopełniała p. Marka; p. Marek uzupełniał panią Różę.

Wypadki podobne przytrafiają się niekiedy w stadłach małżeńskich.

W niej przeważała imaginacya, zasycana wychowaniem, które urobiło pociąg do czytania; w nim przeważała wiedza, która stanowiła pewien rodzaj wędzidła względnie do wyskoków zanadto żywych. Pani Markowa — czyli, jak ją tytułowano, pani cześnikowiczowa, pani Cześnikowa, pani prezesowa, albo pani podkomorzyna — czytała dużo, wszystko co jej w ręce wpadło, czytała i po polsku i po francuzku, karmiła się przeważnie rzeczami tak zwanemi lekkiemi, lecz umiała w takowych myśli zdrowe wynaleźć i sens moralny z nich wyciągnąć. Działo się to samo przez się, w skutek zapewne tego, że się w dzieciństwie na dobre zapatrywała przykłady, które wyobraźni jej wybujać nie dawały. Wyobraźnia nie wybujała; do bujania się atoli rwała i ciągnęła za sobą ociężały nieco umysł małżonka, pełniący względem takowej funkcye ballastu. Ona posiadała poglądy, on wiadomości — pierwsze w połączeniu z drugiemi okazały się wielce przydatnemi we względzie wychowania dzieci, które się im sypały niby z rękawa. Było tak: co rok, to prorok, raz chłopiec, znów dziewczyna — w przeciągu lat dziesięciu pani Róża zostawała matką razy dziewięć i, zapewne, byłaby jeszcze tę liczbę powtórzyła, gdyby śmierć nie zabrała jej w sile wieku. Umarła, mając lat dwadzieścia ośm.

Śmierć pani Róży była dla p. Marka ciosem wielce dotkliwym. Dotkliwszym jednak cios ten był dla dzieci, których zostało pięcioro: trzech synów i dwie córki. Czworo miało mogiłki swoje na cmentarzu, obok nich położyła się matka — i w ten sposób rodzina Szamotów rozdzieliła się na dwie nierówne połowy; mniejsza, z matką snem wieczystym uśpiona, spoczywała za wsią na wzgórku, pod pięciu krzyżami, pod ostem i róż polnych krzewami, w ogródku otoczonym sztachetą żelazną; większa o głowę jedną, mieszkała z ojcem we dworze drewnianym, wznoszącym się na wzgórzu przeeiwległem strzechą słomianą okrytym, w gniazdo bocianie przystrojonym, białemi ścianami i jasnemi oknami zdala świecącym, w sadzie fruktowym do połowy schowanym. Pomiędzy cmentarzem a dworem zachodziła spójność niejaka. Dwa te pomieszkania porozumiewały się niby ze sobą. Z okien dworu frontowych i z ganku, cmentarz widać było, a kiedy od takowego wiatr pociągał, to przynosił brzęczenia, dzwoniące melodyą jakowąś, która wydawała się chóralną pieśnią zmarłych. Wiatr grał na ramionach krzyżów. Pan Marek, w pierwszych po zgonie p. Róży chwilach, wsłuchiwał się w tę muzykę, i kiedy wyraźniejszą była, wyprowadzał dzieci na ganek, powiadając:

— Słyszycie?.... to głos mamy....

Dzieci oczęta szeroko otwierały i słuchy nastawiały.

— Mama czuwa nad wami.... Mama opiekuje się wami z zagrobu.... dziatki moje....Łzy mówić mu długo przeszkadzały i służyły za jedyną odpowiedź na zapytania liczne, jakiemi go zarzucały te z dzieci, które już pytania zadawać umiały, a te pytania redukowały się do jednego treści następującej:

— Na cóż nas mama opuściła?....

Nie prędko pan Marek odpowiedzieć na takowe zdołał;

— Mama nas opuściła, ale na miejscu swojem zostawiła ciocię, którą powinniście szanować, kochać i słuchać....

Sierotom pozostała więc ciocia, wujeczna p. Marka siostra, przed laty kilku owdowiała po radcy stanu, który pozostawił jej pensyjkę dożywotnią i córkę jedynaczkę. Ciocia nazywała się pani Eleonora Tulicka. Owdowienie jej było jakby Opatrzności zrządzeniem. Dowiedziawszy się o ciosie, jaki dotknął p. Marka, natychmiast do Chrustowa przyjechała i sama się ofiarowała.

— Bracie kochany — były jej słowa — znajdujemy się oboje w jednakowem położeniu.... ty wdowiec, ja wdowa.... tobie dał Pan Bóg dziatek pięcioro i matkę ich do chwały swojej zabrał, ja mam moją Olesię, ojca pozbawioną.... Bądź ty ojcem dla mego dziecka, ja będę matką dla twoich...

Panu Markowi ofiara ta wydała się za wielką.

— Za duży, siostro — odparł — bierzesz na barki swoje ciężar.... Moich sierot jest pięcioro, twoja jedna, zachodzi więc nieproporcyonalność na krzywdę twoją....

Pani Tulicka wytłumaczyła mu tak:

— Przedewszystkiem otwartość.... to słabość moja.... Jeżelibym mieszkała sama, jak dotąd, to pensyjkę moją przeżywać muszę, nie odkładając nic na stronę, to jest: ani na edukacyę Olesi, ani też na złożenie dla niej fundusiku na jaki taki posażek... W naszym wieku pannie bez posażku trudno na świecie.

Trzeba żeby miała choć cokolwiek.... Owoż, zamieszkamy u ciebie, składanie wiana dla Olesi stanie się rzeczą możliwą.... Ty nam dasz dachu i jadła, za procencik będziemy się okrywały, kapitalik będzie sobie rósł z roku na rok bez uszczerbków, z wyjątkiem tych, jakie czynić wypadnie na opłacanie nauczycieli i nauczycielek, w części jaka przypadać będzie na dolę moją. W ten sposób wyświadczysz mi dobrodziejstwo prawdziwe, inaczej bowiem musiałabym chyba iść w służbę do ludzi obcych, którzyby ani dla mnie, ani dla dziecka mego takich jak ty względów nie mieli....

Ależ to dobrodziejstwo dla mnie! — zawołał p. Marek.

— Dla mnie, bracie kochany — odrzekła z przyciskiem pani Tulicka.

— O! dla mnie....

— Nie... dla mnie...

— Poznaję w tem palec Opatrzności... wstawienie się do takowej — mojej Róży poczciwej, która wyprosiła natchnienie siostry myślą przyjechania do mnie z propozycyą podobną.

— Przyznaję, że mi pomysł do propozycyi tej natchnienie podyktowało — były słowa p. Tuliekiej, która widziała także palec Opatrzności, lecz nastawiony na większą jej aniżeli p. Marka korzyść, w jej bowiem mniemaniu, racyonalnem zresztą, nie co innego jeno Opatrzność usunęła p. Różę z drogi, i otworzyła jej wstęp do chrustowieckiego dworu.

Stroskanemu atoli mężowi nie wypadało tego powiadać, odkrywając mu przez to tajemnicze Opatrzności zrządzenie.

Pani Tulicka przeto nie dopowiedziała myśli swojej. — Odrzekła:

— Otwartość przedewszystkiem.... tak mnie już widać Pan Bóg stworzył....wyświadczysz mi, bracie kochany, dobrodziejstwo prawdziwe, za które odwzajemnić się nie mogę inaczej, jak tylko usiłowaniem zastąpienia dzieciom twoim matki. Wiem, że tego nie dokażę, takiej bowiem, jaką była siostra nieboszczka, i ze świecą nie znaleźć.

— Och! to prawda — westchnął p. Marek.

— Jednakże, będę się starała, będę usiłowała.... będę dziatki twoje uważała na równi z Olesią....

 — Tak — odparł p. Szamota. Niczego innego po siostrze dobrodziejce wymagać nie moża, i niczego innego wymagaćbym nie mógł po żadnej kobiecie, którąbym wziąść do domu musiał dla czuwania nad mojemi sierotkami. Płaciłbym, i za opłatę żadną nie kupiłbym serca macierzyńskiego, które dziatki moje u siostry dobrodziejki darmo znajdą. O Boże!

Wzniósł oczy do góry z dziękczynnym wyrazem i p. Tulicką w rękę pocałował.

— Obyż Bóg najmiłosierniejszy stokrotnie siostrze dobrodziejce wynagrodził! Ja wymawiam sobie tylko, ażeby siostra szanowna nie czyniła najmniejszego w fundusiku Olesi uszczerbku. Będą się uczyły dzieci moje, będzie się i ona uczyła z niemi. Nie chce różnicy robić siostra, nie będę robił i ja.

— Cóż z bratem kochanym robić! — był p. Tulickiej z rozrzewnieniem wygłoszony wykrzyknik.

— Zachowam dla siostry w sercu wdzięczność niewygasłą.

— Przysługę oddajemy jedno drugiemu. Rozumiem bowiem — westchnęła p. Tulicka — co to jest serce matczyne.

— O! — odparł p. Marek, dłoń podnosząc.

— Pozwolę sobie jednak, jeszcze jedno postawić żądanie. Tu już brat kochany nie powie, że ja go dobrodziejstwuję.

— Co siostra rozkaże?

— Żebym posażek Olesi składać mogła w ręce brata kochanego — odparła z przymileniem.

— Jeżeli zasługuję na ufności tyle.

— O! — podchwyciła p. Tulicka. Niechże brat tego nie mówi! Jabym bratu kochanemu miliony bez namysłu powierzyła, a niedopiero kilkaset talarów, jakie mi rocznie wypłacają. Procentu nawet nie będę brała.

— Tak nie można — odparł p. Marek — procent chyba do kapitaliku przyłączać się będzie.

— Jak się tam bratu kochanemu podoba. Ja się na tem nie znam wcale, i ze słyszenia zaledwie wiem o procencie dwunastym, piętnastym, ale wyobrażenia nie mam, coby to znaczyć miało.

— To ja się na tem znam trochę. — była p. Marka odpowiedź — ani piętnastego, ani nawet dwunastego procentu siostrze nie dam, lecz tylko siódmy.

Pani Tulicka spojrzała na p. Marka. Ach! byłoż to spojrzenie. Oczy zmieniły się nagle w dwa ostre, długie, cienkie, błyszczące narzędzia i przebodły prezesa na wylot, a stało się tak szybko, że ten ani się spostrzegł. Zdaje się, że ukłucia uczuł, i zwrócił na oczy p. Tulickiej wzrok, lecz nie znalazł w takowych, nic innego tylko wyraz dobrotliwości podszytej rzewnością.

— Nie rozumiem się na tem nić a nic, powiadam bratu kochanemu. Siódmy? — niech będzie siódmy. Czemuż raczej nie czwarty albo nie trzeci?

— A nie — podchwycił p. Marek.

— Czemu nie? Piętnasty a trzeci? ja tu różnicy nie widzę żadnej.

— Różnica przecie wyraźna — w cyfrach samych. Co piętnaście, to nie trzy.

— No, tak. Ale procent. Co to procent?

— Jest to dochód od kapitału, reprezentującego pracę, za którą należy się zarobek. Siostra dając komuś sto talarów, dajesz mu przez to sposobność zarobkowania w stosunku do takowych i należy się siostrze za to wynagrodzenie takie, ażeby ani wypożyczającemu ani pożyczającemu krzywdy nie było. Pożyczający potrzebuje i często zdarza się, że potrzebą naciśniony, gotów dać wynagrodzenie większe niż warto. Dla zapobieżenia temu, prawo naznacza pewną normę, nazywającą się procentem prawnym. Procent brany i dawany wzwyż tej normy, nazywa się lichwą, którą płacą, albo marnotrawcy, albo też ściśnięci potrzebą gwałtowną, albo zresztą spekulanci mający zyski nieprawe na widoku. Ja nie należę ani do tych, ani do tamtych, ani do owych, nie potrzebuję pożyczać, Bogu dzięki, nie mogę więc zobowiązywać się do płacenia procentów tak wysokich.

— Wszystko to dla mnie du grec — odrzekła pani Tulicka. Mnieby oszukać tak łatwo.

— Tylko że ja nie mam tej intencyi — wyrwało się p. Markowi z ust.

— Ach! bracie drogi! bracie kochany! — zawołała p. Tulicka — czyżbym posądzać miała! Miliony, miliony, powiadam, gdybym je posiadała, powierzyłabym bratu, bez namysłu, bez pytania co z niemi zrobić zechcesz. Na cóż tu jednak dowodu lepszego! Powierzam bratu siebie i, co ważniejsza, Olesię, która jest dla mnie nad miliony droższą. Ja się na żadnych procentach nie znam....

Podczas jednak, kiedy p. Marek teoryę procentów wykładał, p. Tulicka czyniła obrachowane następujące: cztery razy piętnaście, sześćdziesiąt, sześćdziesiąt a siedm i pół, sześćdziesiąt siedm i pół; cztery razy siedm, dwadzieścia ośm, dwadzieścia ośm a trzy i pół, trzydzieści jeden i pół; trzydzieści jeden i pół od sześćdziesięciu siedmiu i pół. różnica trzydzieści sześć. W pierwszym roku trzydzieści sześć, w drugim siedmdziesiąt dwa. w trzecim sto ośm, w czwartym sto czterdzieści cztery, nie licząc procentów od procentów. Doszedłszy do tego punktu, powiedziała, że wszystko to dla niej du grec.

— Ja się nie znam. Ja się bratu drogiemu powierzam z ciałem i z duszą, dziękując Bogu za opiekę, jaką w osobie jego uzyskuje moje dziecko.

— Zrobimy rzecz urzędownie.

— Jaką rzecz? — podchwyciła p. Tulicką.

— Co się pieniędzy tyczy.

— A!... krzyknęła p. Tulicka. Nie chcę! nie! za nic. Słowo proste braterskie starczy mi za skrypta i rewersa wszelkie.

— Jesteśmy jednakże śmiertelni — zauważył pan Marek.

Pani Tulicka na wzmiankę tę zmieszała się nieco, wnet atoli przyszła do siebie i odparła:

— Przecież brat kochany zostawi jakieś na ten wypadek rozporządzenie, w którem i o depozyciku moim wzmiankę uczyni.

— Jak siostrze kochanej się podoba.

Tak tedy rzecz ta załatwioną została. Pani Tulicka sprowadziła się do Chrustowa w celu zastąpienia matki sierotom i rozpoczęła funkcyę swoją ku ogólnemu wszystkich zadowolnieniu. Dla sług tylko była nieco przykrą, tłumaczyła się tu wszakże dbałością o dobro pana Marka. Dzieci usiłowała przywiązać do siebie i dokazała tego. Pierwszego zaraz dnia installacyi swojej, poprowadziła je na cmentarz, kazała im pouklękać na grobie matki, uklękła sama i odmówiła spoinie z niemi "Anioł Pański", za duszę mamy i za duszyczki tych braciszków i siostrzyczek, które z nią wspólnie w niebie przebywały. Dziatki modliły się pobożnie, nie wyjmując malusiej dwuletniej Ewuni, która rączęta złożyła i oczki jasne w krzyż drewniany utkwiła, powtarzając:

— Mama... mama...

Język jej nie obfitował jeszcze w wyrazy, których kilka dopiero na rozporządzenie swoje posiadała. Modliła się więc jak umiała, wtórując w ten sposób ośmioletniemu Stasiowi, sześcioletniej Henrysi i pięcioletniemu Michasiowi, którzy głośno i wyraźnie za ciocią modlitwę za umarłych powtarzali. Towarzystwa nie dotrzymywał jeden Genio, dla przyczyn od niego niezależnych. Jego na świat przyjście było powodem śmierci pani Róży.

Po skończonej modlitwie, pani Tulicka wzięła Ewunię na ręce i w te do jej rodzeństwa odezwała się słowa:

— Kochałyście, dziatki, mamę waszą, kochać też powinnyście i mnie... Ja wam matkę w najważniejszej zastępuję części... Jej winnyście życie, mnie winnymi będziecie wychowanie... Pamiętajcież sobie: kochajcie mnie...

Ostatnie słowa powtórzyła i z nich punkt wychodni wychowania uczyniła.

Zdobyć dla siebie miłość wychowanków stało się celem jej głównym i jedynym, albo raczej zadaniem, które rozwiązywała pod strzechą dworu Chrustowskiego.

Nie będziemy w tej chwili zadania tego pod nóż analizy brali. Zauważymy tylko, że istnieją dwa sposoby wychowywania dzieci. Rodzice i opiekunowie wychowują takowe, albo dla nich samych, albo dla siebie. Różnica ogromna! — pomimo, że na pozór wydaje się, iż sposób jeden nie sprzeciwia się drugiemu. Tak zapewne wydawało się i pani Tulickiej, która, pod tym względem, nie wychowywała inaczej córki własnej. Olesia rosła dla pani Tulickiej — pociecha jej, szczęście jej, gwiazda jej — matka kochała ją szalenie, wściekle, zapamiętale, byłaby dla niej poszła żebrać, kraść, rozbijać, poszłaby na stos i spaliła się na ogniu powolnem, wychowywała ją jednak nie dla niej, lecz dla siebie.

O kochaniu tem słówko. Tak kochać może tylko matka, i to jeszcze, jedno tylko dziecko. Gdyby pani Tulicka miała dzieci dwoje, troje, czworo, to miłość jej dla Olesi istniećby musiała z krzywdą dla reszty jej rodzeństwa; lecz ponieważ miała tylko jedno, miłość jej macierzyńska istniała z krzywdą dla dzieci pana Marka, czyli innemi mówiąc wyrazami, pani Tulicka Szamociąt — jak je nazywało — ani kochała, ani kochać mogła, mimo to jednak usiłowała obudzić w nich i rozwinąć miłość dla siebie.

Obudzić obudziła, z rozwinięciem jednak rzecz oporem poszła. Inaczej być nie mogło.

Powtarzając dzieciom bezustannie, że ją kochać powinny, wgadała w nie uczucie, które i bez tego przyszłoby było samo przez się; dzięki zaś wgadywaniu zapaliło się sposobem gorączkowym i gorzało płomieniem gwałtownym. Taki płomień trwać długo nie może. To też rozpalał się i przygasał kolejno w dzieciach wszystkich, od najstarszego chłopca poczynając. Wyjątek w tym względzie jedyny stanowiła Olesia. Ta matkę kochała, bo matka kochała ją, istniało więc zarzewie, które uczucie jej ustawicznie zasilało, nie dając takowemu chłodnąć ani na chwilkę. Ztąd wytworzyło się ubóstwianie wzajemne. Matka ubóstwiała córkę, córka ubóstwiała matkę, jedna zaś z drugą stanowiły parę istot wyosobnionych niejako, nietylko w otaczającym je świecie, ale w świecie całym. Córka widziała doskonałość w matce, matka widziała doskonałość w córce.

