Ceynowa Florian Stanisław

DWIE ROZPRAWY O PODDANYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PRAWA W 1784 R.

II. UWŁASZCZENIE W 1864 R.

DWIE ROZPRAWY O PODDANYCH KRÓLESTWA POLSKIEGO

Ceynowa Florian Stanisław

I. PRAWA W 1784 R.

podług dzieła:

PRAWO CYWILNE NARODU POLSKIEGO

przez

Xiędza T. Ostrowskiego S. P.

Warszawa, 1784 r. Tituł III.

Prawa Kraiowe różne nazwiska Mieszkańcom wieyskim nadaią, iako to: Poddani Subditi, Kmiecie Cmelhones, Chłopi Rustici, Rolnicy, Oracze Coloni, i t. d. Podział ich naturalny: na Poddanych Krolewskich, czyli po Królewszczyznach osiadłych: i Szlacheckich, w Dobrach Ziemskich Szlachty Swieckiey i Duchowney zamieszkałych, wypływa. Przyłuski pięć klass Poddanych liczy: pierwsi Servi glebae, którzy bez żadnego warunku w dobrowolne i wieczne oddali się poddaństwo: Drudzy Adscriptitii, którzy przez zaręczne pismo na gruncie osiadają i wieczyste z niego wraz z Sukcessorami czynić powinności obowięzuią się: Trzeci Censiti, albo Czynszownicy, czynsz pewny z roli płacący: Czwarci Conditionales do pewnego tylko czasu na gruncie osiedli: Naostatek, Inquinili Komornicy i

Zagrodnicy: dom, ogrod lud pewną część roli, naiemnym sposobem od Dziedzica lub Kmiecia posiadaiący.

Podział ten poddanych zgadza się także z dawnieyszemi o nich Praw Naszych ustawami, iako wolność w przyięciu poddaństwa, tak sposoby uwolnienia się od tegoż stanowiącemu Jakoż w Prawach rzeczonych czytamy iż Dziedzic wiedzący o zbiegłym Poddanym Prawa Ziemskiego, albo na kilkodniowey osadzonym pańszczyźnie, do Roku tylko miał moc onego odzyskania: a ten, gdy dla srogości i złego obeyścia się z Panem, powrocić nazad nie chciał, 15. grzywnami i czynszem rocznym opłacał się. Siedzący zaś Poddani za Prawem Niemieckim, to jest na samych czynszach i daninach fundowani, każdego czasu mogli opuścić rolę innego na swe mieysce osadziwszy. Za czasow Kazimierza W. dwoch, a za Olbrachta Króla ieden. corok Poddany, nawet mimo woli Dziedzica, mógł ze wsi do wsi przenieść się: Nad to nietylko ieden lub kilku Poddanych, ale cała wieś opuścić mogła Dziedzica, ieśli albo przez rok w klątwie Kościelney trwał; albo był publicznym dla wsi, przez wolnieysze życie, pogorszeniem; albo nakoniec wieś z iego przyczyny uciąźona lub łupiestwu wystawiona była. W reszcie zabeśpieczaią. Prawa wolność Synom Chłopskim, ile gdy ich kilku Oyciec mieć będzie, aby corok ieden ze wsi, na naukę lub do rzemiosła, opowiedziawszy się tylko Dworowi, udać się mógł. Wszystkie te Stanu Wieyskiego swobody, poźnieyszemi o zbiegłych Poddanych Prawami obalone, i przytłumione, nie innego domysłu daią, przyczynę, tylko że Poddaństwo nasze dla swey prostoty a ledwo nie wrodzoney przeciw Panom zawiści i niechęci, na złe częstokroć praw swych i wolności zażywało.

Stan ninieyszy Poddaństwa naszego z Praw i zwyczaiow wpływaiący w następuiących zamyka się punktach. 1. Poddani na roli osiedli i pańszczyznę odbywaiący, nietylko sami ale i z Potomstwem swym są własnością Dziedzica: tak, że ich darować, przedać, na inną, rolę lub wieś przenieść prawnie wolno; wymus atoli nowych, nad posiadany przez Kmiecia grunt, danin i robocizn, zawsze przeciwilby się sprawiedliwości. 2. Zbiegłego Poddanego ma Prawo Dziedzić odzyskać; dawniey w pewnym i generalnym, potym w różnym dla rożnych Woiewodztw czasie: dziś na preskrypcyą tę względu prawie nie masz. W Litwie podług Prawa 1685. Forum własne Dziedzica na Sprawy o zbiegłych Poddanych przepisane: w Koronie Aktor ma sequi forum rei, podług Prawa i rezolucyi Rady Roku 1777. Teyże Rady wyrokiem, na fundamencie Sancitum Roku 1776. Poddani przed Lustracyą Poddymnego do cudzych zbiegli Włości, i w taryffy wciągnieni, od Dziedziców do decyzyi dalszey Stanow sądownie odzyskani być niemogą. Niemniey i tych Dziedzic prawnie poszukiwać niemoże, którzy z zagranicy do Polski zbiegaią, luboby był w Polszcze, i w Kordonie Possessyonatem. 3. Poddani w Sprawach własnych Cywilnych i Kryminalnych, ani czynić, ani odpowiadać bez Pana nie mogą, wyiąwszy tylko, spory Duchowne: nawet Prawa dawniejsze, życie wzięte Poddanemu 30 nayprzod a potym 100 grz: opłacać pozwalały; Zdaie się wprawdzie Ustawa pomieniona dzikim tchnąc obyczaiów duchem, atoli pomnieć należy że owych czasów iako w Sąsiedzkich Kraich tak i w naszey Polszcze, zaboystwa zwłaszcza przypadkowe, nawet między Szlachtą zdarzone, karami doczesnemi i winami pieniężnemi opłacano: iako o tym dokładniey w Części o Przestępstwach. Mimo tego, trudno zupełnie wymówić nieludzkości Prawa rzeczonego, na samey nierowności kondycyi Obywatelskiey gruntuiącego się: dopiero za Panowania Mądrego AUGUSTA taxa ta haniebna zniesiona i równa kara na Szlachcica za głowę chłopską lub zranienie onego, iako i za życie wzięte przez tegoż Szlachcicowi, lub zadane rany przepisana. Nieszczęściem atoli dla Poddanych, że tak święta ustawa nie wyraziła, kto i gdzie, w takowym razie osobliwie z Dziedzicem Zaboycą ma czynić? a nayprzyzwoiciey byłoby, Urząd Grodzki do tego zobowiązać procederu. Jest wprawdzie w Traktacie Roku 1768 ostrzeżono, aby w tym przypadku sprawiedliwość Sukcessorum podług Statutu Lit: działa się, który uczy że zabóyca Sclilachcic byle był na gorącym uczynku złapany i sześcią świadkami Szlachtą poprzysiężony, na gardle karę ponosi, a gdy tych brak tylko głowszczyznę płaci: Ale ta sama względem świadkow kondycya, prawo to w nieczynne obraca. 4. Chłopi nasi nie maiąc w niczym zabeśpieczoney sobie prawem własności, nic nikomu zapisać ani testamentem odkazać nie mogą, procz cząstki, którąby z ruchomości bez krzywdy dziatek swych Kościolowi legować chcieli, lubo Prawa poźnieysze Koronne i tey ich wolności zagrodziły, iako o tym dokładniey pod Tytulem o Testamentach. Co się Sukcessyi tycze, wa-ruią tę Poddanym naszym i Prawa słuszności i Kra-iowe dawnieysze: Bo przyznaiąc Kaduki po Kmieciach bezpotomnie zeszłych Dziedzicom, wzgląd mieć każą na krewnych bliższych, a razem zalecaią, aby z takowey Sukcessyi, Kielich za pułtory grzywny srebra do Kościoła Farnego był sprawiony: nawet gdyby np. nowy Szlachcic Summy na Dobrach lokował, i bezpotomnie umarł, maią po sobie Sukcessorowie poboczni wyrok Rady Nieustaiącey: który im Summy pomienione podnosić dozwala. Nakoniec Poddany bez wiedzy i pozwolenia Dziedzica nobilitowany, ieźliby przeciw temu Dziedzic odwołał się, od Przywileiu Szlachectwa odpada.

Względem robocizn, które Poddani z roli i za załogi Panom swym odbywaią, nie można pewney przepisać reguły: gdyż te i z obszerności gruntu i z zwyczaiow Prowincyi pochodzą. Czytamy w Prawie dawnieyszym iż Poddany tak Szlachecki iako i Królewski do żadney dzienney pańszczyzny przed Rokiem 1520 nieobowiązany, ieden dzień z łanu robić w tydzień Panu powinien: ale Prawo nie opisuie łanu gatunku, których kilka Księgi Skarbowe liczą. Zdaie się przecięż że tam per Laneum rozumie się Morg pospolity: bo tamże ostrzeżono, iż ieśli chłop kilka takowych łanow posiada, z każdego dzień robić obowiązany: Jakoż powszechna prawie niesie w Dobrach Szlacheckich praktyka, iż Chłop trzy dni, Kobieta tyleż w tydzień robi, z trzech pol pułwłoczkowych albo Morgowych; a gdzie, iako np. w Podgórzu było, takich Morgow więcey Chłop posiadał, więcey pańszczyzny odrabiał; ile że i załoga iego w tamtym Kraiu kosztownieysza. Ze zaś w naydawnieyszym czasie, część Poddaństwa naszego była na Czynsze puszczona, rzecz z Praw Naszych bardzo iasna: gdyż w pomienioney Ustawie excypuią się od pańszczyzny ci, którzy są na Czynszach. W ogólności: w Dobrach Królewskich pańszczyzna mnieysza, podatki i ciężary Kraiowe większe: W Dobrach Szlacheckich robocizna większa, podatki mnieysze, swobody większe, iako to: wolność wsi Szlacheckich od werbunkow: kousysteneyi Zołnierskich, przechodow etc.

Procz pańszczyzny tygodniowej odbywaią ledwie nie wszędzie Chłopi, tlóki, gwałty, szarwarki, raz lub kilka razy do roku, dwoygiem lub troygiem ludu, do żniwa, sieźby, plewidła etc. Także Straże całoroczną, podroż o mil kilka, ktora w Dobrach Królewskich Inwentarzem ostrzega się, a w Szlacheckich za dzień potrąca się. Podroże takowe w Woiewodztwach Ruskich pod imieniem Podhoroszczyzny znaiomsze; gdzie do wywozu zboża, potaziow, popiołow, do brzegow różnych rzek, za Talar bity o kilkadziesiąt mil, iechać Poddany musi. Nadto daią po wielu mieyscach do Dworu Chłopi tak Szlacheccy iako i Królewscy pewną miarę ziarna, nayczęściey Owsu (co osepem zowią) Kapłony, Jaia, grzyby, maliny, orzechy: gdzie niegdzie dawniey robaczki szkarłatne Czerwiec zwane na Dwór zbierać musieli.

Uwolnienie Poddanego z pod władzy Pana swego troiakim sposobem dzieie się. Pierwszy gdy Dziedzic przed Aktamy Woiewodztwa swego, zrzeka się prawa do Poddanego i wolnym go ogłasza. Drugi gdy pismem, Listem np. lub inną iakową assekuracyą zaświadcza wol ność swego Poddanego. Trzeci gdy Poddany do Stanu Duchownego udaie się. Atoli w tym razie potomstwo przed wniścicm do Stanu takowego miane, Prawa wolności nie nabywa.

Inny daleko i nierownie lepszy Stan Chłopow po Królewszczyznach osiadłych: bo lubo na wzor Szlacheckich do panszczyzny i innych powinności obowiązani: ale przecięż te nierownie leksze odbywaią: a co naywiększa, ze te nie od arbitralney Starostow i Dzierżawcow zależą woli, ale Lustracyami tak są obostrzone, że nad ich opis, nic więcey od Gromady wymagać nie godzi się. Rządzi wprawdzie słuszność wielu Dziedzicami skrupulatnie dochowuiącemi praw Poddaństwa, czy na zwyczaiu, czy umowie z Przodkami ich zaszłych: lecz gdy kto te gwałcić im poważa się, nie mogą Poddani Szlacheccy urzędownie o nie upomnieć się, bo nie maią pewnego przeciw Panom swoim Forum. Szczęśliwsi tedy Chłopi Królewscy, którzy w Sądach Referendarskich de pari z Possessorami Dobr Królewskich o wszelkie krzywdy rozsądzaią się i przez tenże Sąd, a nie mocą Dzierżawcow do winnych Dworowi powinności pociągani bywaią. Szczególnieyszym ieszcze Poddanych Królewskich przywileiem iest, posiadanie Dobr Królewskich, Prawem wiecznolennym pod imieniem Sltysow: Ci procz pewney kwoty pieniężney, do żadney Dworowi Starościńskiemu nie obligowani powinności: są i w Dobrach Szlacheckich niektórych podobne Soltystwa rownemi co i tamte nadane Prawami, z których dawniey to było istotne, że Possessorowie ich do Woyny nie byli obligowani: lubo poźniey swobody tey, Świeckim i Duchownym Sołtysom dowodzić kazano.*)

*) Wszakże nadto rzecz iasna iest, że Rolnictwo nasze w ręku Poddanych złożone, dotąd kwitnąć prawdziwie nie będzie, pokąd własności czyli maiątki ich, mocnieyszemi zabeśpieczone nie będą Prawami. Pięknie i poważnie prawdę tg popiera i gruntuie wyrok W. Katarzyny II. Monarch: Ross: która w Instrukcyi do Prawodactwa ułożyć się maiącego wydaney, w te słowa ostrzega i uczy: „Potąd tam Rolnictwo nie zakwitnie, pokąd Rolnik, maiątku swego dziedzicznym prawem posiadać nie będzie."

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. UWŁASZCZENIE W 1864 R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej