Hoffmann Ernst Theodor Amadeus

DIABLE ELIKSIRY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA WYDAWCY

CZĘŚĆ I

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

CZĘŚĆ II

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

PERGAMIN STAREGO MALARZA

ROZDZIAŁ III

DIABLE ELIKSIRY

E. T. A. Hoffmann

tłum. Ludwik Eminowicz

PRZEDMOWA WYDAWCY

Chciałbym cię poprowadzić, łaskawy czytelniku, pod owe ciemne platany, gdzie po raz pierwszy czytałem dziwną historię brata Medarda. Tam siadłbyś przy mnie, na tej samej kamiennej ławce, na wpół ukrytej wśród wonnych krzewów i pstro kwitnących drzew; tam spojrzałbyś, jak ja, z tęsknotą ku błękitnym górom, piętrzącym się w przedziwnych kształtach przy ujściu słonecznej doliny, co roztwierałaby się przed nami na końcu alei. Tam obróciłbyś się nagle i ujrzałbyś poza nami, w odległości może dwudziestu kroków, gotycką budowlę z portalem zdobionym bogato posągami. Przez ciemne gałęzie platanów spojrzą ci w twarz obrazy świętych pogodnymi, żywymi oczami; spojrzą ci w twarz świeże freski, błyszczące na szerokim murze. Patrz! Już czerwień słońca stanęła na wzgórzu, już wiatr wieczorny zrywa się do lotu: wszędzie ruch, życie...

Szept i szum... wiążą się w dziwne głosy, idą przez drzewa i krzewy, idą, rosną stopniowo w śpiew, w organów ton. W szerokich fałdzistych szatach kroczą poważni mężowie, z pobożnym wzrokiem utkwionym w niebiosach. Kroczą milcząco przez szpalery drzew.

Czyżby ożyły te święte obrazy i zeszły z wysokich gzymsów?

Owiewa cię tajemny dreszcz czarownych podań i legend wymalowanych tam w górze - jest ci tak, jakby się to wszystko działo przed tobą, i chciałbyś serdecznie uwierzyć w te widzenia. W takim nastroju przeczytałbyś historię Medarda, a wtedy - kto wie... może byś ujrzał w dziwnych wizjach mnicha coś więcej niż zawiłą grę podnieconej wyobraźni.

A teraz, łaskawy czytelniku, ponieważ widziałeś już obrazy świętych, klasztor i mnichów, mogę ci tylko dodać, że ten wspaniały ogród, do którego cię wprowadziłem, należy do klasztoru kapucynów w B.

Gdy pewnego razu zatrzymałem się na dni kilka w tym klasztorze, pokazał mi czcigodny przeor spuściznę po bracie Medardzie, papiery chowane w archiwum jako coś niezwykłego. Z trudem tylko udało mi się nakłonić przeora, by mi ich użyczył. Zakonnik był właściwie przekonany, że papiery te należało spalić. Nie bez trwogi zatem, łaskawy czytelniku, daję ci w ręce tę książkę, złożoną z jego papierów. Kto wie, czy nie staniesz po stronie przeora.

Jeżeli jednak zechcesz pójść wraz z bratem Medardem, niby jego wiemy towarzysz, przez mroczne krużganki, przez mnisze cele, przez różnobarwny, stokrotnie mieniący się świat, jeżeli odważysz się z nim razem znieść całą okropność i wstręt obłędów, całą szaloną wściekłość i kuglarstwo życia, to może uczujesz rozkosz na widok zmieniających się obrazów owej camera obscura, co roztworzy się przed tobą.

Zdarzy się może, iż bezkształtne widma, jeżeli bystrzej wglądniesz w nie oczami, nabiorą dla ciebie wyrazu, kształtu. A wtedy poznasz, jak ukryty zarodek, dziecię tajemnego stosunku, strzela w górę bujną rośliną i spiętrza coraz to wyżej krętaninę tysięcznych łętów, aż oto kwiat, zmieniając się w dojrzały owoc i wysysa żarłocznie wszystkie soki życiowe i niszczy zarodek.

Z niemałym trudem odcyfrowałem papiery kapucyna Medarda, bo rękopis - zwyczajem mnichów - był mały i nieczytelny. Po przeczytaniu całości ogarnęło mnie wrażenie, że to, co zwykliśmy nazywać snem i ułudą, jest może symbolicznym poznaniem tajemniczego wątku, który ciągnie się przez całe nasze życie, spajając je we wszystkich jego przemianach; lecz biada temu, kto sądzi, że przez owo poznanie zdobył moc stargania tej nici przewodniej i podjęcia jej wraz z ciemną potęgą, co nad nami włada...

Być może, łaskawy czytelniku, doznasz tego samego uczucia - a życzę ci tego serdecznie dla wielu podniosłych powodów...

CZĘŚĆ I

ROZDZIAŁ I

LATA DZIECINNE I ŻYCIE KLASZTORNE

Matka nigdy mi nie mówiła, w jakich warunkach żył na świecie mój ojciec. Lecz ilekroć przetrawiam pamięcią to wszystko, co mi o nim opowiadała w zaraniu mej młodości, widzę, że był to mąż zdolny, rozumny, o głębokiej wiedzy.

Z tych to opowiadań i wynurzeń matki, dotyczących przeszłości - zrozumiałem je dopiero później - wiem, że moi rodzice z wyżyn wygodnego życia i blasków wielkiego bogactwa runęli w objęcia najdotkliwszej i najbardziej gorzkiej nędzy i że mój ojciec, skuszony przez szatana, dopuścił się haniebnej zbrodni, popełnił grzech śmiertelny, za który, gdy go w późniejszych latach oświeciła łaska boska, chciał odpokutować pielgrzymką do Świętej Lipki w dalekich, zimnych Prusach.

Wśród uciążliwej wędrówki do świętego miejsca uczuła moja matka po raz pierwszy w swym małżeńskim życiu, że ono nie miało pozostać bezpłodnym, jak się tego obawiał mój ojciec. Mimo biedy i braku ucieszył się on bardzo, bo oto miało spełnić się widzenie, w którym mu święty Bernard zapewnił pociechę i przebaczenie grzechu przez narodziny syna.

W Świętej Lipce zachorował mój ojciec, a słabość wzmagała się i brała górę, tym więcej, im mniej, pomimo choroby, chciał folgować sobie w spełnianiu surowych ćwiczeń przepisanej pokuty. Umarł rozgrzeszony i pocieszony w tej samej chwili, w której na świat przyszedłem.

W brzaskach mej pierwszej świadomości świtają porannie kochane obrazy klasztoru i wspaniałego kościoła w Świętej Lipce. Dziś jeszcze oszemrza mnie ciemny las, dziś jeszcze obejmują mnie wonią owe bujnie kiełkujące trawy i wielobarwne kwiaty, co były mi kołyską. Ni zwierz jadowity, ni owad szkodliwy nie gnieździ się w świątyni Błogosławionej. Ni muchy brzęk, ni świerszcza głos nie przerywa świętej ciszy. Brzmią tylko pobożne śpiewy kapłanów, co wraz z pielgrzymami przeciągają w długich szeregach, kołysząc złote kadzielnice, z których unosi się smugami woń ofiarnego dymu. Jeszcze mi widny w pośrodku świątyni ów pień przedziwnej lipy, powleczony srebrem, gdzie aniołowie osadzili cudowny obraz Przeczystej Dziewicy. Jeszcze darzą mnie uśmiechami barwne postaci aniołów i figury świętych - ze ścian, z powały kościoła.

Opowiadania mej matki o cudownym klasztorze, gdzie na jej ból najgłębszy spłynęła obficie łaskawa pociecha, tak zwarły się z moim umysłem, że jest mi, jakbym sam widział to wszystko i sam wszystkiego doświadczył - choć przecież to niemożliwe, by moje wspomnienia sięgały tak daleko, matka moja bowiem opuściła to święte miejsce w połowie drugiego roku pobytu. I zdaje się pamięci, jakbym na własne oczy ujrzał raz w pustym kościele przedziwną postać poważnego mężczyzny i jakby to był właśnie ów cudzoziemski malarz, który pojawił się dawnymi czasy, gdy budowano świątynię; nikt nie rozumiał jego mowy, lecz on doświadczoną ręką mistrza pokrył w krótkim czasie kościół wspaniałymi malowidłami i, odłożywszy pędzel, zniknął.

Pamiętam też jakiegoś starego, z cudzoziemska ubranego pielgrzyma o długiej, siwej brodzie, który nosił mnie na ręku, wyszukiwał mi w lesie mchy i kolorowe kamienie i bawił się ze mną.

A przecież wiem dobrze, że tylko dzięki opisowi matki powstał w mojej duszy żywy jego obraz. Przywiódł on raz ze sobą jakiegoś obcego chłopca przedziwnej urody, równego mi wiekiem. Śród pieszczot i pocałunków usiedliśmy na murawie, podarowałem mu wszystkie swoje kolorowe minerały, on zaś układał na ziemi różne figury, lecz tak, że w końcu zawsze tworzył się kształt krzyża. Matka moja siedziała przy nas na kamiennej ławce, a starzec tuż za nią przyglądał się z łagodną powagą naszym dziecinnym zabawom. Wtem wyszli z krzaków jacyś nieznani młodzieńcy; z odzieży i z całego zachowania ich widać było, że jedynie z ciekawości i żądzy widzenia przybyli do Świętej Lipki. Jeden z nich, wskazując na nas, zawołał ze śmiechem: 

- Patrz no, święta rodzina! Jakby stworzone do mego szkicownika. 

I rzeczywiście wyciągnął papier i ołówek, aby nas odrysować, lecz stary pielgrzym podniósł głowę i zawołał: 

- Nędzny szyderco! Chcesz być artystą, a w twoim sercu nie płonął nigdy płomień wiary i miłości. Twoje dzieła pozostaną martwe i sztywne, jako sam jesteś, a ty, jak potępieniec, zwątpisz w czczej samotności i zniszczejesz w swym własnym ubóstwie... 

Młodzieńcy znikli zmieszani. Stary pielgrzym zwrócił się wtedy do matki i rzekł: 

- Przywiodłem tu dzisiaj to dziwne dziecię, aby w twym synu zbudziło iskrę miłości. Muszę jednak zabrać je na powrót i już nas więcej nie ujrzycie. Synowi twojemu dano wiele wspaniałych darów, ale w krwi jego burzy się i kłębi grzech ojca. Może jednak, wyrosnąć na dzielnego bojownika za wiarę - niech będzie księdzem! 

Matka moja nie umiała powiedzieć, jak głębokie, nigdy nie zatarte wrażenie uczyniły na niej te słowa starego pielgrzyma. Mimo to postanowiła nie wywierać żadnego nacisku na moje skłonności, lecz wyczekać cierpliwie, co sam los mi przyniesie i do czego mnie przywiedzie, albowiem nie mogła, nawet marzyć o jakim innym wyższym wykształceniu nad to, które sama dać mi mogła. 

Jaśniejsze, że tak powiem, moje własne wspomnienia ugruntowane na własnym doświadczeniu, zaczynają się, dopiero od czasu, gdy matka, w drodze powrotnej ze Świętej Lipki, przybyła do klasztoru cystersek i znalazła życzliwe przyjęcie u tamtejszej ksieni, książęcego rodu, niegdyś znajomej mojego ojca. Czas między owym zdarzeniem z pielgrzymem, które rzeczywiście sam pamiętałem, tak że matka przypomniała mi tylko słowa starca, a chwilą, gdy matka przywiodła mię, po raz pierwszy przed oblicze ksieni, stanowi dla mnie niczym niewypełnioną przerwę, nie pozostał mi po nim ni cień najlżejszego wspomnienia. Odnajduję się więc znowu w chwili, gdy matka naprawiała i czyściła moje  ubranie, kupiła w mieście nowe wstążki, podstrzygła mi przydługie włosy, wystroiła mię z największą troskliwością i przykazała, bym się zachował pobożnie i grzecznie wobec ksieni.

Wreszcie, trzymając się ręki matczynej, wstąpiłem na szerokie, kamienne schody i wszedłem do komnaty o wysokim sklepieniu, ozdobionej świętymi obrazami. Stanąłem przed ksienią. Była to wysoka, majestatyczna, piękna pani, a szata zakonna dodawała jej czcigodnej powagi. Spojrzała na mnie wzrokiem poważnym, sięgającym najgłębszego wnętrza, i spytała zwracając się do matki:

- Czy to syn pani? - Jej głos, jej wygląd - zresztą całe obce mi otoczenie, wysoka komnata, obrazy - wszystko to tak podziałało na mnie, że pochwycony uczuciem jakiejś wewnętrznej trwogi zacząłem gorzko płakać.

- Cóż ci to, mój mały, czy się mnie boisz? - Spytała księżna, darząc mnie spojrzeniem łagodniejszym i jakimś lepszym. - Jak mu na imię, kochana pani?

- Franciszek - odrzekła matka.

- Franciszek - zawołała księżna nad wyraz boleśnie, podniosła mnie do góry i przycisnęła silnie do piersi. Lecz w tejże chwili jakiś ból w szyi wydarł mi z piersi głośny krzyk. Księżna przestraszyła się i puściła mię z objęcia, a stropiona moim zachowaniem matka przyskoczyła ku mnie, by mnie zaraz wyprowadzić. Księżna nie pozwoliła. Okazało się, że to diamentowy krzyż zawieszony na piersi księżnej, tak mocno ukłuł mnie w szyję, przy silnym uścisku, że miejsce to zupełnie poczerwieniało i nabiegło krwią.

- Kochany Franciszku - zawołała księżna - sprawiłam ci ból. Pozostańmy jednak i nadal dobrymi przyjaciółmi!

Jedna z sióstr przyniosła łakoci i słodkiego wina, a ja, ośmielony już nieco, nie dałem się długo prosić, lecz zabrałem się dzielnie do słodyczy i pochłaniałem je szybko, siedząc na kolanach czcigodnej pani, która sama kładła mi do ust najsłodsze przysmaki. Gdym skosztował kilka kropel słodkiego napoju, nieznanego mi dotąd, wróciło mi wesołe usposobienie i owa szczególna żywość, która, według świadectwa mej matki, była mi właściwa od najwcześniejszej młodości. Śmiałem się i paplałem ku największej uciesze ksieni i siostry zakonnej. Dotychczas nie wiem, skąd to poszło, że matka kazała mi opowiedzieć księżnej o pięknie i wspaniałości mojego rodzinnego miejsca, a ja, niby natchniony jakąś wyższą mocą, opisałem jej tak żywo piękne obrazy obcego, nieznanego malarza, jakbym pojmował ich treść najgłębszą.

Przy tej sposobności zapuszczałem się we wspaniałe historie świętych, jakbym znał doskonale wszystkie pisma Kościoła. Księżna i nawet moja matka patrzyły na mnie z najwyższym zdumieniem, a im więcej mówiłem, tym bardziej potęgowało się moje natchnienie. Gdy zaś księżna spytała: 

- Powiedz mi, dziecię, skąd wiesz o tym wszystkim? - odpowiedziałem bez sekundy zastanowienia, że piękny, cudowny chłopiec, którego raz przyprowadził ze sobą ów obcy pielgrzym, objaśnił, mi wszystkie obrazy, co więcej, niejeden z nich ułożył z kolorowych kamyków i nie tylko wtajemniczył mnie w ich znaczenie, ale jeszcze opowiedział wiele świętych historii. Już dzwoniono na nieszpór. Siostra zgarnęła mnóstwo cukierków i, zapakowawszy w tutkę, włożyła mi je w ręce. Wziąłem z wielką ochotą. Ksieni powstała i rzekła do matki: 

- Droga pani. Syna twojego uważam za swojego wychowanka. Będę się odtąd troszczyła o niego. 

Matka moja nie mogła opanować głębokiego wzruszenia. Milcząc, ze łzami w oczach całowała ręce księżnej. Już zdążaliśmy ku drzwiom, gdy dobiegła nas księżna, jeszcze raz podniosła mnie do góry, troskliwie odsunęła krzyż diamentowy, przycisnęła mnie do piersi i gwałtownie płacząc, tak że gorące łzy spadały mi na czoło, zawołała: 

- Franciszku, bądź pobożnym i dobrym! 

Byłem do głębi wzruszony i nie wiedząc dlaczego - rozpłakałem się. 

Zamieszkaliśmy w pobliżu klasztoru, w leśniczówce, a małe gospodarstwo mej matki nabrało lepszego wyglądu dzięki pomocy i dobrodziejstwu ksieni. Skończyła się bieda. Chodziłem lepiej ubrany i pobierałem naukę u proboszcza, któremu zarazem służyłem do mszy, ilekroć ją odprawiał w kościele klasztornym. Niby sen anielski owiewa mnie dziś jeszcze wspomnienie tej szczęśliwej młodości. Ach, niby daleki, wspaniały kraj, gdzie mieszka radość i niczym niezmącona pogoda dziecięcego serca, leży ta ziemia ojczysta, daleko, daleko poza mną, lecz kiedy spojrzę wstecz, przepaść ziejąca roztwiera się przede mną i dzieli nas na zawsze. Porwany wichrem gorącej tęsknoty wpijam się uporczywie oczami w postaci ukochanych moich, przechadzających się po tamtej stronie niby w purpurowych blaskach wczesnego świtu i, zda się, słyszę drogie ich głosy. Ach! Jestże taka przepaść, której by nie przebiegło silne skrzydło tęskniącej miłości? Czymże jest czas i przestrzeń dla miłości? Czyż ona nie żyje w myśli? A myśl czyż zna granice? Lecz ciemne postaci powstają i tłocząc się coraz to ciaśniej i ciaśniej, coraz większą ciżbą, zwierają coraz 

ciaśniejszym kołem, przesłaniają widok i tak zagważdżają umysł troskami teraźniejszości, że nawet tęsknota, wypełniająca mnie bezimiennym, rozkosznym bólem, staje się zabijającą, nieuleczalną męką.

***

Proboszcz był samą dobrocią. Umiał powściągać żywość mojego usposobienia i tak zastosować naukę do mojego sposobu myślenia, żem w niej znajdował przyjemność i czynił szybkie postępy.

Matkę kochałem nade wszystko, lecz księżnę czciłem jak świętą i uroczystym był dla mnie każdy dzień, w którym mogłem ją widzieć.

Za każdym razem postanawiałem sobie zabłysnąć przed nią nowo zdobytymi wiadomościami, lecz gdy stanęła przede mną, gdy przemówiła uprzejmie, nie mogłem wydobyć ni słowa, mogłem tylko wpatrywać się w nią, mogłem tylko jej słuchać.

Każde jej słowo zapadało mi w głębię duszy i przez cały dzień, po rozmowie z nią, trwałem w jakimś dziwnym, uroczystym nastroju, a postać jej towarzyszyła mi na przechadzkach, gdziekolwiek zwróciłem kroki.

A gdy z rozbujaną kadzielnicą stałem przy głównym ołtarzu, w ulewie grających organów, co falowała z chóru, wzbierając w rwący nurt i porywała mnie ze sobą, jakież uczucie bezimienne przejmowało mnie do głębi serca, gdy wśród hymnu odróżniłem jej głos, który przenikał mnie jak promień rozedrganego światła i wypełniał mi duszę przeczuciem Najwyższego... Najświętszego. Lecz najwspanialszym dniem, na który cieszyłem się przez całe miesiące, o którym nigdy nie mogłem myśleć bez zachwytu, był dzień świętego Bernarda, patrona cystersów, obchodzony w klasztorze jak Najwspanialej. Już dzień przed odpustem płynęły tłumy ludu z sąsiedniego miasta i pobliskiej okolicy, rozkładały się obozem na wielkiej, kwiecistej łące, tuż przed klasztorem, tak że ni w dzień, ni w nocy nie ustawał ruch wesoło nadciągających gromad.

Nie przypominam sobie, by temu świętu nie dopisała kiedy pogoda, zwłaszcza że pora była wyśmienita (dzień Świętego Bernarda przypada na sierpień). Snuła się pstra mieszanina ludzi, tu widać było pobożnych pątników, jak szli z hymnem na ustach, tam znowu wesołych parobczaków wiejskich przy boku żywo zwijających się dziewek; duchowni, w pobożnym zapatrzeniu, składali ręce i patrzyli w chmury; rodziny mieszczańskie rozsiadły się na murawie, porozkładały kosze, wypełnione szczelnie żywnością, i zajadały obiad. Wesoły śpiew, pobożne pieśni, gorące westchnienia pokutników, chichotanie wesołków, skargi, żarty, modlitwy - wypełniały powietrze odurzającym, dziwacznym koncertem. 

Lecz z uderzeniem dzwonka klasztornego przebrzmiewał hałas i milknął. 

Natychmiast, jak daleko sięgnąć okiem, gęsto stłoczone szeregi padały na kolana i tylko przytłumiony szept modlitwy przerywał świętą ciszę. Po ostatnim uderzeniu dzwonu rozchwiewał się znowu kolorowy tłum pątniczej braci i na nowo rozbrzmiewał ów na chwilę przerwany rozgwar wesela. Co więcej, w dniu świętego Bernarda sam biskup, mający rezydencję w sąsiednim mieście, odprawiał w kościele klasztornym uroczystą mszę w asyście niższego duchowieństwa, podczas której przygrywała jego orkiestra, umieszczona obok głównego ołtarza na trybunie pokrytej wspaniałym, nadzwyczaj rzadkim kobiercem. Do dzisiejszego dnia jeszcze nie zamarły we mnie te uczucia, które wówczas wstrząsały mym sercem. Odżywają one z młodzieńczą świeżością, ilekroć zwrócę się i skłonię myślami w ten czas błogosławiony, który tak szybko przeminął. 

Pamiętam żywo owo "Gloria", wykonywane kilka razy, bo właśnie tę kompozycję najbardziej sobie umiłowała księżna. Gdy biskup zaintonował pierwsze słowa i potężne tony chóru zabrzmiały: "gloria in excelsis Deo", czyż nie było w tej chwili tak, jakby się rozwarła gloria chmur nad głównym ołtarzem, jakby cud boski zaróżowił jutrzenką życia kształty owych malowanych cherubinów i serafów, jakby ruszyły się mocne skrzydła i rozedrgały rytmiczną falą na cześć Boga, wielbiąc go śpiewem i lutni cudownymi tony. Zdziwione serce trawiło się gwałtownym biciem adoracji i szło, i rwało się w dal przez bezbrzeża podziwu, szlakiem świetlanych chmur w ową kochaną, upragnioną ojczyznę, gdzie w rozkwitłym lesie brzmiały wołania aniołów, a cudowne pacholę wychylało się spośród lilii i pytało mnie: "Gdzie bawiłeś tak długo, Franciszku. Oto kwiaty piękne i pachnące. Weź je, weź te kolory kwitnące, a w zamian za nie zostań przy mnie i kochaj mnie - na zawsze..." 

Po mszy odbywała się uroczysta procesja po korytarzach klasztoru i po kościele. Szły więc szeregi zakonnic, a na ich czele postępowała ksieni w infule i z pastorałem srebrnym. Ileż świętego namaszczenia, ileż godności, jakaż nadziemska wielkość promieniała z każdego spojrzenia wspaniałej dostojności, znamionowała każdy jej ruch. Rzekłbyś, że to sam Kościół tryumfujący jawi się tłumowi wiernych, błogosławi rozpościera łaskę. Padłbym w proch przed nią, gdyby przypadkiem spoczął na mnie jej wzrok.

Po nabożeństwie ugaszczano całe zgromadzone duchowieństwo i kapelę biskupią w obszernej sali klasztoru. Rozliczni przyjaciele klasztoru, oficjaliści, kupcy z sąsiedniego miasta brali udział w biesiadzie. I ja także mogłem być obecny przy uczcie dzięki życzliwości kapelmistrza biskupiego, który mnie bardzo polubił i rad widział w swoim towarzystwie.

O ile w czasie mszy, rozpłomieniony żarem pobożnych wzruszeń, oddawałem się niepodzielnie marzeniom nadziemskim, o tyle teraz powracałem w radość życia i tonąłem w jego barwnych obrazach. Rozliczne wesołe gawędy, żartobliwe zwroty i opowieści krzyżowały się w atmosferze wesołego śmiechu gości, przy czym wypróżniano pracowicie butelki, dopóki nie zapadł wieczór i nie zajechały pojazdy z wezwaniem do powrotu.

***

Miałem szesnaście lat, gdy poczciwy proboszcz oświadczył, że jestem już dostatecznie przygotowany do rozpoczęcia wyższych studiów teologicznych w seminarium sąsiedniego miasta; postanowiłem bowiem z całą stanowczością poświęcić się stanowi duchownemu, a decyzja ta napełniała moją matkę najgłębszą radością, gdyż widziała w tym wyjaśnienie i wypełnienie tajemniczych napomknień pielgrzyma, które łączyły się tajemniczym związkiem z nieznaną mi wizją nieboszczyka ojca. Wierzyła ona, że decyzja moja oczyszczała duszę ojca i ratowała od męki wiecznego potępienia.

Także księżna, którą teraz mogłem widywać tylko w rozmównicy, pochwaliła skwapliwie mój zamiar i powtórzyła swoje przyrzeczenie, iż będzie zaopatrywała we wszystko, czego mi potrzeba, aż do osiągnięcia przeze mnie godności duchownego Chociaż miasto leżało tak blisko, że z klasztoru widać było jego wieże i zwykle dzielni piechurzy wybierali sobie na przechadzkę powabne i wesołe okolice klasztoru, mocno mi zaciążyło na sercu rozstanie z dobrą matką i z tą wspaniałą panią, przedmiotem czci mej najgorętszej, oraz ze starym, dobrym nauczycielem. To pewna, że w zgryzocie rozłąki każda piędź poza kołem ukochanych równa się przestrzeniom największego oddalenia. Księżna była jakoś dziwnie wzruszona, a głos jej gdy powtarzała pełne namaszczenia słowa napomnieli drżał niską nutą żałości.

Podarowała mi wdzięczny wieniec róż i małą książeczkę do nabożeństwa z pięknymi obrazkami.

Nadto wręczyła mi list polecający do przeora klasztoru kapucynów w mieście, rozkazując mi udać się do niego natychmiast po radę i pomoc. 

Zapewne, nie łatwo znaleźć tak powabną okolicę jak ta, w której leżał klasztor kapucynów, tuż pod samym miastem. 

Wspaniały ogród z widokiem na wzgórza zdawał mi się za każdym razem, gdym wędrował przez długie aleje i stawał to przy tej, to przy tamtej bujnej grupie drzew, rozbłyskać coraz to nową pięknością. Właśnie w tym ogrodzie spotkałem przeora Leonarda, gdym po raz pierwszy przestąpił progi klasztorne, aby mu wręczyć list polecający od ksieni. Wrodzona życzliwość przeora wrosła jeszcze bardziej po przeczytaniu listu; naopowiadał mi tyle pociągających rzeczy o księżnej, którą znał jeszcze z Rzymu, że mię tym od pierwszej chwili zupełnie pozyskał. 

Stał on w otoczeniu braci i można było zaraz poznać cały stosunek jego do mnichów, organizację klasztoru i zwykły tryb życia; cisza i spokój ducha, malujące się dokładnie w postaci przeora, promieniowały dobroczynnie na wszystkich członków reguły. Nie widać było nigdzie ani śladu niezadowolenia i tego zamknięcia się w sobie, które tak często spostrzegamy na twarzach mnichów. Pomimo surowej reguły klasztornej ćwiczenia duchowne były dla przeora Leonarda raczej potrzebą duszy, zwróconej ku niebu, niż ascetyczną pokutą za wrodzone naturze ludzkiej grzechy. Umiał on tak rozpalić w braciach ten zmysł pobożności, że wszystko, co musieli czynić, by wypełnić regułę, nacechowane było pogodą i dobrotliwością, która istotnie stwarzała wyższy stopień bytu śród tej przyziemności. Umiał też przeor Leonard wytworzyć taką komunikację ze światem, która nie mogła inaczej oddziaływać na braci, jak tylko zbawiennie. Bogate dary, które zewsząd składano głęboko szanowanemu klasztorowi, dawały możność goszczenia w pewnych dniach przyjaciół i opiekunów klasztoru w refektarzu. Ustawiano wtedy na środku jadalni długi stół, na którego górnym końcu zasiadał przeor i goście. Bracia zajmowali miejsca przy wąskim, wzdłuż ściany ustawionym stole i stosownie do reguły posługiwali się posługiwali się prostym nakryciem, podczas gdy stół gościnny błyszczał czysto i ozdobnie szkłem i porcelaną. Kucharz klasztorny umiał znakomicie przyrządzać postne potrawy, które bardzo smakowały gościom. 

Goście nie zaniedbywali też wina i w ten sposób zmieniały się te obiady kapucyńskie w pogadanki świeckich z duchownymi, co wobec wzajemnego wpływu nie mogło pozostać bez korzyści dla obu stron. 

Bowiem ludzie oddani światowym sprawom, wstępując w mury, gdzie wszystko wskazywało na diametralnie przeciwne życie zakonników, musieli przyznać, pod wpływem iskry, co zapadała im w serce, że na innej niż ich własna drodze można zdobyć, spokój i szczęście i że duch, im wyżej wznosi się ponad ziemię, tym wyższy byt zgotować może człowiekowi już na tym padole.

Na odwrót - zakonnicy zyskiwali znajomości życia i mądrość, bo wieści, jakie ich dochodziły o tym, co się dzieje w świecie, poza ich murami, budziły w nich niejedną pożyteczną refleksję.

Nie nadając fałszywej wartości rzeczom ziemskim, musieli oni w różnorodnych wnętrzem człowieka uwarunkowanych sposobach życia uznać konieczność takiego załamania promieni ducha, bez którego wszystko byłoby bezbarwnym i pozbawionym blasku.

Ponad wszystkimi jednak górował wykształceniem duchownym i wiedzą przeor Leonard. Prócz tego, że powszechnie uchodził za tęgą powagę w dziedzinie teologii, tak że z największą łatwością mógł rozprawiać głęboko o najtrudniejszych problemach, a profesorowie seminarium prosili go często o radę i wskazówki miał też wykształcenie światowe w stopniu wyższym, niżby można przypuszczać u zakonnika. Mówił biegle i wytwornie po włosku i po francusku, a dla wielkiej obrotności używano go w dawnych czasach do ważnych misji. Już wtedy, gdy go poznałem, był to człowiek podeszły w latach, ale choć siwy włos świadczył o starości, błyszczał jeszcze w oczach młodzieńczy ogień, a poważny uśmiech, igrając na ustach, powiększał jeszcze wrażenie wewnętrznej błogości i spokoju umysłu. Ta sama gracja, która cechowała jego przemówienia, widniała też z jego ruchów, i nawet ciężka szata zakonna układała się wdzięcznie na jego dobrze zbudowanej figurze. Śród braci nie było ani jednego, który by tu me przybył z dobrowolnego wyboru, którego by tu, w zacisze klasztoru, nie przywiodła serdeczna potrzeba, płynąca z wewnętrznego duchowego nastroju.

Lecz i takiemu nieszczęśliwcowi, który by w klasztorze szukał bezpiecznego portu, aby uniknąć rozbicia, umiałby Leonard udzielić rychłej pociechy; jego pokuta byłaby krótkim przejściem do spokoju; pojednany ze światem, lecz obojętny na jego szych i złudę, żyłby wśród ludzi wzniesiony ponad sprawy ziemskie.

Te niezwykłe w życiu klasztornym tendencje wyniósł był Leonard z Włoch, gdzie kult i całe związane z nim pojmowanie życia religijnego były pogodniejsze niż w katolickich Niemczech. Jak w budowie kościołów zachowały się formy antyczne, tak też, zdaje się, promień pogodnej, życiem tętniącej epoki starożytnej wcisnął się w mistyczne ciemnie katolicyzmu i rozjaśnił je przedziwnym blaskiem, który niegdyś opromieniał bogów i bohaterów. 

Leonard polubił mię. Uczył mię po włosku i po francusku. Zwłaszcza doskonałe były książki, którymi mię obdarzał, i rozmowy nadzwyczaj kształcące. Prawie cały czas, wolny od studiów w seminarium spędzałem w klasztorze kapucynów i z dnia na dzień odczuwałem jaśniej, jak rosła we mnie i wielmożniała skłonność do sukni zakonnej. 

Objawiłem swoje życzenie przeorowi. Nie starając się wprost odwodzić mię od tego postanowienia, radził mi, bym przynajmniej kilka lat wyczekał i przez ten czas rozejrzał się nieco więcej i uważniej po świecie. Co prawda, znałem już nieco ten świat, i nawet niezgorzej, dzięki kapelmistrzowi biskupiej orkiestry, który mię uczył muzyki; czułem się jednak jakoś nieprzyjemnie skrępowany w każdym towarzystwie, zwłaszcza w obecności płci żeńskiej, a to, jak i w ogóle skłonność do życia kontemplacyjnego, zdawało się rozstrzygać o moim wewnętrznym powołaniu do klasztoru. Pewnego razu rozpoczął ze mną przeor nadzwyczaj ciekawą rozmowę o życiu światowym; dotykał najdrażliwszych materii, o których jednak umiał rozprawiać z wrodzoną sobie lekkością i powabem, tak że unikając każdej, choćby najmniej niestosownej rzeczy, utrafił zawsze w samo sedno zagadnienia. W końcu ujął mię za rękę, spojrzał mi bystro w oczy i spytał mię, czy jestem jeszcze niewinny. Czułem, że się rumienię, bo w chwili gdy mnie Leonard tak badawczo pytał, przyszedł mi na myśl w najżywszych barwach pewien obraz, który już dawno zatarł się zupełnie w mojej pamięci. Kapelmistrz miał siostrę, która właściwie nie mogła uchodzić za piękność, a jednak, stojąc w krasie najwyższego rozkwitu, była niezwykle pociągającym dziewczęciem. Odznaczała się przede wszystkim niezwykle szlachetnym wzrostem i harmonijną budową. Miała najpiękniejsze ramiona i najpiękniejsze piersi, jakie kiedykolwiek widziałem, tak pod względem kształtu, jak i kolorytu; Pewnego poranku, wchodząc do mieszkania kapelmistrza na lekcję, zderzyłem się z nią twarzą w twarz. Była w lekkim stroju porannym, z prawie obnażoną piersią; wprawdzie szybko zarzuciła na siebie chustkę, lecz już za wiele spostrzegły moje ciekawe spojrzenia. Nie mogłem wymówić ni słowa, zbudziły się we mnie burzliwie nigdy nieznane uczucia i tak rozhulały w żyłach gorącą krew, że słychać było, jak biją gwałtownie pulsa. Pierś zacisnęła się kurczowo i chciała pęknąć. Dopiero ciche westchnienie  sprawiło mi pewną ulgę.

To, że dziewczę całkiem swobodnie podeszło ku mnie, ujęło mię za rękę i zapytało, co mi się stało, pogorszyło jeszcze mój stan. Szczęściem wszedł do pokoju kapelmistrz i wybawił mię z męczarni.

Nigdy jeszcze, w ciągu wszystkich lekcji nie brałem tak fałszywych akordów, nigdy jeszcze w śpiewie tak nie spadałem z tonu, jak wówczas.

Byłem o tyle pobożnym, że wszystko to uważałem później za zaczepkę diabła i poczytywałem sobie za wielkie szczęście, że wkrótce ascetycznymi ćwiczeniami, podjętymi w tym celu, zmusiłem złego nieprzyjaciela do odwrotu.

Teraz, przy badawczym zapytaniu przeora, stanęła mi przed oczami siostra kapelmistrza, czułem na twarzy ciepło jej oddechu, na ręce uścisk jej dłoni - moja wewnętrzna trwoga wzrastała z każdą sekundą. Leonard spojrzał mi w oczy z jakimś ironicznym uśmiechem, pod wpływem którego zadrżałem. Nie mogłem wytrzymać jego spojrzenia i spuściłem oczy. Wtedy pogłaskał mnie przeor po rozpalonych policzkach i rzekł:

- Widzę, mój synu, że mnie dobrze zrozumiałeś i że stoisz jeszcze na mocnych nogach. Niech cię Bóg ustrzeże przed pokusami świata, bo rozkosze jego trwają bardzo krótko i można z pewnością twierdzić, ze jakieś przekleństwo na nich ciąży, skoro w nieopisanym obrzydzeniu, jakie sprowadzają, w zupełnej tępocie i ospałości do wszystkiego, co wyższe, ginie lepsza, duchowa część człowieczej istoty.

Rozmowa ta i pytanie przeora wryły mi się w pamięć i nie mogłem odegnać ich z myśli ani opędzić, się obrazowi wywołanemu słowami Leonarda. Nie byłem już panem swej woli. O ile dotychczas udawało mi się przezwyciężać nieśmiałość w obecności owego dziewczęcia, o tyle teraz nie umiałem sobie radzić z jej spojrzeniem, już bowiem na samą myśl o niej opadały mnie jakieś duszności, jakiś wewnętrzny niepokój, tym niebezpieczniejszy, że łączył się z jakąś nieznaną, przedziwną tęsknotą, a ta znów z niewymowną rozkoszą, która mogła być grzeszną.

Wreszcie jeden wieczór zawyrokował o tym stanie wątpliwym. Otrzymałem zaproszenie na wieczór muzyczny, urządzony przez kapelmistrza i jego przyjaciół. Oczywiście poszedłem. Prócz siostry gospodarza było jeszcze kilka panien. Ona ubrana była bardzo ponętnie. Zdawała mi się piękniejszą niż kiedykolwiek; wydawało mi się, że ciągnie mnie ku niej jakaś niewidzialna, nieprzezwyciężona siła - i stało się w końcu, ze sam nie wiedząc o tym, trzymałem się ciągle w jej bliskości, chciwie chwytając każde jej spojrzenie, każde jej słowo, i tak przysuwałem się ku niej, że przynajmniej jej szata mogła mnie dotykać i muskać przy każdym żywszym poruszeniu, a to napełniało mnie niewysłowioną, nie znaną nigdy przedtem przyjemnością. Ona zdawała się to spostrzegać i znajdować w tym upodobanie; chwilami opadało mnie szalone pragnienie, by ją porwać w szale gwałtownej miłości i zamknąć gorąco w objęciach. Długo siedziała przy fortepianie. W końcu wstała i zostawiła na krześle rękawiczkę. Natychmiast pochwyciłem zgubę i w przystępie szału przycisnąłem serdecznie do ust. Spostrzegła to jedna z panien, podeszła ku siostrze kapelmistrza i szepnęła jej coś do ucha, i oto obie poczęły na mnie patrzeć i śmiać się szyderczo! Poczułem się unicestwiony, lodowaty prąd rozszedł się po moich żyłach, bez namysłu wypadłem z pokoju i popędziłem do kolegium, do mojej celi. Wściekłe zwątpienie rzuciło mnie na podłogę, palące łzy wybiegły mi spod powiek, złorzeczyłem dziewczęciu i przeklinałem je, potępiałem samego siebie, a potem modliłem się i śmiałem na przemian, jak obłąkaniec. Zewsząd rozbrzmiewają wołania pełne drwin i złowrogiego szyderstwa. W przystępie rozjątrzenia chciałem się rzucić z okna; na szczęście przeszkodziły mi kraty żelazne; mój stan był naprawdę okropny! Dopiero z brzaskiem dnia uspokoiłem się nieco; postanowiłem nie ujrzeć jej więcej i wyrzec się świata zupełnie. Jaśniej niż kiedykolwiek uświadomiło się mej duszy powołanie do zacisznego życia klasztornego, od którego żadna już pokusa nie miała mnie odciągnąć. 

Skoro tylko zdarzyła mi się sposobność uwolnienia się od zwykłych studiów, pobiegłem natychmiast do przeora i wyjawiłem mu pośpiesznie, że stanowczo już zdecydowany jestem wstąpić do nowicjatu - i że wiadomość o tym postanowieniu posłałem matce i księżnej. 

Leonard zdawał się dziwić nagłości mojego zapału, nie wywierając jednak żadnego nacisku starał się różnymi sposobami wybadać, co mogło tak nagle wpłynąć na moje postanowienie i dlaczego tak usilnie domagam się reguły klasztornej. Widocznie przeczuwał, że weszło tu w grę jakieś szczególne, niespodziewane zdarzenie. Jakiś wewnętrzny wstyd, jakiś srom nieprzepartą wolą wzbraniał mi wyznać mu całą prawdę. Natomiast uciekłem się do ogni egzaltacji, żarzącej się we mnie, i opowiedziałem mu owe cudowne zdarzenia z zarania mojego dziecięctwa, które różnymi znakami wskazywały na moje przeznaczenie do życia klasztornego. Leonard wysłuchał mnie spokojnie. Nie wyrażając żadnych wątpliwości co do moich wizji, zdawał się jednak niewiele na nie zważać; owszem, zaznaczył, że wszystko to nie świadczy jeszcze o prawdziwości mojego powołania, bo przecież mogło to być całkiem dobrze złudzeniem. W ogóle Leonard nie lubił mówić o wizjach świętych a nawet o cudach pierwszych apostołów chrześcijaństwa i były chwile, w których podejrzewałem go o skryte zwątpienie. Raz nawet, chcąc zmusić go do jakiegoś określonego wynurzenia, odważyłem się mówić z nim o ludziach, którzy wzgardzili wiarą chrześcijańską, i szczególnie potępiałem tych, którzy w dziecinnym zuchwalstwie śmią bezbożnym przezwiskiem przesądu lżyć wszystko nadzmysłowe. Leonard rzekł z łagodnym uśmiechem:

- Mój synu, niewiara jest najgorszym przesądem. - I rozpoczął rozmowę, o rzeczach obcych i obojętnych. Dopiero później danym mi było wejrzeć w jego wspaniałe myśli o mistycznej stronie naszej religii, w której przejawia się tajemniczy związek naszego duchowego pierwiastka z wyższą istotą, a jeszcze później nabrałem przekonania, że Leonard czynił słusznie, iż tylko w chwili najwyższego namaszczenia odkrywał uczniom całą subtelność swoich przekonań.

Matka napisała mi, że już od dawna przeczuwała, iż mi nie wystarczy stan świeckiego księdza, lecz skłonię się ku życiu klasztornemu. W dzień Medarda miał się jej jakoby ukazać stary pielgrzym ze Świętej Lipki, prowadząc mnie za rękę w habicie kapucyna. I księżna zgadzała się zupełnie z moim postanowieniem. Obie ujrzałem raz jeszcze przed obłóczynami, które, ponieważ zgodnie z najgłębszym moim życzeniem darowano mi połowę nowicjatu, niebawem nastąpiły. Pomny widzenia matki przybrałem imię Medarda.

Wzajemny stosunek braci, wewnętrzna organizacja ćwiczeń duchownych i całego trybu życia w klasztorze zgadzały się zupełnie z wrażeniem, jakie powziąłem zaraz po pierwszej wizycie. Spokój ducha, wyciskający na wszystkim niezatarte piętno, wlewał mi w duszę całe niebo ciszy, co szła za mną i snuła się w koło, podobna do tamtej z czasów mojego dzieciństwa, tam, w klasztorze w Świętej Lipce.

W czasie uroczystego aktu moich obłóczyn spostrzegłem wśród widzów siostrę kapelmistrza; wyglądała bardzo przygnębiona i zdało mi się, że ujrzałem łzy w jej oczach. Lecz minął już czas pokuszenia i słabości. Opanowało mnie dziwne uczucie - być może duma z łatwo odniesionego zwycięstwa - i uśmiech zaigrał mi na ustach. Spostrzegł go idący przy mym boku ojciec Cyryl i zapytał:

- Z czego tak się cieszysz, mój bracie?

- Jakże nie mam być wesołym, wyrzekając się marnego świata i jego szychu? - brzmiała moja odpowiedź. Lecz przy wymawianiu tych wyrazów zadrżałem w głębi duszy pod wpływem nieznośnego uczucia kary za kłamstwo. 

Było to ostatnie natarcie ziemskiego samolubstwa, po którym nastąpił ów błogi spokój ducha. Oby już nigdy był mnie nie opuścił! Lecz wielką jest moc nieprzyjaciela... Któż może zaufać potędze swej broni, któż może zaufać swej czujności, jeżeli nań czatują, siły podziemne? 

Już pięć lat przeżyłem w klasztorze, gdy stary już i chory brat Cyryl oddał mi z polecenia przeora nadzór nad bogatym zbiorem relikwii klasztornych. Znajdowały się tam rozmaite kości świętych, trzaski z krzyża Zbawiciela i inne świętości, które przechowywano w czystych, oszklonych szafach i tylko w pewnych dniach wystawiano na widok publiczny dla zbudowania ludu. Brat Cyryl zapoznał mnie po kolei z każdym kawałkiem i odnośnymi dokumentami, które świadczyły o jego prawdziwości i o cudach przezeń zdziałanych. Wykształceniem dorównywał on prawie naszemu przeorowi, tym mniej więc mogłem się powstrzymać od wywnętrzeń, które gwałtownie cisnęły mi się na usta. 

- Kochany bracie Cyrylu -powiedziałem - czyż by te wszystkie rzeczy były z pewnością tym, za co je podajemy? Czy tu przypadkiem oszukańcza chciwość nie podsunęła czegoś, co teraz uchodzi za prawdziwą relikwię tego lub owego świętego? Tak na przykład jakiś klasztor posiada cały krzyż naszego Zbawiciela, a przecież pokazuje się wszędzie tyle jego trzask, że, jak to ktoś z naszego grona, co prawda w zuchwałym żarcie, zaznaczył, nasz klasztor można by nimi przez cały rok opalać. 

- Właściwie - odpowiedział brat Cyryl - nie przystoi nam wcale podawać tych rzeczy w wątpliwość lecz, jeżeli mam wyznać szczerze i otwarcie, mam to przekonanie, że pomimo istniejących dokumentów nie wiele tylko z tych rzeczy jest istotnie tym, za co uchodzi. Lecz zdaje mi się, że tu nie o to idzie. Posłuchaj, kochany bracie Medardzie, jak sobie to wyobrażam ja i przeor, a ujrzysz w nowej glorii naszą religię. Czyż to nie wspaniale, że nasz Kościół troszczy się o ujęcie owych tajemniczych nici, które sprzęgają zmysły że światem nadzmysłowym, i stara się tak pobudzić nasz do ziemskiego życia przystosowany organizm, by jego pochodzenie od wyższego, duchowego pierwiastka, jego wewnętrzne pokrewieństwo z cudowną istotą, której siła płomiennym oddechem przenika całą przyrodę, wystąpiły jasno i by nas, niby skrzydła serafów, owiało przeczucie wyższego życia, którego zarodek nosimy w sobie. Czymże jest ów kawałek drzewa, ta kosteczka, ta szmatka? Mówi się: wycięto ją z krzyża Chrystusowego, wzięto ją z ciała świętego, wyrwano z szaty bożego pomazańca... - ale  wiernego, który na to spogląda bez cienia wątpliwości, wypełnia natychmiast owo natchnienie nadziemskie, które mu otwiera królestwo szczęśliwości jedynie przeczuwane na tym padole. Tak budzi się duchowy wpływ świętego, którego przypuszczalna relikwia dała do tego pobudkę, a w człowieku wzmaga się i utrwala wiara w najwyższego Ducha, do którego zwracał się z głębi wzruszonego serca o pociechę i pomoc.

A ta rozbudzona z uśpienia wyższa siła ducha ma moc uśmierzania fizycznych cierpień, i w tym mają źródło owe z relikwii płynące cuda, którym nie można zaprzeczyć, bo dzieją się tak często w obecności zgromadzonych tłumów.

Przypomniały mi się nagle niektóre napomknienia przeora, które zupełnie zgadzały się ze słowami brata Cyryla, i odtąd na relikwie, które mi się wydawały religijnym kuglarstwem, patrzyłem z prawdziwą czcią nabożeństwem. Nie uszedł baczności brata Cyryla ten wpływ jego przemówienia i z jeszcze większym zapałem i prostotą trafiającą wprost do serca począł mi objaśniać cały zbiór, kawałek po kawałku. W końcu zbliżył się do starannie zamkniętej szafy i otworzywszy ją, wyjął jakąś skrzynkę i rzekł:

- W niej to, kochany bracie Medardzie, znajduje się najbardziej tajemnicza i najdziwniejsza z relikwii jakie nasz Kościół posiada. Jak długo tu jestem w klasztorze, nie dotknął tej skrzynki nikt oprócz przeora i mnie; zresztą inni ,bracia, a tym bardziej obcy, nie wiedzą nic o istnieniu tej relikwii. Nie bez wewnętrznego przerażenia dotykam tej skrzynki, jakby w niej taił się zamknięty czar złego, który w razie zerwania więzów, co go krępują i czynią bezsilnym, mógłby przyprawić o zgubę i potępienie tego... kogo by dosięgnął. To, co jest w środku, pochodzi bezpośrednio od sułtana, z tych czasów, gdy jeszcze w widzialnej postaci, mógł walczyć przeciw zbawieniu człowieka.

Spojrzałem na Cyryla z: największym zdziwieniem. Nie dając mi czasu na pytanie, począł mówić dalej:

- Nie będę ci, kochany bracie Medardzie, tłumaczył tej niezwykłej, mistycznej sprawy i zaniecham wszelkich możliwych hipotez, które mi się plątały po głowie. Nie, wolę ci raczej opowiedzieć wiernie, co mówią o tej relikwii odpowiednie dokumenty. Znajdziesz te papiery w tej oto szafie i możesz je sam sobie przeczytać. Znasz dostatecznie życie świętego Antoniego. Wiesz, że udał się na pustynię, by porzucić wszystko, co ziemskie, i oddać się całą duszą rzeczom boskim. Tam poświęcił swe życie ćwiczeniom pokutnym i nabożnym. Szatan prześladował go i nieraz widomie zastępował mu drogę, by mu przeszkadzać w pobożnych rozmyślaniach.

I zdarzyło się raz o zmierzchu, że ujrzał święty Antoni w pobrzasku zapadającego słońca jakąś ciemną postać, która szła prosto na niego. Gdy podeszła bliżej, spostrzegł ku swemu wielkiemu zdziwieniu, że z dziur potarganego płaszcza, którym otulała się zjawa, wyglądały szyjki licznych flaszek. Był to sam czart w tak dziwacznym ubraniu. Uśmiechał się do świętego szyderczo i spytał, czyby nie zechciał skosztować eliksirów, które on ma przy sobie, w tych flaszeczkach. Święty Antoni, którego już nie mogła dotknąć taka zaczepka, ponieważ szatan, tylekroć już pokonany i obezwładniony, nie mógł się porwać na jakąś inną walkę i musiał się ograniczyć do złośliwych żartów, zapytał: "cóż to za flaszki? Dlaczego je tak nosisz?" 

Wtedy odrzekł szatan: 

"Rzecz prosta: gdy mnie spotka człowiek, dziwi się, jak i ty, oczywiście spogląda ciekawie i nie może się powstrzymać, by się nie spytać o mój napój i nie skosztować go z łakomstwa. Śród tylu eliksirów znajdzie się zawsze coś, co mu przypadnie do smaku, wtedy wypija całą flaszkę do ostatniej kropelki, no, a potem jest już pijany i mój, oddany mnie i memu państwu". 

Tyle mówi legenda. Lecz z niezwykłego dokumentu naszego, dotyczącego widzenia świętego Antoniego, wiadomo też, że zły duch, odlatując w siną dal, zostawił na trawie parę butelek. Święty Antoni porwał je natychmiast z ziemi, zaniósł do jaskini i ukrył troskliwie, bojąc się, by nawet na pustyni nie zaszkodziły komuś, jakiej słabej głowie - ot, któryś z jego uczniów mógłby skosztować trunku i pójść na wieczne zatracenie. 

Raz, przypadkiem - jak dodaje dokument - otworzył święty Antoni jedną z tajemniczych flaszek i osobliwy, oszołamiający opar wydobył się z jej głębi; chmara obrzydliwości, wszelakie zmysły odurzające obrazy piekła obstąpiły świętego i starały się skusić go uwodzicielskim śmieszkowaniem, póki ich nie odpędził surowym postem i wytrwałą modlitwą. W tej skrzynce znajduje się właśnie taka flaszka z diablim eliksirem, pochodząca z puścizny po świętym Antonim. Odnośne dokumenta są tak autentyczne i dokładne, że zupełnie nie można wątpić, iż rzeczywiście flaszka ta została znaleziona po śmierci świętego Antoniego pomiędzy pozostałymi po nim rzeczami. Zresztą mogę cię zapewnić, kochany bracie Medardzie, że ilekroć dotykam tej flaszki lub choćby tylko tej skrzynki, w której ona jest zamknięta, opada mię niewytłumaczony wewnętrzny lęk, a nawet zdaje mi się, że zalatuje od niej jakiś osobliwy zapach, który mię otumania i zarazem wywołuje głęboki niepokój ducha, tak że nawet jeszcze podczas ćwiczeń religijnych jestem roztargniony. Wówczas wytrwałą modlitwą pokonuję ten nastrój, pochodzący widocznie od jakiejś wrogiej potęgi, że już pominę możliwość bezpośredniego wpływu szatana. A teraz pozwól, że ci coś poradzę, kochany bracie Medardzie. Masz wrażliwą wyobraźnię i wszystko zjawia ci się w żywszych i jaśniejszych kolorach. Powiedzmy to sobie otwarcie: jesteś wprawdzie bardzo dzielnym, ale niedoświadczonym bojownikiem; ciągniesz do walki ochoczo, ale może za odważnie. Iż porywasz się na rzeczy niemożliwe i zanadto ufasz swym siłom - cóż w tym dziwnego? Wszak jesteś młody. Radzę ci więc serdecznie, byś nigdy nie otwierał tej skrzynki, a przynajmniej dopiero po latach. Pozostaw ją przeto z daleka od spojrzeń, ukrytą, dla uniknięcia pokusy i ciekawości.

Brat Cyryl postawił tajemniczą skrzynkę na dawne miejsce, zamknął szafę i oddał mi pęk kluczy, w którym wisiał także klucz od owej szafy.

Całe to opowiadanie zrobiło na mnie jakieś dziwne wrażenie. Im jednak wyraźniej czułem w sobie rosnącą ochotę przyjrzenia się przedziwnej relikwii, tym usilniej starałem się utrudnić to sobie wszelkimi sposobami, pomny ostrzeżeń brata Cyryla.

Po odejściu Cyryla obszedłem raz jeszcze wszystkie powierzone mi świętości, następnie zdjąłem z kołka ów jedyny kluczyk od niebezpiecznej szafy i ukryłem go głęboko pod swoimi papierami w biurku.

***

Pomiędzy profesorami seminarium jeden był wybornym mówcą. Ilekroć kazał z ambony, kościół roił się od słuchaczów. Płomiennym wybuchem słów porywał nieodparcie wszystkich, rozpalając w piersiach arcyzbożne żary. I mnie przejmowały do głębi te jego wspaniałe, natchnieniem bijące wyrazy. Lecz, mieniąc szczęśliwym zachwyconego mówcę, czułem, iż budzi sił we mnie jakaś tajemna siła, jakiś wewnętrzny popęd: dorównać mu! Po każdym jego przemówieniu kazałem zapalczywie w swej samotnej izdebce, oddając się cały natchnieniu chwili, aż doszedłem do tego, iż własne idee i własne wyrazy nagiąłem do posłuszeństwa: mogłem je chwytać, mogłem je zapisywać. Nasz kaznodzieja klasztorny zapadał coraz bardziej na zdrowiu. Mowy jego wymykały się z osłabionych ust jak na wpół wyschnięty potok, z trudem i bezdźwięcznie. Niezwykle długie cedzenie wyrazów, płynące z ubóstwa idei i słownictwa - mówił bowiem bez konceptu - czyniło jego kazania tak nieznośnie długimi, że już przed amen przeważna część gminy, jakby przy bezmyślnym, monotonnym klekocie młyna, zapadała w łagodną drzemkę i przytomniała dopiero na głos organów. 

Wprawdzie przeor Leonard był znakomitym mówcą, lecz nie miał jakoś ochoty do kazalnicy, zwłaszcza że na starość szkodziły mu bardzo wzruszenia, związane z tym obowiązkiem. 

Poza nim nie było w klasztorze nikogo, kto by mógł zastąpić schorowanego ojca- kaznodzieję. 

Leonard wspominał mi nieraz o tej przykrej sytuacji klasztoru, przez którą topniała liczba pobożnych słuchaczów. Wziąłem na odwagę i przyznałem mu się, że już w seminarium odkryłem w sobie żyłkę kaznodziejską i napisałem niejedno kazanie. Polecił mi pokazać je i tak mu się spodobały, że nakłonił mnie, bym już w najbliższe święto stanął na ambonie i wygłosił naukę. 

O wynik był zupełnie spokojny, twierdząc, że natura obdarzyła mnie wszystkim, czego potrzeba dobremu kaznodziei, mianowicie ujmującą postacią, wyrazistą twarzą, silnym i melodyjnym głosem. O zewnętrznych walorach kazania, o zasadach prawidłowej gestykulacji pouczył mnie Leonard osobiście. 

Nadeszło oczekiwane święto. Kościół był pełniejszy niż zwykle. Wstąpiłem na kazalnicę nie bez bicia serca. Z początku trzymałem się wiernie rękopisu. Leonard powiedział mi potem, że mówiłem zrazu głosem drżącym, co jednak odpowiadało dobrze pobożnym, rzewnym myślom, którymi rozpocząłem naukę, i wydawało się wielu szczególnym, wywierającym silne wrażenie kunsztem mówcy. Wkrótce jednak opromieniła mnie płomienna iskra niebiańskiego natchnienia, z oczu mych zniknął rękopis, zdałem się na podniosłą chwilę. Czułem, jak krew rozsadza mi żyły i bije mocno w pulsach. Słyszałem głos swój brzmiący po załamaniach sklepienia. Stałem z podniesioną głową i wyciągniętymi przed siebie ramionami, jak gdyby w blasku natchnienia. Sentencją, w której wszystką świętą i wzniosłą rozlewność swej przemowy zwarłem raz jeszcze niby w gorącym ognisku, zakończyłem kazanie. 

Wrażenie było niezwykłe, niesłychane. Gwałtowny płacz, wydarte woli i wargom okrzyki zbożnej rozkoszy, głośne modlitwy zerwały się jako pogłos moich słów przebrzmiałych. 

Bracia byli zachwyceni. Leonard uścisnął mnie i nazwał dumą klasztoru. Sława moja rozeszła się: szybko. Aby usłyszeć ojca Medarda, zbiegały się tłumy najdostojniejszych, najbardziej kulturalnych mieszkańców miasta i cisnęły się do niezbyt wielkiego kościoła klasztornego już na godzinę przed uderzeniem dzwonka. Wraz z podziwem rósł mój zapał i moja troska o to, by nadać kazaniom większy ogień, okrągłość i potoczystość. I rosła moja władza nad słuchaczami. Coraz to silniej trzymałem ich na uwięzi. Z dnia na dzień wzmagała się cześć, z jaką zwracano się do mnie, gdziekolwiek się pojawiłem, i graniczyła niemal z uwielbieniem świętych.

Religijny szał owładnął miastem. Kto żyw, biegł do klasztoru przy lada sposobności, nawet w dni powszednie, by ujrzeć ojca Medarda, by z nim zamienić choć kilka słów. Wtedy zrodziła się we mnie myśl, że jestem szczególnym wybrańcem nieba. Tajemnicze okoliczności towarzyszące mojemu urodzeniu w świętej miejscowości, na znak rozgrzeszenia mojego zbrodniczego ojca, cudowne zdarzenia z pierwszych lat mojego dziecięctwa, wszystko to wskazywało, że mój duch, zetknąwszy się bezpośrednio z niebem, już tu na ziemi wznosi się ponad rzeczy ziemskie, tak że nie należę do świata i do ludzi, lecz przebywam śród nich, by im nieść zbawienie i pociechę.

Byłem teraz pewny, że ów stary pielgrzym w Świętej Lipce był świętym Józefem, a owym cudownym chłopcem nie był nikt inny, tylko Dzieciątko Jezus, które powitało we mnie świętego, przeznaczonego do wędrówki ziemskiej. Ale im wyraźniej stawało mi to wszystko przed oczami duszy, tym uciążliwszym, tym przykrzejszym stawało mi się moje otoczenie. Ów spokój i pogoda ducha, wypełniające mnie zwykle podziały się gdzieś i znikły. Wszystkie wynurzenia uczuciowe braci i przyjacielskość przeora budziły we mnie wraże porywy gniewu.

Oto jestem święty, wysoko ponad nich wzniesiony - takim mnie widzieć powinni, w proch się uniżyć i prosić o wstawiennictwo przed tronem Boga. Iż tak nie czynili, posądzałem ich o zgubną zakamieniałość serca. Nawet w kazania swoje wplatałem pewne przygrywki mające wskazywać na to, że zaświtał już czarowny czas, podobien porannej łunie wschodu o drżących płomieniach, czas, w którym przebywa na ziemi wybraniec Boga: pocieszyciel i zbawca wiernych.

Urojone posłannictwo przystrajałem w mistyczne obrazy, które tym bardziej działały na ludzi na kształt czarodziejskiego trunku, im mniej były zrozumiałe. Leonard oziębnął dla mnie widocznie i unikał rozmowy bez świadków. Raz jednak, gdy przypadkiem spotkaliśmy się na osobności w alei klasztornego ogrodu, przerwał milczenie i rzekł:

- Nie będę ukrywał, ojcze Medardzie, że twoje postępowanie od jakiegoś czasu napełnia mnie goryczą. Coś wgryzło ci się w duszę i odciąga cię od życia w pobożnej prostocie. W kazaniach twych panuje niebezpieczna ciemność, z której lęka się wyłonić coś, co by cię poróżniło zupełnie - przynajmniej ze mną... Pozwól mi mówić otwarcie i ze szczerego serca. Ciąży na tobie wina naszego grzesznego poczęcia. On to każdemu silniejszemu wzlotowi naszej duszy roztwiera na oścież granice zatraty, sprowadzając niestety zbyt łatwo, na bezdroża nasz nieostrożny lot. Poklask, co więcej, ów zabobonny podziw, którym ci hołduje lekkomyślny, wszelakich podniet łakomy świat, oślepił cię i widzisz się w postaci, która nie jest twoją właściwą, lecz złudą wabiącą w przepaść zatracenia. Wejdź w siebie, Medardzie! Odtrąć ten samolubny szał, co cię zamąca! A znam go, wierzę w to, że znam go... Odbiegł cię już ów spokój umysłu, bez którego nie ma dla nas możności zbawienia. Ostrzegam cię, ustąp z pola przed nieprzyjacielem, który na ciebie nastaje. Bądź znowu tym młodzieńcem, którego kochałem z całego serca. 

Łzy towarzyszyły słowom przeora. Oczy płakały, wtórując ustom; uścisnął mnie za rękę i, puściwszy mą dłoń, oddalił się szybko, nie czekając odpowiedzi. Lecz ja wrogim sercem przyjąłem te słowa. Jak to! Więc o poklasku, o tym największym podziwie, należnym mi za moje nadzwyczajne dary, wspominał jako o grzechu! Było mi jasnym, że to tylko niska zazdrość ściągała na mnie tę palącą gorycz, z którą on zdradził się najniezręczniej w świecie. 

Milczący i zatopiony w sobie uczestniczyłem w zebraniach mnichów, a wnętrze trawiła mi tajemna nienawiść do nich! Wypełniony bezwzględnie nową istotą, co zaświtała we mnie, rozważałem w dnie i noce bezsenne, jakby rozkiełkowaną pierwośnię mych marzeń ująć w korę słów przepysznych i rzucić ludowi. 

Im bardziej oddalałem się od Leonarda i od braci, tym silniejszymi więzami pociągałem ku sobie lud zasłuchany. 

W dniu świętego Antoniego taki natłok panował w kościele, że musiano na oścież otworzyć bramę wchodową, aby napływającym tłumom dać możność słyszenia mnie z oddali, sprzed kościoła. 

Nigdy nie mówiłem silniej, płomienniej, bardziej przekonywająco. Opowiedziałem, jak zwyczaj kazał, coś niecoś z życia świętego i wyciągnąłem stąd pobożne, głęboko w sens życia sięgające rozmyślania. Mówiłem o kuszeniu przez szatana, któremu upadek pierwszych rodziców dał moc wabienia ludzi. Mimo woli skierował mnie potok wymowy ku legendzie o eliksirach i starałem się wytłumaczyć ją za pomocą pomysłowej alegorii. Nagle moje wodzące po kościele oczy spoczęły na jakimś wysokim, chudym mężczyźnie. Stał na wprost mojej kazalnicy, na ławce, oparty o narożny filar. Miał na sobie ciemnofioletowy płaszcz zarzucony dziwnie i z cudzoziemska, pod którym ginęły ręce skrzyżowane na piersiach. Twarz trupioblada, ale wzrok wielkich, czarnych nieruchomych oczu bił sztyletem ognia prosto w moje piersi. Dreszcz niezwykłej grozy przeszedł mi po kościach. Odwróciłem oczy i mówiłem dalej starając się zachować przytomność. Lecz jakby ciągnięty czarem nieznanej przemocy, musiałem raz po raz patrzeć tam, gdziem patrzeć nie chciał za żadne skarby świata, a gdzie wciąż, jak wryty, stał nieruchomy człek z upiornym spojrzeniem, przeznaczonym dla mnie... Gorzkie szyderstwo i wzgardliwa zawiść widniały na zmarszczonym wysokim czole i na zaciśniętych wargach. Jakaś okropność i straszliwość jakaś biły z tej postaci. Ha! To był ów nieznany malarz, ów malarz ze Świętej Lipki. Czułem: lodowe pięści strachu chwyciły mnie nerwowo; pot przerażenia żłobił skroń huczącą. Frazy kazania zaczęły się rwać raz po raz; coraz to mętniej brzmiały słowa - szmer i głuchy pomruk rozległ się w kościele - lecz jak wryty stał nieruchomy człek, oparty o filar, a dziki jego wzrok szklany drążył mi w piersi loch prosto ku sercu. Krzyknąłem w piekielnym strachu szalonej rozpaczy: - A ruszże się, przeklęty! Rusz się! Ja jestem - ja jestem sam święty Antoni!

Po tych słowach straciłem przytomność.

A gdym dźwignął z omdlenia zamroczoną głowę, ujrzałem się na łożu w swej celi. Ojciec Cyryl siedział przy mnie pielęgnując mnie i pocieszając. Przeraźliwy obraz Nieznajomego stał mi jeszcze żywo przed oczami. Ojciec Cyryl, któremu wszystko opowiedziałem, tłumaczył mi, że to był tylko majak wzburzonej gorliwą i płomienną mową wyobraźni. Im bardziej przemawiał mi do przekonania, tym głębiej czułem gorzką, palącą skruchę i wstyd za swoje zachowanie się na kazalnicy. Słuchacze - jak się później dowiedziałem - mniemali, że dostałem nagłego ataku obłędu, o czym upewnił ich jeszcze mój ostatni okrzyk. Byłem złamany i zdruzgotany na duchu. Zamknięty w swej celi, poddałem się najsurowszym ćwiczeniom pokutnym i wzmacniałem się gorzkimi modlitwami do walki z szatanem, który mi się osobiście pokazał tam w świątyni, w zuchwałym szyderstwie przyjmując postać pobożnego malarza ze Świętej Lipki. Nikt nie widział człowieka w fioletowym płaszczu, a przeor Leonard, idąc za popędem najlepszego serca, rozszerzał jak najgorliwiej pogłoskę, że to tylko nagły atak gorączki, wywołanej jakąś chorobą, tak strasznie wstrząsnął mną na mównicy i pomieszał zupełnie moje kazanie. I rzeczywiście byłem jeszcze słabowity j chory, gdym po kilku tygodniach powracał do zwykłego trybu klasztornego życia. Mimo to zdecydowałem się znowu wstąpić na kazalnicę, lecz torturowany wewnętrzną trwogą, prześladowany wizją okropnej, bladej postaci, zaledwie mogłem utrzymać wątek kazania, a cóż dopiero oddać się ogniowi wymowy. Moje przemówienia bywały teraz zwykle sztywne, rozczłonkowane na kawałki. Słuchacze ubolewali nad zanikiem mojego talentu i liczba ich zmniejszała się coraz to bardziej. Stary ojciec kaznodzieja, który, jak się pokazało, zastąpił mię, przemawiał obecnie lepiej niż ja, powracając na swoje dawne miejsce. 

***

Zdarzyło się wkrótce, że pewien młody hrabia, podróżujący w towarzystwie guwernera, odwiedził nasz klasztor i pragnął zobaczyć różne jego zbiory. Musiałem otworzyć salę z relikwiami i wstąpiliśmy do środka. Ponieważ przeor, który towarzyszył nam w drodze poprzez chór i kościół, został po coś odwołany, zostałem sam z nieznajomymi. Pokazywałem im i objaśniałem każdy kawałek. Hrabiemu wpadła w oko ozdobna staroniemiecka snycerska robota szafy, w której znajdowała się skrzynka z diablim eliksirem. Wahałem się otworzyć ją i nie śpieszyłem się wcale z objaśnieniami, co się w niej znajduje. Spostrzegł to hrabia i guwerner i zaciekawieni poczęli dopóty napierać na mnie prośbami, dopóki nie zapoznałem ich z legendą o świętym Antonim i podstępnym szatanie. 

Powtórzyłem im zupełnie wiernie opowiadanie ojca Cyryla, a nawet dodałem jego przestrogę dotyczącą otwierania skrzynki i pokazywania flaszki. Hrabia, chociaż religijny, zdawał się, podobnie jak jego guwerner, powątpiewać zupełnie o prawdopodobieństwie usłyszanej legendy. Poczęli sobie dworować i w dowcipnych żartach ubolewać nad komicznym diabłem, który takie cenne, uwodzicielskie flaszki nosił w dziurach starego płaszcza. W końcu jednak spoważniał guwerner i rzekł: 

- Chciejcie wybaczyć, wielebny ojcze, nam, lekkomyślnym profanom; proszę nam wierzyć, że obydwaj, ja i mój hrabia, czcimy świętych jako wspaniałych wiarą natchnionych ludzi, którzy dla zbawienia swej duszy, dla zbawienia swych bliźnich wyrzekli się wszystkich radości świata tego, a nawet życia samego. Lecz co się tyczy podobnych historii jak ta,  którąście nam, ojcze, właśnie opowiedzieli, mam to przekonanie, że przez pomyłkę wzięto za prawdziwe zdarzenie jakąś piękną, przez świętego wymyśloną alegorię!

To mówiąc, szybkim ruchem ręki odchylił wieko skrzynki i wyjął czarną flaszę niezwykłego kształtu. Istotnie rozszedł się - jak to, był powiedział brat Cyryl - silny zapach. Nic jednak oszołamiającego nie było w tej woni; działanie jej było raczej przyjemnie wzmacniające.

- Ej - zawołał hrabia - założę się, że ten diabli eliksir to wspaniały, prawdziwy syrakuzak.

- Bez wątpienia - odparł guwerner - jeżeli ta flasza pochodzi rzeczywiście ze spuścizny po świętym Antonim, to powinszować wam, wielebny ojcze, może wam pozazdrościć sam król Neapolu, który został pozbawiony przyjemności skosztowania starorzymskiego wina dzięki niegrzecznemu zwyczajowi Rzymian niekorkowania wina, lecz przechowywania go pod warstwą oliwy. A chociaż to wino nie jest tak stare, jakby tamto być mogło, jest jednak bez wątpienia najstarsze, jakie istnieje, dlatego dobrze zrobicie, ojcze, jeśli go użyjecie na własny pożytek i z całym spokojem wypijecie po troszce.

- To prawda - dodał młody hrabia - ten stary syrakuzak wleje wam w żyły nowy zapas sił i odpędzi chorobę, która was widocznie nawiedziła, ojcze.

Guwerner wyciągnął z kieszeni stalowy korkociąg i mimo mych protestów otworzył flaszę. Zdało mi się, że po wyciągnięciu korka zapełgał w otworze niebieski płomyczek i zniknął natychmiast. Silniej zapachniało z wnętrza flaszki i woń rozeszła się po sali. Guwerner skosztował i krzyknął rozradowany: - Pyszny, pyszny syrakuzak! Dalibóg, piwnica świętego Antoniego nie należała do najgorszych, a jeśli sam diabeł był jego piwniczym, to widocznie życzył świętemu lepiej, niżby się mogło wydawać. Skosztuj, hrabio. Hrabia spróbował i potwierdził zachwyt guwernera. Obaj poczęli na nowo wyśmiewać się z legendy, żartując, że flaszka jest widocznie najpiękniejszą pamiątką z całego zbioru, i życzyli sobie wzajemnie całej piwnicy podobnych relikwii.

Słuchałem w milczeniu, pochyliwszy głowę, ze wzrokiem utkwionym w ziemi. Błaznowanie tych gości odbijało dziwnie od mojego smutku i męczyło mnie nieznośnie. Na próżno nakłaniali mnie do skosztowania wina świętego Antoniego. Odmówiłem stanowczo i, zakorkowawszy starannie flaszkę, zamknąłem ją z powrotem w schowku. Przybysze opuścili klasztor. Gdy się znalazłem sam w swej smutnej celi, nie mogłem się oprzeć jakiejś wewnętrznej rozkoszy i jakiejś świeżej pogodzie ducha. Widocznie zapach wina wzmocnił mnie. Nie czułem ni śladu złego działania, o którym opowiada

Cyryl. Przeciwnie, okazał się jak na dłoni jego wpływ dobroczynny. Im więcej rozmyślałem nad legendą o świętym Antonim, tym silniej dzwoniły mi w uszach słowa guwernera, tym większą miałem pewność, że jego objaśnienie było słuszne. Dopiero teraz zabłysło mi w głowie wspomnienie, że w owym dniu nieszczęśliwym, gdy wraża wizja stargała okrutnie powieść mojego kazania, sam właśnie zabierałem się do podobnego wytłumaczenia legendy, jako pomysłowej, pouczającej alegorii świętego człowieka. Do myśli tej dołączyła jeszcze inna; która się wkrótce tak rozpanoszyła we mnie, że wszystkie inne strawiła. Jak to?! - myślałem - więc ten czarowny trunek swoją duchową treścią wzmocnił twoje wnętrze i, rozpaliwszy na nowo przygaszony płomień, dał mu zajaśnieć zmartwychwstałym życiem? Więc już przez to samo widnem by się stało tajemnicze pokrewieństwo twojego ducha z żywiołowymi siłami, nurtującymi to wino, że ten sam zapach, który oszołamiał słabego Cyryla, w ciebie uderzył dobroczynną potęgą? 

Lecz chociaż skłonny już byłem pójść za radą nieznajomego i wola pchała mnie do spełnienia czynu, wstrzymywał mnie jeszcze jakiś wewnętrzny, niejasny opór. W chwili gdy miałem otworzyć szafę, przywidziała mi się w ozdobach snycerskich przeraźliwa twarz malarza o trupioszklanych, przeszywających oczach i porwany upiorną grozą uciekłem stamtąd, by w świętym miejscu wzbudzić w sobie skruchę za niewczesną ciekawość. Lecz coraz to bardziej, z coraz to większym naporem prześladowała mnie ta pewność natrętna, że tylko przez wypicie tajemniczego wina wzmocnię się i pokrzepię na duchu. 

Postępowanie przeora i mnichów, którzy odnosili się do mnie z jakimś życzliwym, lecz upokarzającym oszczędzaniem, jako do chorego na duchu, przyprawiało mnie o rozpacz - i kiedy Leonard dał mi zupełną dyspensę od przepisanych ćwiczeń duchownych, abym mógł skupić siły, postanowiłem w bezsenną noc, torturowany głęboką zgryzotą, ważyć się na wszystko, choćby przyszło życiem przypłacić: odzyskać na powrót utracony geniusz lub zginąć. 

Zerwałem się z łoża. Z lampą palącą się zwykle na korytarzu klasztornym przed obrazem Najświętszej Marii Panny powlokłem się jak upiór przez kościół do skarbca. Poświata lampy drgała, a święte obrazy w kościele zdawały się poruszać w jej niespokojnym złocie i patrzeć na mnie litośnie, stamtąd, z góry. Zdawało mi się, że w głuchym łoskocie burzy, co wdzierał się na chór przez rozbite okna, słyszę jakąś przestrogę łzawą, jakby to  matka moja wołała z oddali: "Medardzie, co czynisz? Zaniechaj! Zaniechaj!". Wpadłem do skarbca - cisza i spokój... snuły się i snuły. Rozwarłem szafę, pochwyciłem puzdro, wyjąłem flaszę i wino zadrgało mi w ustach. Piłem, żar płynął przez żyły i wypełniał je rozkoszą bez granic... Piłem, a w ogniach rozbudzonych pulsów wschodziła zorza nowego, wspaniałego życia.

Szybko zamknąłem pustą skrzynkę w szafie, powróciłem wartko z dobroczynną flaszą do swojego pokoju i postawiłem ją w biurku. Lecz o dziwo, ręka namacała kluczyk ukryty śród papierów, ów kluczyk, który ongi odłączyłem z kółka, aby uniknąć pokusy. Zadrżałem. Wszak ci to bez niego i wtenczas, przy tych obcych, i dzisiaj otworzyłem szafę. Zbadałem cały pęk kluczy. Znalazł się jakiś nieznany klucz, którym wtenczas i teraz, nie zwracając na w roztargnieniu uwagi, otworzyłem szafę. Zadrżałem mimo woli, lecz korowód nieznanych obrazów gnał niewstrzymanym huraganem poprzez moją duszę, wydartą mrokom długotrwałego snu. Nie mogłem sobie znaleźć miejsca ani zaznać spokoju póki nie zaświtał pogodny poranek. Wybiegłem na ścieżki klasztornych alei, by się wykąpać w promieniach słońca, zdobywającego ogniem spoza gór przez stwory niebieskie. Leonard i bracia spostrzegli odmianę. Już niemilczący i zamknięty w sobie, lecz pogodny i żywy stałem w ich gromadzie. Niby w obliczu zgromadzone tłumu wiernych tryskałem płomieniami wymowy, jak ongi. Gdy się znalazłem sam na sam z Leonard, spojrzał na mnie uważnie, jakby mnie chciał przeniknąć aż do szpiku kości, potem zaś rzekł, a ironiczny uśmiech zaigrał mu na twarzy:

- Czy też nie wizja jaka zlała na ojca Medarda nowe zapasy sił i odmłodzone życie ?

Uczułem, że czerwienieję od wstydu, bo w tej chwili moja egzaltacja, spowodowana łykiem starego wina, wydała mi się niegodną i mizerną. Stałem spuszczonymi oczami, pochyliwszy głowę. Leonard pozostawił mnie własnym rozmyślaniom. Dręczyła mnie nieznośna obawa, że napięcie spowodowane winem nie potrwa długo i, owszem, może ku mej rozpaczy pociągnie za sobą jeszcze większą bezsilność. Lecz trwoga była płonną. Przeciwnie, czułem dokładnie, jak z odzyskaną siłą powraca mi także młodzieńcza odwaga i owo nieznużone dążenie do zdobycia największych wpływów, na jakie pozwalał mi klasztor. Postanowiłem wygłosić kazanie w najbliższe święto i otrzymałem pozwolenie. Na chwilę przed wejściem na kazalnicę zażyłem cudownego wina. Nigdy nie mówiłem płomienniej, z większym namaszczeniem, bardziej przejmująco.

Szybko rozeszła się wiadomość o moim zupełnym odrodzeniu i kościół zapełniał się znowu aż po brzegi. Lecz im większy poklask tłumu zdobywałem, tym poważniejszym, tym powściągliwszym w stosunku do mnie stawał się Leonard i poczynałem nienawidzić go z całego serca, posądzając go o małostkową zazdrość i mniszą dumę. 

Zbliżał się dzień świętego Bernarda. Płonąc żądzą ukazania się księżnej w całym blasku talentu, prosiłem przeora o stosowne zarządzenia, by mi pozwolono w dniu tym uroczystym wygłosić kazanie w kościele cystersek. 

Leonarda zaskoczyła dziwna moja prośba. Wyznał mi bez obsłon, że właśnie tym razem miał zamiar sam przemawiać i że już nawet zarządzono wszystko, co należy, tym łatwiej przeto może być spełnioną moja prośba; usprawiedliwi się chorobą i pośle mnie w swoim zastępstwie. I tak się też rzeczywiście stało. Widziałem się z matką i z księżną w przededniu wieczorem, byłem jednak tak pochłonięty myślami o kazaniu, które miało osiągnąć najwyższy stopień wymowy, że to widzenie sprawiło na mnie bardzo małe wrażenie. Po mieście rozeszła się wiadomość, że będę mówił w zastępstwie chorego Leonarda, i to przyciągnęło jeszcze więcej wykształconej publiczności. 

Nie zapisując nawet najmniejszego słowa, tylko w myśli porządkując mowę w jej składowych członach, liczyłem na głębokie natchnienie, jakie miało rozbudzić we mnie uroczyste nabożeństwo, zgromadzenie pobożnego ludu i nawet ten wspaniały kościół o wysokich sklepieniach. I nie przeliczyłem się w istocie. Rzeką ognistą płynęły moje słowa, zawierając prócz wspomnienia o świętym Bernardzie, najgłębsze obrazy i najpobożniejsze rozmyślania - a we wszystkich skierowanych na mnie spojrzeniach czytałem osłupienie i podziw.

Jakżeż czekałem na to, co powie księżna; jakżeż przygotowany byłem na słowa najwyższego zadowolenia; miałem pewność, że tego, który już dzieckiem wprawiał ją w zdumienie, musi teraz przyjąć z czci mimowolną, wyczuwając w nim obecność wyższego ducha. Gdy chciałem z nią mówić, kazała mi oświadczyć, że wskutek nagłej słabości nie może mówić z nikim - nawet ze mną. 

Dotknęło mnie to nieprzyjemnie, w czczej bowiem zarozumiałości uroiłem sobie, że ksieni, wiedziona serdeczną potrzebą, czekać będzie w najwyższej ekstazie na kilka słów moich, pełnych namaszczenia. 

Matka moja zdawała się tłumić w sobie wewnętrzna zgryzotę, lecz nie badałem wcale powodów jej zmartwienia, bom czuł się winowajcą, choć żaden promień światła nie  rozświecał mi tej zagadki, tej tajemnicy mej własnej, wpół wyczutej. Podała mi mały bilet księżnej z poleceniem, bym go otworzył dopiero w klasztorze. Zaledwie znalazłem się w swej celi, o czytałem z najwyższym zdumieniem te słowa:

Kochany synu - gdyż pragnę jeszcze nazywać cię tym imieniem - zmartwiłeś mnie tą mową twoją w kościele naszego klasztoru. Słowa twoje nie płynęły z serca pobożnego, zwróconego ku niebu; zapał twój nie jest z rzędu tych, które unoszą duszę pobożną w niebieskie królestwo. Nie czułam w nich poszumu seraficznych skrzydeł, nie było w nich świętego zachwytu. Ach, dumna ozdobność twej mowy, twoje widoczne staranie o blask i mamiący pozór - wskazały mi, że nie chodzi ci o pouczenie rzeszy wiernych ani o rozniecenie pobożnych rozmyślań, tylko o poklask, o nędzny szmer uwielbienia lekkomyślnego świata. Udawałeś uczucia, których nie było w twej duszy, przybierałeś nawet sztuczne, wyuczone miny i gesty - było to widoczne - jak próżny aktor, a wszystko dla wstrętnego poklasku. Opanował cię duch kłamstwa i zgubi cię, jeśli nie wejdziesz w siebie i nie wyrzekniesz się grzechu. Bo grzechem, wielkim grzechem jest całe twoje postępowanie, tym bardziej że zobowiązałeś się do życia pobożnego i do wyrzeczenia się ziemskiego błazeństwa w klasztorze, dla nieba. Oby ci święty Bernard, którego obraziłeś ohydnie swoją oszukańczą mową, przebaczył, oby cię oświecił, byś odnalazł drogi prawości, z których zbiegłeś, uwiedziony przez szatana - oby się modlił za zbawienie twej duszy. Życzę ci spokoju.

Ogniem stu błyskawic przeszyły mnie słowa ksieni i zawrzałem gniewem, bo niczego nie byłem pewniejszym niż tego, że Leonard, jak na to wskazywały rozmaite uwagi jego o moich kazaniach, wyzyskał pobożność księżnej i podburzył ją przeciw mnie i mojemu talentowi mówcy. Wprost nie mogłem już patrzeć na niego bez wewnętrznej wściekłości. Nieraz nawet nachodziły mnie okropne, budzące najwyższą grozę myśli, by go zgubić. Jakże nieznośnymi były mi zarzuty ksieni i przeora, zwłaszcza że w głębi serca przyznawałem im zupełną słuszność. Lecz coraz to niezłomniej trwając w swym zamiarze, wzmacniając się kroplami wina z tajemniczej flaszy, wysilałem się na strojenie swych kazań wszystkimi sztukami retoryki. Doprowadziłem do doskonałości mimikę i gestykulację i zdobywałem coraz to większy podziw, coraz to większe uwielbienie.

***

Poranek wpadał barwnymi promieniami przez kolorowe szyby kościoła klasztornego. Samotny i pogrążony głęboko w rozmyślaniach siedziałem w konfesjonale. Tylko kroki służebnego braciszka, który zamiatał kościół, brzmiały popod sklepieniem. Wtem zaszeleściło coś w pobliżu i ujrzałem wysmukłą postać kobiecą, ubraną z cudzoziemska, za woalem, która weszła przez boczne drzwi i zbliżyła się ku mnie, aby się wyspowiadać. Poruszała się z nieopisanym wdziękiem. Uklękła. Głębokie westchnienie wydarło się jej z piersi. Uczułem jej palący oddech i było mi, jakby mnie otoczy czar odurzający, nim jeszcze przemówiła. Jakimiż słowami zdołałbym opisać szczególny, do głębi wzruszający ton jej głosu! 

Każde jej słowo zapadało mi głęboko w serce, gdy wyznała, że żywi zakazaną miłość, którą zwalcza na próżno od dłuższego czasu i że ta miłość jest tym grzeszniejszą, że kochanek nie jest wolny, lecz krępują go wieczyste więzy, a ona w szale beznadziejnego zwątpienia przeklęła już te pęta. Zająknęła się i w potoku łez, który zalał i prawie zdławił jej słowa wybuchła: 

- Ty sam, ty sam, Medardzie, jesteś tym którego tak niewypowiedzianie kocham! 

Niby w śmiertelnej walce zadrgały we mnie wszystkie nerwy. Straciłem równowagę. Nigdy nieznane uczucie rozrywało mi piersi: patrzeć, patrzeć na nią, przycisnąć ją do serca, zginąć z rozkoszy i męki! Sekunda tego szczęścia za wieczne tortury piekła! Ona milczała, lecz słyszałem jej ciężki oddech. W dzikim zwątpieniu skupiłem się boleśnie i mówiłem - nie wiem już, co mówiłem do niej i do siebie. Spostrzegłem tylko, że w milczeniu powstała i odeszła, a ja, zaciskając oczy chustką, osłupiały, zostałem w konfesjonale jak nieprzytomny. Na szczęście nikt już więcej nie przyszedł i mogłem niepostrzeżenie wymknąć się do swojej celi. 

Jakżeż innym wydawał mi się teraz cały świat jakże bezmyślnym, jak szalonym całe moje życie! 

Nie widziałem twarzy nieznajomej, lecz ona żyła we mnie i patrzyła mi w twarz ślicznymi, ciemnoniebieskimi oczami, pełnymi łez, co padały mi w duszę trawiącym żarem i rozniecały płomienie potężniejsze nad modlitwę, nad ćwiczenia pokutne. Podjąłem te ćwiczenia, biczując się aż do krwi, aby uniknąć wiecznego potępienia: ogień bowiem, który wznieciła we mnie nieznajoma, budził we mnie najbardziej zmysłowe żądze, dotychczas zupełnie mi nieznane - i nie wiedziałem, gdziebym mógł uciec przed rozkoszną męką. Jeden z ołtarzy naszego kościoła był poświęcony świętej Rozalii. Wspaniały obraz tej świętej przedstawiał ją w chwili, gdy miała ulec męczeńskiej śmierci.

To była moja ukochana. Poznałem ją. Tak. Nawet jej szaty były zupełnie podobne do ubrania nieznajomej. Całymi godzinami - jakby pod obuchem zabójczego szału - leżałem rozciągnięty na stopniach ołtarza, a z piersi wydzierało mi się rozpaczliwe wycie, ohydne, beznadziejne. Strwożeni bracia uciekali ode mnie z odrazą. W chwilach spokojniejszych wybiegałem do ogrodu. Krążyłem tu i tam. Widziałem ją idącą w oddali w czarownej mgle. Wychylała się z zarośli, wyrastała ze źródeł, wstawała z poświaty kwiecistej łąki - wszędzie ona, wszędzie tylko ona...

Przeklinałem śluby zakonne, złorzeczyłem istnieniu.

Coś rwało mnie w świat. Iść w dal, biec i biec, biec naprzód bez wytchnienia, szukać, dopóki jej nie znajdę. Kupić ją za zbawienie wieczne.

W końcu udało mi się przynajmniej opanować usta i oczy i powściągnąć niezrozumiałe dla braci i przeora wybuchy szału. Umiałem zachowywać pozory i wydawać się spokojnym - ale coraz to głębiej i głębiej, aż do kości, wżerał mi się zabójczy ogień. Ni snu, ni spokoju. Prześladowany obrazem kochanki, tarzałem się na twardym łożu, wzywając świętych nie na pomoc przeciw kuszącemu widziadłu, które mnie nie odstępowało - nie po to, by bronili duszy przed potępieniem, nie! Wzywałem ich, wołałem ich, by mi dali tę kobietę, by mnie rozwiązali z przysięgi, by mi dali wolność przesłodkiego grzechu. W końcu przemogła wszystko myśl ucieczki z klasztoru. Zbiec i gwałtownie zakończyć tę męczarnię. Bo wydawało mi się, że konieczne jest tylko wyzwolenie, się od ślubów klasztornych, bym mógł ujrzeć w swych objęciach ukochaną postać i zaspokoić żądzę, co rozpaliła się w mych żyłach.

Postanowiłem w przebraniu, z ogoloną brodą, zmieniony nie do poznania, błądzić po mieście, dopóki jej nie znajdę. Nie liczyłem się z żadnymi trudnościami, z żadną niemożliwością ani z tym, że nie mając grosza przy duszy nie zdołam wyżyć ani dnia poza murami.

Nadszedł ostatni dzień, który miałem jeszcze spędzić w klasztorze. Szczęśliwym trafem otrzymałem przyzwoite ubranie świeckie. W nocy miałem opuścić klasztor, aby tam już więcej nie wrócić.

Już wieczór zapadał, gdy całkiem niespodziewanie zawezwał mnie przeor. Zadrżałem na myśl, że może spostrzegł moje tajemne przygotowania.

Leonard przyjął mnie z niezwykłą powagą, nawet z imponującą godnością, przed którą mimo woli zadrżałem.

- Ojcze Medardzie - rzekł - twoje nierozumne postępowanie - ja sam, osobiście, poczytuję je za wybuch duchowej egzaltacji, którą od dłuższego czasu w sobie wywołujesz, być może w nienajczystszych zamiarach - burzy nasze ciche życie, zakłóca pogodę i dobry nastrój, które dotychczas starałem się utrzymać śród braci, jako owoc cichej pobożności. Być może wchodzi tu w grę jakiś nieszczęśliwy wypadek, który zaciążył nad tobą. Byłbyś może znalazł pociechę u mnie, twojego opiekuna i ojca, któremu winien byłeś wszystko zwierzyć, lecz milczałeś, a ja sam tym mniej mogę wniknąć w ciebie, im bardziej twoja tajemnica mogłaby mnie pozbawić tej odrobiny spokoju, który na starość cenię ponad wszystko. Nieraz, zwłaszcza przed ołtarzem świętej Rozalii, wydawałeś ohydne, przeraźliwe krzyki, nacechowane obłędem - ku wielkiemu a zgubnemu zgorszeniu tak ojców, jak i ludzi obcych, przypadkowo obecnych w kościele. Reguła klasztorna pozwala mi ukarać cię najsurowiej, lecz nie skorzystam z danej mi władzy. Być może bowiem, że zła moc, sam szatan naszedł cię i, nie znajdując dostatecznego oporu, obłąkał cię. Wzywam cię tylko do modlitwy i do pokuty. Patrzę głęboko w twą duszę: ty chcesz na swobodę! 

Spojrzał na mnie przenikliwie. Nie mogłem znieść tego spojrzenia. Łkając padłem w proch, w poczuciu złych zamiarów. 

- Rozumiem cię - mówił dalej Leonard - i sam jestem przekonany, że lepiej niż samotność klasztorna uleczy cię z twego obłąkania świat, uleczy, jeśli go przejdziesz z pobożnym sercem. Sprawy naszego klasztoru wymagają wysłania jednego z naszych ojców do Rzymu. Wybrałem do tego ciebie i już jutro, opatrzony potrzebnym pełnomocnictwem i wskazówkami, możesz wyruszyć w podróż. Nadajesz się tym lepiej do wykonania tego polecenia, że jesteś jeszcze młody, silny, zręczny w prowadzeniu interesów i władasz doskonale językiem włoskim. Powróć teraz do swojej celi i módl się gorąco o zbawienie swej duszy. I ja zrobię to samo. Zaniechaj jednak wszelkich biczowań, które by cię mogły osłabić i uczynić niezdolnym do drogi. Skoro świt czekam cię tu, w tej sali. 

Jak promień z nieba rozjaśniły mnie słowa zacnego Leonarda. Nienawidziłem go, lecz teraz rozkosznym bólem przeniknęła mnie ta miłość, którą go zawsze darzyłem. Płakałem gorąco i przyciskałem do ust jego ręce. 

Uścisnął mnie i miałem wrażenie, że zna moje najtajniejsze myśli i udziela mi teraz wolności, bym uległ przeznaczeniu, co, zyskując nade mną przewagę i władzę, mogło mnie po sekundzie rozkoszy strącić w okrutną wieczność potępienia.

Ucieczka więc stała się zbyteczną. Mogłem opuścić klasztor i szukać bez wytchnienia, szukać jej, tej nieznajomej, bez której nie było dla mnie spokoju ni zbawienia tu na ziemi. Podróż do Rzymu, polecenia, które tam miałem załatwić, zdawały mi się tylko wymysłem Leonarda. Widziałem w nich raczej zręczne i stosowne usunięcie mnie z klasztoru. Noc spędziłem na modlitwie i na przygotowaniach do drogi. Resztkę tajemniczego wina przelałem w gąsiorek zaopatrzony plecionką. Miało mi służyć jako wypróbowany środek wzmacniający. Tajemniczą flaszkę, która dotychczas zawierała eliksir, wstawiłem na powrót do skrzynki.

Niemało byłem zdziwiony, gdy z obszernych instrukcji przeora zrozumiałem, że moja podróż do Rzymu miała istotnie uzasadnienie i że sprawy, wymagające obecności zaufanego człowieka w tym mieście, miały wielkie znaczenie dla klasztoru i mogły pociągnąć za sobą nieobliczalne skutki.

Nie ucieszyło mnie to wcale, bo co innego wiodło mnie za bramy. Zaraz za progiem klasztornym miałem się wyzbyć wszelkich więzów i oddać się swobodzie. Myśl o nieznajomej dodawała mi odwagi i postanowiłem wytrwać przy swoim zamiarze. Zeszli się ojcowie. Pożegnanie z nimi, zwłaszcza z Leonardem, napełniło mnie najgłębszą rzewnością. Wreszcie zawarła się za mną brama klasztorna i rozpocząłem wielką podróż po swobodzie.

ROZDZIAŁ II

WEJŚCIE W ŚWIAT

W oponach błękitnej mgły spoczywał klasztor pode mną, w dolinie. Zrywał się świeży powiew porannego wiatru niosąc ku mnie przez powietrzne koleje pobożne śpiewy braci. Mimo woli nuciłem do wtóru. Słońce wzeszło za miastem płomienną bryłą żaru. Świetlista pozłota lśniła na drzewach, z wesołym szmerem opadały brylanty rosy na tysiące pstrych owadów, co zrywały się z brzękiem i szelestem.

Zbudzone ptaki trzepotały skrzydłami, obrzucając się miłosnym śpiewem i pieszczotą w powietrzu i w lesie.

Gromada parobczaków i świątecznie wystrojonych dziewek przeszła przez wzgórze. - Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus - zawołali przechodząc. Odpowiedziałem “na wieki wieków" i było mi, jakby nowe życie, pełne wesela i wolności, szło ku mnie z tysiącem rozkosznych zjawisk. Nigdy mi nie było tak lekko na sercu. Sam sobie wydałem się innym, bo jakaś nowo zbudzona siła rozpierała mi piersi. Szedłem szybko przez las, schodząc na dół po stoku góry. Chłopa napotkanego spytałem o miejscowość, którą plan podróży wyznaczał na pierwszą stację noclegową. Opisał mi dokładnie ścieżkę bliższą, zbaczającą z głównego gościńca, środkiem łańcucha górskiego. 

Już uszedłem samotnie spory kawał drogi, gdy nagle ocknęła się we mnie myśl o nieznajomej i o fantastycznym planie odszukania jej. 

Lecz obraz jej był jakby zamazany obcym, nieznanym tchnieniem i tylko z trudem mogłem rozpoznać blade, zmienione rysy. Im bardziej starałem się zatrzymać w pamięci widziadło, tym bardziej ginęło w mgle nieprzejrzanej. Tylko moje wyuzdane zachowanie się w klasztorze po owym zdarzeniu stało mi jasno przed oczami. Nie mogłem wprost pojąć, jak mógł przeor cierpieć to wszystko tak pobłażliwie i dlaczego zamiast wymierzyć mi słusznie zasłużoną karę, wysłał mnie w podróż. Wkrótce doszedłem do przekonania, że owo zjawienie się nieznajomej było tylko wizją, następstwem zbytniego wytężenia umysłu. Zamiast, jak zwykle dotąd, przypisywać ten zgubny, kusicielski majak wytrwałemu prześladowaniu szatana, kładłem go na karb własnych wzburzonych zmysłów. Okoliczność, że nieznajoma była ubrana jak święta Rozalia, zdawała się dowodzić, że odgrywał tu rolę obraz tej świętej, który rzeczywiście mogłem był widzieć z konfesjonału, co prawda ze znacznej odległości i pod ostrym kątem. 

Głęboko podziwiałem mądrość przeora, że wybrał stosowny środek do uzdrowienia mnie. Zamknięty bowiem w murach klasztornych, otoczony ciągle tymi samymi przedmiotami, śród ciągłych rozmyślań i zgryzot sumienia musiałbym ulec owej wizji, malowanej przez samotność coraz to płomienniejszymi, zuchwalszymi barwami, i przypłacić rozterkę obłędem. 

Coraz bardziej oswajając się z tą myślą, że wszystko było tylko snem ułudnym, zaledwie mogłem powstrzymać się od śmiechu i z płochością, zresztą zupełnie u mnie nie na miejscu, żartowałem w głębi duszy z przypuszczeń, jakoby święta zakochała się we mnie przy czym pomyślałem, że przecież ja sam miałem już raz być świętym Antonim. Kilka dni przedzierałem się przez góry. W grozie złomów skalnych, śmiało sterczących w obłoki, szedłem po ścieżkach rytych nad rwącymi potokami. Coraz to puściej  robiło się śród głazów; coraz to uciążliwsza stawała się droga. Było południe. Słońce prażyło mnie w odkrytą głowę. Upadałem z pragnienia, a źródła nie było w pobliżu, nie mogłem też dotrzeć do wsi, gdzie miałem się zatrzymać na nocleg. Zupełnie wyczerpany usiadłem na grani skalnej i mimo woli przyłożyłem do ust gąsiorek z eliksirem, chociaż pragnąłem, o ile tylko można, oszczędzać tak rzadkiego trunku.

Nowa siła rozżarzyła mi żyły. Wzmocniony i odświeżony kroczyłem dalej, by stanąć u zamierzonego celu, który musiał być już w pobliżu. Coraz bardziej gęstniał i rudział sosnowy las; coś zaszumiało w zaroślach, a po chwili zarżał głośno koń i ujrzałem wierzchowca przywiązanego do drzewa. Postąpiłem kilka kroków naprzód i zdrętwiałem z przerażenia. U stóp rozwarła mi się nagle przeraźliwa przepaść. Syczący potok ciskał się z hukiem w otchłań śród spadzistych, ostrych skał. Jego to huk słyszałem z oddali. Tuż, tuż nad przepaścią siedział na złomie pochylonym w głębię jakiś młody człowiek w mundurze; kapelusz z bujnym pióropuszem, szpada i portefeuille leżały obok niego. Całym ciałem zwieszony nad przepaścią, zdawał się zasypiać i osuwać zwolna w otchłań. Upadek jego był nieunikniony. Podbiegłem i krzycząc: "Na miłość boską, zbudź się pan" chwyciłem go za rękę, aby go powstrzymać.

W tejże chwili zerwał się z głębokiego snu, lecz w okamgnieniu tracąc równowagę runął w przepaść i jakiś łoskot, jakby strąconych kamieni, zagruchotał po skałach. Przeszywający krzyk grozy przebrzmiał w niezmiernej głębi, a potem jęk jakiś głuchy wypłynął z otchłani i zamarł natychmiast.

Stałem skamieniały z przerażenia i grozy. W końcu pochwyciłem kapelusz, szpadę, portefeuille i chciałem oddalić się szybko z miejsca katastrofy, lecz zaszedł mi drogę jakiś młodzieniec w stroju myśliwskim. Zrazu spojrzał mi obojętnie w oczy, a potem zaczął się śmiać jak opętany, aż dreszcz lodowaty przeleciał mi po ciele.

- Wybornie, łaskawy panie hrabio, wybornie! - zawołał w końcu młody człowiek. - Przepyszna maskarada! Gdyby łaskawa pani baronowa z góry nie wiedziała o tym, zaprawdę nie poznałaby drogiego gościa. A gdzie mundur, łaskawy panie hrabio?

- Rzuciłem go w przepaść - odpowiedziało coś ze mnie bezdźwięcznie i głucho. Nie ja bowiem wypowiedziałem te słowa. Same zadrżały mi na ustach. Zatopiony w sobie, wpatrzony w przepaść - czy też nie wstanie z głębi krwawy trup hrabiego, czy nie podniesie ku mnie grożącej pięści - stałem bez ruchu. Zdawało mi się, że to ja sam zamordowałem tego człowieka. Ręką ściskałem kurczowo kapelusz, szpadę i portefeuille.

- Łaskawy panie! - zawołał młody człowiek kopnę się tedy konno gościńcem do miasteczka i ukryję w domku tuż przed bramą, po lewej ręce. Pan tymczasem podąży do zamku, gdzie już oczekują pana. Proszę. o kapelusz i szpadę. 

Oddałem mu obie rzeczy. 

- Żegnam pana hrabiego i życzę powodzenia w zamku... - zawołał młody człowiek i zniknął w zaroślach, z piosenką na ustach. 

Gdy przeszło pierwsze oszołomienie i zastanowiłem się nad całym zdarzeniem, musiałem przyznać, żem uległ tylko grze przypadku, który jednym pociągnięciem wplątał mnie w najdziwniejszą intrygę. Zrozumiałem, że wielkie podobieństwo moich rysów i postaci do wyglądu nieszczęsnego hrabiego złudziło myśliwca. 

Widocznie też hrabia wybrał habit kapucyna do jakiejś awantury w pobliżu zamku. Śmierć go ubiegła i w tejże chwili dziwne fatum podsunęło mnie na jego miejsce. Nieprzeparty pęd zmuszał mnie do odgrywania w dalszym ciągu roli hrabiego i zdawał się iść na rękę przeznaczeniu. Przemógł on wszelkie wątpliwości i zagłuszył wewnętrzny głos, oskarżający mnie o mord i zuchwałą zbrodnię. Otworzyłem zatrzymany portefeuille. Wpadła mi w ręce znaczna korespondencja. Chciałem przeglądać po kolei te papiery i zabierałem się do przeczytania listów, aby się zapoznać ze stosunkami nieboszczyka, lecz nie pozwalał mi wewnętrzny niepokój i korowód tysięcznych myśli, co szumiały mi po głowie złowieszczymi skrzydłami. Uszedłszy kilka kroków zatrzymałem się znowu w milczeniu, siadłem na złomie granitu i próbowałem wywalczyć sobie jaki taki spokój. Wiedziałem, że grozi mi niebezpieczeństwo, jeżeli tak nie przygotowany rzucę się na łeb, na szyję w wir nieznanych stosunków. Wtem rozbrzmiało po lesie wesołe hukanie rogów. Ktoś polował. Pogwar głosów ludzkich rozlegał się coraz bliżej. Serce biło mi gwałtownie, oddech zamierał mi w piersi. 

Oto świat nowy, życie jakieś nowe otwierało się przede mną. 

Skręciłem w boczną wąską ścieżkę, wiodącą w dół po stromym urwisku. Gdym wyszedł z zarośli, zjawił się przede mną w dole jakiś wielki pięknie zbudowany zamek. Oto miejsce awantury, co się rozkosznie marzyła hrabiemu. Szedłem ku niemu odważnie. 

Wkrótce znalazłem się u wejścia do parku otaczającego zamek. Ujrzałem, jak w cieniach bocznej alei przechadzali się dwaj mężczyźni. Jeden ubrany był w szaty świeckiego księdza. Zbliżyli się i nie spostrzegłszy mnie przeszli, pogrążeni głęboko w rozmowie. Ksiądz był młodzieńcem; na twarzy jego leżała śmiertelna bladość troski wżerającej się głęboko w duszę. Drugi mężczyzna, skromnie, lecz starannie ubrany, wydawał mi się człowiekiem w podeszłym wieku. Usiedli na kamiennej ławce, zwróceni do mnie plecami. Mogłem słyszeć każde słowo ich rozmowy.

- Hermogenie- rzekł starszy - twoje uparte milczenie wprawia w rozpacz całą twoją rodzinę. Twój ponury smutek rośnie z dnia na dzień; młodzieńcze siły są złamane. Chcesz się poświęcić stanowi duchownemu, lecz krok ten burzy wszystkie nadzieje, wszystkie pragnienia twojego ojca. Z pewnością jednak wyrzekłby się ich, gdyby twój zamiar był owocem prawdziwego, szczerego powołania, gdyby cechowała cię nieprzeparta skłonność do samotności, ujawniająca się już od dzieciństwa. Gwałtowna zmiana całej twej istoty, wskazuje zbyt jasno, że jakieś zdarzenie, które przemilczasz uparcie, wstrząsnęło gwałtownie twym sercem i toczy cię robakiem zgryzoty. Byłeś zawsze swobodnym, wesołym, chciwym życia młodzieńcem. Cóż cię tak gwałtownie odwróciło od ludzi, że stoisz śród nich jak obcy i wątpisz, by w piersi bliźniego mogło się znaleźć lekarstwo na chorobę trawiącą ci serce? Milczysz? Patrzysz przed siebie nieruchomym okiem? Wzdychasz? Hermogenie! Pomnij na ojca! Skoro już nie możesz otworzyć mu serca, nie dręcz go przynajmniej widokiem tej szaty, która wskazuje na okrutne postanowienie. Zaklinam cię, Hermogenie, zrzuć ten strój znienawidzony. Wierz mi, że tajemnicza siła drzemie w tych zewnętrznych symbolach. Nie urazi cię to - bo wierzę, że mnie zrozumiesz - gdy właśnie teraz, być może na pozór dziwacznie, wspomnę o aktorach, którzy po wdzianiu kostiumu czują, iż jakiś duch obcy porusza nimi, i łatwiej wnikają w charakter swej roli. Wybacz, że zgodnie ze swą naturą mówię o tych rzeczach mniej poważnie, niżby przystało. Lecz pomyśl, czybyś nie stąpał szybciej i radośniej, czybyś nie zaczął znów biegać i skakać wesoło, gdyby ta długa suknia nie układała twych kroków do ponurej powagi. Srebrzysty połysk epoletów, które zwykle lśniły ci na ramionach, rzuciłby znowu młodzieńczy blask. na twe blade policzki, a dzwoniące ostrogi grałyby przesłodką muzyką rączemu rumakowi, co rży do ciebie j tańcząc z radości zgina dumny kark przed ukochanym panem. A więc, baronie, precz z tą czarną szatą, co ci nie przystoi! Czy Fryderyk ma przygotować twój uniform?

Starzec powstał i chciał już odejść. Młodzieniec rzucił mu się w objęcia.

- Ach, dręczysz mnie, Reinholdzie - zawołał przytłumionym głosem - dręczysz mnie niewypowiedzianie. Im bardziej się trudzisz, by potrącić struny mojego wnętrza, które tak harmonijnie rozbrzmiewały niegdyś, tym głębiej czuję, że spiżowa ręka przeznaczenia schwyciła mnie i zdusiła - i jak w pękniętej lutni tylko same fałszywe tony drgają w mej piersi. 

- To tylko tak ci się zdaje, kochany baronie przerwał mu stary. - Mówisz o jakimś ogromnym nieszczęściu, które cię złamało, lecz co to za jedno, tego nie mówisz. Zresztą, niech będzie, jakie chce, taki młodzieniec jak ty, pełen wewnętrznej siły, wewnętrznego ognia, powinien umieć uzbroić się, przeciw spiżowe dłoni losu, co więcej, musi, natchniony boską naturą, wznieść się ponad wszelką dolę i budząc w sobie i rozdmuchując iskrę wyższego bytu, stać ponad cierpieniem tego marnego świata. Nie wiem, baronie, jaki los, jaka niedola mogłaby zburzyć tę silną, wewnętrzną wolę. 

Młodzieniec odskoczył od starca i mierząc go ponuro ognistym, gniewnym spojrzeniem, spojrzeniem okrutnej męki - zawołał stłumionym, bezbarwnym głosem: 

- Wiedz tedy, że sam jestem nieszczęściem, które mnie pożera. Ciąży na mnie przeklęty ogrom zbrodni, haniebny występek, za który pokutuję w nędzy i zwątpieniu. Zlituj się i proś ojca, niech mnie puści do klasztoru. 

- Baronie - szepnął drżącym głosem starzec - co się z tobą dzieje? Co to znaczy, to usposobienie, ten szał, co to znaczy? Nie pójdziesz stąd, nie pójdziesz, ja nie mogę cię puścić. W tych dniach powraca baronowa z Aurelią. Musisz się widzieć z nimi. 

Młodzieniec wybuchnął szyderczym śmiechem i krzyknął głosem, który wstrząsnął mną do głębi: 

- Muszę?! Muszę pozostać?! Tak, tak, mój stary, masz słuszność. Muszę pozostać i moja pokuta będzie tu straszliwszą niż w głuchych murach. 

To mówiąc skoczył w zarośla i zostawił starca, który ukrywszy twarz w dłoniach oddał się cały boleści. 

- Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus - rzekłem przystępując do niego. 

Wyprężył się i spojrzał na mnie zrazu zdziwiony. Wkrótce jednak rozjaśniła mu się twarz, jak na widok czegoś znajomego, i rzekł: 

- A to z pewnością wy jesteście, wielebny ojcze, tym, którego przybycie dawno już zapowiedziała pani baronowa ku pociesze rodziny pogrążonej w rozpaczy. 

Potwierdziłem. Reinhold wkrótce zupełnie się rozpogodził i odzyskał wrodzoną sobie wesołość. Przeszliśmy przez park i doszliśmy w końcu do leżącego tuż pod zamkiem gaiku, przed którym roztwierał się piękny widok na góry. Na wezwanie podbiegł służący który właśnie wychodził z portalu gmachu, i wkrótce podano obfite śniadanie. Podczas gdyśmy się trącał pełnymi szklankami, zdawało mi się, że Reinhold wpatruje się we mnie uważniej, jakby się starał z wysiłkiem odświeżyć wpół zagasłe wspomnienie. Wreszcie wykrzyknął:

- Mój Boże! Czyż ja się nie mylę, wielebny ojcze że jesteście ojcem Medardem z klasztoru kapucynów w B.? Ale jakżeby to było możliwe? A przecież to wy to wy jesteście na pewno - powiedzcie tylko!

Jakby mnie trafił grom z jasnego nieba, zadrżałem cały przy słowach Reinholda. Widziałem się zdemaskowanym, odkrytym, obwinionym o spełnienie mordu. Zwątpienie dodało mi siły: szło o życie lub śmierć...

- Istotnie, jestem ojcem Medardem z klasztoru kapucynów w B. I z polecenia klasztoru śpieszę jako pełnomocnik do Rzymu.

Wypowiedziałem to z całym spokojem i sztuczną swobodą, na jaką mogłem się zdobyć.

- To widocznie tylko przypadek - rzekł Reinhold. - Być może po drodze zbłądziliście z głównego gościńca i wstąpiliście tutaj - lecz jakże się stało, że pani baronowa poznała was i przysłała do zamku?

Bez zastanowienia, ślepo powtarzając, co mi wewnątrz podszeptywał głos jakiś obcy, odpowiedziałem:

- Po drodze zapoznałem się ze spowiednikiem baronowej i ten polecił mi spełnić tu miły rozkaz.

- To prawda - przerwał Reinhold - tak też pisała pani baronowa. Bogu niech będą dzięki, że was ku zbawieniu tego domu poprowadził tą drogą i że taki pobożny, dzielny człowiek pozwolił zatrzymać się w podróży, aby powrócić spokój temu domowi. Byłem przypadkiem przed kilku laty w B. i słuchałem porywających słów, jakieście w niebiańskim natchnieniu mówili z kazalnicy. Ufając waszej gorliwej pobożności, waszemu szczeremu powołaniu do zwycięskiej walki o zbawienie dusz, znając waszą wspaniałą, z wewnętrznego - natchnienia płynącą wymowę, wierzę, że uda się wam to, czegośmy wszyscy nie zdołali dokonać. Cieszę się, żem was spotkał, zanim zobaczycie się z baronem, chcę skorzystać ze sposobności, by was zapoznać ze stosunkami panującymi w familii; uczynię to z całą szczerością, jaką winien jestem wam, wielebny ojcze, jako świętemu mężowi, którego niebo samo zesłało nam na pocieszenie. Muszę też, jeżeli praca wasza ma być celową i skuteczną, potrącić o niejedno, o czym chętnie bym zamilczał. Wszystko zresztą da się streścić w niewielu słowach. Wzrosłem razem z baronem, a jednakie usposobienie naszych dusz zmieniło nas w braci i przełamało szranki położone pomiędzy nami przez samo urodzenie. Nie rozłączałem się z nim nigdy i skorośmy tylko ukończyli akademickie studia, a on objął tu w górach, w posiadanie dobra po zmarłym ojcu, zostałem zaraz dóbr tych intendentem. Pozostałem jego najwierniejszym przyjacielem i bratem i jako taki byłem wtajemniczony w najskrytsze stosunki jego domu. Ojciec chciał go ożenić w pewnej zaprzyjaźnionej rodzinie. Tym chętniej spełnił życzenie rodziców, że w przeznaczonej na żonę pannie znalazł wspaniałą, bogato przez naturę wyposażoną istotę, do której uczuł nieprzeparty pociąg. Rzadko zgadza się wola rodziców tak doskonale z losem, jak w tym przypadku. Wszystko zdawało się łączyć te dzieci, jakby przeznaczone dla siebie. Hermogen i Aurelia byli owocem tego szczęśliwego małżeństwa. Często przepędzaliśmy zimę w pobliskiej stolicy, a gdy po urodzeniu Aurelii baronowa poczęła zapadać na zdrowiu, pozostaliśmy i przez lato w mieście, ponieważ nieustannie potrzebowała pomocy biegłych lekarzy. Umarła, gdy z nadchodzącą wiosną pozorne polepszenie napełniło barona najweselszymi nadziejami. Uciekliśmy na wieś i tylko czas mógł złagodzić zgryzotę, co trawiła barona. Hermogen wyrósł na wspaniałego młodzieńca; Aurelia była podobną coraz więcej do matki i stała się żywym jej obrazem; troskliwe wychowywanie tych dzieci stało się naszym codziennym zajęciem i radością. Hermogen okazywał niezaprzeczoną skłonność do służby wojskowej i to skłoniło barona iż posłał go do sąsiedniego miasta, aby tam rozpoczął karierę pod okiem starego przyjaciela, gubernatora. Trzy lata temu udał się baron znowu na dłuższy pobyt do stolicy i spędził tam ze mną i z Aurelią całą zimę, już to aby przez dłuższy czas mieć syna w pobliżu, już to aby odwiedzić przyjaciół, którzy go nieustannie o to prosili. Wielkie wrażenie wywołało w tym czasie w stolicy pojawienie się kuzynki gubernatora, która przybyła z rezydencji. Była sierotą i pozostawała pod opieką wuja, chociaż, zajmując osobne skrzydło pałacu, sama dom prowadziła i gromadziła u siebie cały wykwintny świat. Nie będę opisywał Eufemii, zwłaszcza że to zbyteczne, bo wkrótce sam ją ujrzysz, wielebny ojcze. Poprzestanę tylko na wzmiance, że wszystko, co czyniła, co mówiła, było ożywione nieokreślonym powabem, a to potęgowało niesłychanie czar jej nieskazitelnej  cielesnej urody.

Wszędzie, gdzie się zjawiła, zakwitało nowe, wspaniałe życie i hołdowano jej z płomiennym entuzjazmem. Najmarniejszego, najbardziej martwego człowieka umiała napełnić takim wewnętrznym ogniem, iż otrząsał się ze swej miernoty i wznosił w rozkosz nieznanego, wyższego życia. Oczywiście, nie brakło wielbicieli, którzy codziennie modlili się gorąco do bóstwa, nikt by jednak nie potrafił stwierdzić, że ona tego lub owego wyróżnia. Owszem, umiała przebiegłą ironią, która nie obrażając działała tylko pobudzająco, jak ostra, paląca przyprawa, umiała narzucić wszystkim nierozerwalne pęta, iż jak zaczarowani obracali się w magicznym kole wesoło i radośnie. Na barona wywierała ta Cyrce wpływ nie do opisania.

Zaraz przy pierwszym spotkaniu obdarzyła go uwagą, która zdawała się płynąć z dziecięcego poszanowania. W każdej rozmowie z nim okazywała najsubtelniejszy rozum i głębokie uczucie, jakiego prawie nigdy nie spotkał był u kobiet. Z nieopisaną delikatnością starała się o przyjaźń Aurelii i zdobyła ją. Opiekowała się nią tak tkliwie, iż troszczyła się nawet o najdrobniejsze szczegóły jej garderoby i zajmowała się nią jak matka. Umiała ona nieśmiałym, niedoświadczonym dziewczęciem tak mistrzowsko pokierować w świetnym towarzystwie, że pomoc ta, nie rażąc, doskonale uwypuklała wrodzony rozsądek i głęboką wrażliwość Aurelii. Wkrótce też poczęto ją wyróżniać z najwyższym szacunkiem.

Baron unosił się pochwałami bez granic - i oto zdarzyło się po raz pierwszy w naszym życiu, żeśmy się najzupełniej różnili w sądach. Zwykle w każdym towarzystwie jestem raczej cichym, uważnym obserwatorem, niż bezpośrednim uczestnikiem ożywionej zabawy. Toteż Eufemię, która od czasu do czasu, jak to było jej zwyczajem, nie pomijając nikogo, zamieniała ze mną parę życzliwych słów, oceniłem jako istotę w najwyższym stopniu interesującą. Musiałem przyznać, że była najpiękniejszą i najwspanialszą ze wszystkich kobiet, że ze wszystkiego, co mówiła, bił rozsądek i serce; a jednak coś odpychało mnie od niej w niewyjaśniony sposób.

Wprost nie mogłem pokonać jakiegoś bardzo przykrego uczucia, które opanowywało mnie chwilowo, ilekroć zamieniła ze mną spojrzenie lub rozpoczęła rozmowę. W oczach jej płonął jakiś szczególny ogień, błyskający tajemniczo, ilekroć czuła się niewidzianą, jakiś tajemny, niszczycielski żar, ukrywany z trudem a przemocą. Na jej łagodnie zresztą zaokrąglonych ustach błądziła jakaś nienawistna ironia, budząca we mnie lodowate dreszcze, tyle w niej było nieraz ohydnego szyderstwa. Ilekroć spojrzała tak na Hermogena, który zresztą wcale nią się nie zajmował lub tylko bardzo mało poświęcał jej uwagi, czułem, że poza tą maską kryje się niejedno, czego nikt nie przeczuwa. Oczywiście, nadmiernym pochwałom barona nie mogłem przeciwstawić nic prócz fizjonomicznych spostrzeżeń, z którymi nie liczył się zupełnie, tłumacząc moją wewnętrzną niechęć do Eufemii jakąś bezpodstawną podstawną idiosynkrazją. I zwierzył mi się, że prawdopodobnie Eufemia wejdzie do rodziny, bo on będzie się starał wszelkimi sposobami, aby ją połączyć z Hermogenem. 

Właśnie gdyśmy zupełnie poważnie rozważali sprawę przyszłych związków, a ja wyszukiwałem wszelkie możliwe motywy, usprawiedliwiające mój sąd o Eufemii, wszedł Hermogen do izby. 

Baron, przywykły działać zawsze szybko i otwarcie odkrył mu natychmiast wszystkie swoje plany i życzenia... Hermogen wysłuchał spokojnie wynurzeń barona i pełnych entuzjazmu pochwał Eufemii. Następnie odpowiedział, że nic go nie pociąga do Eufemii, w najmniejszym nawet stopniu nie czuje ku niej skłonności i z pewnością nigdy by nie mógł jej pokochać, dlatego serdecznie prosi, aby zaniechano planu wszelkiego bliższego łączenia go z tą kobietą. Baron stropił się niemało widząc, jak za pierwszym krokiem obróciły się wniwecz ukochane jego plany. 

Mimo to nie usiłował wywierać żadnego przymusu, zwłaszcza że nie znał jeszcze stanowiska Eufemii w tej sprawie. Z właściwą sobie pogodą i dobrodusznością żartował wkrótce ze swych nieszczęśliwych swatów i podrwiwał ze mnie, że zaraziłem Hermogena swoją idiosynkrazją. Nie mógł tylko pojąć, jak w młodej, interesującej kobiecie może się ukrywać taki rys odstraszający. 

Stosunek jego do Eufemii nie uległ, naturalnie, żadnej zmianie. Tak się przyzwyczaił do niej, że ani dnia nie mógł wytrwać bez jej widoku. Raz, będąc w dobrym humorze, powiedział jej żartem, że w całym jej otoczeniu istnieje jeden tylko człowiek, który nie jest w niej zakochany, a tym dziwakiem jest Hermogen, który zuchwale odrzucił jej rękę, ofiarowaną mu w fantazji rozmarzonego ojca. Eufemia odpowiedziała, że przecież i ona miałaby tu coś do powiedzenia, jako druga strona; wprawdzie zależy jej na wszelkim bliższym stosunku z baronem, lecz nie za pośrednictwem Hermogena, który jest za poważny  dla niej i zbyt kapryśny. Od czasu tej rozmowy, którą mi baron zaraz opowiedział, zwracała Eufemia podwójną uwagę na barona i Aurelię. Kilku ukrytymi aluzjami dała baronowi poznać, że połączenie z nim samym odpowiadałoby ideałowi szczęśliwego małżeństwa, jaki sobie wymarzyła. Wszystko, co można by nadmienić o różnicy wieku lub innych względach, umiała zbagatelizować w przekonywający sposób, a wszystko to czyniła tak nieznacznie, tak subtelnie, tak zręcznie postępując krok za krokiem naprzód, iż baron uwierzył, jakoby wszystkie myśli, wszystkie życzenia, którymi niejako natchnęła go Eufemia, wykiełkowały w jego własnym sercu.

Człowiek jak on, o usposobieniu bujnym i pełnym życia, uczuł się wkrótce porwany płomienną namiętnością młodzieńca. Nie mogłem już okiełznać dzikiego lotu jego żądzy - było już za późno. W krótkim czasie została Eufemia żoną barona, ku zdumieniu stolicy. Uczułem, że ta groźna, budząca trwogę istota, która mnie dotąd niepokoiła z oddali, weszła teraz w zakres mojego życia i że muszę czuwać jak najtroskliwiej nad przyjacielem i nad sobą samym.

Hermogen przyjął małżeństwo ojca z zimną obojętnością. Aurelia, to kochane, przeczulone dziecko, zapłakała gorzko.

Wkrótce po ślubie zatęskniła Aurelia do gór; przybyła tutaj i muszę przyznać, że jej sposób bycia, pełen wdzięku, odznaczał się taką dystynkcją, że mimo woli musiałem ją podziwiać. Tak minęło dwa lata spokojnego, niczym niezmąconego życia. Obie zimy przepędziliśmy w stolicy, lecz i tu okazywała baronowa tyle nieskończonej czci dla męża, tyle zrozumienia dla jego najcichszych życzeń, że jadowita zawiść musiała ucichnąć i żaden z młodych panów, którzy w wyobraźni wiele sobie obiecywali za swą galanterię względem baronowej, nie ważył się na najmniejszą uwagę. Ostatniej zimy byłem znowu jedynym, który jej nie ufał bo opanowany znowu dawną, ledwie zabliźnioną idiosynkrazja począłem żywić ku niej ciężkie podejrzenia.

Przed ślubem Eufemii z baronem należał hrabia Wiktoryn, młody, piękny mężczyzna, major gwardii honorowej, bawiący tylko dorywczo w stolicy, do najgorliwszych czcicieli Eufemii, a zarazem był to jedyny człowiek, którego ona często, jakby mimo woli, porwana wrażeniem chwili, wyróżniała przed innymi. Mówiono nawet coś o tym, jakoby pomiędzy nim a Eufemią istniał stosunek bliższy, niżby się mogło zdawać z zewnętrznych pozorów, lecz wieść ta ucichła równie szybko, jak powstała. Hrabia Wiktoryn bawił znowu tej zimy w stolicy i naturalnie obracał się w kołach znajomych Eufemii, zdawał się jednak zupełnie nią nie zajmować, a nawet wyraźnie i z rozmysłem unikać. Mimo to zdawało mi się nieraz, że spotykały się ich spojrzenia, ilekroć przypuszczali, że nie są widziani, a wzrok płonął tęsknotą żarliwą i jątrzył się pożerającym ogniem lubieżnego, gorącego pożądania. Pewnego razu zeszło się u gubernatora doborowe towarzystwo. Stałem wciśnięty we framugę okna, prawie zupełnie zakryty sutą draperią ciężko spływającej zasłony. O dwa lub trzy kroki ode mnie stał hrabia Wiktoryn. Wtem przeszła Eufemia, ubrana powabniej niż zwykle jaśniejąca całą potęgą urody; przesunęła się tuż koło niego, a on ujął ją za ramię z namiętną gwałtownością. Nikt nie mógł widzieć tego, prócz mnie. Zadrżała widocznie i niedającym się opisać spojrzeniem odpowiedziała oczom jego zakochanym - a wyraz jej twarzy był samą miłością, rozpaloną do białości żarami stęsknionej żądzy i rozkoszy. Wymienili szeptem kilka słów, których nie zrozumiałem. Eufemia dostrzegła mnie nagle i odwróciła się szybko, lecz dokładnie posłyszałem słowa: "mogą nas spostrzec!" 

Struchlałem z podziwu, grozy i boleści. Jakże wam, wielebny ojcze, potrafię opisać swoje uczucia. Pomyśl o mojej miłości, o wierności niezłomnej, z jaką byłem oddany baronowi. Spełniły się tedy moje złe przeczucia; kilka słów otworzyło mi zupełnie oczy na stosunek, jaki istniał pomiędzy baronową a hrabią. Musiałem wprawdzie tymczasowo milczeć, lecz postanowiłem śledzić baronową oczami Argusa i po uzyskaniu niezbitych dowodów jej zbrodni stargać haniebne więzy, którymi spętała mojego nieszczęśliwego przyjaciela. Lecz któż może się mierzyć z diabelską chytrością? Daremnymi, zupełnie daremnymi były wszystkie moje zabiegi, a byłoby rzeczą śmieszną wyjawić baronowi to, co widziałem i słyszałem; ta podstępna umiałaby wynaleźć tysiące wykrętów, aby mnie przedstawić jako niesmacznego, ulegającego przywidzeniom głupca. Śnieg jeszcze bielał na górach, gdyśmy tu powrócili z początkiem zeszłej wiosny. Mimo to robiłem wiele wycieczek w góry; w pobliskiej wsi natrafiłem na chłopa, który miał coś niezwykłego w sposobie chodzenia i w postawie; gdy odwrócił głowę, poznałem hrabiego Wiktoryna, ale w tejże chwili zniknął mi poza chałupami i nie mogłem go odnaleźć. Cóż innego mogło go skłonić do przebrania, jeżeli nie stosunek z baronową! I teraz także wiem na pewno, że się tu znowu znajduje, bo widziałem jego strzelca w przelocie - chociaż, co prawda, nie pojmuję, dlaczego nie szukał baronowej w mieście. 

Przed trzema miesiącami zdarzyło się, że gubernator zachorował i pragnął widzieć się z Eufemią; pojechała natychmiast z Aurelią, bez barona, bowiem z powodu niedyspozycji nie  mógł jej towarzyszyć.

Tymczasem nieszczęście i smutek zapukały do naszego domu. Eufemia napisała wkrótce do barona donosząc mu, że Hermogen popadł w melancholię, graniczącą często z szałem, że błądzi samotny, przeklina siebie i swoją dolę, wszystkie zaś starania przyjaciół i lekarzy pozostają bez skutku.

Łatwo pojmiecie, wielebny ojcze, jakie wrażenie wywarła ta wiadomość na baronie. Ponieważ nie zniósłby opłakanego widoku syna, wybrałem się sam do miasta. Wprawdzie silne środki, zastosowane natychmiast, zapobiegły dzikim atakom gwałtownego szału, ale wystąpiła cicha melancholia, którą lekarze uznali za nieuleczalną. Hemlogen, ujrzawszy mnie, wzruszył się głęboko, i wyznał mi, że wielkie nieszczęście zmusza go do porzucenia stanu wojskowego i tylko w sukni zakonnika zdoła się wydrzeć ogniom wiecznego potępienia. Zastałem go już w sutannie, w której widzieliście przed chwilą, wielebny ojcze. W końcu mimo oporu udało mi się sprowadzić go tutaj. Zachowuje się spokojnie, lecz trwa uparcie przy swym zamiarze i w żaden sposób nie mogę wybadać, co go wprawiło w ten stan nieszczęsny, a przecież dopiero po zbadaniu tej tajemnicy można by pomyśleć o właściwych środkach i sposobach leczenia.

Niedawno pisała baronowa, że z porady swego spowiednika przyśle tu jakiegoś zakonnika, by pociechą i towarzystwem wpływał kojąco na Hermogena; może jemu poszczęści się lepiej niż wszystkim, zwłaszcza że szał Hermogena ma zabarwienie religijne. Cieszę się niewymownie, że wybór padł właśnie na was, wielebny ojcze. Może wam uda się powrócić spokój znękanej rodzinie, jeżeli wytężycie uwagę w dwu kierunkach. Wybadajcie straszną tajemnicę Hermogena. Ulży mu takie wyznanie, choćby tylko na świętej spowiedzi - a tak Kościół powróci go do życia i świata, zamiast pogrzebać go w murach. Lecz zbliżcie się także do Eufemii. Wiecie już o wszystkim, a musicie mi przyznać, że spostrzeżenia moje są tego rodzaju; że chociaż nie można na nich oprzeć żadnego oskarżenia przeciw baronowej, wykluczoną jest pomyłka lub niesprawiedliwe podejrzenie. Zgodzicie się ze mną, gdy ujrzycie i poznacie Eufemię. Baronowa jest religijną już z samego usposobienia. Być może uda się waszej niezwykłej wymowie przeniknąć do jej serca, wstrząsnąć nią i skłonić ją do poprawy, by zaniechała zdrady przyjaciela, wiodącej ją na wieczne zatracenie. I jeszcze jedno - baron, jak mi się zdaje, ukrywa w sercu jakieś ciężkie zmartwienie, bo oprócz troski o Hermogena walczy z jakąś myślą, która go nieustannie nęka. Kto wie, czy przypadek nie naprowadził go jeszcze wyraźniej niż mnie na ślady zbrodniczego stosunku baronowej z przeklętym hrabią. I jego, najdroższego przyjaciela, polecam, ojcze, waszej opiece.

Tymi słowami zakończył Reinhold opowiadanie nad zwyczaj męczące i nieprzyjemne dla mnie, bo prawdziwe sprzeczności ścierały się w mym łonie. Moje własne "ja" stało się igraszką w ręku kapryśnego przypadku i wcielone w cudze postaci tonęło w morzu wszystkich tych zdarzeń, bijących we mnie jak wzburzone fale. 

Nie mogłem już odnaleźć samego siebie. Oto Wiktoryn został strącony w przepaść z woli przypadku, który kierował moją ręką, nie wolą. Ja staję za niego na posterunku, lecz Reinhold zna ojca Medarda, kaznodzieję z klasztoru kapucynów, i jestem dla niego istotnie tym czym jestem. Ale stosunek Wiktoryna z baronową przechodzi na mnie, bo ja jestem Wiktorynem, istotnym Wiktorynem. Jestem tym, czym się wydaję, i nie wydaję się tym, czym jestem; sam sobie będąc niewyjaśnioną zagadką, jestem rozdwojony i przeciwstawiony własnemu "ja"! 

Mimo wewnętrznego wzburzenia umiałem udać spokój właściwy kapłanowi i tak stanąłem przed baronem. Był to już człowiek podeszły, lecz w przygasłych rysach widniały jeszcze ślady niezwykłej żywotności i siły. Nie wiek to, lecz troska zorała mu szerokie otwarte czoło głębokimi zmarszczkami i pobieliła bujne włosy. Pomimo to z każdego jego słowa i z całego zachowania biła jakaś żywość i pogoda, pociągając każdego nieprzepartą mocą. Reinhold przedstawił mnie jako tego, którego przybycie zapowiedziała baronowa. Utopił we mnie wzrok przenikliwy, a twarz nabierała coraz życzliwszego wyrazu, w miarę jak Reinhold opowiadał, że przed kilku laty słyszał moje kazanie i przekonał się o moim niezwykłym talencie i darze wymowy. Baron podał mi z ufnością rękę i rzekł zwracając się do Reinholda: 

- Wiesz co, kochany Reinholdzie? Dziwnie mnie uderzyły rysy wielebnego ojca, zaraz od pierwszego wejrzenia. Wzbudziły we mnie jakieś niejasne, niedające się uchwycić wspomnienie. Ale na próżno, nic sobie nie mogę przypomnieć. 

Czekałem, rychło zawoła: "Toż to hrabia Wiktoryn!", bo dziwnym sposobem uważałem się sam za Wiktoryna i czułem, jak krew napływa mi do głowy i rumieniec rozpala mi policzki. Liczyłem na Reinholda, który miał mnie przecież jako ojca Medarda, mimo że uważałem to za kłamstwo. Nic nie mogło uciszyć stanu zamieszania w mojej duszy. 

Baron życzył sobie, bym zaraz zapoznał się z Hermogenem. Posłano po niego, lecz nie był obecny i nie można go było znaleźć. Ktoś widział go, jak szedł w kierunku gór. Nie obawiano się o niego, bo już nie raz znikał śród skał na kilka dni i bawił gdzieś na szczytach.

Dzień cały spędziłem w towarzystwie Reinholda i barona i zwolna tak się opanowałem, że wieczorem, pełen odwagi i siły, byłem już zdecydowany zupełnie świadomie podjąć rękawicę rzuconą mi przez dziwaczne zrządzenie losu, czyhającego na mnie podstępnie. W nocy otworzyłem portfel i stwierdziłem, że istotnie hrabia Wiktoryn był owym nieszczęśliwcem rozbitym w przepaści, zresztą listy były obojętnej treści i żaden z nich nie naprowadzał mnie na jakieś bliższe wskazówki, dotyczące jego spraw osobistych. Nie troszcząc się więcej o to, postanowiłem trzymać się tylko tego, co przyniesie nam los, z chwilą gdy spotkam się z baronową.

Już nazajutrz przybyły niespodzianie baronowa z Aurelią. Widziałem je obie, jak wyszły z powozu, przywitały się z baronem i Reinholdem i weszły w bramę zamku. Niespokojnie chodziłem po pokoju, miotany różnymi przeczuciami. Wkrótce wezwano mnie. Wyszła ku mnie baronowa, piękna, wspaniała kobieta w pełni rozkwitu. Ujrzawszy mnie wzruszyła się, dziwnie, głos jej zadrżał i zaledwie mogła wypowiedzieć słowo. Widoczne to zakłopotanie jej dodało mi odwagi, spojrzałem jej zuchwale w oczy i udzieliłem zwyczajnego błogosławieństwa. Ona pobladła, lecz musiała się pochylić. Reinhold patrzył na mnie z radością i życzliwym uśmiechem. W tejże chwili otworzyły się drzwi i wszedł baron z Aurelią.

Ujrzałem więc Aurelię. Ujrzałem i jakiś promień wrył mi się w piersi i rozpalił wszystkie najtajniejsze marzenia, najrozkoszniejszą tęsknotę, zachwyt najgorętszej miłości i ożywił nagle wszystko, co dotychczas śpiewało we mnie głosem dalekich, dalekich przeczuć; tak więc życie samo zbudziło ten przemożny promień; po raz pierwszy wschodziło mi życie barwnie i świetlanie, bo dotychczas wszystko leżało poza mną zimne i martwe, struchlałe w pustej nocy.

Ona to była, ona, którą widziałem w owej cudownej wizji przy konfesjonale. Tęskny, a dziecięcy wzrok ciemnoniebieskich oczu, miękko zarysowane wargi, łagodnie, jakby do modlitwy pochylony kark, wysoka, wysmukła postać - nie! nie Aurelia - to była sama święta Rozalia.

Nawet lazurowy szal, który Aurelia zarzuciła na ciemnoczerwoną suknię, opadał w fantastycznych fałdach i na podobieństwo szaty, którą miała święta na obrazie a nieznajoma w wizji. Czymże była bujna piękność baronowej wobec niebiańskiego czaru Aurelii! Ją tylko, ją jedną widziałem; wszystko inne znikło mi z oczu. Moje wewnętrzne wzruszenie nie uszło uwagi obecnych.

- Co wam to, wielebny ojcze? - zapytał baron - jesteście dziwnie wzruszeni... Słowa te przywiodły mnie do opamiętania i natychmiast poczułem w sobie nadludzką moc i odwagę do stawienia czoła wszystkiemu: wszak ona miała być nagrodą walki. 

- Ciesz się, baronie - zawołałem, jakby porwany nagle wzniosłym natchnieniem - ciesz się, oto święta przebywa z nami wśród tych murów; wkrótce otworzy się przejasne niebo i ona sama, święta Rozalia w orszaku aniołów, udzieli pociechy i błogosławieństwa sługom swoim pobożnym i wiernym. Słyszę hymny świetlanych duchów, co tęskniąc za świętą wzywają ją pieśniami i wychylają się z gęstwy obłoków. Widzę jej głowę, jak lśniąca w glorii niebiańskiego przemienienia podnosi się ku chórowi świętych i ogląda go twarzą w twarz. Sancta Rozalia, ora pro nobis! 

Padłem na kolana, wznosząc oczy do góry i składając ręce do modlitwy. Wszyscy poszli za moim przykładem. Nie pytano mnie już o nic więcej. Gwałtowny wybuch mojego natchnienia przypisywano jakiejś inspiracji i baron postanowił zamówić kilka mszy przed ołtarzem świętej Rozalii w parafii miejskiej. 

Tym sposobem wybrnąłem z opresji i coraz bardziej zdecydowany byłem ważyć się na wszystko, gdyż szło o posiadanie Aurelii, a za to oddałbym życie bez wahania. Baronowa popadła w jakiś dziwny nastrój. Wzrok jej ścigał mnie i śledził, lecz ilekroć spojrzałem jej swobodnie w oczy, zbaczały jej spojrzenia i błądziły w przestrzeni. Cała rodzina przeszła do drugiego pokoju, ja zaś pośpieszyłem do ogrodu i przebiegałem aleje, mocując się z tysiącem postanowień, idei, planów, dotyczących mojego przyszłego życia na zamku.

Już wieczór zapadł, gdy nadszedł Reinhold z oznajmieniem, że baronowa, wzruszona moim natchnieniem, prosi mnie do swego pokoju na rozmowę. 

Gdy wszedłem do pokoju baronowej, postąpiła ku mnie, ujęła mnie za ramiona, spojrzała z przerażeniem w oczy i krzyknęła: 

- Czy to możliwe, czy to możliwe! Jesteś ty Medardem, mnichem? Ale głos, postać, oczy i włosy twoje! Mów, bo zginę z trwogi i zwątpienia. 

- Wiktoryn - szepnąłem cicho, a wtedy porwała mnie w objęcia w dzikim porywie nieokiełznanej żądzy. Potoki żaru zahuczały mi w żyłach, krew zawrzała bezimienną rozkoszą i zapadła w przepaściach obłędnych zachwytów. Lecz stając się łupem grzechu myślałem tylko o Aurelii, widziałem tylko odnalezioną nieznajomą. Jej tylko składałem w ofierze zbawienie swej duszy, staczając się w otchłań zatraty w chwili złamania ślubów zakonnych.

Tak. Tylko Aurelia żyła we mnie, nią tylko byłem wypełniony. A jednak... drętwiałem od grozy na myśl, że ujrzę ją znowu, i to niebawem, przy wieczerzy. Strachem napełniała mnie myśl, że gdy stanę przed nią, pobożny wzrok dziewczęcia oskarży mnie o winę śmiertelną, zedrze mi z twarzy maskę i zniszczy mnie, przekazując hańbie i zatracie. Nie chciałem też widzieć się z baronową zaraz po tym, co zaszło między nami. Gdy więc zaproszono mnie do stołu, wymówiłem się ćwiczeniami duchownymi i pozostałem w wyznaczonym mi pokoju. W przeciągu kilku dni przezwyciężyłem wszystek lęk i niepewność.

Baronowa była wcieloną rozkoszą. Im bardziej zacieśniał, się nasz stosunek, im bogatszy się stawał w zdrożne rozkosze, tym troskliwiej Eufemia zajmowała się baronem. Wyznała mi, że moja tonsura, broda i ruchy zakonnika wprawiły ją zrazu w niewymowną trwogę, a gdy w nagłym porywie natchnienia wezwałem świętej Rozalii, była przekonaną, że zaszła jakaś pomyłka, że jakiś nieszczęsny przypadek udaremnił jej tajemną zmowę z Wiktorynem, podsuwając na jego miejsce jakiegoś przeklętego prawdziwego kapucyna. Podziwiała moją przezorność, że kazałem sobie wystrzyc tonsurę i zapuściłem brodę, zwłaszcza zaś mój chód i postawę tak dobrze przystosowałem do przybranej roli, że sama nieraz myli się i musi mi dobrze patrzeć w oczy, aby nie popaść w zwątpienie. Od czasu do czasu zjawiał się na skraju parku strzelec Wiktoryna, przebrany za chłopa, i nigdy nie omieszkałem rozmówić się z nim potajemnie i wezwać go do czujności i pogotowia, aby mógł pomóc mi w ucieczce na wypadek jakiegoś niebezpieczeństwa. Baron i Reinhold nie mieli słów na wyrażenie zadowolenia z mej obecności i prosili natarczywie, bym zajął się melancholijnym Hermogenem serdecznie i wedle sił swego umysłu i wiedzy. Dotychczas jednak nie wymieniłem z nim ni słowa, bo wyraźnie mnie unikał, ilekroć zaś spotkał mnie w towarzystwie barona lub Reinholda, obrzucał mnie tak dziwnym spojrzeniem, że tylko z trudem mogłem zachować spokój. Miałem wrażenie, że on głęboko wnika mi w duszę i przegląda moje najtajniejsze myśli. Nieprzezwyciężona, głęboka nienawiść, tłumiona zawziętość, z trudem powściągany gniew widniały na jego bladej twarzy, ilekroć spojrzał na mnie. Raz, w parku, gdy przechadzałem się Swobodnie w cieniu drzew, spotkał się ze mną całkiem niespodziewanie. Chciałem skorzystać z chwili, by wyjaśnić nasz nieznośny stosunek. Ująłem go szybko za rękę, gdy mijał mnie, i dzięki swemu talentowi udało mi się prze mówić do niego tak przejmująco, z takim namaszczeniem, że istotnie zaczął słuchać z uwagą i nie mógł opanować wewnętrznego wzruszenia. 

Usiedliśmy na kamiennej ławce na końcu ścieżki wiodącej do zamku. Zapał mój wzbierał w miarę mówienia. Rozwodziłem się nad tym, jakim to grzechem jest, gdy człowiek oddany zgryzocie gardzi pociechą i pomocą Kościoła, zdolną podnieść upadłego - i tak mija się z celem życia wytkniętym mu ręką Przedwiecznej Mocy. Nawet zbrodniarz nie powinien wątpić o łasce nieba, bo tym zwątpieniem pozbawia się zbawienia, które mógłby zdobyć rozgrzeszony pokutą i pobożnością. W końcu wezwałem go aby się natychmiast wyspowiadał przede mną i otworzył swe serce jak przed Bogiem, a przyrzekam mu odpuszczenie wszelkiego grzechu, jaki popełnił. Zerwał się i ściągnął brwi, oczy trysnęły ogniem; rumieniec przemknął się po trupio bladej twarzy. Nagle krzyknął głosem obłędnego szyderstwa: 

- Jesteś ty sam bez winy i tak czysty, że na kształt najczystszego ważysz się, niby sam Bóg, z którego drwisz, patrzeć mi w serce i śmiesz przyrzekać odpuszczenie grzechów, ty, który sam na próżno będziesz wołał o odpuszczenie i wył o łaskę niebiosów, co już na wieczność zawarły się dla ciebie. Nędzny oszuście, przyjdzie czas zapłaty. Wijąc się w prochu, jak robak przebrzydły, odpychać będziesz śmierć rękami wyciągniętymi z prośbą o pomoc, o wybawienie z niewypowiedzianej męki - ale na próżno: sczeźniesz w szale i zwątpieniu! - 

Odszedł pośpiesznie, zostawiając mnie w osłupieniu. Byłem zdruzgotany, zniszczony. W proch się rozwiała moja przytomność, moja odwaga. 

Ujrzałem Eufemię. Szła z zamku, w kapeluszu i szału, ubrana jak do spaceru. U niej tylko mogłem znaleźć pociechę i pomoc. Rzuciłem się więc naprzeciw. Przestraszyła się na widok mojego pomieszania i spytała o przyczynę niepokoju. Opowiedziałem jej wiernie całe zajście z szalonym Hermogenem, zwierzając się równocześnie z obawą i podejrzeniem, czy też jakiś przypadek nie zdradził Hermogenowi naszego stosunku. Eufemia nie stropiła się tym wcale, owszem, uśmiechnęła się tak dziwnie, że przejęła mnie groza, i rzekła: 

- Chodźmy głębiej w park, bo tu mogliby spostrzec, że wielebny ojciec Medard coś za żywo rozprawia ze mną. 

Dotarliśmy do odległego gaiku. Eufemia objęła mnie namiętnie i poczęła całować gorącymi, płomiennymi ustami. 

- Spokojnie, Wiktorynie - rzekła - spokojnie! Drwij sobie z tego wszystkiego, co cię napełnia taką obawą i zwątpieniem. Cieszy mnie to zajście z Hermogenem, bo teraz mogę i muszę ci powiedzieć coś, o czym długo milczałam. Wiesz, że umiem sobie zdobywać dziwną duchową władzę nad wszystkim, co mnie w życiu otacza. Mniemam, że łatwiej o to kobiecie niż mężczyźnie; potrzeba jej do tego tylko drobnostki: oprócz niewypowiedzianego, nieprzepartego czaru, jakim obdarzyła kobietę sama natura, trzeba mięć jeszcze w sobie owego wyższego ducha, co spaja w jedno powab urody z bogactwem umysłu i potem rządzi do woli. Jest to cudowne wynijście z siebie samej, pozwalające spojrzeć z innego punktu na swoje własne “ja", które potem staje się uległym narzędziem w ręku wyższej woli, nadającym się do spełnienia celu uznanego przez nią za najwyższy w życiu. Jestże coś wyższego niż opanowanie samego życia w życiu, wszystkich jego przejawów, wszystkich bogatych odcieni użycia, zawładnięcie magicznym zaklęciem samowoli danej dumnemu władcy? Ty, Wiktorynie, należałeś od dawna do tych niewielu, którzy mnie zupełnie rozumieli. I ty zdobyłeś sobie moc panowania nad sobą samym i, podobne mojemu, stanowisko w stosunku do siebie samego. Dlatego nie wahałam się podnieść cię na tron moich wyżyn, niby królewskiego małżonka. Tajemnica podwajała czar tego związku, a nasza pozorna rozłąka miała tylko dać ujście fantazji naszego kaprysu, co igra dla naszej zabawy z mizernymi stosunkami powszedniego życia. Nie jestże nasze obecne pożycie najzuchwalszym czynem, co pomyślany przez wyższego ducha szydzi z bezsilności konwencjonalnych ograniczeń? Nawet twój wygląd niezwykły - a nie zależy on od samego przebrania - budzi we mnie wrażenie, jakoby duch ugiął się tu pod warunkującą go zasadą i taką siłą promieniuje na zewnątrz, że nawet ciało odkształca i formuje w sposób najlepiej odpowiadający przeznaczeniu. Widzisz więc, jak z wyżyn tego głęboko z mej istoty płynącego poglądu na rzeczy serdecznie gardzę wszelkim przepisem i nakazem, igrając z nim swobodnie. Baron jest dla mnie wstrętną, nie do zniesienia maszyną; zużyta w służbie mych celów, leży martwo u mych stóp, jak stojący zegar. Reinhold jest zbyt ograniczony, bym na niego zwracała uwagę. Aurelia to dobre dziecko. Pozostaje więc tylko Hermogen, Wyznałam ci już, że przy pierwszym spotkaniu zrobił on na mnie jakieś dziwne wrażenie. Mówiłam sobie: oto człowiek zdolny do wyższego życia, jakie mu ukażę - i pomyliłam się po raz pierwszy. Było w nim coś wrogiego mi i stającego do walki z mą wolą. Nawet czar, którym mimo woli pętałam innych, odpychał go ode mnie. Zimny, ponury, zamknięty w sobie, opierał mi się z niezwykłą siłą, podniecając we mnie wrażliwość i ochotę do walki, w której miał zostać pokonany. Rzuciłam mu wyzwanie w chwili, gdy mi baron opowiedział, jak to Hermogen odrzucił propozycję związku ze mną. W owej to chwili pomyślałam o zaślubieniu barona, by jednym zamachem usunąć sobie z drogi wszelkie krępujące mnie względy towarzyskie. Lecz mówiłam już dosyć z tobą o tym małżeństwie i wątpliwości twej przeciwstawiłam czyn, bo w ciągu kilku dni udało mi się zmienić tego starca w tak zaślepionego i czułego kochanka, że wszystkie moje życzenia musiał odtąd uważać za spełnienie swych własnych najgłębszych pragnień, o których nawet nie śmiałby mówić głośno. Ale głęboko na dnie drzemała we mnie myśl o zemście na Hermogenie, o tyle łatwiejszej teraz i przyjemniejszej. Odłożyłam cios na potem, aby tym lepiej i śmiertelniej utrafić. Gdybym cię mniej znała, gdybym nie wiedziała, że potrafisz wznieść się na wyżyny mych myśli, zawahałabym się, czy ci mówić dalej o tym, co się stało. Postanowiłam sobie dobrać się do samego wnętrza Hermogena, pojawiłam się w stolicy i ponura, zamknięta w sobie, stałam się zupełnie kontrastem Hermogena, który śród licznych zajęć służby wojskowej poruszał się teraz pogodnie i wesoło. Choroba wuja nie pozwalała na oddawanie się życiu towarzyskiemu; a ja umiałam uniknąć wizyt nawet najbliższego otoczenia. Hermogen odwiedził mnie prawdopodobnie z obowiązku względem matki i znalazł mnie pogrążoną w ponurych rozmyślaniach. A kiedy zdziwiony moją uderzającą zmianą począł natarczywie pytać o przyczynę, wyznałam mu ze łzami, że groźny stan zdrowia barona, który on tylko z trudem ukrywa, napełnia mnie obawą, iż wkrótce go utracę, a myśl o tym jest dla mnie okrutną i nie do zniesienia. Był wzruszony, a gdy z wyrazem najgłębszego uczucia kreśliłam mu szczęście swego małżeństwa z baronem, gdy subtelnie a żywo wchodziłam w najdrobniejsze szczegóły naszego pożycia na wsi, gdy w coraz to świetniejszych barwach przedstawiałam wspaniały umysł barona i całą jego istotę, w miarę jak coraz to wyraźniej okazywało się, że bezgranicznie czczę swego męża i w nim tylko żyję, wzmagał się i rósł podziw i zdumienie Hermogena. Walczył sam z sobą, ale wpływ, który teraz, niby moje własne ja, przeniknął go do głębi, odniósł zwycięstwo nad jego wrogim stosunkiem do mnie. Tryumf mój był zapewniony, gdy już następnego wieczora przyszedł mnie odwiedzić. Zastał mnie samotną, jeszcze bardziej ponurą, jeszcze bardziej wzburzoną niż wczoraj. Mówiłam o baronie i o swej niewymownej tęsknocie za mężem. Hermogen stracił wkrótce  równowagę, był jakby nie ten sam, nie odrywał wzroku od moich oczu, a ich niebezpieczny ogień wzniecał pożar w jego sercu. Ilekroć ręka moja znalazła się w pobliżu jego ręki, wzdrygał się konwulsyjnie, a głębokie westchnienia wyrywał mu się z piersi. Obliczyłam dokładnie chwilę najwyższego napięcia tej bezwiednej egzaltacji. Tego decydującego wieczoru nie pogardziłam owymi sztuczkami, których tak często się używa i zawsze od nowa stosuje z powodzeniem. Udało się! Skutki były straszniejsze, niż przypuszczałam, tym bardziej jednak tryumfowałam na widok swej potęgi. Moc, z jaką pokonałam w nim nieprzyjaciela, złamała go na duchu. Popadł w obłęd, jak wiesz, choć dotychczas nie znałeś właściwej przyczyny. Rzecz dziwna: nieraz ma się wrażenie, że wariaci pozostają w ściślejszym związku z duchem świata a za to w luźniejszym ze swoim własnym wnętrzem i chociaż na kształt bezprzytomnych głupców są poruszani obcą swej istocie zasadą, mogą przeglądać skryte w nas tajemnice i wypowiadają je w jakimś przedziwnym brzmieniu, tak że nieraz zdajemy się słyszeć upiorny głos własnego sobowtóra i drżymy zdjęci grozą. Być może więc, że Hermogen przenika cię tajemniczym sposobem, o ile chodzi o wzajemny stosunek nas trojga: mnie, ciebie i jego - i dlatego tak cię nienawidzi. Bądź jednak spokojny - nie grozi nam żadne niebezpieczeństwo. Pomyśl tylko, chociażby nawet wyrwał się ze swoją nieprzyjaźnią przeciw tobie, choćby nawet zawołał: “Nie wierzcie przebranemu mnichowi!", któż weźmie to za coś innego, jak nie za ideę szaleńca, zwłaszcza że Reinhold raczył łaskawie rozpoznać w tobie ojca Medarda. Na razie jest tylko pewnym, że, wbrew mym zamysłom, nie możesz już wpływać na Hermogena. Zemsta moja już jest dokonana. Hermogen stał mi się już niepotrzebnym niby zepsuta zabawka. Ciąży mi tylko, tym bardziej że, jak mi się zdaje, poczytuje sobie za pokutę patrzeć na mnie i dręczy mnie swymi nieruchomymi, na wpół martwymi spojrzeniami. Trzeba go usunąć i mam nadzieję, że mi w tym pomożesz. Należy go umocnić w zamiarze wstąpienia do klasztoru, a równocześnie, twierdząc usilnie, że stan duszy Hermogena wymaga koniecznie klasztoru, usposobić barona i jego doradcę, Reinholda, życzliwie dla tych zamiarów obłąkańca. Nie mogę już ścierpieć Hermogena. Jego spojrzenia wstrząsają mną. Należy go usunąć! Jedyną osobą, do której odnosi się inaczej, jest Aurelia, pobożne, naiwne dziecko. Jedynie przez nią możesz wywrzeć wpływ na Hermogena. Postaram się o to, byś mógł wejść w bliższe z nią stosunki. O ile sposobność się zdarzy, mógłbyś zdradzić się przed Reinholdem i baronem z tym, że Hermogen wyznał ci na spowiedzi ciężką zbrodnię, o której jednak nie pozwala ci mówić obowiązek spowiednika. Lecz o tym jeszcze pomówimy w przyszłości! Teraz już wiesz wszystko, Wiktorynie. Działaj i bądź moim. Panuj wraz ze mną nad tym marnym światem kukiełek. Bierzmy od życia, co ma najwspanialszego, nie krępując się niczym! 

W oddali ukazał się baron. Ruszyliśmy ku niemu niby zatopieni w pobożnej rozmowie. Być może słowa Eufemii o zasadach jej życia wystarczyły, by wzbudzić we mnie poczucie jakiejś niezłomnej siły, co poruszała mnie niby wpływ wyższych zasad. Coś nadludzkiego wstąpiło we mnie i podniosło mnie nagle na stanowisko, z wyżyn którego jawiło mi się wszystko w innych niż dotychczas stosunkach i w innych barwach. To, czym się tak chlubiła Eufemia, owa siła ducha, owa władza nad życiem, wydało mi się czymś godnym gorzkiego szyderstwa. W chwili gdy nieszczęsna, rozpoczynała swą pustą, nieopatrzną grę z niebezpiecznymi zawikłaniami życia, padła ofiarą przypadku i złego przeznaczenia, kierującego mą ręką. To moja siła, rozpalona przez tajemnicze potęgi, kazała jej widzieć przyjaciela i sojusznika w tym właśnie człowieku, który przypadkiem, jedynie na jej zgubę miał postać jej kochanka i niby moc wraża pochwycił ją w szpony niwecząc wszystką wolność. Gardził on Eufemią i jej czczym, samolubnym szałem. Stosunek z nią był mi tym wstrętniejszy, że jedynie Aurelia żyła w moim wnętrzu i tylko ona ponosiła winę za me grzechy, o ile mogłem poczytać za zbrodnię to, co mi się teraz wydawało najwyższym szczytem wszelkiej rozkoszy świata. Postanowiłem skorzystać jak najzupełniej z wypełniającej mnie potęgi i pochwyciwszy magiczną laskę zakreślić nią kręgi, w których by wszystko obracało się koło mnie, ku mojemu zadowoleniu i zabawie. Baron i Reinhold ubiegali się wzajemnie w uprzyjemnianiu mi pobytu na zamku. 

Nie powstało w nich nawet najmniejsze przeczucie stosunku mojego z Eufemią, owszem, nieraz w mimowolnym przypływie szczerości dał mi baron do poznania, że dopiero przeze mnie Eufemia należy znowu zupełnie do niego, a to zdawało się potwierdzać przypuszczenie Reinholda, że jakiś przypadek naprowadził barona na ślady tej zakazanej drogi, po której stąpała jego żona. Hermogena widywałem rzadko. Unikał mnie z widoczną trwogą i niepokojem. Baron i Reinhold przypisywali to lękowi przed moją świątobliwą, pobożną postacią i tą duchową siłą, co przeglądała na wskroś umysł jego pomieszany. Lecz i Aurelia unikała mnie widocznie i schodziła mi z drogi. Ilekroć przemówiłem do niej, trwoga i zakłopotanie widniały w całej postaci dziewczęcia. Zupełnie jak Hermogen... 

Byłem pewny, że szalony Hermogen zwierzył Aurelii owe straszne przeczucia, które mną wstrząsnęły, a mimo to wydawało mi się możliwym przezwyciężyć to złe wrażenie. Prawdopodobnie na życzenie baronowej, która chciała ułatwić mi zbliżenie z Aurelią, dla uzyskania wpływu na Hermogena, poprosił mnie baron, bym zaczął wprowadzać Aurelię w wyższe tajniki wiary. Tak więc Eufemia sama dawała mi w ręce środek do osiągnięcia najwspanialszego szczęścia, o jakim śniłem w wyobraźni, w tysiącach najbujniejszych obrazów. Czymże było owo widzenie w kościele, jak nie obietnicą wyższej potęgi, że daną mi będzie ona, której posiadanie jedynie mogło śmierzyć burzę szalejącą mi w łonie, uspokoić gwałtowne fale tęsknot, miotających mnie po wybrzeżu nieszczęścia. Spojrzenie Aurelii, jej bliskość, dotknięcie jej szat wzniecało we mnie płomienie. Krew podminowała tajemniczy warsztat myśli i płomiennymi marzeniami mówiła ze mną o cudownych tajemnicach wiary, podstawiając pod wyrazy rozkoszne szaleństwo pożądliwej miłości. Żar moich słów miał zapadać zarazą miłosną w łono Aurelii, a ona - miała się bronić daremnie. Obrazy ciskane w jej wnętrze miały prowadzić dzieło moich pragnień: rozwijać się czarownie, coraz to promienniej, w coraz to większych płomieniach, pękać i wyrzucać ze siebie nasiona żądzy miłosnej, zasiewać jej łono przeczuciami nieznanej rozkoszy, dopóki sama, parta i rozdzierana niewymowną tęsknotą, nie rzuci mi się dobrowolnie w objęcia.

Przygotowywałem się jak najtroskliwiej na tak zwane lekcje z Aurelią i umiejętnie stopniowałem wrażenie swych przemówień. Nabożnie, ze splecionymi rękami, spuściwszy oczy, słuchało mnie pobożne dziecko, lecz żaden ruch, żadne westchnienie nie zdradzało jakiegoś głębszego wpływu mojej miłosnej presji. Trudy i wysiłki nie doprowadzały mnie do niczego. Zamiast wieść ją na pokuszenie, paliłem się sam coraz to boleśniej, coraz to krwawiej. Pijany bólem i żądzą knułem plany zgubienia Aurelii. A kiedy przed Eufemią kłamałem zachwyt i pożądanie, wzbierała mi w sercu żrąca nienawiść ku niej, a ta dziwna sprzeczność i rozdwojenie nadawały mojemu zachowaniu się wobec baronowej coś dzikiego, coś odrażającego, przed czym mimo woli drżała. Obcym i nieznanym było jej wszystko, co działo się w mej piersi. Iż umiałem zatrzeć najmniejszy ślad tajemnicy, musiała mimo woli uginać się pod władzą, którą coraz to bardziej nad nią zdobywałem.

Często przychodziło mi na myśl, by jakimś dobrze obmyślonym gwałtem, spełnionym na Aurelii, zakończyć swe męczarnie, lecz ilekroć spojrzałem na nią, czułem poza nią anioła obrońcę, stojącego na straży z mieczem wymierzonym przeciw nieprzyjacielowi. Mróz przebiegał mi po członkach obracając w ohydny lód złe zamiary. Wreszcie postanowiłem odmawiać z nią modlitwy; w modlitwie bowiem wyłania się sam ogień nabożeństwa, budzą się ze snu najtajniejsze drgania naszej istoty, falują burzliwie ku górze i wyciągają ramiona polipa, aby pochwycić i posiąść to Nieznane, to, co jedynie jest zdolne uciszyć bezimienną tęsknotę rozdzierającą piersi. W onej to chwili może podmuch ziemski w masce niebiańskich porywów najść wzburzony umysł i w najwyższym użyciu obiecać już tu na ziemi spełnienie niesłychanego; nieświadoma namiętność ulegnie złudzie, a pęd ku rzeczom świętym i nadziemskim załamie się w bezimiennych, nieznanych jeszcze zachwytach ziemskiej żądzy. Już w tym, że musiała powtarzać za mną stworzone przeze mnie modlitwy, widziałem korzyść dla swych zdradnych zamysłów. 

I rzeczywiście! Gdy tak klęczała przy mnie ze wzrokiem zwróconym ku niebu, gdy tak powtarzała za mną słowa modlitwy, zabarwiły się żywiej jej policzki i rozfalowało się łono. Niby w zapale modlitwy ująłem jej ręce i przycisnąłem je do piersi. Byłem tak blisko jej łona, iż czułem ciepło jej ciała. Rozpuszczone włosy spłynęły mi na ramiona. Porwany żądzą nie władnąłem już sobą. Objąłem ją wpół w dzikim pragnieniu i usta moje przywarły do jej ust, do jej piersi... 

Nagle z przeszywającym krzykiem wydarła mi się z objęć. Nie miałem siły, by ją zatrzymać. Stałem jak raniony piorunem. Uciekła szybko do sąsiedniego pokoju. Drzwi otworzyły się i na progu ukazał się Hermogen. Stanął bijąc we mnie pociskami zohydzonych, upiornych obłędem spojrzeń. Wówczas, skupiając wszystkie siły, przystąpiłem ku niemu zuchwale, i krzyknąłem gromkim, rozkazującym głosem: 

- Czego tu chcesz? Precz, szaleńcze! 

Ale Hermogen wyciągnął prawicę i rzekł okrutnie a głucho: 

- Chciałem cię wyzwać do walki, lecz nie mam miecza; a ty jesteś mordem, krew cieknie ci z oczu i zasycha na brodzie! Zniknął zatrzaskując gwałtownie drzwi. Zostałem sam, wściekły na siebie, że dałem się porwać przemocy chwili. Zdradziłem się, czeka mnie zguba. Nikt nie nadchodził. Miałem więc dosyć czasu do uspokojenia się, a panoszący się we mnie duch podsuwał mi zaraz sposoby uniknięcia złych następstw nieszczęsnego zajścia. 

Pośpieszyłem do Eufemii i z zuchwałą bezczelnością opowiedziałem jej całe zdarzenie z Aurelią. Eufemia nie przyjęła tego tak lekko, jak sobie życzyłem, i widocznym było, że mimo osławionej siły ducha, mimo wyższości swych poglądów na te rzeczy, odezwała się w niej małostkowa zazdrość; być może jednak obawiała się, że Aurelia poskarży się na mnie, a przez to pryśnie nimb mej świętości i niebezpieczeństwo zagrozi naszej tajemnicy. Z jakiejś niejasnej obawy przemilczałem wystąpienie Hermogena i jego straszliwe, przeszywające słowa. Eufemia milczała przez kilka minut. Patrząc mi uważnie w oczy, zdawała się pogrążoną w głębokiej zadumie.

- Wiktorynie - rzekła w końcu - czyżbyś nie pojął moich wspaniałych myśli? Rozwiń skrzydła i leć za mną tam, gdzie pójść zamierzam. Dziwi mnie bardzo, że ty, który jak władca masz bujać nad zjawiskami życia, nie możesz klęczeć przy ładnej dziewczynie, żeby jej nie objąć i nie pocałować. Nie biorę ci za złe żądzy, co cię ogarnęła, nie, dziwię się tylko. O ile znam Aurelię, wstyd zamknie jej usta. Nie powie nikomu o całym wypadku. Postara się tylko pod jakimkolwiek pozorem przerwać te twoje zbyt namiętne lekcje. Nie obawiam się więc bynajmniej przykrych następstw, jakie mogła ściągnąć twoja lekkomyślność i niepohamowany temperament. Nie czuję nienawiści ku Aurelii. Złości mnie tylko jej brak wymagań, jej cicha pobożność, poza którą kryje się nieznośna duma. Nie udało mi się nigdy zdobyć jej zaufania. Pomimo wszelkich zabiegów z mej strony, pozostała płochliwą i zamkniętą w sobie. Ta oporność, ta niechęć zbliżenia się ku mnie z zupełnym oddaniem, to unikanie mnie pobudza mnie do gniewu. Szczytna to myśl ujrzeć złamanym i zwiędłym ten kwiat, tak dumny z piękna swych błyszczących barw! Pozwalam ci spełnić tę szczytną myśl. Nie powinno braknąć środków, wiodących łatwo i pewnie do celu. Na głowę Hermogena powinna spaść wina i zniszczyć go!

Eufemia mówiła jeszcze dalej o swoim planie, a z każdym słowem stawała mi się bardziej nienawistną, bo widziałem w niej tylko zwyczajną zbrodniarkę. Chociaż bardzo pragnąłem zguby Aurelii, bo tylko w jej zniszczeniu widziałem nadzieję uwolnienia się od bezgranicznej męki szalonej miłości, to przecież wstrętnym mi było współdziałanie Eufemii. Odrzuciłem natychmiast ofiarowaną mi pomoc i propozycję. Zdziwiła się, lecz nie dbałem o to, zdecydowany stanowczo o własnych siłach spełnić zadanie, w którym chciała mnie wspierać Eufemia.

Zgodnie z przypuszczeniem baronowej nie opuszczała Aurelia swojego pokoju i, wymawiając się słabością, przerwała na kilka dni naukę. Hermogen, wbrew swemu zwyczajowi, przebywał teraz więcej w towarzystwie barona i Reinholda. Mniej skupiony w sobie, wydawał się dzikszym i gniewniejszym. Często mówił głośno i dosadnie i zauważyłem, że patrzył na mnie oczami pełnymi tłumionej zapalczywości, ilekroć spotkaliśmy się przypadkiem. Zachowanie barona i Reinholda zmieniło się jakoś dziwnie w przeciągu kilku dni. Nie obniżając w niczym owego szacunku i poważania, z jakim zwykle zwracali się do mnie, nie umieli już powrócić do swobodnego, szczerego tonu, który dotąd ożywiał nasze rozmowy. Coś jakby dziwne przeczucie krępowało ich słowa i ruchy. Każda rozmowa, każde zdanie było tak wymuszone, tak zimne, że tknięty różnymi przypuszczeniami musiałem dobrze panować nad sobą, aby przynajmniej wydać się niezmieszanym. Spojrzenia Eufemii mówiły mi, że zaszło coś, czym się czuła niezwykle wzburzoną. Lecz przez cały dzień nie było okazji do rozmowy na osobności. 

Późno w nocy, gdy wszyscy w zamku posnęli, otworzyły się nagle tapetowe drzwi w ścianie mojej izby których dotychczas nie zauważyłem, i weszła Eufemia dziwnie wzburzona, w nastroju, w jakim nigdy jeszcze jej nie widziałem. 

- Wiktorynie - rzekła - grozi nam zdrada. To Hermogen, ten szalony Hermogen, wiedziony dziwnymi przeczuciami, odkrył naszą tajemnicę. 

W różnych przytykach, brzmiących potwornie, jak upiorne wyrocznie ciemnego przeznaczenia, co nami włada, wzbudził w baronie podejrzenie, które mnie prześladuje piekielnie, choć nie zostało wyraźnie wypowiedziane. O tym, kim jesteś, o tym, że pod tą świętą szatą ukrywa się hrabia Wiktoryn, zdaje się, nic nie wie Hermogen. Twierdzi tylko, że wszystka zdrada wszystek podstęp, wszystkie nieszczęścia, jakie zawisły nad nami kryją się w tobie, że niby sam szatan wcisnął się do naszego domu mnich ożywiony diabelską mocą, knujący przeklętą zdradę. Nie mogę już wytrzymać. Męczy mię, obmierzle gwałt, zadawany mi przez zdziecinniałego starca. Szarpany zazdrością śledzi trwożliwie me kroki. Trzeba mi precz odrzucić tę nudną zabawkę. Wiktorynie, musisz mi pomóc i to tym chętniej, że od razu uwolnisz się od niebezpieczeństwa. Inaczej przyłapią cię i zedrą maskę z twarzy i ujrzysz, jak nasz genialny stosunek spadnie do rzędu zwykłych zużytych maskarad, zwykłych historii małżeńskich. Trzeba usunąć nieznośnego starca. Lecz jak? Musimy się zastanowić, lecz wprzódy posłuchaj, co myślę. Wiesz, że baron codziennie rano wychodzi sam w, góry, aby się pokrzepić widokiem okolicy. Wymknij się wcześniej od niego i staraj się spotkać go u wyjścia z parku. W pobliżu leży dzika, straszliwa grupa skał a pod nią czarna, bezdenna otchłań. Tam sterczy "diabli szczyt". 

Mówią, że trujące opary wznoszą się z przepaści i ponoć tak odurzają śmiałka, patrzącego w głębię, iż pada bez ratunku w bezdeń; Baron, śmiejąc się z tej bajki, staje często na tym urwisku ponad przepaścią, by się nacieszyć widokiem. Nic łatwiejszego, jak nakłonić go, by cię tam poprowadził na to niebezpieczne miejsce. A gdy już stanie tam i wpatrzy się w głębię - jedno silne pchnięcie twej ręki uwolni nas na zawsze od bezsilnego głupca.

- Nigdy! - krzyknąłem gwałtownie - znam tę przepaść; znam ten “diabli szczyt". Nigdy! Precz z tobą i z twoją zbrodnią!

Eufemia zerwała się i dzikie płomienie zamigotały w jej oczach. Z twarzą wykrzywioną z wściekłości, blada i wrząca gniewem krzyknęła:

- Tchórzu! Śmiesz mi się sprzeciwiać nikczemnie? Wolisz więc jarzmo niż panowanie ze mną? Ale trzymam cię w ręce. Nie wymkniesz się, władzy, co trzyma cię, u mych stóp! Musisz spełnić mój rozkaz. Jutro zginie ten którego widok mnie męczy!

Ledwie wymówiła te słowa, wybuchnąłem szyderskim śmiechem. Gorycz paliła mi usta; dusił mnie wstręt i pogarda dla nędznej przechwałki. Eufemia zadrżała. Trupia bladość trwogi i głębokiego przerażenia pokryła jej twarz.

- Szalona - wrzasnąłem - co ci się, marzy? Chcesz władać życiem? Chcesz igrać z przeznaczeniem? Strzeż się, by ta zabawka nie skołczała ci w ręku w miecz obosieczny, w ostry miecz na ciebie! Zginiesz! Wiedz, nieszczęsna, że nie masz władzy nade mną. Ja to mam cię w swej mocy, jak przeznaczenie. Twoja zbrodnicza gra to tylko konwulsja zwierza zakutego w klatce. Nędznico! Twój kochanek leży rozbity tam, pod “diablim szczytem", a ty zamiast niego brałaś w ramiona strasznego ducha zemsty. Idź i rozpaczaj!

Eufemia zachwiała się. Drżąc konwulsyjnie chyliła się, ku ziemi. Podtrzymałem ją i wyprowadziłem z pokoju przez drzwi tapetowe.

"Zabij ją!" - mówiło coś we mnie, ale bezwiednie zaniechałem tego, bo w pierwszej chwili, gdy otwierałem drzwi, byłem przekonany, że już ją zabiłem. Usłyszałem przeszywający krzyk i zatrzaśnięcie drzwi.

Więc stało się... Zająłem stanowisko, które zająć musiałem. Cios miał iść za ciosem. Niby zły duch zemsty miałem dokonać okropności. Zguba Eufemii była postanowiona, a płomienna nienawiść wraz z najwyższym zapałem miłości miały upoić mnie rozkoszą godną nieśmiertelnego ducha mej piersi. Z chwilą zaś śmierci Eufemii Aurelia miała zostać moją. Zdumiałem się nad wewnętrzną siłą Eufemii. Następnego dnia ukazała się niezakłopotana i pogodna. Sama mówiła o tym, że poprzedniej nocy popadła w pewnego rodzaju somnambulizm i że potem gwałtownie spazmowała. Baron wypytywał się troskliwie o objawy słabości; spojrzenia Reinholda były niepewne i niedowierzające. Aurelia została w swym pokoju, a ja, pozbawiony jej widoku, tym gwałtowniejszą płonąłem wściekłością. Eufemia poleciła mi, bym znaną drogą wkradł się do jej pokoju, skoro już wszystko uciszy się w zamku. 

Przystałem. Nadeszła chwila jej ostatnia. Los miał się wypełnić. Mały spiczasty nóż, który od młodości nosiłem przy sobie i którym zręcznie umiałem wyrzynać w drzewie, ukryłem w habicie i tak, zdecydowany na morderstwo, poszedłem do niej. 

- A więc tak... - zaczęła - mieliśmy wczoraj ciężkie, straszne sny. Jakieś przepaści, wiele przepaści... ale to już minęło. 

Oddała się następnie, jak zwykle, moim występnym pieszczotom, a we mnie chichotało szatańskie szyderstwo i bawiło się wstrętnie rozkoszą wzbudzaną nadużyciem jej własnej bezecności. A gdy tak leżała w mych ramionach, wypadł mi nóż. Zadrżała, jakby zdjęta śmiertelną trwogą. Szybko podniosłem nóż, odwlekając jeszcze morderstwo. Samo zresztą szło mi w ręce, posłuszne, niespodziewane. Eufemia postawiła na stole włoskie wino i smażone w cukrze owoce. "Och, zawsze tak samo i zawsze niezręcznie!" - pomyślałem i przestawiłem zwinnie szklanki. Udając, że jem, wpuszczałem owoce do szerokiego rękawa. Wypiłem kilka szklanek wina, ale ze szklanki, którą dla siebie postawiła; gdy wtem Eufemia udała, że słyszy jakiś szelest w zamku, i prosiła, bym ją opuścił. Według jej zamysłu miałem skończyć w swoim pokoju. Sunąłem się przez długie, słabo oświecone korytarze. 

Przechodząc koło pokoju Aurelii zatrzymałem się jak urzeczony. Widziałem ją, jak gdyby unosiła się w powietrzu, spoglądając na mnie wzrokiem pełnym miłości, jak ongi, w owej wizji, i dając mi znaki, bym za nią szedł. Pod naciskiem mej ręki ustąpiły drzwi. Stałem w pokoju, tylko przymknięte były drzwi gabinetu. Duszne powietrze płynęło ku mnie jak upajający narkotyk. Żar miłości trząsł mną, jak rzeka gałęzią. Byłem ogłuszony. Zaledwie mogłem oddychać. Z gabinetu płynęły głębokie, pełne trwogi westchnienia śniącej - może o zdradzie i zabójstwie. Słyszałem, jak się we śnie modliła. "Do czynu, do czynu! Dlaczego się wzdrygasz? Chwila ucieka!" - tak popędzała mnie nieznana moc, zaczajona w duszy. 

Już zrobiłem jeden krok do gabinetu, gdy wtem krzyknął ktoś poza mną: 

- Tuś mi, łotrze przeklęty! Teraz do mnie należysz! - i chwycił mnie z tyłu z ogromną siłą, 

Był to Hermogen. Wytężyłem wszystkie siły i wydarłem się napastnej kunie wariackich palców. Postąpiłem naprzód, w wymarzonym kierunku, jakby nikt mnie nie ścigał, jakby nikt nie śledził tuż za mną, ale na nowo chwycił mnie za ramię napastniczy wariat i począł szarpać mi grzbiet wściekłymi ukąszeniami. Na próżno walczyłem z nim długo, nieprzytomny z bólu i wściekłości. Wreszcie silne uderzenie zmusiło go do odczepienia się ode mnie, a gdy po raz trzeci rzucił się na mnie, wyciągnąłem swój nóż. Dwa pchnięcia i rzężąc upadł na ziemię, aż głucho odbiło się echo w korytarzu. W walce rozpaczy wysunęliśmy się z pokoju. Teraz, skoro Hermogen upadł, rzuciłem się do ucieczki. W dzikim szale zbiegłem po schodach na dół. Przeraźliwe głosy wołały po całym zamku: "Zabójstwo! Zabójstwo!"

Światła migały tu i tam, a kroki nadbiegających rozbrzmiewały po długich chodnikach. Trwoga mieszała mnie. Wpadłem na odległe schody boczne. Coraz głośniej, coraz jaśniej robiło się w zamku, coraz bliżej i bliżej rozlegało się straszliwe: "Zabójstwo! Zabójstwo!" Rozróżniałem głos barona i Reinholda, którzy gwałtownie rozmawiali ze służącymi. Dokąd uciekać? Gdzie się ukryć? Jeszcze przed kilku chwilami, gdy chciałem zamordować Eufemię tym samym nożem, którym zabiłem szalonego Hermogena, zdawało mi się, że mógłbym z krwawym narzędziem śmierci w ręce wystąpić zuchwale, ufny w swą siłę, gdyż nikt nie ważyłby się zatrzymać mnie, nikt nie zdołałby oprzeć przeraźliwej trwodze. Teraz ja sam trawiłem się śmiertelną trwogą i niszczałem w objęciach bladego lęku. Wreszcie, wreszcie znalazłem się na głównych schodach. Zamieszanie zbliżało się ku pokojom baronówny. Zrobiło się ciszej. W trzech gwałtownych skokach byłem na dole. Jeszcze kilka kroków dzieliło mnie od głównych drzwi.

Wtem rozległ się przeraźliwy krzyk rozdzierający, podobny temu, jaki słyszałem poprzedniej nocy.

- Padła nieżywa, zabita trucizną, którą przygotowała dla mnie... - szepnąłem głucho sam do siebie. Ale znowu buchnęło jasne światło z pokoju Eufemii. Aurelia krzyczała o pomoc. Na nowo rozległo się straszliwe: "Zabójstwo! Zabójstwo!" Przynieśli zwłoki Hermogena.

- Biegnijcie za mordercą - zawołał głos Reinholda. Wówczas roześmiałem się straszliwie, aż zahuczało po sali, po korytarzach - i zawołałem głosem strasznym:

- Szaleni, chcecie schwytać przeznaczenie, które osądziło występnych grzeszników! Stanęli jak wryci na schodach. Nie o ucieczce już myślałem. Nie! Oto chciałem wystąpić naprzeciw nich, zwiastując piorunującymi słowy zemstę na przestępcach. Ale o zgrozo, przede mną straszny widok, przede mną stanęła krwawa postać Wiktoryna. On to, on, nie ja, wyrzekł te słowa przed chwilą. Przerażenie najeżyło mi włosy. W szalonej trwodze wypadłem przez park w pole. Wkrótce usłyszałem tętent konia. A gdy zbierałem siły, by ujść przed pogonią, upadłem na ziemię, potknąwszy się o korzeń drzewa. Wkrótce stanęły przy mnie dwa konie. Był to myśliwy Wiktoryna.

- Na Boga, łaskawy panie - zawołał zdyszany - co zaszło w zamku?! Krzyczą o morderstwie. Już wieś całą zbudzono. Cokolwiek się stało, dobry duch natchnął mnie... i przywiódł tu z miasteczka. Wszystko spakowane, tu w tłumoczku na pańskim koniu. Oczywiście, musimy się rozjechać. Stało się cos niebezpiecznego... nieprawdaż?

Zerwałem się i wskoczyłem na konia.

- Wracaj do miasta - krzyknąłem - i czekaj na moje rozkazy.

Skoro tylko oddalił się w ciemności, zszedłem na powrót z konia i wprowadziłem go ostrożnie do jodłowego lasu, który rozciągał się przede mną.

ROZDZIAŁ III

PRZYGODY PODRÓŻY

Promienie słońca wdarły się w gęstwę szpilkowych gałęzi. Stałem nad strumieniem, nad wodą uciekającą po gładkich kamieniach. Koń, z trudem przeprowadzony przez zarośla, stał spokojnie w pobliżu. Chwyciłem za tłumoczek. Wpadła mi w ręce bielizna, ubranie, sakiewka dobrze napełniona złotem. Postanowiłem przebrać się natychmiast. Przy pomocy małych nożyczek i grzebienia, znalezionych w torebce, obciąłem brodę i uczesałem włosy, o ile się dało. Zrzuciłem habit, wyjąwszy z kieszeni fatalny nóż, portefeuille Wiktoryna i gąsiorek z resztką diablego eliksiru. Po chwili stałem w świeckim ubraniu, w czapce podróżnej na głowie, tak że sam zaledwie mogłem, się rozpoznać w zwierciadle strumyka. Ruszyłem w drogę i dotarłem wkrótce do krańca lasu. Dym, wznoszący się z oddali, i jasny dźwięk dzwonów wskazywały na wioskę w pobliżu. Zaledwie wyszedłem na wzgórze, ujrzałem miłą i piękną dolinę i wielką wieś w jej okolu. Zszedłem na szeroką drogę, wijącą się w skrętach na dół, a gdy tylko zbocze stało się mniej strome, dosiadłem konia, aby się o ile możności przyzwyczaić do całkiem obcej mi jazdy konnej.

Habit ukryłem w szerokiej dziupli drzewa, a z nim razem zrzuciłem w ciemnym lesie wraże wspomnienie świeżych zajść na zamku. Czułem się wesołym i ochoczym. Ową krwawą, straszną zjawę Wiktoryna przy pisywałem tylko wzburzonej wyobraźni. A te słowa ostatnie, które krzyknąłem ku ścigającej mię gromadzie? Wmawiałem w siebie, że wyrwały się z mego wnętrza nieświadomie, niby w wielkim natchnieniu, związane tajemną nicią z przypadkiem, który mnie przywiódł na zamek; wypowiedziały one wyraźnie cel mojego przybycia. Wszak niby potężne przeznaczenie wszedłem na zamek, karząc złośliwą zbrodnię i rozgrzeszając grzesznika w zgotowanej mu zgubie.

Tylko uroczy obraz Aurelii żył jeszcze we mnie jak dawniej i nie mogłem myśleć o niej bez bolesnego ściśnięcia się piersi i jakiegoś iście fizycznego bólu ducha. Lecz czułem, że może kiedyś ujrzę ją jeszcze, w dalekiej krainie, i czułem, że ona musi zostać moją, porwana nieprzepartym popędem, przykuta do mnie nierozwiązalnymi więzami. Zauważyłem, że ludzie we wsi zatrzymywali się i spoglądali za mną z podziwieniem, a gospodarz zajazdu tak zdumiał się na mój widok, że nie mógł zrazu przemówić ni słowa. Stropiło mnie to niemało. Podczas gdy spożywałem śniadanie, a koń mój się popasał, zgromadziło się kilku wieśniaków w izbie karczemnej i obrzucając mnie spode łba bojaźliwym spojrzeniem, szeptali coś między sobą. Coraz więcej pchało się ludzi i tłumnie otaczając gapiło się natrętnie.

Siląc się na spokój, kazałem gospodarzowi osiodłać konia i spakować tłumoczek. Wyszedł, uśmiechając się dwuznacznie i powrócił wkrótce z jakimś wysokim mężczyzną. Nieznajomy dryblas zbliżył się do mnie z marsową miną, z urzędową a komiczną powagi i zmierzył mnie ostro oczami. Powstałem, wytrzymałem spojrzenie i nacierając nań piersiami, zawołałem:

- Czego!?

To, zdaje się, zbiło go nieco z tropu, gdyż obejrzał się na zgromadzonych wieśniaków. Nabrawszy nieco otuchy odchrząknął i rzekł z powagą:

- Panie, nie wyjdzie pan stąd, dopóki pan nam, tutejszemu sędziemu miejscowemu, dokładnie nie powie, coś pan za jeden, i to ze wszystkimi rubrykami urodzenia, stanu i godności; skąd pan przyszedłeś i dokąd podróżujesz, ze wszystkimi rubrykami miejsca, nazwy prowincji i miasta, no i wszystko, jeżeli jest jeszcze co do zaznaczenia, nadto musi pan nam, sędziemu, przedstawić paszport napisany, podpisany, przypieczętowany, ze wszystkimi rubrykami, jak się należy i jak jest w zwyczaju.

Jeszcze o tym wcale nie pomyślałem, że trzeba by przybrać jakieś nazwisko. Nie przypuszczałem też, że mój dziwny, nietutejszy wygląd wprawiać mnie będzie w kłopot i ściągnie uwagę władzy.

Swoją drogą odzież nie bardzo pasowała do mojej mniszej postawy, a źle ucięta broda pozostawiała wiele do życzenia. Pytanie sędziego wiejskiego zaskoczyło mnie tak niespodziewanie, że na razie nie umiałem znaleźć stosownej odpowiedzi. Zdecydowałem się spróbować, co zdziałać może rozmyślna zuchwałość, i rzekłem podniesionym głosem: 

- Kim jestem? Mam powód do zamilczenia. Na próżno więc żądacie mojego paszportu. Zresztą strzeżcie się osobę wysokiego stanu zatrzymywać choć tylko na chwilę swoimi niedorzecznymi korowodami! 

- Ho, ho! - zawołał sędzia, sięgając do tabakiery i biorąc w palce szczyptę tabaki, ruch ten powtórzyło pięć rąk stojących za nim ławników sądowych. - Ho, ho, tylko nie tak ostro, łaskawy panie! Wasza ekscelencja musi się zgodzić na to że nam, sędziemu, złoży zeznanie i pokaże paszport, no, bo po prostu powiedziawszy, tu, w gminie, znajdują się od pewnego czasu różne podejrzane postaci, które od czasu do czasu wyzierają z lasu i znowu znikają; jest to hałastra złodziei i rabusiów, którzy zasadzają się na podróżnych, a przez mord i pożogę rozmaite wyrządzają szkody. Wy zaś łaskawy panie, wyglądacie tak szczególnie, że całkiem jesteście podobni do tej postaci, którą prześwietna władza kraju opisała jako wielkiego rozbójnika i głównego rabusia, a opisawszy we wszystkich szczegółach przysłała rysopis nam, sędziemu. Więc bez wszelkich dalszych zachodów i ceremonialnych słów: paszport albo do wieży! 

Zrozumiałem, że z nim w ten sposób nie dojdę do ładu. Uciekłem się do innej próby. 

- Surowy panie sędzio - rzekłem - chciejcie wyświadczyć mi łaskę i pomówić ze mną na osobności. Rozjaśnię wszystkie wątpliwości i, ufny w waszą roztropność, wyjawię wam tajemnicę, co sprowadza mnie tutaj w tak uderzającym was ubiorze. 

- Cha, cha! wyjawić tajemnicę! - rzekł sędzia - już miarkuję, co to będzie. No, ludzie, wyjdźcie no stąd, a strzec mi tam okien i drzwi, nie wpuszczać ani nie wypuszczać nikogo! 

Skoro tylko zostaliśmy sami, zacząłem: 

- Widzicie mnie, panie sędzio, nieszczęśliwego zbiega, któremu ostatecznie, przy pomocy przyjaciół, udało się uciec z haniebnego więzienia i zamknięcia na wieki w klasztorze. Pozwólcie mi na bliższe szczegóły historii, która jest tkaniną podstępów i złośliwości mściwej rodziny. Przyczyną moich cierpień była miłość do dziewczyny niższego stanu. W więzieniu wyrosła mi broda i kazano już wystrzyc mi tonsurę, jak możecie zauważyć; w więzieniu też, targany tęsknotą, musiałem cierpieć w kapturze mnicha. Dopiero po ucieczce, w lesie, wziąłem na odwagę i przebrałem się - wszak mogliby mię dopędzić i poznać. Widzicie więc sami, skąd się wzięła dziwaczność mojego wyglądu, budząca takie podejrzenie. Paszportu, jak widzicie, teraz pokazać wam nie mogę, ale na obronę swych twierdzeń mam pewne dowody, które z pewnością uznacie za odpowiednie.

To mówiąc wyciągnąłem sakiewkę ze złotem i położyłem na stole trzy błyszczące dukaty. Surowa powaga pana sędziego zmieniła się we wdzięczny uśmiech.

- Dowody pańskie - rzekł - są zapewne dostatecznie jasne, ale, mój panie, nie bierzcie mi za złe: brakuje jeszcze pewnego przekonywającego wyrównania szczegółów. Jeżeli pan chce, abym niepodobne wziął za podobne, to i pańskie dowody takimi byt muszą.

Zrozumiałem szelmę i dołożyłem jeszcze jeden dukat.

- Teraz widzę - rzekł sędzia - że podejrzenie moje wyrządziło panu krzywdę; podróżuj pan dalej, ale zejdź pan szybko na boczne drogi i trzymaj się z dala od bitego gościńca, dopóki się pan całkowicie nie pozbędzie tego podejrzanego wyglądu. Następnie otworzył drzwi i zawołał głośno do zgromadzonego tłumu:

- Ten pan tutaj jest znakomitym panem, ze wszystkimi rubrykami, dał się nam, sędziemu, poznać w tajnej audiencji. Podróżuje incognito, to znaczy, że nic wam do tego, uszy nie słyszały, oczy nie widziały; rozumiecie, chłystki! A teraz, szczęśliwej drogi, łaskawy panie!

Wieśniacy zdjęli z poszanowaniem czapki i w milczeniu przypatrywali się, gdy wsiadałem na konia. Szybko chciałem przejechać przez bramę, ale koń zaczął stawać dęba w miejscu. Nie mając pojęcia o jeździe konnej nie umiałem sobie poradzić. Rumak kręcił się ze mną w kółko i zrzucił mnie wreszcie wśród grzmiącego śmiechu wieśniaków - w ramiona nadbiegającego sędziego i gospodarza.

- To zły koń - rzekł sędzia tłumiąc śmiech warcholski.

- Zły koń! - powtórzyłem otrzepując proch. Pomogli mi na nowo dosiąść wierzchowca, ale niespokojny zwierz na nowo stawał dęba, parskając w powietrze - i wcale nie można było przeprowadzić go przez bramę.

- Patrzcie ino - krzyknął jakiś staruszek - tam przy bramie siedzi Kostrzewa, ta krzykaczka, i nie puszcza łaskawego pana ze złości, że to jej nie dał ni grosza...

Teraz dopiero wpadła mi w oko stara, obszarpana żebraczka, co przykucnąwszy sobie tuż przy drodze wiodącej ku bramie, szczerzyła ku mnie obmierzłe dziąsła i opętańcze gałki roześmianych oczu.

- Z drogi, wiedźmo! - krzyknął sędzia, ale starucha zaskrzeczała piskliwie: 

- Nie widzicie? U mych stóp... A niechże was... umrzyk, trup... A braciszek pędzi w cwał, cacko z dziurką babce dał... Ho, ho, filut! Hop! A juści! Umrzyk zadkiem nie przepuści... dzisz braciszku, próżny skok... toć grosiki w kabzie dzwonią... rzuć grosika babce w krok... Pięścią palców, szóstą dłonią, prasnę trupa w łeb i w coś... Przejedziecie ty i łoś... 

Koniec wersji demonstracyjnej.