Olesia!.. — O moja!..

Kiedy pani Tulicka wyrazy te wymawiała, to czuć w nich było upojenie. Oczy jej zachwytem jaśniały, oblicze rozkosz opromieniała.

— Olesia!...

Takiej jak ona nie było, niema i nie będzie.

Na nią się natura wysiliła.

W rzeczywistości zaś, było to stworzenie bardzo milutkie, tylko zanadto zeskrzydlone i od pieluch przeznaczone, pomazane niejako na heroizm, podobny do owego, w jaki Mickiewicz przystroił swoją Zosię z "Dziadów", wołającą "baź baź!" na baranka i goniącą rózeczką motylka. Milutkie bardzo stworzeńko! Olesia była niebrzydką nawet — miała w sobie uroków dużo, zwłaszcza w pierwszych chwilach rozwijania się z pączka dziewiczego, miała serce dobre, głowinę otwartą, łatwość w pojmowaniu, i wyjśćby mogła na kobietę, wcale porządną, gdyby matka, w siebie najprzód, w nią następnie, nie wmówiła była, że jest ona niepospolitością, stworzoną światu na podziw, na wielbienie.

Wielbiłyż się te dwie istoty, wielbiły!

Dzień każdy rozpoczynał się dla nich chwalą wzajemną. Sypiały w jednym pokoju; pani Tulicka wstawała raniutko, podchodziła do łóżka Olesi, wpatrywała się w nią, składała na jej czole pocałunek, okrywała ją i żegnała błogosławieństwa krzyżem, odchodziła następnie, wydawała rozporządzenia gospodarskie, wracała — i z pończochą w ręku zasiadała przy łóżku córki, oczekując na to, ażeby się obudziła. Następowało to pomiędzy siódmą a ósmą. Olesia w oczach matki oczy otwierała. Dla pani Tulickiej fakt ten naturalny miał znaczenie takie, jak dla miłośników przyrody wschód słońca w Alpach. Wyczekiwała momentu tego z rozrzewnieniem. Olesia oczy otwierała; wzrok jej spotykał się ze wzrokiem matczynym, wyrazu miłości i zachwytu pełnym. I odbywał się w dniu każdym dyalog następujący:

— Mamciu moja!... Dziecko moje!....

— Aniele!...

— Aniołku!...

— Szczęście moje!...

— Skarbie mój...

— Dzień dobry, mamunieczce...

— Dzień dobry ci, Olesieczku.... Spało się tobie?...

Tu przychodził uścisk, długi, gorący i po uścisku dziewczynka odpowiadała wyciągając się rozkosznie:

— Och! dobrze... dobrze... doskonale, mamuńciu, moja droga...

Wstawaj-że, życie moje, dawaj dobry Szamociętom przykład... albo nie, poczekaj chwileczkę.... Schowałam tu dla ciebie....

I podawała jej filiżaneczkę kawy, ze śmietanką idealną, z kożuszkiem królewskim, z biszkopcikiem, sucharkiem lub bułeczką.

— Wypij prędziutko i ubieraj się żywo....

Wypicie tej kawy, która była arcykawą. odbywało się w sekrecie wielkim, przedstawiającym się pod postacią wyjątku, który powtarzał się ranka każdego. Szamocięta, mające dobry z Olesi brać przykład, nie dostępowały zaszczytu podobnego. One wstawały nigdy później jak o siódmej, ubierały się przy pomocy pokojówki i zasiadały przy stole w oczekiwaniu na śniadanie, składające się bądź z zacierki na polewce ze słoniną, bądź z kluseczek na mleku, bądź też z kaszy jaglanej albo jęczmiennej na rzadko. Nie była to dla nich krzywda żadna — przeciwnie, zyskiwały na tem, że się do przysmaków nie przyzwyczajały. Zacierka, kluseczki, kasza smakowały im ogromnie: rzucały się na takowe z apetytem, upominając się, po wypróżnieniu talerza pierwszego, o drugi jeszcze, a często i o trzeci. Apetyt ów. służył pani Tulickiej za pretekst do udzielania nauk moralnych.

— A pfe... powiadała — jeść tak dużo.... To obżarstwo, a obżarstwo jest grzechem śmiertelnym.... Patrzcie na Olesię i z niej przykład bierzcie: nigdy się o drugi nie upomina talerz, a nawet, widzicie, jednego nie dokończyła.. ! Nie napieraj się, Henrysiu, nie napieraj się Ewuńciu.... chłopcy, jak chłopcy, wy jednak macie w Olesi przykład, który naśladować należy... Brzydko, kiedy panienka obżartuchem jest....

To samo działo się przy obiedzie, przy podwieczorku i przy wieczerzy. Olesia podawaną była za wzór. którego powód istotny ukrywał sio w szafce, będącej składem specyałów rozmaitych, udzielanych jej przez matkę pod sekretem, a pod postacią nagrody za grzeczność, albo raczej premii za kochanie.

— Dałabym — powiadała jej matka — i Henrysi i Ewuni, gdyby one mnie tak kochały jak ty...

Olesia przeto zajmowała w Chrustowie stanowisko wyodrębnione i uprzywilejowane, tak pod względem kochania samego, co byłoby rzeczą bardzo naturalną, jakoteż pod względem okazywania miłości, co było rzeczą także naturalną, dowodzącą jednak, że pani Tulicka puszczała miłość swoją samopas, bez kiełznania takowej rozwagą. To ostatnie objawiało się także i winnych kierunkach. Wychowanie nie ogranicza się odżywianiem. Ważną w niem rolę odegrywają: dawanie dzieciom fundamentów moralności i nauczanie. Co do pierwszego, pani Tulicka wybrała drogę utartą, trzymając się recepty ogólnej, zalecającej: pacierz, katechizm moralizacyę, z dodatkiem kar urozmaicanych, hojnie szafowanych. A i moralizacya hojnością się odznaczała. Była to żyła złota, której ciocia nie odstępowała z łatwością, gdy na nią natrafiła. Zdarzyło się, naprzykład, raz Michasiowi do szafki się dorwać i pierniczek zwędzić. Zdarzenie to podało treść do gadania, za trzema nawrotami, przez godzin trzy i ten sprowadziło skutek, że po godzinie pierwszej gadania Michaś przeraził się wielkością popełnionej zbrodni i szczerze się zmartwił, po godzinie drugiej znudził się, po trzeciej postanowił sobie wędzić pierniczki ile tylko razy okazyą po temu się nadarzy. Ciocia jednak wymownie, przekonywająco dowiodła dwóch mianowicie rzeczy: najprzód, że Michaś dopuścił się łakomstwa, powtóre, że popełnił kradzież, i ukazywała mu w perspektywie następstwa straszne, przerażające, do których doprowadzi go niezawodnie droga, na którą wszedł. Ukazała mu ni mniej, ni więcej, tylko... szubienicę.

— Popraw się, Michasiu.... popraw.... były jej słowa. Masz jeszcze przed sobą czas... Zapatruj się na Olesię... ona nie dopuszcza się niczego podobnego, bo ona mnie kocha...

Przekonywała, groziła, prosiła, zaklinała, ale... przesadziła. Znudziła, zniecierpliwiła, zresztą przysmaki w szafce chowane takim urokiem owocu zakazanego otoczyła, że Michaś przy pomocy Henrysi i Gucia, doszedł sposobu dobierania się do takowych bez otwieraniu drzwiczek. Skończyło się to fatalnie. Pani Tulicka, spostrzegłszy się na znikaniu pierniczków i sucharków, bakalii i rodzynków, śledzić i dochodzić poczęła, a nie doszedłszy niczego, zwróciła się z podejrzeniem przeciwko myszom i nastawiła na takowe truciznę. Dzieci truciznę zjadły. Szczęściem nie wszystkie w równej zażyły ją dozie, dla tego też Henrysia i Gucio ocalały, Michaś tylko jeden na mogiłki wywędrował. Był to dla pana Marka cios nowy, który spadł na niego w lat cztery po śmierci żony i sprawił na nim wrażenie głębokie. Zachwiał się w moralnej istocie swojej, jakby równowagę stracił.

— Szczęście — rzekł sam do siebie — że mi Bóg tę siostrę nadarzył. Bez niej... cóżbym począł!..

Pan Marek nie wiedział, że dziecko do grobu poszło otrute. Nie wiedziała o tem i pani Tulicka, pomimo, że zniknięcie zaprawionego arszenikiem ciasteczka w oczy jej wpadło i zrazu ją zastanowiło, tak dalece, że uczyniła sobie zapytanie:

— Czyżby?.. Ale nie!.. wnet odpowiedziała. — Szafka zamknięta, kluczyki u mnie... nikt inny, tylko myszy truciznę zażyły... Tak, myszy, niezawodnie...

W przekonaniu tem utwierdziło ją jeszcze i to, że wraz ze zniknięciem ciastka arszenikowego, znikać przestały pierniczki i sucharki. A przypuszczając nawet, iżby się domyślała, że sprawcą zniknięcia arszeniku był Michaś, to — i cóż? Są ludzie tak szczęśliwi, którzy za wszelkie błędy, grzechy, występki i omyłki, jakieby popełnić mogli, mają sobie udzieloną z góry absolucyę w imieniu własnem. Ludzie tacy błądzić nie mogą — i nie błądzą, grzeszyć nie mogą — i nie grzeszą. Do błądzenia i grzeszenia brak im jednej rzeczy, bardzo ważnej: intencyi. Intencye ich bywają najlepsze, jeżeli przeto za ich sprawą robi się co złego, to złe to robi się samo. Obwiniać ich nie można, a tylko strzedz się należy i, zwłaszcza, jak najdalej od dzieci trzymać, od dzieci, które oni trują, jeżeli nie arszenikiem, to językiem.

II.

O małym nieboszczyku odzywała się pani Tulicka tak:

— Biedny chłopczyna... no, cóż robić! zrządzenie boże.... Nie ma jednak tego złego, coby na dobre nie wyszło... Michaś jaknajgorsze okazywał skłonności, mógł przeto, wyrósłszy, sprawić ojcu zmartwienie wielkie... to i lepiej, że go Stwórca zawczasu do chwały swojej zabrał... Natura dziecka. tego była zła bardzo zła....

Któż ją zrobił złą?

Lepszą może była natura innych dzieci, tego czworga co przy życiu pozostały? Bynajmniej. Pani Tulicka uskarżała się na nie. Nazywała je niewdzieeznemi i tłumaczyła to sobie: taką to już naturą.

Najpierwszy sprzeniewierzył się Stanisław. Chłopiec podrastał. W podrastających chłopcach objawia się zazwyczaj pewien rodzaj egoizmu, będącego zaczynem ambicyi, która, stosownie pokierowana, do najlepszych doprowadzić może rezultatów. Rozsądnej matki egoizm ów nie zraża. Zwalcza go ona miłością, którą daje bezinteresownie. Pani Tulicka z miłością swoją obchodziła się, jak lichwiarz z kapitałami wypożyczanemi, dający dukaty obrzynane, a domagający się od wierzyciela gotówki w monecie jaknajlepszej, z procentem jaknajwiększym. Kochania jej gatunek nie był nader dobry. Domagała się jednak zwrotu onego w czystości brylantowej. Domagała się, ażeby ją dzieci pana Marka wielbiły na kolanach.

— Ja się dla nich poświęcam.... było jej przekonanie.

I na podstawie przekonania tego, wydała na Stasia wyrok:

— Należy go % domu wydalić, ażeby rodzeństwa młodszego nie gorszył...

Oddano go do szkół publicznych i umieszczono na stancyi u nauczyciela języka łacińskiego.

Dla Stasia byłoby to zbawieniem, gdyby w nauczycielu, pod którego dozór się dostał, znalazł był człowieka pojmującego zadanie nauczycielskie. — Niestety! pan Hakiewicz poszedł drogą pedagogiczną dla tego tylko, że został na nią wepchnięty. Sin fata tulerunt. Rojenia jego młodociane, w czasach kiedy do rigorosów stawał, miały za cel koncypienturę. Nie ziściły się jednak, z powodów od niego niezależnych. Musiał zostać nauczycielem, biorąc zadanie swoje w znaczeniu jarzma, w którem szedł, bo innej rady nie było. Pełnił też funkcyę swoją mechanicznie, tak w klassie jak w domu. Był to malarz, malujący kwiaty, pejzaże i postacie, wedle patronów kolejno przykładanych. Pani Tulicka przywiozła idu Stasia z zaleceniem następującem:

— Powierzając panu dobrodziejowi dziecko, mam sobie za obowiązek przedstawić je takiem, jakiem ono jest... Pomówię z panem otwarcie... otwartość to słabość moja... Jestto chłopiec zepsuty...

— Tak, pani dobrodziejko... Któż, mianowicie zepsuł go?..

— Nikt, panie dobrodzieju... zepsuty z natury...

— W jakimże, mianowicie, kierunku?... rozpieszczony?...

— Tak... hm... zapewne... troche i rozpieszczony.... To moja wina, przyznaję się do takowej otwarcie... Dzieci zostały bez matki... sieroty... trudno było nie mieć serca dla nich... Przygarnęłam je, przytuliłam i otrzymałam w zamian... niewdzięczność!..

Wyraz ostatni z takim wymówiła naciskiem, że Hakiewicz aż się zląkł i zawołał:

— A!.. to wielka przywara!.

— Otwarcie panu dobrodziejowi mówie o niej, raz, że nieotwartą być nie umiem, powtore, że pan dobrodziej potrzebujesz znać temperamenta, zalety i wady dzieci, opiece jego powierzanych... Spodziewam się, że pan Stasia poprawisz...

— O... no... i ja się tego spodziewam... My po-. siadamy sposoby...

— Owóż ja na sposoby te liczę... Środki domowe okazały się bezskutecznemi.... Robiłam wszystko, com mogła, ażeby w sercu tego dziecka obudzić uczucie... Spodziewam się, że pan dobrodziej...

— Będziemy się starali, pani dobrodziejko...

Pan Hakiewicz, poinformowany w ten sposób, wziął się odpowiednio do naprawiania przywary, która w istocie nie istniała wcale. Ażeby nieistniejącą naprawiać, należało ją stworzyć, wywołać. Jest u nas przysłowie: "Jeżeli ci trzej powiedzą, żeś pijany, idź spać". Pan Hakiewicz jak zaczął chłopca ostrzegać przeciwko niewdzięczności, jak zaczął go morałami karmić i karami ścigać, tak i wyrobił w nim, nie niewdzięczność wprawdzie, ale rodzaj pewien zawziętości do ciotki, za postawienie go w pozycyi fałszywej. Chłopak zawziętość tę okazywał na wakacyach. Wzrastała ona z latami, a punktem wychodnim onej było buntowanie sióstr przeciwko opiekunce. Gdy te, naprzykład, mitygowały go, kiedy coś zakazanego przedsiębrał, powiadając:

— Ciocia będzie się gniewała...

— Co mi, ciocia!.. odpowiadał.

I ku zgrozie, ku zgorszeniu Henrysi i Ewuni, wyszukiwał w pani Tulickiej strony śmieszne i wytykał takowe.

Dziewczęta wygadały się przed Olesia, Olesia powtórzyła matce — i zawrzała głucha wojna domowa. W wojnie tej, pani Tulicka z córką stanowiła obóz, który wzmacniała za pomocą przybierania sprzymierzeńców z rodziny Szamotów, przypuszczając do łask szczególnych, to Henrysię, to Ewunię, to Gucia, bądź pojedynczo, bądź też po dwoje, bądź znów wszystkie razem. Zależało to od potrzeby, humoru i fantazyi. Czasami odpychała Szamocięta wszystkie i pozowała na ofiarę. Wówczas Henrysia i Ewunia musiały w pokorę uderzać i ciocię o przebaczenie błagać.

Wychowywanie takie odbiło się na nauce.

Wychowanie do nauki ma się, jak sos "względem substancyi, stanowiącej potrawę. Wychowanie odpowiednie naukę umila i upożytecznia. To też, napróżno pan Marek przyjmował i opłacał nauczycieli i nauczycielki. Nie zdołali oni przemienić sosu, w którym nauczanie pływało: pożyteczność ich przeto ograniczała się na tem jedynie, że udzielili uczennicom i uczniom wiadomości w szczupłym zakresie, otwierając szerokie domysłom pole. Pani Tulicka dozorowała szczególnie Olesi; ale... chodziło jej przedewszystkiem o to, ażeby jedynaczce swojej nadać polor, i dla tego wymagała, ażeby ją uczono szczególnie: języka francuzkiego, muzyki i tańców. Trzy te przedmioty, były to przedmioty główne, inne czepiały się ich dodatkowo, udzielając się bardziej dla tego, że stanowiły niejako atmosferę dworu w Chrustowie, aniżeli dla tego, ażeby potrzeba ich uznawaną być miała.

 — Od Czegoż książki!.. powiadała.

Pan Marek posiadał księgozbiór, który częścią dla tego, że i sam miał dla książek szacunek, bardziej zaś dla tego, że do nabywania takowych wciągnął się za życia nieboszczki żony, zbogacał corocznie ilością pewną dzieł, należących przeważnie do działu belletrystyki. Nie było tam doboru szczególnego, nie brakło jednak autorów celniejszych z epoki Stanisławowskiej i Mickiewiczowskiej. Te to książki miała pani Tulicka na myśli, uważając je za materyał dostateczny do dokompletowania edukacyi, zarysowywanej przez trzy guwernantki i jednego guwernera, którzy z kolei lat ośmiu przesunęli się przez Chrustów, z przerwami trwającemi raz dłużej, drugi raz krócej. Zdarzyło się, że rok cały dzieci uczyły się same; zdarzało się i tak, że się nie uczyły niczego pomimo obecności nauczycielki. W naukach nie było ani ciągu, ani systemu: odbywały się dorywczo, sposobem chwytanym i stosowały się całkowicie do Olesi, która w koncercie tym bezładnym prym wiodła od początku do końca, służąc kuzynkom za przykład do naśladowania im podawany.

— Zapatrujcie się na Olesie — powtarzała pani Tulicka — jak ona korzysta!.. jak gra!.. jak tańczy!... jak pilnie czyta!..

Olesia mówiła po francuzku dość biegle, na fortepianie brzdąkała, solowych tańców parę egzekwowała i w rzeczy samej pilną czytelnicą była.

Przykład ten oddziaływał, zwłaszcza co się czytania tyczy. Panienki ustawicznie z książkami się nosiły, czytując takowe po kątach, w ogrodzie i w łóżku. Pochłaniały autorów szkoły romantycznej, studyowały Balzaka, Lamartina, Georges Sand, Wiktora Hugo, Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, Kraszewskiego, Korzeniowskiego; poezyi uczyły się na pamięć, karmiły sobie wyobraźnię, bujały w eterach, i w końcu zachęcone przykładem Olesi, która mamie na imieniny powinszowanie zwierszowała, tworzyć poczęły piosenki, ballady i apostrofy tytułowane tajemniczo: "Do".

Ośm lat ubiegło, i w Chrustowskim dworze zadanie edukacyjne rozstrzygnęło się zupełnie. Olesia skończyła lat siedmnaście, wyrosła, sformowała się, wypiękniała i odbijała bardzo korzystnie od kuzynek, z których starsza, Henryka, o rok jeden O niej młodsza, nie stawała bynajmniej jako spółzawodniczka we względzie wdzięków niebezpieczna, młodsza zaś zaczynała dopiero rok czternasty.

Zadanie edukacyjne rozstrzygnęło się tak dla dziewcząt, jak dla chłopców.

Stanisław szkół nie kończył, Gustaw nie zaczynał. Z tym ostatnim rzecz poszła w odwłokę. Miano go do szkół oddać i dużo nawet o tem mówiono. Był za tem pan Marek, nastawał na to, odzywając się do Gucia kiedy niekiedy półżartem:

— A zbieraj-no się, mospanie... pora do szkoły...

Półżarty owe, szczerą intencyą nabrzmiałe, dawały pani Tulickiej powód do długich rozpraw, których tematem był: zgubny wpływ szkół na chłopców. Podług niej, szkoły były to miejsca zatracenia, jaskinie łotrowstwa, zakłady urabiające zgorszenie.

— Gdybym syna miała — były jej słowa — nie oddałabym go do szkół za żadne świata skarby...

Piła-jak to powiadają — do Stanisława, tylko przez delikatność, ażeby serca ojcowskiego nie zranić, imienia jego nie wymieniała.

— Nauki! — powiadała. Zkąd-że to nauki professorowie wykładają?.. czy nie z książek?.. Kto z nich korzysta?.. czy nie ten, co chce?.. Ten więc co chce w naukach się kształcić, czytać umiejąc i książki mając, może się mędrcem zrobić i bez szkół i bez professorów...

Rozwodziła się nad towarzystwem źle dobranem, nad zgubnemi przykładami, nad niedbalstwem dozoru ze strony przełożonych.

— Szkoły są na to — było jej zdanie — ażeby rodzicom, którzy sami nad dziećmi czuwać nie chcą lub nie mogą, kłopot z głowy zdejmować... Wypchną chłopca z domu i pozbyli się ambarasu...

Troskliwi jednak rodzice dwa razy pomyślą, zanim zdecydują się na krok, zagrażający zgubą dziecku.... Co do mnie, mówię otwarcie, gdybym syna miała, wolałabym, ażeby pod okiem mojem wyrósł na głupca, ale uczciwego, niż żeby zostać miał rozumnym, ale łajdakiem... Takie moje zdanie... U mnie uczciwość trzyma miejsce pierwsze, po niej dopiero idzie rozum... Moralność przedewszystkiem...

Pan Marek nogą kiwał, fajkę palił i nic nie odpowiadał.

— Moralność przedewszystkiem... prawiła pani Tulicka. Wiem ja, że świat teraźniejszy inaczej się na tę kwestyę zapatruje, ale też... świat teraźniejszy!.. Co to za zepsucie!..

Wysławiała edukacyę domową, — przytaczając przykłady liczne ludzi, co do szkół nie chodzili, a przecie chlubę rodzajowi człowieczemu przynoszą. W przytaczaniu przykładów, zaczynała od sąsiadów, od hrabiów X., od baronów Y., od książąt Z., wymieniała następnie znakomitości narodowe i europejskie, a kończyła na Bogu.

— Chrystus pan — powiadała — czy chodził do szkoły jakiej?... Edukacyą jego zajmowali się: prosty cieśla i matka, a przecie, każdy to przyzna, edukacya Chrystusa Pana jest najwyższym, najszczytniejszym i najlepszym wzorem... Trzymajmyż się wzoru tego... Nie bądźmy Faryzeuszami, co to przykład uznają, ale we względzie wykonania uciekają się do sofizmatów, dla tego tylko, że wygodniej dziecko w cudze oddać ręce, zapłacić i nie troszczyć się, co się z niem stanie..

Pan Marek nogą kiwał, fajkę palił i nic nie odpowiadał. Silnem postanowieniem jego było: oddać Gucia do szkół. Odkładał jednak z roku na rok, i to nie dla czego innego, jeno dla przeszkód jakicheś nieprzewidzianych, które zachodziły za każdym razem, gdy się rok szkolny rozpoczynał. Raz zajechali goście i bawili przez tydzień cały. Drugi raz wypadła właśnie sprawa graniczna, w której pan Marek prezesował. Znów, sąsiad córkę wydawał i na wesele zaprosił. To znów rozpoczął się był nadzwyczajnie interesujący preferansik, w którym jeden z partnerów, grając ustawicznie, ustawicznie przegrywał i doszedł tym sposobem do kilkunastu tysięcy punktów. Ciekawą była rzecz, jak się to skończy. Przegrany wezwał Gucia, ażeby miejsce jego zajął. Jak tylko Gucio karty do rąk wziął, natychmiast się szczęście odmieniło: zaczął wygrywać i odegrał partnera zupełnie. Preferansik ów, po Którym w okolicy wspomnienie pozostało, rozpoczął się był właśnie we wigilię dnia, przeznaczonego na wyjazd do szkół i trwał z przerwami przez dni cztery. Przeszkodą ostatnią był deszcz ulewny, z piorunami i gradem. Pioruny wprawdzie szkody nie sprawiły żadnej, ale grad stłukł do szczętu z piętnaście morgów i zupełnie panu Markowi z pamięci wybił, że miał syna do szkoły odwieźć. Przypomniał sobie o tem pan Marek dopiero w miesiąc później.

— A! zawołał — bodaj to dyabli wszyscy porwali!

Odłożył rzecz na rok następny i w kalendarzu zanotował.

Cóż ale! W ciągu roku tego Guciowi wąsy się zasiały, aż miło.

Wraz z pojawieniem się tej ozdoby oblicza męzkiego, chłopak poczuł w sobie bożą wolę. Kochać się począł, wybrawszy za przedmiot zapałów miłosnych sąsiadkę o lat siedm starszą od siebie. Zwierzył się z tem przed Ewunią, Ewunia wiadomości tej udzieliła pod sekretem Henrysi, Henrysia powiedziała Olesi, Olesia matce, ta zaś ostatnia panu Markowi, który przez nos czmychnął, głową lekko kiwnął i z ust rzucił wyraz:

— Głupstwo...

— Zgadzam się w tem z bratem kochanym — odparła pani Tulicka. Ale...

— Przecież to smarkacz, a to panna na wydaniu.

— Słusznie brat kochany powiada.... Panna jednak i nie brzydka, i nie najgorzej wychowana, i nie bez posagu... Ztąd widać, że Gucio ma gust dobry i wybrać potrafi, pomimo, że w szkołach nie był... Czemuż to Staś nie myśli?... Staś ma już lat...

— Dwadzieścia — podpowiedział pan Marek.

— Dwadzieścia? — podchwyciła pani Tulicka ze zdumieniem.

Zdziwienia pani Tulickiej powodem było to, że pomiędzy Stasiem a Olesia zachodziło, co do wieku, miesięcy trzy różnicy. Olesia o miesięcy trzy starszą od Stasia była. On miał lat dwadzieścia i ona miała lat dwadzieścia. Po Stasiu szła Henrysia — lat ośmnaście, po Henrysi Ewunia — lat piętnaście, po Ewuni Gucio — lat czternaście. P. Tulicka szybko w myśli obrachunek ten zrobiła, oczy jej zamigotały — i odrzekła:

— Mój Boże!... jak leż to, proszę brata kochanego, czas szybko biegnie!... Toć Olesia moja, taką rzeczą, ma już lat...

— Dwa... zaczął pan Marek.

— Siedmnaście — podchwyciła. Tak... siedmnaście, a raczej siedmnasty.... pamiętam bowiem doskonale, ona przyszła na świat i wkrótce jakoś potem, we dwa czy we trzy miesiące później, nieboszczka bratowa powiła syna...

— Stasia...

— Ale gdzież tam!.. Brat kochany zapomniał chyba... Ot co!.. Nie Stasia, ale nieboszczyka Michasia... Ja powiłam Olesię. a bratowa powiła Michasia... Gdzież Stasia!.. Jeszcze co!.. Olesia moja będzie miała lat siedmnaście...

— Pora za mąż — rzekł pan Marek z uśmiechem.

Pani Tulicka westchnęła.

Wiedziała ona o tem od lat trzech i nie dla czego innego córkę wychowała, tylko na to, ażeby ją wydać. Tu jednak zachodził sęk. "Wydać? Kiedy po raz pierwszy zapytanie te sobie zadała, w odpowiedzi na nie stworzyła ideał zięcia, człowieka młodego, dobrze wychowanego, przyzwoitego, łagodnego, poczciwego, statecznego i niebardzo ubogiego. Życzenia jej były umiarkowane i skromne; z biegiem atoli czasu wzrastały powoli, a to dla tego, że Olesia wydawała się jej doskonałością, do której mąż powinienby choć trochę się stosować. Do zalet przeto wyżej wymienionych, które uważała za. warunek sine qua non, dodała najprzód ród, następuie majątek. Co się rodu tyczy, zaczęła od dobrego szlachcica".

— Na to teraz niby nie zważają.... postępowce.... powiadała sobie, wymawiając wyraz ostatni z przekąsnym naciskiem — ale przecie, coś to znaczy... Gdyby znaczyć nie miało nic, toćby szlachty nie było; kiedy jest, to lepszy szlachcic niż kto inny... byleby się nie chwalił i nie wynosił...

Wyszła więc z punktu "dobrego szlachcica" — człowieka młodego, dobrze wychowanego, przyzwoitego, łagodnego, poczciwego i nie bardzo ubogiego.

A to samo rozumowanie, które jej na myśl "dobrego szlachcica" nasunęło, nasunęło następnie barona.

— Baron?.. nie!.. zawołała. U nas, Bogu dzięki, hrabiów jest tyle!... Moja Olesia... hrabina... o! Boże jedyny...

Uśmiechała się sama do siebie, z radości, z rozrzewnienia, z rozkoszy.

— I cóż to niepodobnego?.. Hrabina...

Kiedy jednak Olesia powinszowanie jej na imieniny wierszami ułożyła i takowe oddeklamowała, rozpłakało się matczysko i wnet rojonego zięcia o szczebel jeden podniosła.

— Nie hrabina lecz księżna... księżna... księżna... księżna pani...

Naznaczyła sobie do Matki Bożej nowennę, koronki i różaniec. W odmawianych litaniach, których skuteczności doświadczyła, przed prośbą: "Od nagłej i niespodziewanej śmierci", dodawała: "Ód tego, żeby mężem Olesi był nie książe, zachowaj nas, Panie" Słowem zrobiła wszystko, co zrobić było można i co za pożyteczne uważała.

Co do majątku, ten wzrastał odpowiednio do pożądań rodowych. Zięcia pierwotnie pragnęła "nie bardzo ubogiego, " następnie dosyć zamożnego, dalej zamożnego, hrabiemu pozwalała na fortunę donośną, od księcia atoli wymagała, ażeby był bogatym, dobrze bogatym.... milionowym.

— Co po tytułach bez majątku?.... A że Olesia wstydu nie zrobi i od milionów dobrze będzie odbijała, tego więcej jak pewną jestem.... Taki skarb jak ona!.... czyż są do opłacenia jej miliony?

Sięgała rojeniem jeszcze wyżej. Bywały momenty, w których książe nie wydawał się ręki jej córki godnym. Błąkała się myślami po tronach, upatrując na takowych konkurentów. Myślała o rodzinie Napoleońskiej, o królewiczach angielskich, o Burbonach hiszpańskich, o następcy tronu szwedzkiego. Odpychała jednak te myśli, dla tego jedynie, iż nie przewidywała sposobności, ażeby która z tych gwiazd pierwszej wielkości pojawić się miała na horyzoncie Chrustowa i zoczyć Olesię.

— Co tam! — mówiła sama do siebie z westchnieniem. — Gdy Olesia księżną zostanie, wówczas.... zobaczy ją królewicz i cesarzewicz nie jeden. Wówczas atoli.... będzie już poniewczasie.

Kiwała głową, litując się nad królewiczami i cesarzewiczami.

Co się zaś zięcia książęcego tyczy, tego pewną była. Śnił się jej, w tygodniu każdym najmniej raz, jakiś.... książe Albert.

— Moje dziecko — przemawiała od czasu do czasu do córki na dzień dobry — co to znaczy? Pojąć nie mogę! Znów mi się książe Albert śnił.

A pewność ta na niewzruszonej oparła się podstawie, kiedy, razu pewnego, Olesia matce odpowiedziała:

— Mamuniu droga! i mnie się śnił książe Albert.

— Cóż ty na to? — zawołała p. Tulicka tonem półtryumfalnym.

— Ja nie wiem.

— Jest to jednakże rzecz zastanawiająca, nadzwyczajna.

— Nadzwyczajna, mameczko.

— I jakże tu w sny nie wierzyć? Kiedy mi się po raz pierwszy książe Albert przyśnił, to przed tem ani mi w myśli postał. Przyznaję się, żem potem nieraz o nim myślała. Aż oto, śni się znów tobie. Więc cóż? Cóż ty na to?

— Nic, mameczko najdroższa.

— Cóż tam, ten pan Zgrzebłowicz czy Zgrzeblewicz?

— A nic.

— Towarzyszył ci wczoraj w ogrodzie...

— Wyszłyśmy po herbacie z Henrysią i Ewunią i on przyszedł do altanki.... i tak.... niby....

— Cóż przecie?

— Henrysia odeszła, Ewunia także, on pozostał i...

— I co?

— Chrząkał, dziwnie jakoś na mnie spoglądał, chciał coś mówić, ale.....

— Nie mówił nic?

— Owszem. Mówił o zapachu róż w ogrodzie wujaszka, o tem że woli fijołek aniżeli różę, o drodze dobrej.... zapytał mnie o książki, które w ręku trzymałam.

— Cóż to była za książka?

— Contemplations Wiktora Hugo.

— Cóż on na to?

— Powiedział: Ne pro mene pysano.

— A ty co na to?

— A cóż! mameczko. Nic nie mówiłam. Zgrzebłowicz po francuzku nie umie.

— Tak więc, siedział sobie?

— Siedział, chrząkał, dziwnie jakoś na mnie spoglądał, chciał cos przemówić, ale.... zdaje się... jakby nie śmiał.

— Spodziewam się! — zawołała p. Tulicka. Jakiś Zgrzebłowicz, proszę kogo! Coś się tam po głowie wić musi, sam jednak czuje, że "ne dla psa kowbasa, ne dla kota sało. "

Olesia odchrząknęła, jakby się do przemówienia zabierała. Pani Tulicka zapytała:

— Co, moje dziecko?

— Nic, mamuniu.

— Sama przyznajesz, że to partya nie dla ciebie?

— Jak mamunia uważa.

— Gdyby mi bowiem o to chodziło, żeby ciebie, moje życie, za mąż wypchnąć, to już oddawna zrobićbym to mogła.... Ten doktór... pamiętasz?... ten adwokat? ten Stanisława kolega? Każdy z nich byłby cię wziął z pocałowaniem ręki. A teraz, ten Zgrzebłowicz, z oczu mu widać, z boku to obserwuję, ledwo mu ślipia nie wylecą, tak się w ciebie wpatruje, ale, niechże się zdrów wpatruje sobie. Bo najprzód: Zgrzebłowicz.... Zgrzebłowicz? Powiedz sama, to coś stajnią pachnie; a potem, wychowanie: po francuzku to się nawet nie nauczyło; a dalej, lat trzydzieści sześć najmniej, ojcemby twoim być mógł; a na ostatku, cóż? dzierżawą chodzi. Prawda, że dzierżawa duża i liczą go na tysięcy ośmdziesiąt, ale, cóż to dla ciebie!... Ty, życie moje, idziesz u mnie nie na tysiące, ale na miliony.

Przy tem słowie matka z córką uściskały się serdecznie.

— Miliony, mój skarbie.

— Mameczko najdroższa! Ja bez ciebie nie chcę.

— Ani za mąż?

— Ani do raju.

— Jakżeżby Stwórca — podchwyciła p. Tulicka — przywiązania podobnego wynagrodzić nie miał! Nie, książę Albert napróżno śnić mi się nie może. Niema się zresztą co śpieszyć. Masz lat siedmnaście.

— Mamo! — podchwyciła Olesia tonem protestacyi.

— Masz lat siedmnaście — powtórzyła matka ze

znaczącym naciskiem — możesz wiec czekać, aż się kto trafi godny ciebie. Ale — dodała — za tem nie idzie, ażebyś dla Zgrzebłowicza niegrzeczną być miała. Bądź dla niego grzeczną, a jeżeliby ci do zrozumienia dał, że o ręce twojej myśli, odeszlij go do mnie — odeszlij go do mnie — ja mu odprawę dam, no....

— Co to za szczęście wielkie mieć matkę taką! — odezwała się Olesia z westchnieniem, wzrok w górę podnosząc.

— Moja ty dziecko drogie!

— Moja mamusineczeczko najmilsza!

W dniu tym samym przy wieczerzy, przy której sami jeno zasiadali domowi, zaszła scena na poły furioso, wywołana niechcący przez Stanisława. Ten, od dawnego już czasu, względem sióstr, względem ciotki i względem kuzynki, przybrał ton drwiący, którym wszystkie z niemi rozmowy prowadził. Ton ten miał swoją racyę bytu. Przyczyna onego tkwiła w kierunku, nadanym wychowaniu przez tę, co się matkę zastąpić podjęła. Był to więc odwet, sprowadzony drogą naturalną. Zamiast miłości owej, wytkniętej jako wychowania cel główny, szyderstwo. Stanisław nie umiał na seryo do niewieściej połowy rodzeństwa własnego przemawiać. I obecnie, podżartowywał z Henrysi, podżartowywał z Ewuni, posyłał rykoszety Olesi, wkońcu odezwał się, nabierając sobie zrazów na talerz:

— Wielka nowina!.... kto ciekawy, niech chrząknie, do ucha mu ją szepnę.

— Ja nie Ciekawam — odezwała się panna Henryka.

— Ani ty? — zapytał Stanisław Ewuni.

— Ani ja.

— Ani prześliczna kuzyneczka? Olesia, tknięta snadź przymiotnikiem, który miałzakrój uszczypliwy, odchrząknęła.

— O.... podchwycił Stanisław — dobra. Po wieczerzy przeto pójdziemy tam, gdzieby nas nikt nie słyszał i powiem nowinę, która ciebie właśnie, piękna kuzynko, najmocniej obchodzi.

— Dziękuję — odparła panna Aleksandra, popierając odpowiedź minką nadąsaną.

— Chrząknęłaś przecie....

— Niechcący. Nie Ciekawam wcale.

— Hm, pięknie. Jest to dla mnie rodzaj harbuza, udzielonego mi kollektywnie przez siostry rodzone i przez siostrę nierodzoną. Cóż ja, nieszczęśliwy, zrobię z nowiną, którą obarczon jestem?

— Powiedz ją w głos — wyrwała się Ewunia.

— Chyba że tak. A więc słuchajcie. Tyczy się to szczególnie zasiadających przy stole tym panien na wydaniu, zaczynając od Ewuni, lat piętnaście, przechodząc do Henrysi, lat ośmnaścia i kończąc na najnadobniejszej i najłaskawszej kuzyneczce dobrodziejce, której wieku nie dotykam przez wzgląd na...

Rzucił okiem na ciotkę — ta oczami niby zarzewiem świeciła; rzucił okiem na pannę Aleksandrynę — tej policzki w płomieniach stały. Uciął więc, uśmiechnął się i znowu zaczął przeciągając wyrazy: ... przez wzgląd na... hm... wrodzony niewiastom do tajemnic pociąg, pociąg który....

— Jabym — podchwyciła pani Tulicka, głosem w którym czuć się dawał wysiłek, pochodzący od powściągania się — jabym, Stasiu kochany, pragnęła wyprosić u ciebie, ażebyś sióstr twoich nie brał za przedmiot żartów.,

— Ciocia kochana wcale mnie prosić nie potrzebuje, dosyć rozkazać.

— O! rozkazy moje....

— Gotówem je spełniać w pokorze jak największej. Proszę spróbować.

Spróbować! — odezwała się p. Tulicka z przekąsem. Gdybym przykłady prób przytoczyła....

— A... bo widzi ciocia kochana: nic nie masz bardziej względnego nad rozkaz. Gdyby mi ciocia kazała na księżyc się dostać i nowin stamtąd przynieść, nie posłuchałbym, rzecz naturalna; gdyby mi ciocia kazała kochać tego lub tę, nie posłuchałbym, rzecz naturalna; lecz gdyby mi ciocia kazała tych oto zrazów nie jeść, posłuchałbym natychmiast, złożyłbym widelec i gębę zamknął, a nawet takową zasznurował, jak nadąsana panna na wydaniu.

— Ty wiesz bardzo dobrze — podchwyciła pani Tulicka — że ja nie jestem zdolną do dawania rozkazów nierozsądnych...

— Ja nic nie wiem, ciociu kochana... a mówię tak, w ogólnikach, po które sięgam aż na księżyc...

— Dajmy lepiej temu pokój... i bądźmy seryo...

— Dobrze... poddaję się rozkazom cioci drogiej i na seryo powiadam, że obarczony jestem zleceniem, tyczącym się sióstr moich, zarówno jak i kuzyneczki...

— Od kogo?..

— Proszę zgadnąć...

— Od Helenki! — wyrwała się Ewunia... Helenką mianowała się ta panna t. sąsiedztwa, do  której, "niby ptak do słońca, " strzepnęło się serce czternastoletniego Gucia,

— Ale a!.. Panna Helena mnieby zlecenia dawała!..

— Od kogóż?.. — zapytała panna Henryka. — Od kawalera...

— Panny w śmiech, a Stanisław na to:

— Słowo honoru... Zresztą, co tam w zagadki się bawić!.. Rzecz taka: pan Andrzej Zgrzebłowicz prosił mnie, ażebym wyrozumiał, która z obecnych tu panien życzyłaby sobie ręką go swoją uszczęśliwić...

— Zgrzebłowicz?... rzucił zapytanie pan Marek, w milczeniu dotychczas dary boże spożywający.

— Zgrzebłowicz, tatku... Prosił umie, a że prosił grzecznie i zdaje się szczerze, przeto nie rozumiem powodu, dla któregobym prośbie jego uczynić zadość nie miał...

— On to więc rozpoczyna szereg konkurentów — były pana Marka słowa, w rodzaju uwagi wyrzeczone.

— Ach! nie on — podchwyciła pani Tulicka.

— Nie on?...

— Byli już przecie tacy, co... pomimo, że wyraźnie nie występowali... jednakże...

— To jest — odrzekł Stanisław — niewyraźnie występuje każdy, kto na próg domu naszego wchodzi nie wyjmując żonatych, z których nie jeden, jak przypuszczać można, radby się z małżonką swoją rozstać się a którą z panien naszych za żonę pojąć... pan Prosiątkowski naprzykład, przez panią Prosiątkowską czubiony, jak fama niesie.

— Ty to coś zawsze wynajdziesz — odezwała się panna Henryka.

— Państwa Prósiątkowskich nie wynalazłem, jako też i tego nie wynalazłem, że pan Prosiątkowski wolałby panią Prosiątkowką taką, co nie czubi, aniżeli taką, co czubi...

Odpowiedź ta nadała weselszy nieco obrót rozmowie, która byłaby się zapewne w tym tonie utrzymała, gdyby Stanisław nagle znów się do Zgrzebłowicza nie zwrócił:

— No i pana Andzeja Zgrzebłowicza nie wynalazłem. Wynalazł się sam i powiada, że dla gospodarstwa, całej jego pieczołowitości wymagającego, nie ma czasu w romanse się bawić. Ewunia, Henrysia i kuzyneczka podobają się mu jednakowo. Gdyby na to przystały, onby się zgodził węzełki ciągnąć i za pomocą węzełków połowicę sobie zdobyć. Sam jednak uważa, iżby to była rzecz niesłychana, a zatem proponuje siebie, najprzód Ewuni, jeżeliby Ewunia nie zechciała, Henrysi, jeżeliby Henrysia nie zechciała, kochanej kuzyneczce.

Przy ostatniem tem słowie, pani Tulicka, która się dotychczas powściągała, nie wytrzymała dłużej i wybuchnęła:

— A cóż to — zawołała — pan Stanisław myśli sobie!

— Ja, ciociu kochana, nie myślę nic — zareplikował zaczepiony.

— To widać! dalibógże to widać! Gdybyś pomyślał nad tem co mówisz, tobyś impertynencyi w oczy panience młodej, kuzynce swojej nie ciskał.

— Imper-ty-nencyi?

— Cóż to. Jeżeli nie ta, to ta, a jeżeli nie ta, to Olesia?... Czy to ona ma komuś z nosa spadać?

— Spełniłem zlecenie, które na siebie wziąłem.

— Przekonaną jestem, iż Zgrzebłowicz ani nikt na świecie, nie odważyłby się podobnego dawać zlecenia, jak również przekonaną jestem, iżbyś podobnego zlecenia nie przyjął. Ale ot, sprowadziła ci ślina na język drwinę z istoty słabej i panienki młodziutkiej, ze stworzenia, co się bronić nie zdoła i ty, mężczyzna, skorzystałeś ze sposobności... Winszuję ci, winszuję. Patrz na dzieło swoje! Olesia tonęła we łzach.

— Patrz! ciesz się! tryumfuj! — mówiła i giestykulowała.

Henrysia i Ewunia zerwały się od stołu i do Olesi poskoczyły.

— Kontent'eś! tryumfuj!...

Stanisław się zmieszał, próbował jednak tłumaczyć się.

— Ciocia bo bierze tę rzecz ze strony — zaczął. Ale pani Tulicka mówić mu nie dała.

— Gdyby nie obecność brata kochanego, którego martwić nie chcę, wiedziałabym ja, panie Stanisławie, jakim do ciebie językiem przemówić. "Czcij ojca i matkę twoją" powiada czwarte boże przykazanie. Ja dla ciebie matką. Pamiętajże sobie — tu mu palcem pogroziła — że jak ty mnie tak pan Bóg tobie.

— Ciocia mnie do ściany przyciska.

— Przycisnęłabym ja ciebie, gdyby nie twój ojciec, którego czczę i szanuję.

Pan Marek spuścił głowę i milczał.

— Ol przycisnęłabym ja ciebie.

— Ja w imieniu Zgrzebłowicza.

— Dosyć z tym Zgrzebłowiczem!

— Poczciwy człowiek.

— Niech sobie będzie najpoczciwszym, ale ani on dla Olesi, ani Olesia dla niego. Nie troszcz ty się i nie interesuj córką moją. Nie ma ona ojca, ale ma mnie, a ja nie pozwolę, ażeby lada chłystek zęby nią sobie wycierał... Chodź, moje dziecko.

Wstała, z wyrazem pogardy wzrokiem od stóp do głowy Stanisława obrzuciła, wzięła szlochającą Olesię za rękę i wyszła.

Henrysia i Ewunia z gniewem i żalem na brata spoglądały.

— W rzeczy samej — słowa jego — Zgrzebłowicz prosił mnie, ażebym wyrozumiał Ewunię, Henrysię i Olesię. powiadając, że Ewunia za zbyt dla niego młoda, że Henrysia także za młoda, że, Olesia byłaby najodpowiedniejszą.

Pan Marek głową pokiwał i uśmiechnął się:

— Ja też nie spodziewałem się, żeby się ciocia obrazić miała.

— At — była pana Marka odpowiedź.

Ręką machnął i fajkę sobie nakładać począł.

III.

Scena familijna, którą w poprzednim opisaliśmy rozdziale, nie była pierwszą. Sceny podobne powtarzały się często, zawsze prawie przy stole i w nieobecności osób obcych. To ostatnie było wielką w Chrustowie rzadkością. Goście ztamtąd nie wychodzili prawie. I mieli racyę, było im tam bowiem jak — jak to powiadają — u pana Boga za drzwiami: i przestronnie, i wygodnie, i swobodnie, i miło, i wesoło. Wpadłszy do chrustowskiego dworu, nie chciało się opuszczać strzechy gościnnej, pod którą karmiono dobrze, pojono w miarę, obsługiwano ochoczo i bawiono serdecznie. Uroku osobliwego dodawały panienki, "milutkie jak młode koteczki. " Strona prawa medalu była, rzec można, zachwycającą.

Panienkom oczytanie w poezyi i powieściach bynajmniej nie szkodziło — owszem nadawało im, że się tak wyrażę, tiurniurę ponętną, nadawało im cechy zagadkowości. osłoniętej kształtami wcale powabnemi. Olesia, była to nader przystojna szatynka, smukła i szykowna; Henrysia przedstawiała inny rodzaj: była to blondynka o rysach nie nazbyt regularnych, ale okraszonych zdrowiem i wyrazem wesołości naiwnej; Ewunia odznaczała się wdziękami, posiadającemi magnetyczną siłę pociągu — włosy płowe z popielatym odcieniem, oczy fiołkowe, brwi mocno zarysowane, rzęsy długie, kibić wiotka i taka co to. zdaje się, o skrzydła jeno prosi, ażeby mogła w górę się unieść i z gwiazdką nad czołem, a z wianuszkiem laurowym na skroniach, gieniuszem przelatać. Każda z nich przytem, w oczach ludzkich niby kameleon się mieniła, przybierając się na pozory rozmaite: to sensacyi, to filuteryi, to egzaltacyi, to rozstrzepania, to przewrotności, to naiwności. Działo się to bez premedytacyi najmniejszej, bez cienia intencyi, któraby je o kokieteryę podejrzywać kazała. Istniała w nich kokieterya naturalna, wrodzona, gołębia, przepiórcza. Wystawiały na pokaz wdzięki, w jaki je natura ustroiła, zawijając takowe, stosownie do natchniena chwili, w obłoczystość zagadkową. Jedna nastrajała się na ton filozofki, zanurzając się głęboko w metafizyczne dociekania i wyrokując w kwestyach, których najpotężniejsze umysły rozstrzygnąć nie zdołały, z łatwością podziw wzbudzającą; druga odziewała się w szaty jaskrawe humoru i sypała uszczypliwe dowcipy niby z rogu obfitości; trzecia udawała sentymentalną niewiastę, karmiącą się westchnieniami jak chlebem powszednim i kąpiącą się w eterze nasiąkłym srebrnem księżyca światłem. To znów role się zmieniały. Ta, co była filozofką, zmieniała się w humorystkę, humorystka zaś stawała się sentymentalną, a sentymentalna swawolną i śpiewającą. Wszystko to przychodziło samo przez się, wedle natchnienia, tak że nieraz w jednej i tej samej godzinie, każda z osobna bywała trzy, cztery... siedm razy jedną, nie przestając być sobą.

A dla gości — co za wylanie! Gdy o gościa chodziło, ktokolwiek on był, jedna drugą przyciągały, byle pobyt mu pod dachem chrustowskiego dworu uczynić jaknajmilszym.

To też goście byli chlebem powszednim.

Mimo Chrustowa, w ćwierćmilowej odległości przechodził gościniec, na którym ruch panował ustawiczny. Przy gościńcu stała karczma z zajazdem, a z po za niej wynurzała się droga wpływająca w gościniec i przechodząca mimo drogoskazu z napisem na przybitej z boku podłużnej deszczułce: "Zwrót do Chrustowa. " Przejeżdżający gościńcem zazwyczaj się przy karczmie zatrzymywali, jedni dla wytchnienia koniom, inni dla popasów, niektórzy dla przenocowania. Od czasu jednak jak zajazd zajazdem, żaden w nim nie popasał ani nocował szlachcic. Z blizka czy zdaleka, który jeno przeczytał na drogowskazie napis, wydawał natychmiast furmanowi rozkaz:

— Nawracaj.

Z tego powodu pomiędzy panem Markiem a arendarzem zachodziły przy wypłacie rat — nieporozumienia. Arendarz pretensye rościł, że dwór mu dochód uszczupla, i pan Marek ustępstwa stosowne czynić musiał, opuszczając procent pewien. Upuszczenie procentów z jednej, koszta gościnności z drugiej strony przynosiły straty podwójne, do których dodaćby należało jeszcze i trzecią ogromną, stratę czasu, pędzonego na niczem. Nikomu jednak ani do głowy przychodziło, ażeby ta ostatnia uszczerbek jaki sprawiać miała. Czas? Wiedziano o nim tyle tylko, iż starożytni przedstawiali go pod postacią starca z brodą długą, ze skrzydłami wielkiemi, z kosą w jednem ręku i z klapsydrą w drugim. Był to więc kosarz i jako taki uwagi na siebie nie zwracał. Wartość jego nie miała znaczenia innego jeno takie, które ideę odwetu wywoływało. Kosarz ów nastawiał się do koszenia, inaczej do zabijania: odwet zależał na zabijaniu kosarza. Zabijano go też w Chrustowie w sposób prawdziwie uroczy.

Zabijano czas z gośćmi, przez gości i dla gości.

Patrząc na życie tameczne, zdawało się, że człowiek innego na ziemi tej zadania nie ma i mieć nie może, tylko to jedno, żeby się z gośćmi bawić.

"Gość w dom, Bóg  w dom. " Piastowa cnota, za którą mu się królestwo dostało, znajdowała w Chrustowie zastosowanie jaknajobszerniejsze, tak dalece, że p. Marek zasługiwał nie na jedno, lecz na tuzin przynajmniej królestw, jeżeliby dzieje udzielały nagrody stosunkowo do zasług. Zasługi jego w tym względzie były olbrzymie i jak najzupełniej Piastowym równe, on bowiem, jak Piast, karmiłi poił niełaknących i niepragnących. Prawda, że do tamtego przyszli w goście aniołowie, do tego zaś przyjeżdżali ludzie śmiertelni. Co jednak temu pan Marek winien! Byłby i aniołów przyjął gościnnie pod tym jeno warunkiem, ażeby wzięli na się postać szlachciców polskich. Inaczej wylegitymować by się musieli i zapewne by tego nie pożałowali. Dla szlachciców zaś dom stał otworem, we dnie i w nocy. Zajeżdżało się przed ganek; na spotkanie wychodził gospodarz, witał, do środka zapraszał, prowadził, sadzał i bawił wzywając na pomoc rodzinę swoją całą. Wychodziła poważna pani Tulicka, wychodziły panienki z robótkami w ręku wychodzili panicze z cybuchami, otaczano gościa staraniem, troskliwością, kłębami dymu i szczebiotem dziewiczym, dającemi mu przedsmak raju.... Mahometa. Gość opływał, niby pączek w maśle.

Wzywano go do jedzenia bez względu na dnia porę. O północy, nadedniem, kiedy jeno kogo pan Bóg sprowadził, pewnym być mógł, że znajdzie stół nakryty a na stole strawy poddostatkiem. Kurczęta pieczone i potrawki z kury z białym sosem, zdaje się spadały w Chrustowie, jak one kuropatwy które Jehowa Żydom na puszczy zsyłał. Pod względem tym niemożliwość nie istniała, tak dla gościnnego gospodarstwa, jak dla gościa, który, głodny czy niegłodny, jeść musiał: jakże bowiem nie jeść, kiedy jedzenie przybierało istotę i znaczenie ofiary, ponoszonej dla najmilszych pod słońcem stworzeń!

— Panie dobrodzieju, niech pan będzie łaskaw. Wdzięczyły się i prosiły.

— Pan nie łaskaw. Pan ledwo pokosztował. Czy to się godzi!

Chmurą smutku oblicza się powlekały.

Nie jeden dławił się, byle tylko nie martwić panny Aleksandryny, panny Henryki i panny Ewy, pełniących funkcye karmicielek, szafarek, Heb, czarodziejek i kapłanek ogniska domowego, albo raczej kapłanek znicza kuchennego. Za ich sprawą ogień w kuchni nie wygasał nigdy. Zawsze stał, ustawicznie na kogo czekał i buchał płomieniem regularnie na dobę razy pięć, nieregularnie drugich razy pięć.

Wyliczyć i wymienić wszystkich, którzy na dwór w Chrustowie łaskawymi byli, jest absolutnem niepedobieństwem. Odwiedzała go najprzód okolica cała, następnie wszyscy, których z rodziną Szamotów łączyły węzły jakiegoś pokrewieństwa lub powinowactwa, dalej mieszkańcy stron dalszych, których interesa sprowadzały na trakt, przechodzący mimo karczmy chrustowskiej. Co moment ktoś przed ganek zajeżdżał, lub też, któś z przed ganku odjeżdżał, gdy zaś wieczór zapadał a nikogo nie było, spóźniano podawanie wieczerzy w przypuszczeniu że — jak się kucharz wyrażał — licho kogoś "nadniesie. "Łatwo wyobrazić sobie, co to było za życie — czcze i próżne, a przecież chwilki jednej do odetchnięcia nie pozostawiające. Wszyscy ustawicznie zajęci byli niczem, absorbującem moment każdy i wymagającem rąk mnóstwa. Ztąd służby huk: garderoba zapchana, kredens zapchany, oficyna zapchana — panny służące, pokojówki, lokaje, lokajczuki, furmani, furmańczuki, kucharze, kuchciki, stróże czeladź piekarniana i osób kilka płci obojej z funkcyami nieokreślonemi; dworów kilka połączonych pod dachem jednym i głów kilka odegrywających role naczelne. Pani Tulicka miała dwór swój, panny swój, pan Stanisław swój, pan Marek swój, pana Gustawa nawet obsługiwał chłopak do osoby jego wyłącznie przywiązany. Prawo rozkazywania nominalnie stało przy panu Marku, służba atoli miała obowiązek słuchania każdego z członków rodziny najbardziej zaś pani Tulickiej, która oficyalnie sprawowała rządy domu, ponieważ jednak pomiędzy rządami domu a rządem majątku, nie było wyraźnej linii demarkacyjnej, mieszała się więc półoficyalnie do wszystkiego. Również półfoficyalnie, w zakresie nieoznaczonym, mieszała się do wszystkiego, panna Aleksandryna w imieniu matki, mieszała się, panna Henryka w imieniu ciotki i ojca, mieszał się pan Stanisław w imieniu ojca, mieszał się i pan Gustaw. We względzie tym jedna tylko Ewunia stała na stronie z powodów, które bliżej określić się Nie dadzą — uważano ją za dziecko — i dla tego zajmowała stanowisko obserwacyjne. Z wyjątkiem jej jednej, rządów było tyle, ile głów liczyła rodzina Szamotów, gdy się znajdowała w komplecie, co nie zawsze się zdarzyło. Do kompletu brakowało często pana Stanisława, pędzącego żywot koczowniczy.

Ztąd też, we dworze owym, pod którego słomianą strzechą gość raik znajdował, panował rozgardyasz do nieopisania, rozpościerał się bezrząd obejmujący Chrustów, w gospodarskim względzie całko wicie, a okraszony wdziękiem niezrównanym. Tajemnice bezrządu tajemnicami były dla wszystkich, z wyjątkiem opiekuńczych fortun szlacheckich aniołów — żydków z miasteczka poblizkiego. Ci często miewali Chrustów na języku dodając do onego szeregi cyfr, deklinowanych wespół z rzeczownikami: Gescheft, Schild, Weksel, Termin i t. p. Icek Rubinstein, dzierżawiący karczmę przy trakcie, odegrywał śród nich rolę punktu ogniskowego, w którym zestrzeliwały się promienie operacyi, wyrażającej się za pomocą kwitków nieforemnych, pisanych rękami rozmaitemi a zapełnianych zerami. Zera przecie żadnego nie mają znaczenia.

Była to jednak tajemnica, o której, zdaje się, sam pan Marek nie wiedział, pomimo, że nieraz wśród gawędki najweselszej wydzierało się mu" z piersi ciężkie westchnienie.

W bezładzie, w bezrządzie, w rozgardyaszu, przeplatane scenami pomiędzy Stanisławem a panią Tulicką, w gwarze ustawicznym — życie w Chrustowie płynęło niby okręt żaglami pełnemi. Dokąd jednak płynęło? nie obchodziło to nikogo. Port? o porcie nie myślał nikt. Panny kwitły, panicze, jeden po okolicy podróżował, drugi dorastał, goście się zjeżdżali, preferansik służył i płużył: czegoż więcej chcieć.

Po co się goście zjeżdżali? Odpowiedź łatwa. Po co ludzie na teatr i na sztuki łamane chodzą? W Chrustowie odegrywała się ustawiczna reprezentacya gościnności, tem od reprezentacyj teatralnych różna, że spektatorów opłacała. I jakżeby przeto takowych braknąć miało?...

Zjeżdżali się.

Wszystkich, jak rzekliśmy wyżej, wyliczyć i wymienić nie sposób. Jednych wiązała życzliwość, drugich sprowadzał interes, nie było bowiem jak pan Marek do radzenia ludziom w razach kłopotliwych — innych zwabiała ciekawość. Z tego powodu gościnne progi przekraczali ludzie różni, bogatsi i ubożsi, szaraczki i karmazyn), zaglądali nawet panowie tytułowani, dla rzucenia okiem, bądź na starego szlagona, postać tradycyjną, bądź też na kwiatki polne w celu przeprowadzenia paralelli pomiędzy niemi a Adelami, Anetami i Korami, które im po miastach wielkich żywot urozmaicały i upiększały. Ci ostatni przesuwali się po chrustowskim horyzoncie na kształt komet ogoniastych: pojawiali się i znikali. Nadzwyczajnie grzeczni, niesłychanie uprzejmi, zachwycali się barszczykiem z rurą, unosili się nad serem w pierogach, prawili pannom komplementa, zaklinali się, że nigdzie się lepiej nie czuli, jak w tym domu staropolskim; prosili, żeby im wolno było przyjeżdżać jak najczęściej, a to w celu hartowania się w atmosferze swojskiej — odjeżdżali i nie wracali więcej. Ich to ogonów czepiała się pani Tulicka i na tych to ogonach budowała zamki dla córki. Z tych ogonów promienistych jak domyślać się wolno, spłynął i ów książe Albert, co się matce i córce we snach prezentował.

Tego atoli kalibru goście rzadko się trafiali; pospolicie najeżdżała szlachta prosta, tacy Szafranowicze, tacy Kubalscy, tacy Prosiątkowscy. bądź to w osobach własnych, bądź też w osobach swoich małżonek, które się do pani Tulickiej adresowały, w osobach córek, które do panien szlusowały, w osobach synów, którzy paniczom towarzystwa dotrzymywali, spoglądając z ukosa na panny i dzieląc w myśli Chrustów proporcyonalnie na cztery części, nie nader częściowo ponętne, tem bardziej że niewiadomo było, czy pan Marek przypuści dzieci do działu równego, czy też do nierównego. Gdyby przypuścił do nierównego, a przytem tak, ażeby synom wydzielił same tylko błogosławieństwo ojcowskie, córkom zaś Chrustów pozostawił, to niewątpliwie młodzi panowie Szafranowicze, Kubalscy i Prosiątkowscy, potrącając i wywracając jeden drugiego, darliby się do rąk panien Szamotówien. Tak jednak — bywali: sprawiali przyjemność sobie i wyświadczali grzeczność gospodarzowi domu.

Zaglądali także przy zdarzonej okazyi lekarze, adwokaci (wzmiankę o tych znajdzie czytelnik w przytoczonej w poprzednim rozdziale rozmowie pomiędzy panią Tulicką a córką), urzędnicy publiczni, sądowi, fiskalni i administracyjni, wojskowi w stopniu oficerskim, koledzy szkolni Stasia, znajomi jego pozaszkolni i rozmaici inni, stanowiący w sposób ludności cyfry nagie, bez mianowników, a znani w austryjackiem państwie pod nazwą ogólną "prywatyzujących" (privativ). Przesuwała się ich ćma przez alembik gościnności chrustowskiej, wychodząc z niego takimi samymi, jakimi wchodzili. Większa ich część próżniakami byli, próżniakami pozostawali: objadali poczciwego pana Marka i po za jego plecami bawili się w dowcipnych, przyczepiając do panienek przydomki: sawantek, sentymantałek, papug, srok, synogardliczek. kotek, liszek, pliszek, pośmieniuszek, taradajek, młynków, grzybków, mruczków, flonderek, purchawek, przepiórek, nimf, gracyj i licho wie nie jakich. Za chleb, za sól, za serdeczność, wywdzięczali się dowcipami, w których ubliżającego w gruncie nie było nic, które atoli miejscaby nie miały, gdyby panna Henryka posiadała w monecie brzęczącej gotówką, posagu talarów tysięcy ze czterdzieści i gdyby tyleż posiadała i panna Ewa. Bywanie ich przeto było nie czem innem, jeno przelewaniem z pustego w próżne, nie miało ani celu, ani sensu.

Nie wszystkich jednak tyczą się słowa powyższe. Jak nie wszyscy malarze, muzykanci, śpiewacy i i. p. są artystami dla artyzmu, jak nie wszyscy filozofowie, historycy, naturaliści, prawnicy i t. p., są uczonymi dla nauki, jak nie wszyscy handlarze, przemysłowcy, bankierowie i t p., są spekulantami dla spekulacyi, tak też nie wszyscy pana Marka goście byli gośćmi dla tego tylko, ażeby go objeść, ażeby się u niego zabawić i córki jego na fundusz brać. Były pomiędzy niemi wyjątki, do których zaliczyć należy dwie przedewszystkiem osobistości; jedną płci męzkiej i jedną płci niewieściej.

Zabierzemy najprzód znajomość z tą ostatnią.

W odległości półtorej mili od Chrustowa w okolicy płaskiej, przy głównym trakcie leżała wieś Gawrony, a we wsi tej mieszkała pani pułkownikowa Kawska, kobieta niemłoda, wdowa, która miała młodość ruchliwą i burzliwą i na starość w spokojnym osiadła zakątku. Miała ona i dzieci — synów i córki — o tych tylko ludzie ze słyszenia jedynie wiedzieli. Ona sama nigdy o dzieciach swoich nie mówiła. Synowie gdzieś się w świecie kierowali i córki się gdzieś kierowały. Przenosząc się z mężem, który pułkiem dowodził, pogubiła to w punktach różnych i nie troszczyła się wcale o potomstwo swoje. Kto wie nawet, czy wiedziała na pewno ilu miała synów, a ile córek. Ludzie przypisywali jej macierzyństwo potrójne — syn jeden, córek dwie — i utrzymywali.,. ach, ludzie są tak złośliwi. Rozposażenie dzieci odbyło się jeszcze za życia nieboszczyka pułkownika, człowieka nieznośnego, impetyka i fantastyka, który przytem organizmem cielesnym swoim przedstawiał zbiornik wszystkich defektów, jakie młodość rycerska na starość sobie gromadzić zwykła. Podlegał jakimeś konstypacyom żołądkowym, jakimeś chorobom sercowym, drgawkom, czkawkom, rozszerzeniom i zwężeniom żył, pedogrze, reumatyzmowi, newralgiom — kości jego były barometrem, muskuły siedliskiem kurczów ustawicznych, nerwy instrumentem nadzwyczaj czułym i drażliwym; głowę miał łysą, jak kolano, bakeabardy gęste i wąsy ogromne; mówiąc chrypiał, za lada co w furye wpadał i we względzie służby był najdoskonalszem i najczystszem regulaminu wcieleniem. Powiadają też, że sposobem regulaminowym córki za mąż powydawał. Do jednej odkomenderował porucznika: ......

— Żeń się... marsz!.. Na córkę także zakomenderował:

— Idź za mąż... marsz!..

Pomaszerowali przed ołtarz krokiem podwójnym.

Do drugiej w tenże sam sposób odkomenderował podporucznika.

Syna pchnął drogą karyery wojskowej, dawszy mu wychowanie takie, ażeby z drogi tej zboczyć nie mógł, ani na prawo, ani na lewo, tego bowiem był przekonania, że człowiek nie ksiądz, albo nie żołnierz, jest zaledwie półczłowiekiem. Stan duchowny i stan żołnierski były to w mniemaniu jego dwa stany wyborowe, dwa bieguny tak ludzkości niezbędne, jak ziemi niezbędnemi są owe bieguny, o które, opiera się oś ziemska. Powydawał więc córki za mąż, syna na drogę karyery wprowadził, odbył rewię ostatnią i po rewii na tamten świat odmaszerował. Po pogrzebie pułkownikowa odjechała do Gawronów, unosząc ze sobą dużo wspomnień, prawo do pobierania pensyi dożywotniej i pragnienie spokoju na resztę żywota.

Pensya dochodziła ją regularnie i akuratnie; wspomnienia jednak i pragnienie stanęly ze sobą w sprzeczności niejakiej. Pierwsze było względem drugiego neutralizatorem. Prawda, że i okoliczności przyczyniały się trochę do tego.

Gawrony, mała wioszczczyna, było to jej gniazdo rodzinne, z którego wyleciało w świat orląt pięcioro, pod postacią pięciorga dzieci prezesa Jałomnickiego. Ojciec nie zostawiając im majątku dużego, dał w spadku po sobie węch delikatny, jaki dostają pieski gończe po ojcach dobrej rasy. Dzięki węchowi temu córki się powydawały i synowie pokierowali, z wyjątkiem jednego biedaka, pana Jakóba, prześladowanego najwyraźniej przez los zawistny. Podczas kiedy siostry jego łapały sobie małżonków jak, nie przymierzając, rybacy łapią szczupaki w wieńcierze, w ten sposób i groźny pułkownik wpadł w sieci byłej panny Amalii Jałomnickiej; podczas kiedy bracia zwietrzywszy posagi, zdobywali takowe przebojem, zajmując poważne w obywatelstwie stanowiska: on wysiliwszy przemysł cały, dostał harbuzów sześć i schronił się w końcu pod skrzydła siostry. Z desperacyi do wojska się zaciągnął, licząc na uroki munduru i na protekcyę pułkownika. Zdecydowany był dosługiwać się szlif generalskich. Śmierć atoli rycerskiego pani Amalii małżonka szyki mu pomieszała. Zmiarkował, że ta droga nie doprowadzi do niczego, chyba jeno do drgawek, czkawek, kurczów, pedogr, reumatyzmów — i małżonki na wzór pani Amalii stworzonej. Podał się więc o dymissyę i w rok po pułkownikowej do Gawronów zawitał.

— I ty tu?

— A no....

— Pod moje znów skrzydła?..

— A no... była pana Jakóba odpowiedź z przyciskiem wymówiona.

— Cóż w Gawronach porabiać zamyślasz?

Pan Jakób ramionami ścisnął.

— Spodziewam się, iż nie zamierzasz przecie ojców skiby orać...

— Chybabym ją palcami drapał... Do orania potrzebny nakład...

— Prawda... Będziemy więc sobie we dwoje spokoju zażywali... Jednakowo nikogo nie mam do ekarte...

Pan Jakób westchnął głęboko.

— Cóż?..

— Oh, przyznam się tobie... kręci mi się po głowie, do klasztoru wstąpić...

— Mundur na habit, miecz na różaniec zamienić... Hm!... rzekła pułkownikowa z przekąsem, w którym politowanie brzmiało. Mój ty Jakóbciu, biedny!... Nie osobliwy był z ciebie ułan, niema więc nadziei, ażebyś osobliwym być mógł księdzem...

— Cóż pocznę — zawołał pan Jakób tonem energii, zdradzającej postanowienie nieniezłomne.

— Co... hm... pomyślała pułkownikowa przez chwilę, W każdym razie nie masz czego się śpieszyć... Poczekaj... Rok, dwa, a chociażby i lat dziesięć, różnicy nie stanowią... chyba, żeś poczuł w sobie nagle do habita pociąg... chyba, że obudziło się w tobie powołanie...

— Pociąg?.. powołanie?.. a!. Podając się do dymissyi, zamierzałem wraz z otrzymaniem takowej w łeb sobie wypalić; alem się rozmyślił i powziąłem zamiar...

— W murach się klasztornych zagrzebać — dokończyła pani Kawska. To lepsze od tamtego, ale jak powiadam, nic nie nagli... Wolałbyś jednak zamiast kapucynem, zostać małżonkiem ciepłej wdówki jakiej, albo panienki z posażkiem...

— Sześć razy tego próbowałem...

— I broń składasz... Sluchajże, Jakóbciu, co ci powiem. Tyś zanadto... zanadto... no?... poczciwy...

Tak, tyś zanadto poczciwy... za zbyt honorowy... Nie umiałeś tak jak Alfred i Konstanty (imiona braci pułkownikowej), włazić oknem, kiedy cię wyrzucano drzwiami... Byłeś skromny, lękliwy, nie umiałeś sprzedawać towaru, który na sprzedaż miałeś, żal mi ciebie... Poczekajże, klasztor nie ucieknie. Idź do niego, śpiesząc się powoli, a kto wie czy nie uda się z drogi zboczyć do ciepłego jakiego kącika i w takowym osiąść... Trafiają się wypadki nadzwyczajne... Ty nosisz nazwisko piękne... Są Jałomniccy hrabiowie.. Alfred i Konstanty ten tytuł noszą... To coś znaczy...

Taką było okoliczność, która pułkownikowej przeszkodziła w zaspokojeuiu pragnienia spokoju, jakie ogarnęło ją po śmierci męża.

Był to jednak pretekst tylko. Chwyciła się go, nie dla tego bynajmniej, żeby pana Jakóba od zamiaru odprowadzić, ale dla tego, że spokój w którym rok cały spędziła, tak jej dokuczył, iż rady sobie dać nie mogła. Zaczęła już była szwendać się po okolicy. Nie miała jednak nic w ręku. Nie posiadała osnowy żadnej, na którejby tkać mogła. Z tego powodu przybycie pana Jakóba powitała z radością i nie dla niego, lecz dla siebie wpleść się postarała w tę girlandę, która się do koła Gawronów wiła pod postacią towarzyskiego życia szlachty sąsiedniej. Byt niezależny, wiek, kolligacye, tytuł zresztą — drzwi jej wszędzie otwierały. Do tych warunków dołączyć umiała inne, nie mniej ważne. Była to kobieta, choć ją do rany przykładał, taka wyrozumiała na słabości natury ludzkiej, taka współczująca w smutkach i dolegliwościach, tak umiejąca radości wszelkie podzielać, taka usłużna, taka, słowem jednem, przylepka. Przytem posiadała zdolność stosowania się nietylko do płci, do wieków i do temperamentów, ale oraz i do przekonań. Potrafiła być z republikaninem republikanką, z monarchistą monarchistką, z bezwyznaniowcem bezwyznaniówką, z ultramontaninem ultramontanką, a przychodziło jej to z taką łatwością, jakby się urodziła w przekonaniu, które w danej chwili wyznawała. Nie potrafiła jednego tylko przemódz na sobie: kultu dla panów, gdy się przypadkiem w obec nich w towarzystwie chudopachołka znalazła. Wówczas zapominała się: względem pana przybierała ton poufałości dobrego tonu, na chudopachołka przez ramię spoglądała. Ale wnet to wynagradzała % procentom, jak tylko się pierwsza sposobność nadarzyła.

— Kochana pułkownikowa!.. tak ją powszechnie zwano.

Szczególnie dzieci lubiła i do panien młodych czuła pociąg niepowściągniony.

Dzieci się jednak do niej nie garnęły, pomimo że wabiła je cukierkami i zabawkami. Dzieci i psy, (powiadają) posiadają instynkta, wskazujące im ludzi uczciwych. Panienki wszakże lgnęły do kochanej pułkownikowej, dla półsłówek, dla min, dla insynuacyj jakichci, które ona na ich usługi w ogromnej ilości miała, a od których im rumieńce na policzki występowały.

Posiadała także i u młodzieży względy, pochodzące ztąd iż pewnego rodzaju protekcyą, otoczoną powagą kobiety wiekowej, zboczenia ich osłaniała. Grzeszki ich nazywała cukierkami, groziła im palcem na nosie i przemawiała do nich: ty.

— Ja stara — były jej słowa. Jadłam chleb z pieca nie jednego i wiem, o czem nie wiecie wy sami. Oj, wiem!..

Kiwała głową z ukosa i zalotnie mrugała. Giest ten oryginalnie odbijał od minki dobrotliwym półuśmieszkiem wiecznie okraszonej i od jej siwych gładko nad czołem zaczesanych włosów, na których spoczywał czepeczek, włożony i przystrojony bez najmniejszej pretensyi. Z uśmiechem zalotnym do twarzy było babulce. Fizjognomista jednak, jakiego ani Gawronów, ani Chrustowa okolica nie posiadała, dostrzegłby w takowym nie zalotność, lecz coś innego, mianowicie zaś ciekawość do dramatów, do komedyj i do tragedyj żywota towarzyskiego, do tych zwłaszcza, których osią był lub też byćby mógł, jeżeli nie skandal na wielką skalę, to drobniutki, malusi skandalik — "cukierek" — jak się wyrażała: I tak było w istocie samej. Pani Kawska wierzyła we wszystko z  wyjątkiem tej w ludziach czystości, co to się technicznie dziewiczością nazywa. Istnienia onej nie przypuszczała. Uważała to za bajeczkę, wymyśloną dla bałamucenia starych dzieci i wszędzie poszukiwała grzeszków, wszędzie takowe widziała, gotową będąc w razie, gdyby dramacik w uklejeniu się sam przez się napotykał na przeszkody niejakie, wziąść na siebie funkcyę reżyserki — poradzić, pomódz, pchnąć w przepaść i na brzegu takowej stanąwszy, przypatrywać się z główką nieco przechyloną, z uśmieszkiem na ustach i ze złożonemi jak do modlitwy dłoniami.

Owóż ta to słodka, ta anielska, ta usłużna i kochana pani pułkownikowa stanowiła jeden z wyjątków pomiędzy gośćmi najeżdżającemi dwór w Chrustowie. Dwór w Chrustowie miał dla niej powab z tego względu, że posiadał bogate do dramacików materyały. Trzy panienki w kwiecie wieku, dwaj młodzi ludzie próżniacy, głowa rodu wcielona w cybuch i przykuta do zielonego stolika, opiekunka z ćwieczkiem w głowie, gwar gości, — wszystko to razem wzięte nadawało się do uklejenia czegoś smacznego. Pani Kawska zawczasu się uśmiechała i oblizywała, jak smakosz, oddający się rojeniu o potrawie, zaprawionej i podsmażonej w sposób, wytwarzający smak, od którego mu anticipative ślinka podniebienie łechce.

Nie układała jednak planików żadnych. A! Nie wdawała się w rzeczy podobne. Tak pewną była potęgi ułomności natury ludzkiej i tak na nią liczyła, że, pozostawiając rzeczy samym sobie, czekała tylko i dowiadywała się.

Dowiadywała się — to jest: odwiedzała często Chrustów — niekiedy w towarzystwie pana Jakóba, częściej atoli sama.

Pan Jakób — zanotować to należy — mianowany został hrabią Jałomnickim, dzięki nazwisku, noszonemu przez ludzi posiadających rozlegle na Litwie, na Wołyniu i w Wielkopolsce dobra, którzy ten tytuł nosili. Czy on się im należał? — to pytanie inne. W rozbiór tej kwestyi wdawać się nie będziemy.

Pułkownikowa mile w Chrustowie widzianym była gościem. Panny na spotkanie jej wybiegały. Pani Tulicka, której podwójnie inponowała, raz jako pułkownikowa, powtóre jako hrabianka z domu, okazywała jej uprzejmość większą niż komu innemu i wylewała się przed nią, spowiadała się, wynurzała jej skrytości pragnień swoich ubierając takowe w obsłony skromności jak największej. Rzecz naturalna, pragnienia jej innego przedmiotu nie miały, jak tylko Olesię.

— Pani droga... pani kochana — mówiła pani Tulicka w dni parę po oznajmieniu przez Stanisława zamiarów pana Zgrzebłowicza — moja Olesia ma dopiero lat siedmnaście.

— Więcej nie pokazuje.... odrzekła pułkownikowa na wpół do siebie.

— To jest... właściwie, nie siedmnaście lecz siedmnasty. Dla tego, nie chciałabym się śpieszyć z wypchnięciem jej za mąż. Zgrzebłowicz...

— Człek zamożny i z dobrą reputacyą.

— Tak, to prawda. Ależ to jeszcze dziecko, a to jaż....

— Nie młodzik, w sile wieku. Tacy nie koniecznie się na mężów nadają, dla młodziutkich zwłaszcza panienek. Panienka młodziutka iść powinna albo za młodzika, albo też za dziada, zwłaszcza jeżeli posagu niema.

Pani Tulicka chrząknęła na ostatnie słowo i odparła:

— Co się tego tyczy, to powiedzieć nie mogę, ażeby Olesia moja, jeżeli kiedy pan Bóg miłosierny za mąż jej wyjść pozwoli, szła z rękami próżnemi.

Pułkownikowa spojrzała na nią z  ukosa oczami przymrużonemi, przeszywając ją wzrokiem na wylot.

— Uciułałam dla niej... nie wiele... coś przecież...

— Tem lepiej. Lepsze tyć, jak nic Zgrzebłowicz jednak, hm... fortuna znaczna. Pozwoli mi pani łaskawa zapytać się....

— Ale, pani najdroższa! — zawołała pani Tulicka. —

— Czy już się zdeklarował?

— To jest, tego, tak niby. Deklaracya wyszła nie od niego wprost, ale przez pośrednictwo.

— Czyje?

— Stasia.

— Proszę mi wybaczyć, że się tak dopytuję, ale ja.... ciekawa.... o! ciekawa.... Przyznaję się do tego otwarcie, otwartość jest słabością moją.

— I moją, pani droga.

— Ciekawość — ciągnęła pułkownikowa — wyrzucają nam kobietom, jako wadę.

— O! — tonem protestu odezwała się p. Tulicka.

— Otóż ja otwarcie się do wady tej przyznaję i co więcej, powiadam i utrzymuję, że jest ona, w równej mierze, płciom obydwóm wspólna.

— Jeżeli pani łaskawa powiada....

— To bo, że mam doświadczenia nie mało. I doznałam i widziałam wiele. Bywałam w mieście i wielkiem i małem, i na wozie, jak to powiadają, i pod wozem. Wszędzie jedno, wszędzie to samo. Ciekawość odkryła przedemną tajemnice wszystkie, no, i oto teraz, kiedy mi już włosy posiwiały, radabym doświadczeniem mojem ludziom poczciwym służyć.

— O pani najdroższa!

— Doświadczenie jest towarem, tak jak wszystko zresztą. Są tacy, co je sprzedają. Ja jednakże nie sprzedaję, dla tego poprostu, że nie potrzebuję. Nie chcę się podawać za lepszą, niż w rzeczy samej jestem. Jestem otwarta, to moja słabość.

— Oh! i moja.

— U mnie, co na myśli, to i na języku.

— Och! i u mnie — i z tego powodu, trafiają się mi przykrości niekiedy..

— Mnie zaś nigdy,

— O! — podchwyciła p. Tulicka — bo pani — pani kochana — kobieta wyjątkowa.

— Gdzież tam! ja.

— Niech mi pani droga pozwoli. Z panią nie jeden mężczyzna we względzie rozumu zrównaćby się nie mógł.

— To co innego. Ja nic nie wiem o rozumie własnym.

— Ale ludzie wiedzą i czczą panią, wielbią, ubóstwiają.

— 0! o! o! — zawołała pułkownikowa, dłoń podnosząc z akcentem protestacyi. Nie ubóstwiali mnie, kiedym młodą była i mieliby teraz występować, z musztardą po obiedzie!

— Ubóstwiają w pani dobrodziejce światło i cnoty. Ot ja, naprzykład, — niech się pani kochana Olesi spyta.

— Dajmy temu pokój — przerwała pułkownikowa. Jestem, jaką jestem i inną już być nie mogę. Ot a propos. Otóż. Ja się w niej kocham, proszę pani.

— Oh! — zawołała p. Tulicka i spojrzeniem wdzięcznością przepełnionem podziękowała pułkownikowej.

— Co to za dziecko lube! Siedmnasty rok ? a ile u niej powagi, dystynkcyi i rozumu! Rozkosz prawdziwa patrzeć na nią. i jeżeli mam prawdę wyznać, tak częste bywanie moje w Chrustowie ma głównie na celu, nasycanie oczu widokiem Olesi. Otwarcie pani łaskawej powiadam: nic podobnego nie widziałam. A widziałam wiele, wiele — tu głową pokiwała. Olesię, tak jak ona iest, nic nie dodając i nic nie ujmując, możnaby za rękę wziąść i na pokoje królewskie poprowadzić....

Pani Tulicka westchnęła głęboko, westchnęła tem westchnieniem, które wydziera sio z piersi, przepełnionej rozkoszy uczuciem. Biedna matka w siódmem znajdowała się niebie. Pułkownikowa prawiła dalej:

— Luba, słodka moja Olesia! Niech się pani nie gorszy, że ją moją nazywam — rzekła pół seryo.

— O! pani pułkownikowo dobrodziejko, gdybym, Boże uchowaj, osierocić ją miała, to nikomu innemu, tylko pani-kochanej bym ją powierzyła.

— Dziękuję.

"Dziękuję" to w taki zabrzmiało sposób, jakby każda wyrazu tego litera ostremi jeżyła się kolcami. Kolce te pokazały się p. Tulickiej, lecz na króciuchną, jak mgnienie źrenicy chwilkę, tak że czasu nie miała przerazić się niemi. Pułkownikowa wnet je zamaskowała:

— Słodka! luba! anielska! zachwycająca! — zachwycająca, powiadam pani. Staś przeto ?

— Hm — odchrząknęła p. Tulicka, dłonią usta zasłaniając. Staś.... deklarował...

— Formalnie.

— To jest — tak — prawie formalnie.

— Zgrzebłowicz więc coś wietrzy, to bowiem człowiek rachunkowy, z kredką i z główką, jak powiadają żydzi.

— Nie wiem, zapewne.

— Ale! — podchwyciła pułkownikowa żywo i z przyciskiem. Olesia nie dla niego!

— I ja tego samego jestem zdania. Olesia nie dla niego!

— Nie! gdzie też! i, powiedzieć pani dobrodziejce muszę otwarcie, to, że się on zadeklarował, nie jest dla niej z korzyścią.

— Mój Boże! — zawołała p. Tulicka z akcentem zatrwożenia.

— Nie ma się trwożyć czego.

— No, a jeżeli — zaczęła zafrasowana matka. Ja bo właściwie nie rozumiem, jakaby to niekorzyść?

— Niepotrzebne afiszowanie młodziutkiej panienki — odparła pułkownikowa sentencyonalnie. Nic nie będzie, a powiedzą: starał się, albo też, stara sięo nią — kto ? Zgrzebłowicz. Żeby to kto inny, nie Zgrzebłowicz, to jeszcze. A to, Zgrzebłowicz. Są nazwiska, noszące na sobie piętno predestynacyi.... Zgrzebłowicz?

— Prawda, pani kochana — odrzekła przekonana p. Tulicka.

— Zgrzebłowicz? Widzi pani, stara jestem i doświadczona, wymawiając jednak "Zgrzebłowicz" czuję niby, jakby mi kto zgrzebło za plecy wsuwałi takowem po grzbiecie pociągał. Cóż dopiero pani.

— Ja — żywo p. Tulicka podchwyciła — w głos Stasiowi i wszystkim oświadczyłam, że Olesia moja nie dla Zgrzebłowicza!

— To nie dosyć, pani łaskawa. To afiszowaniu nie przeszkodzi.

— Cóż mam począć? Odprawę dać?

— Jeszcze gorzej. Esklandra!

— Jezu Chryste!

— Z panienką młodziutką obchodzić się należy, jak z banieczką kryształową, oględnie delikatnie, ażeby, broń Boże, nie potrącić i nie stłuc.

— Pani pułkownikowo najdroższa, co robić?

— Na tem sztuka cała, trzeba zatachlować, zamaskować i końce w wodzie utopić!

Mówiąc to, pani Kawska dodawała giesta odpowiednie, które wszakże istoty rzeczy p. Tulickiej nie objawiały. Wlepiła w pułkownikową pełne niespokoju oczy i na ostatnie jej słowa, jakby na wyrok oczekiwała.

— Należy afisz na kim innym przylepić. W ten tylko sposób, kompromitacya odwróci się od Olesi stanowczo i raz na zawsze. Bo.... o!.... wiem ja, co to znaczy kompromitacya dla młodej panienki. Wyszłaby za mąż, zostałaby matką, posiwiałaby, a jeszczeby jej Zgrzebłowicza przypominano.

IV.

Nie dawne to czasy, w których przydomek "dorobkiewicz" stanowił rodzaj piętna na czole człowieka. Szlachcicowi nie godziło się być dorobkiewiczom. Była to zmaza na honorze, plama do wyprania trudna. Miało to racyę swoją. Dorobkiewicze dawniejsi wychodzili zazwyczaj "z podstarościch na szlachcica. " Zacieśniona sfera działalności pozostawiała dróg mało, po których się do fortuny dochodziło; pomiędzy temi zaś drogami, jedna mianowicie przystępną była szlachcie uboższej, zmuszonej wysługiwać się u panów: droga służby niewiernej. Komisarze i ekonomi, bardziej dbając o własne aniżeli o jurysdatorów dobro, przyswajali sobie nieraz majątki, któremi zawiadywali. Wypadki podobne zdarzały się często, dzięki niezaradności powszechnej, jaka w sferze właścicieli ziemskich panowała. Nie umiano ani rządzić się, ani gospodarować. Spuszczano się we wszystkiem na oficyalistów; ci zaś korzystali, otoczeni będąc pokusami, którym opierać się przeszkadzała im ułomność natury ludzkiej. Siódme boże przykazanie stało im w oczach, jak byk. Przepisy rozliczne nakazywały im szanowanie cudzej własności. Przykazanie atoli było przykazaniem, przepisy przepisami, a swoją drogą, raz tu, znów ówdzie, w okolicy każdej, wznosiła się z ruin fortuna, fundamentem której była kradzież. Nie dziw przeto, że dorobkiewicze złej używali reputacyi — reputacyi, która ogarniała wszystkich, pomimo, że pomiędzy nimi nie jeden doszedł do majątku drogą pracy uczciwej, wspieranej oszczędnością i spekulacyjkami godziwemi.

Zdarzali się i w tej sferze ludzie sumienni.

Do takich należał i p. Andrzej Zgrzebłowicz.

Rodowód jego nie odznaczał się świetnością. Wyprowadzał się podobno od dziadka furmana, był zaś synem kiełbaśnika, prowadzącego rzemiosło swoje w miasteczku, w którem znajdowały się szkoły powiatowe. Młody Andrzej, posyłany do tych szkół, skończył je, uczył się nie źle, ale nie szedł dalej drogą nauki. Ojciec oddał go na praktykę gospodarską, i na tej, po przejściu wszystkich szczebli, dobił się do komissarstwa, spekulując, od pierwszej chwili wstąpienia na tę drogę, najprzód na prosięta, następnie na cielęta, dalej na gęsi, konie, owce. na produkta zresztą, które tanio kupował i z zyskiem sprzedawał. W ten sposób, zużytkowując grosz każdy, zebrał sobie fundusik pokaźny i puścił się na dzierżawy. Rządny, gospodarny, znający cenę czasu i umiejący podchwytywać okoliczności przyjazne, porastał szybko w pierze bez krzywdy niczyjej, a dorobiwszy się fortuny znacznej, myśleć począł o zajęciu stanowiska w obywatelstwie.

Historya to stara, powtarzająca się ustawicznie. Pan Andrzej szedł drogą utartą. Na dobry ład, kiedy mu potrzeba żenienia się na myśl przyszła, powinien był na towarzyszkę życia dobrać sobie kobietę, jednakowego ze sobą mianownika: rządną, oszczędną, zabawiającą się lekturą jedynie w kościele na książeczce do nabożeństwa i nie pojmującą, ażeby w świecie ideałów istnieć mogło co szczytniejszego nad wieprza dobrze upaszonego, nad masło należycie osolone, nad ogórki w miarę ukiszone. Taką właśnie była matka pana Andrzeja, stara jejmość, która mu rządy domu sprawowała i która, w części ogromnej, przyczyniła się do pomnożenia fortuny syna. Stara jejmość nic darmo nie puszczała; wszystko na pieniądze zamienić potrafiła. Po miasteczkach okolicznych znano ją jak zły szeląg i obawiano się jej: niebezpieczna z nią bowiem była konkurencya. Zajeżdżała wozami całemi i przywoziła wiktuały rozmaite, w najlepszym gatunku a najtańsze: jarzyny, przeroby nabiału, krupy, jaja, drób, szynki, salcesony, kiełbasy, i t. d., chleb nawet, kołacze, obwarzanki, placuszki. Jejmość z Zaborowa straszną była dla przekupek i przekupniów, w których wzbudzała wielkie gniewy, połączone z poszanowaniem ogromnem. Przysparzała też synowi fortunę.

Takiej panu Andrzejowi potrzeba było żony.

Przed oczami miał wzór, ale odwracał się od niego — czemu? Czemu w ludziach jest pragnienie czegoś, co się im przedstawia pod postacią bądź nowości, bądź zagadki? To co jest — jest; to jednak czego niema, posiada w sobie magnetyczną siłę pociągu, któremu nieraz oprzeć się nie sposób.

Matka nieraz mu przypominała:

— Żeń się.

— A! — odpowiadał — będzie jeszcze na to czas...

Aż odezwała się do niego razu pewnego:

— Jędrusiu, pora już... policz się jeno z latami. Żeń się.

— Ta z kim? — zapytał.

Baba czepiec na głowie poprawiła, jedną ręką za bok się wzięła, drugą na stole się oparła, zamyśliła się i po niejakim czasie odrzekła:

— To sęk... hm... to sęk a w tym sęku dziura. Gdybyś wyszedł na drogę krzyżową, stanął i na wiatr rzucił wyrazy: "hej żenić się chcę", to szlakami wszystkiemi, ze wszystkich miasta stron, zbiegłoby się do ciebie, pomsta wie, ile dziewcząt. Ale hm — nie w tem rzecz. Zbiegłyby się do ciebie dziewczęta takie, jaką byłam ja lat temu czterdzieści blizko, tobie zaś na żonę potrzeba nie takiej jak ojcu twojemu. Ja byłam dziewką do roboty, tobie potrzeba panny... o..

Podniosła jejmość palec do góry i zwróciła na syna spojrzenie znaczące.

— Wiem ja, Jędrusiu, czego tobie potrzeba.

— Potrzeba mi — odezwał się pan Andrzej — kobiety uczciwej.

— I edukowanej — podchwyciła matka — e-du-ko-wanej.. Uczciwej i edukowanej: jedno z drugiem chodzi niekiedy w parze, a u nas, Bogu dzięki, nie jest tak źle, ażeby uczciwych pomiędzy edukowanemi nie było wcale. Edukacya, mój Jędrusiu o!... to coś warte. Widzisz, oto, jak tobie na dobre wyszła... Weź-że sobie jeszcze i żonę edukowaną.

— Weź! — powtórzył pan Andrzej z naciskiem. Mama tak to powiada, jakby niczego innego nie było potrzeba, tylko rękę wyciągnąć...

— "Szukajcie, a znajdziecie" stoi w książce napisano. Potrzeba najprzód znaleźć, potem rękę wyciągnąć, a w ostatku wziąźć.

— Hm... — mruknął syn.

— Pojedź tu, tam, owdzie.. popatrz, rozpatrz się. spróbuj. Kupić nie kupić, potargować można...

Pan Andrzej czoło na dłoni oparł i w zadumę wpadł. Jejmość, pomilczawszy przez chwilę, znów zaczęła:

— A gdybym ja tobie poradziła...

Syn zwrócił na matkę spojrzenie pytające. Ta prawiła:

— Co niedziela prawie bywam w kościele i co niedziela prawie widuję, w pierwszej ławce na prawo, panią jakąś nie młodą a z nią trzy panny. Nie wiem, kto ona; modląc się jednak na mojej książce, a myśląc o tobie, bo ja o tobie zawsze myslę, kiedy się modlę, powiadam często sama do siebie: czegobym za to nie dała, gdyby synowa moja. była taką, jak z tych panieniek jedna, druga albo trzecia!

— Coby to były za jedne?.. — wtrącił p. Andrzej.

— Bóg to wiedzieć raczy. Widuję-ciać tego rodzaju nie mało. ale mi te w oko wpadły. I gładkie i edukowane. Gdy przez kościół suną, to zdaje się jakby płynęły i kto wie, może uczciwe, dobrze z nosa im patrzy. Bywa z niemi czasem jegomość nie młody okazałej postawy, czasem młodzik przystojny, blondyn jasny z czarną na policzku brodawką.

— A! — zawołał pan Andrzej tonem, w którym brzmiał akcent domysłu. Nie uważała mama i u jegomości brodawki nad brwią?

— Rychtyg! Uważałam.

— Brwi duże? wąsy lżejsze?

— To, to, to.

— A no. Szamota, nie kto inny.

— Z Chrustowa? — znasz go?

— Ba, i jakbym znać nie miał!

— Widzisz! Człowiek uczciwy, gniazdo dobre, a panienki? Patrząc na nie, kiedy przez kościół suną, zdaje się że widzę gąski, jedna za drugą do wody śpieszące. Edukacya tak i bije od nich. No, ot i masz. Mówią: kupić nie kupić, potargować można — sprobuj — co ci to szkodzi.

— A jeżeli odpalą — harbuza dadzą?

— Owa! harbuza? A chociażby! Czy to człowiek od harbuza ginie? Ot na ten przykład, zawaliłam, jakiem dziewką była, Jarentemu rymarzowi harbuza takiego, że mu aż sto świeczek w oczach stanęło, i cóż mu się stało? Prawda, rozpił się, ale byłby się rozpił i bez tego, miał z młodu do kieliszka pociąg. Otóż i tobie, z harbuzem czy bez harbuza, nie stanie się co innego, tylko to co stać się ma i bez tego. A spróbować warto. A nuż. Panienki istne gąski, takie edukowane.

Po tej z matką rozmowie, pan Andrzej wahał się przez dni kilka, wkońcu oczy zamknął, w palce stuknął, zaprządz kazał do koczobryka cztery konie w lejc i do Chrustowa pojechał.

A że był człowiekiem ostrożnym, więc czekał pretekstu. Z tym miał kłopot nie mały. Myślał myślał i nic wymyśleć nie mógł. Myślał jadąc, nadaremnie jednak, pomimo że trzymilowa blizko odległość pomiędzy Zahorowem a Chrustowem dawała mu dużo do myślenia czasu. Jechał i myślał — deszcz zaczął padać.

— Co ja tam, u licha, powiem, gdy przyjadę? po co? na co? A nuż stary zapyta: w jakim asan dobrodziej interesie?

Deszcz się wzmagał.

— Potrzebny! — rzekł sam do siebie. Błota im tylko naniosę.

Dojechał do karczmy obok drogowskazu z napisem: "Zwrót do Chrustowa. " Kazał furmanowi przed zajazdem się zatrzymać i zawołał o otworzenie bramy. Arendarz wybiegł z czapką w ręku i z nizkiemi ukłony.

— Otwieraj bramę!

— Ny, a to, wielmożny pan zwid Zahorowa! Zaraz, zaraz.

I kłaniał się do ziemi, nie zważając na deszcz.

— Otwieraj! — Krzyknął p. Andrzej gniewnie.

— Ćwierć milki tylko — odparł żyd.

— Ja się o nic nic pytam, chcę jeno na podsień wjechać, ażeby deszcz przeczekać.

— Nie chcą pan wielmożny czekać przez deszcz w Chrustowie?

— Zkąd-że wiesz, że ja do Chrustowa?

— Co zkąd? jakto zkąd? A jakżeby ja tego wiedzieć nie miał?

— Otwórz bramę. Deszcz ustanie, dalej pojadę.

— I nie do Chrustowa? Ny, jak się wielmożnemu panu spodoba....

Otworzono bramę, uprzątnięto naprędce zawady, które pod postacią wiader, niecek, kołysek, drew, i t. p. na drodze wjazdowej się znajdowały i koczobryk pana Andrzeja wtoczył się na podsień dachem przykrytą.

Prawdę powiedziawszy, dach ów nie osłaniał od deszczu jak należy. Zawsze jednak, p. Andrzej, rad zdarzeniu, które przybycie jego do Chrustowa opóźniało, wylazł z bryczki i do gościnnej udał się izby, odprowadzony przez arendarza, który mu ukazywał hołdy, niby panu udzielnemu. Do hołdów ze strony potomków Izraela był przyzwyczajony. Czcili w nim oni męża, "wiedzącego kiedy kupić i kiedy sprzedać. " Cześć przeto, jaką mu oddawał Icek Rubinsztejn, nie dziwiła go wcale; dziwiło go tylko to, zkąd to go p. Icek zna.

— Zkąd wiesz panie arendami, co ja za jeden? — zapytał, zabierając miejsce pod zwierciadłem, przyozdobionem w malowidło, wyobrażające lwa z ogonem w es zakręconym, mającym na końcu dużą z sutym chwastem gałkę.

— Ny — odparł żyd — jakżeby ja o wielmożnym panu wiedzieć nie miał? a to jeszcze!

— Zkądbyś wiedzieć miał!

— Zkądże wielmożny pan, na mil pięćdziesiąt do koła, jest pomiędzy panami, eden a kliger puric... My żydkowie wiemy o rzeczach takich. Takich jak pan wielmożny, gdyby ino było więcej, ach waj! coby to było.

— No?

— At — machnął żyd ręką. Na biednych żydziów przyszedłby a szwarce jur.

Pan Andrzej uśmiechnął się w wąsy i zapytał:

— To karczma chrustowska?

— Chrustowska.

— Ile idzie?

— Talarów trzysta, ale... a!... Gdyby nie bałabuste, co gęsi na szmalec tuczy, to oddawna już z torbami bym poszedł.

— Szynkujesz przecież.

— Biedna moja hołowka z szynkowaniem takiem!

— Trakt... przejezdni.

— Co za przejezdni! Trafia się czasem, jak ślepej kurze ziarno: raz żyd, znów chłop, a pan który, jak podjedzie, tak tylko przeczyta napis na słupie i wnet do Chrustowa ciągnie. Tam panowie mają popasy, tam noclegi, tam wszystko.

— Cóż tam?

— Nu, nic, dwór, a we dworze, jak zwyczajnie.

— Dziedzic nazywa się?

— Wielmożny pan nie wie"? Pan prezes Szamota.

— Pięknie się nazywa. Nie wiesz — zapytał nagle — nie ma on czego na zbycia?

— Na zbyciu? — powtórzył żyd powoli, namyślając się azali w pytaniu tem nie zawiera się zamysł jaki, tyczący się przedmiotów przez niego wyzyskiwanych. Na zbyciu? Cóżby tam było! Nu, nic, panny chyba, nic innego. Nu jeszcze i rady.

Na wyraz "panny, " p. Andrzej się uśmiechnął, na wyraz "rady, " zapytał:

— Jakie?

— Jakich wielmożny pan potrzebuje. U pana prezesa jest rada na wszystko i dla wszystkich — tu żyd jarmułki poprawił i głęboko się zachlipnął dla panów, dla chłopów i dla żydków. Mądry, jak Salomon, albo jak rabin brusiłowski. Zapytaj go o co — tu znów się zachlipnął — to ino, głowę pochyli, pomyśli i radzi na wszystko: czy to w sprawie jakiej, czy w kłopociech, czy na choroby. Aj, co to za człowiek!

Rebe Icek głową kiwał, niby kot gipsowy, co u niego oznaczało zachwyt, p. Andrzej zaś przez ten czas myślał i po chwili wydobył list jakiś z bocznej kieszeni, którego stemplami poznaczona koperta świadczyła, że pocztową odbywał drogę: wyjął go z koperty i czytać począł. Przeczytawszy, napowrót go do koperty wsunął i w zanadrze włożył.

Arendarz przypatrywał mu się z boku w milczeniu i z uszanowaniem, nie wątpiąc że list ów do jakiegoś odnosić się musi geszeftu. Milczenie trwało minut kilka. Przerwał je w końcu p. Zgrzebłowicz. Zapytał:

— I cóż tam deszcz? Żyd ku oknu się zwrócił i w zamatowanych brudem wieloletnim szybach szukać począł szparki, którąby mógł wyjrzeć i dowiedzieć się, co się na dworze dzieje, gdy w tem słyszeć się dał turkot kół zatrzymującego się przed karczmą powozu.

— Yy — rzekł sam do siebie i głową pokiwał.

— Cóż deszcz? — powtórzył p. Andrzej zapytanie.

— Idzie sobie, ale ot i panicz z Chrustowa, herste, skądci on wraca.

W chwili tej ozwało się wołanie z zewnątrz:

— Icku! a Icku!

Żyd wyszedł, ociągając się i pantoflami klepiąc, niebawem jednak wrócił, poprzedzony przez młodego Stanisława Szamotę, który na progu kończył przemowę, rozpoczętą na bryczce:

— I o cóż ci chodzi, z raty sobie potrącisz.

Chodziło snadź o zaliczkę jakąś, na rachunek płaconego z arendy czynszu.

Arendarz pod jarmułką palcami się drapał, skrzywiwszy twarz, jakby od bolenia w żołądku, i do alkierza powoli się udał, Stanisław zaś do p. Andrzeja z powitaniem się zwrócił, zapytując:

— Cóż za losy pana dobrodzieja w nasze zapędziły strony?

— Interesik do prezesa, potrzeba poradzenia się ojca pańskiego w pewnej sprawie.

— Więc jakże! — zawołał młody człowiek — pan dobrodziej nie w Chrustowie ale w karczmie? — Schroniłem się przed deszczem.

— Lepsze przecie znalazłby pan w Chrustowie schronienie.

— Nie chciałem robić subjekcyi, najeżdżając prezesa z błotem.

— Ale, cóż to za skrupuły! Panie dobrodzieju!

Co to za subjekcya!

— I pan dobrodziej — zaczął p. Andrzej.

— Ja co innego. Mnie deszcz złapał o ćwierć mili ztąd; byłbym jednak, nie zważając na nic, dalej jechał, gdyby nie maleńki do Rebe Icka interes. Wracam z Korbaczek. Było tam osób kilka, grano w preferansika, w ekarte, w końcu w djabełka. W preferansika i w ekarte byłem wygrany, w djabełka zgrałem się jak włoskie skrzypce. Wszyscy w Korbaczkach obecni, zamówili się na rewanż do Chrustowa, i oto powód wizyty, jaką składam lokowi. "Jak bieda, to do żyda" — i głos podnosząc, zawołał: Rebe Icek! a zwijaj-no się tam!! tylko mi drobiazgu nie dawaj!

— Nu, zkądże ja niedrobiazgu wezmę! — odezwał się głos z alkierza.

— Na twój rachunek kieszenie sobie reperować każę — odparł Stanisław wesoło.

— Nie mam.... jak tylko miedziaki.

— Bodaj cię z miedziakami licho porwało! Cóż to, pięćdziesięciu talarów bodaj srebrem nie znajdziesz!

— Srebrem? Od kiedyż to ja srebra na oczy nie widziałem!

— To papierkami!

W alkierzu ucichło. Po chwilce ukazał się we drzwiach Rebe Icek z papieru kawałeczkiem, z kałamarzem i piórem w ręku. Pan Stanisław na papierku słów kilka nakreślił, podpisał się, pieniądze do kieszeni włożył i zwracając się do p. Andrzeja:

— Niechże pan dobrodziej będzie łaskaw — przemówił. Zapraszam pana na moją bryczko, tylko moja nie kryta.

— Więc zapraszam pana na moją — odrzekł p. Andrzej.

— Wszystko mi jedno. — Jedźmy.

Dał rozkaz swemu furmanowi, ażeby ruszał przodem, wsiadł do koczobryka obok p. Andrzeja i powiózł gościa nowego, którego przedstawił ojcu, ciotce, siostrom, nie wspomniawszy ani słówka o tem, że on w interesię jakimś przyjeżdżał. Nikt go też o to nie pytał. Przyjęto przybysza uprzejmie, zajęto go wnet rozmową o niczem. Wkrótce podano do stołu. Prowadzony przez gospodarza, p. Andrzej zdołał mu półgłosem powiedzieć:

— Przybywam w celu zasiągniecia światłej prezesa dobrodzieja rady w materyi pewnej....

— Będę asanu dobrodziejowi służył — była pana Marka odpowiedź-tylko pierwej posilić się należy. Zjemy co Bóg dał, a potem...

Pod koniec obiadu zajechał? goście, którzy się Stasiowi w Korbaczkach zapowiedzieli. Wniesiono nowe nakrycia. Obiad rozpoczął się da capa, a gdy się powtórnie kończył, musiał się raz jeszcze rozpoczynać. Konieczność tę sprowadziło przybycie nowych paru osób. Zasiadło pierwotnie do stołu osób ośm, wstało od stołu szesnaście. Płeć piękna odeszła. Mężczyźni w przyległym pokoju pozapalali fajki. Podano kawę czarną. Porozkładano stoliki zielone. Pan Stanisław podszedł do p. Andrzeja z czterma w ręku kartami i przedstawił mu takowe do ciągnięcia miejsca.

— A to co?

— Preferansik, panie dobrodzieju.

— Słaby ze mnie gracz, a przytem, pragnąłbym interesik załatwić i do domu wracać.

— Co? — tonem udanego oburzenia zawołał młody człowiek. Takto, p. Zgrzebłowicz, zaledwie przyjechał, a już się do odjazdu zabiera.

— W Chrastowie się nie praktykują okropności podobne — odezwał się p. Marek — zwłaszcza jeżeli ktoś, jak asan dobrodziej, o trzy mile przyjeżdża.

— Właśnie dla tych trzech mil! — podchwycił p. Andrzej. Muszę pospieszać, ażeby na noc zaciągnąć.

— Wyjedziesz pan dobrodziej jutro po rannem śniadaniu.

— Aa! — zawołał p. Andrzej protestując.

— Czy na asana dobrodzieja czekają żona, dzieci?

— Nie, ale — począł bąkać. Państwu dobrodziejstwu subjekcya.

— W chrustowskim słowniku wyraz ten wymazany. Kto u nas gości, ten nam laskę wyświadcza. Zresztą — kończył p. Marek żartobliwie ja do interesu nie przystąpię inaczej, tylko muszę pierwej ograć asana dobrodzieja.

Nie było rady. Pan Andrzej kartę wziął i zasiadł przy stoliku, przy którym grał pan Marek. Stawka była bardzo tania: na grosz punktów dziesięć. Pulka poszła raźnie i bez wypadków nadzwyczajnych. Przy drugim stoliku grała młodzież i Stanisław z nią I tam także rozegrywano pulkę, ale faraonika. Stawka także mała, złotówkowa z parolami, transportami i nape'ami. Ot — bawiano się, dla zabicia czasu. Na dworze się wypogodziło, słońce zachodziło wspaniale, zwilżona deszczem ziemia odmłodniała niby, zieleniła się odświeżonemi trawami, pachniała odżywionemi ziołami. Trzoda z pola wracała. Ryczenie krów, naszczekiwanie psów, pianie kogutów, gdakanie kur, bicie przepiórek, brzęczenie komarów, furczenie żaren, skrzekot żab i odzywanie się supiłki — zlewały się w uroku pełną pastorallę, w cudnie piękny koncert, któremu jeno słuchaczów brakło.

Przepraszam — albo raczej, nie. Nie mam przepraszać za co. Trafnie się wyraziłem, mówiąc o "słuchaczach" w liczbie mnogiej. W rzeczy samej, słuchaczów brakło, była jednak słuchaczka, łowiąca uchem ton każdy i każdym się rozkoszująca. Siedziała na kamieniu, łokcie oparła na kolanach i z dłoni zrobiła widełka, w które brodę wsunęła. Siedziała nieruchomie, tak, iż zdaleka za posągby ją wziąść można. Tylko że wybrała sobie miejsce tak ustronne, iż nikt jej widzieć nie mógł. Smereki cień na nią rzucały, bzu krzewy i dzikich róż krzaki osłaniały ją. A te smereki, ten bez i te róże obrastały kamień, na którym siedziała, a który był kamieniem grobowymi miał na sobie wykuty napis:

D. 0. M.

Tu leży Róża z Kozarskich Szamocina i t. d.

Słuchaczka widziała ztamtąd dwór naprzeciwko i w pejzażowej perspektywie wieś rozlegającą się nad stawem. Jej jednak nie widział nikt. Wsłuchana siedziała, tylko niekiedy westchnęła, niekiedy zaś z ust jej wydzierał się zachwytem nabrzmiały okrzyk mimowolny:

 — O Boże!.. o Boże!..

Przesiedziała tak z godzinę, jeżeli nie dłużej. Koncert wieczorny zmienił się pod tym względem, iż odpadły instrumenta niektóre. Pozostały jeno żaby, komary, przepiórki i na łotokach szumiący młyn, — Słuchaczka wstała, przez chwilę na kamień patrzała, westchnęła i odwróciwszy się, zatrzymała dłużej nieco wzrok na dworze, którego okna odbijały promienie zachodzącego słońca. W powietrzu rozlewała się uroczość i uroczystość jakaś. Słuchaczka. się uśmiechnęła, głową pokiwała i sama do siebie rzekła:

— Czyż to się godzi w wieczór taki w karty grać!..

Ramionami ścisnęła, i po za wieś obchodząc, przebierać się poczęła ze smętarza ku dworowi.

I my z nią zawołamy:

— Czy to się godzi!..

Prawda, grano po niczemu prawie. Przy jednym stoliku pan Marek przegrał groszy dwadzieścia i pięć, przy drugim Kazio jakiś wygrał talarów ośmnaście i pół... coż to znaczy?.. nic. Ale czas! Czasu szkoda. A hłuzdy?.. Myśl ta, którą zaprzątać potrzeba koinbinacyami bez sensu, nie znajdującemi zastosowania żadnego, nie odnoszącemi się do niczego, idącemi na wiatr, myśl ta czemś rozsądnem zajęta, sprowadzićby mogła korzyść jakąś bodaj najdrobniejszą, czy to pod postacią wiadomości jakowej pożytecznej, czyli też w formie poglądu, przedsięwzięcia, zamiaru. Zabawianie się w gry najniewinniejsze wszystko to z głów  wystrasza a przytem nęka umysł, czyniąc go niezdolnym do funkcyonowania w razach wymagających zastanowienia się poważnego.

Ach! zkąd to u nas mężowie poważni takie wymyślają banialuki.

Zabawiają się niewinnie w gry "komercyjne?"

Na gry owe "komercyjne, " których nazwa sama jest bezsensowną, czasu, panowie, i hłuzdów waszych szkoda! Wolelibyście zabawiać się w kręcenie młyńca palcami, w struganie patyczków, w wiązanie węzełków, w kiwanie się jak żydzi gdy majufes wrzeszczą, w cokolwiek, byle nie w wiścikowe, preferausikowe, gieryłaszykowe kombinacye, będące głupstwem ostatecznem, głupstwem nad głupstwami.

Co za przykład dla młodzieży, gdy starsi głupstwu czas i myśli poświęcają!

Tfu!...

Kiedy się jedyna koncertu wieczornego słuchaczka ze smętarza ku dworowi przebierała, we dworze kończył się właśnie, tu faraonik, tu preferansik, w przyległym zaś pokoju odezwały się akordy fortepianu i z pod palców czyicheś wypłynął melodyjny utwór Szuberta, rąbany haniebnie ale śmiało.

— A! — zawołał jeden z młodych, ukazując palcem i oczami na drzwi pokoju bawialnego.

— Kolej na damy! — rzekł inny. Odegraliśmy swoję my, i arte, wyznać należy, tylko się Wacek zapalał trochę. Teraz damska rozpoczyna się gra... Słuchajmy.

Od stolika preferansowego panowie wstając, wyciągali się — krzyże prostowali. Ten i ów stęka! i boki sobie kułakami ugniatał — tak się setnie ubawił.

— Po herbacie — odezwał się jeden — powtórzymy.

Ktoś zaprotestował, składając się potrzebą jechania do domu, lecz mu wyperswadowano, powiadając że pulka rozegra się prędko i noc księżycowa nie stanowi przeszkody w przebyciu milki.

Pan Marek zbliżył się do pana Andrzeja.

— Służę asami dobrodziejowi do mego pokoju... tam spokojnie pomówić będziemy mogli.

Poprowadził gościa przez szereg izb kilku i wchodząc do ostatniej prosił go, ażeby zajął krzesełko i sam usiadłszy obok, zapytał:

— Więc tedy, panie dobrodzieju?..

— Jest odparł — zapytany — materya trochę delikatna, tycząca się familijnych moich stosunków. Prawie mi wstyd, iż tem zatrudniać prezesa będę... Wiedząc jednak, że prezes dobrodziej z ochotą rad swoich udzielasz wszystkim, ośmielam się prosić go o udzielenie i mnie. Jeżeli przeto wolno?..

— Proszę asana dobrodzieja...

Pan Marek poprawił się na siędzeniu i przybrał postawę gotowości słuchania z uwagą wielką. Pan Andrzej zaczął:

— Rzecz taka... Mam siostrzeńca, — Adam Kozarski...

— Kozarski? — przerwał pan Marek — jak ojcu jego na imię?

— Hipolit.

— A! Pytałem o imię, albowiem nieboszczka żona moja z domu była Kozarska. myślałem więc, że może pokrewieństwo jakie. Ale nie. Imiennik tylko. Hipolita żadnego w tej rodzinie nie było... I cóż?

— Adama wziąłem, nie tyle na wychowanie, ile na odpowiedzialność moją. Oddałem chłopca do szkół: uczył się dobrze, przechodził z klassy niższej do wyższej i, tak idąc, zaszedł aż do uniwersytetu. Obecnie znajduje się na uniwersytecie; za rok kończy. Oddawałem go do szkół w tym zamiarze, ażeby mu ułatwić sposób nabycia uczciwie chleba kawałka, ażeby się wykierował, czy to na księdza, czy na prawnika, czy na inżyniera, czy na lekarza, czy na urzędnika, czy zresztą na gospodarza. Uczył się: jam mu nie przeszkadzał, w tej myśli, że jeżeli od każdego przybytku głowa nie boli, tem mniej boleć musi od przybytku nauki. Przechodził ze szkoły do szkoły. Ja zawsze miałem nadzieję, że się wykieruję na coś i kiedy mi doniósł, że wstąpił na kurs ostatni, napisałem do niego, zapytując, co z niego będzie: ksiądz, prawnik, inżynier, lekarz, urzędnik, czy też ma ochotę da mnie, na praktykę gospodarską przyjechać? Zatrzymał się, odetchnął; pan Marek zapytał:

— I coż?

— A cóż!.. Niech prezes dobrodziej będzie łaskaw przeczyta list, jaki w odpowiedzi na zapytanie moje otrzymałem.

Wyjął list z zanadrza i takowy panu Markowi podał.

Pan Marek włożył okulary, do okna pismo zbliżył i oczami je uważnie od początku do końca przebiegł. Skończywszy, list panu Andrzejowi wręczył.

— Cóż pan prezes dobrodziej na to?

— Hm... Moja rada, nie przeszkadzać. Asan dobrodziej postąpiłeś sobie zacnie i rozumnie, podając chłopcu rękę. Nie czytałem wprawdzie prac z podpisem Ateka, ale coś o nich słyszałem... dziewczęta moje w peryodycznych pismach je czytały i unosiły się nad jędrnością stylu, świeżością myśli, poetycznością. obrazów. Kto wie! Młody człowiek zdolnościami obdarzony, zajść może daleko...

— Ale dokąd, prezesie dobrodzieju?

— Literatura jest niwą, tak sam jak ta, ktorą, uprawiamy, pan i ja. I ona potrzebuje rąk i pracy.

— Ale czy się ta praca opłaci?

— Hm. Opłaca się gdzieindziej, u nas nie. Jest to jednak naszą potrzebą, życia świadectwem, przyszłości rękojmią. Naród bez literatury jest narodem zamarłym, i dla tego nie godzi się nam do takowej zrażać młodzież, okazującą talenta rzeczywiste, jak siostrzeniec asana dobrodzieja. Tam gdzie się ona opłaca, tam garną się do niej i ludzie bez talentów, parobkując przy niej i chleba kawałek znajdując. U nas zaś, zastęp ten składa się z ludzi, wiedzących o tem z góry. że maszerować będą głodno i boso drogą żywota. Potrzeba więc im przynajmniej nie przeszkadzać. Niech maszerują.

— Więc prezes dobrodziej radzi?

— Nie przeszkadzać.

Pan Andrzej zamyślił się. W milczeniu upłynęło chwil kilka. Ciszę, jaka w pokoju panowała, przerwało jeno skwarczenie tytoniu w fajce p. Marka. Nakoniec milczenie przerwał p. Zgrzebłowicz.

— Ot, wie pan prezes co — rzekł — dobrze zrobiłem, żem się pana dobrodzieja poradził. Ja zupełnie myślałem co innego. Literatura? Mnie się wydawało, że gdyby Adam został księdzem, dajmy na to, to mógłby się bezpiecznie, chrzcząc i grzebiąc ludzi, literaturą zabawiać. Mnie się ona nie przedstawiała, jako niwa, potrzebująca uprawiaczy specyalnych. Teraz jednak zrozumiałem o co chodzi, i niwa niwie nierówna: tu czarnoziem, tam glina, ówdzie piasek; nie godzi się jednak opuszczać tej ostatniej, dla tego, że piaszczysta. Dajmy więc na to, że nasza literacka niwa jest piaszczystą: nie godzi się, dla tej tylko przyczyny, pracowników z niej odciągać. Niech więc mój Adam idzie tą drogą, na którą go ciągnie własna jego ochota.

— Powołanie — podpowiedział p. Marek.

— Niech będzie powołanie. Dobra pana prezesa rada. Dziękuję mu za nią. Miałem, na myśli, odpisując Adamowi na list jego ostatni, kazać mu uniwersytet opuścić, do Zahorowa przyjechać i, ponieważ się u mnie tartak stawia, przy tartaku do roboty stanąć, ażeby się nauczył młyny budować. Na zimę zaś, zamierzałem do gorzelnika go na praktykę posłać. Uważałem, że dwa takie fachy, jak budownictwo młynarskie i gorzelnictwo, więcej warte, aniżeli literatura.

— Zapewne — jak dla kogo — podchwycił p. Marek. Są literaci i u nas, co się z powołaniem swojem rozminęli i lepszymi byliby gorzelnikami lub młynarzami, są jednak gorzelnicy i młynarze, którzyby mogli piórem ogółowi z wielką służyć korzyścią, gdyby. im jeno okoliczności pozwoliły. Bo nasz na ziemi przechód jest służbą, panie, służbą względem dzieci naszych, a przez nie względem ogółu, a przez ogół względem potomności. Tak, panie dobrodzieju, służymy wszyscy, bez wyjątku, bez różnicy; tylko że, niestety! nie wszyscy zadanie, jakie uspołecznienie nam do rozwiązania daje, rozumiemy. Ztąd to, z tego niezrozumienia, pochodzi wyzyskiwanie ogółu przez jednostki, nie chcące lub też nie umiejące zastanawiać się nad tem, w jakiem one przez to trudnem dzieci własne, a nie dzieci to wnuki, prawnuki, położeniu stawiają. Za służbę należy się jednostkom od ogółu wynagrodzenie, nic więcej: co nadto — to już krzywda, która w logicznem spraw ludzkich następstwie, pokutę sprowadza. Drogą tą przychodzą zaburzenia spółeczne, wzburzenia polityczne, występki i zbrodnie codzienne. Służba nasza przedewszystkiem zamienną, być powinna, to też, podług mnie, nie należy, tych, co od nas, bądź jako dzieci, bądź jako pupile, w zależności pozostają, zmuszać do młynarstwa, kiedyby oni dobrymi być mogli szewcami, albo do szewctwa, kiedyby mogli ogółowi piórem służyć. Niech służą czem mogą. Nie przeszkadzajmy im, raczej pomagajmy.

— Otóż to — zakonkludował p. Andrzej. Adam lekowi ma do podziękowania.

— Jakto? — zapytał p. Marek.

Pana Andrzeja zapytanie to zmieszało nieco. Przypominamy sobie, że wyjeżdżając z domu, nie wiedział jakim pretekstem wizytę w Chrustowie osłonić. Pretekst nasunął mu Rabę Icek, powiedziawszy, że prezes radzi wszystkim na wszystko. Wówczas to powziął zamiar poradzenia się go co do Adama, zamiar, który mu niby natchnienie przywiódł. Nie zdawało mu się potrzebnem z natchnienia tego przed p. Markiem się spowiadać. Ztąd to, zmieszało go nieco zapytanie. Dał odpowiedź wymijającą i w celu zatarcia wrażenia, sprawionego przez niechcący z ust wyszła wzmiankę o Icku, prosił pan Marka o pozwolenie przedstawienia siostrzeńca, kiedy ten nauki ukończy.

— Ależ panie! — była odpowiedź tegoż. Dom mój otwarty dla wszystkich, mianowicie zaś dla takich, jak asan dobrodziej i siostrzeniec jego. Proszę, i owszem, bardzo proszę! proszę odwiedzać nas jak najczęściej. Będzie to dla mnie przyjemność prawdziwa, a tymczasem — herbata już zapewne podana, czekają tam na nas, czeka także i preferansik.

Zmierzchało. Przy herbacie wniesiono świece.

Po herbacie grono męzkie obsiadło zielone stoliki i tym razem, preferansik rozstrzygnął się groszami dwunastu, djabełek zaś, który miejsce preferansika zajął, wygranę od Kazia przeniósł na Stasia.

W bawialnym pokoju napróżno odzywały się kolejno utwory to Szubert'a, to Verdi'ego, to Rossini'ego, to znów Szopena, Moniuszki i t. d.

Nastąpiła wieczerza. Po wieczerzy znów preferansik na jednym, jakaś zaś gierka równie niewinna na drugim stoliku. Na spoczynek udano się o północy.

Nazajutrz po śniadaniu p. Andrzej odjechał. Po odjeździe jego, p. Marek kiwnął na Stanisława i powiedział mu na stronie:

— Pojedź-no ty do Zgrzebłowicza z wizytą. To się jemu należy, człowiek uczciwy. Ateka to siostrzeniec jego, Adam Kozarski.

— 0? — zawołał Stanisław — kolega mój szkolny.

W ten sposób zawiązał się stosunek. Staś, w kilka dni później, był w Zahorowie, co ośmieliło pana Andrzeja do ponowienia odwiedzin w Chrustowie. Z odwiedzin w odwiedziny, doszło w końcu do tego, że dzierżawca Zahorowa uczynił młodemu Szamocie wiadomą deklaracyę, która scenę domową sprowadziła. Co się deklaracyi tej tyczy, jest jedna do zanotowania osobliwość. Panu Andrzejowi panienki się podobały, bardzo podobały, dowiedział się która jakie imię nosi, i wiedział, że panna Aleksandryna starszą jest od panny Henryki, ta zaś ostatnia od panny Ewy, nie wiedział jednak, że nie są to siostry rodzone i brał je wszystkie trzy za Szamocianki. Pokazuje to, że nie był bardzo ciekawym, a raczej, że ten sposób, w jaki w Chrustowie gości bawiono i czas spędzano, stawiał płeć niewieścią, w cieniu, maskował ją, spychał panienki na stanowisko podrzędne, na którem ich rozpoznać nawet dokładnie nie było można. Pozostawały one w odosobnieniu, pomimo tłumu ludzi, jaki je otaczał. Biedne kwiatki!

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej