Honore de Balzac

CÓRKA EWY

Konwersja: Nexto Digital Services

CÓRKA EWY

Honoriusz Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

W jednym z najpiękniejszych pałaców przy ulicy Neuve-desMathurins, o wpół do dwunastej wieczór, dwie kobiety siedziały przy kominku w buduarze. Buduar obity był owym niebieskim aksamitem o miękkich i pieściwych tonach, jaki przemysł francuski zdołał wytworzyć dopiero w ostatnich latach. U drzwi i okien tapicer — artysta w swoim rodzaju — zawiesił miękkie kaszmirowe firanki, harmonizujące barwą z niebieskim kolorem obicia. Srebrna lampa, ozdobiona turkusami i utwierdzona na trzech misternie kowanych łańcuchach, zwiesza się z ładnej różyczki umieszczonej na środku stropu. Dekoracja pokoju obmyślona jest w najdrobniejszych szczegółach aż do tego stropu z niebieskiego jedwabiu, poprzecinanego w kształt gwiazdy białym kaszmirem, którego długie sfałdowane smugi, przypięte węzłami pereł, spływają w równych odstępach na ściany. Nogi toną w ciepłej tkaninie belgijskiego dywanu, gęstego jak trawnik, w kolorze lnianoszarym, usianym w niebieskie bukiety. Meble, rzeźbione w litym palisandrze wedle najpiękniejszych dawnych wzorów, podnoszą swymi bogatymi tonami koloryt całości, nieco mdły, jakby powiedział malarz. Grzbiety krzeseł i foteli połyskują szmatem pięknej materii z białego jedwabiu, haftowanej w niebieskie kwiaty i bogato oprawnej w liście misternie rzezane w drzewie. Po obu stronach okna dwie etażerki dźwigają tysiące kosztownych drobiazgów, kwiaty sztuk rękodzielniczych rozwite przy ogniu myśli. Na kominku z białego marmuru leciuchne figurynki z saskiej porcelany, owi pasterze, którzy śpieszą na wieczne gody, trzymając w ręku misterne bukieciki, rodzaj niemieckiej chińszczyzny, otaczają zegar inkrustowany arabeskami. Nad kominkiem błyszczy rżniętym kryształem weneckie zwierciadło oprawne w heban pochodzące z jakiejś starej rezydencji królewskiej. Dwie żardiniery roztaczają chorobliwy prze pych cieplarni, blade rozkoszne kwiaty, istne perły botaniki. W tym buduarze zimnym, schludnym, utrzymanym w porządku, jak gdyby był na sprzedaż, próżno szukalibyście owego figlarnego i kapryśnego nieładu, który uchyla rąbek tajemnicy szczęścia. Na teraz wszystko było w harmonii, dwie kobiety bowiem obecne tam w tej chwili płakały. Wszystko zdawało się nosić znamiona cierpienia. Nazwisko właściciela, jednego z najbogatszych bankierów paryskich, usprawiedliwia szalony przepych pałacu, któremu buduarek ten może służyć za program. Mimo iż bez rodziny, mimo iż dorobił się, sam Bóg wie jak! du Tillet zaślubił w roku 1831 ostatnią córkę hrabiego de Gran-ville, jednego z najgłośniejszych przedstawicieli sądownictwa francuskiego, para Francji od czasu Rewolucji Lipcowej. Małżeństwo to okupił ambitny bankier kwitując przy kontrakcie posag, którego nie otrzymał, równie znaczny jak posag starszej siostry, która wyszła za hrabiego Feliksa de Vandenesse. Na odwrót, hrabiostwo de Granville uzyskali niegdyś ten związek z Vandenesse'ami dzięki olbrzymiej sumie posagu. W ten sposób, „finanse” załatały uszczerbek, jaki zadała stanowi urzędniczemu arystokracja. Gdyby hrabia de Vandenesse mógł przewidzieć, iż w ciągu trzech lat zostanie szwagrem imć Ferdynanda wołającego się du Tillet, nie byłby może zaślubił swej żony; ale któż pod koniec 1828 mógłby odgadnąć osobliwe przewroty, jakie rok 1830 miał wnieść w ustrój polityczny, w stan fortun i pojęć moralnych we Francji? Za szaleńca uchodziłby ten, kto by powiedział, że hrabia Feliks de Vandenesse postrada w tym kontredansie koronę para i ujrzy ją na głowie swego teścia.

Zanurzona w niskim i głębokim fotelu, w pozie pełnej skupienia, pani du Tillet przyciskała z macierzyńską czułością do piersi siostrę, Feliksową de Vandenesse, całując od czasu do czasu jej rękę. W towarzystwie dodawano zazwyczaj do nazwiska rodowego imię chrzestne, aby odróżnić hrabinę od jej szwagier ki, margrabiny, żony byłego ambasadora, Karola de Yandenesse, który zaślubił bogatą wdowę po hrabi de Kergarouet, z domu pannę de Fontaine. Wpół leżąc na kozetce, z chustką w drugiej Tece, z oddechem przerywanym od zduszonego szlochania, z wilgotnymi oczami, hrabina była właśnie w pełni zwierzeń, jakie kobieta czyni jedynie bardzo kochającej i kochanej siostrze; te zaś kochały się nader tkliwie. Żyjemy w czasach, gdzie dwie siostry tak różnie wydane za mąż mogłyby łatwo wcale się nie kochać; toteż historyk czuje się w obowiązku przytoczyć źródła  tej tkliwości zachowanej bez szwanku i skazy pośród wzajemnej wzgardy, jaką darzyli się ich mężowie, i pośród rozdźwięków społecznych. Pospieszny rzut oka na dziecięctwo obu sióstr wytłumaczy ich stosunek.

Wychowane w posępnym pałacu dzielnicy Marais przez kobietę nabożną, o ciasnej inteligencji, która przejęta ważnością swoich obow i ą z k ó w (klasyczny frazes), dopełniła pierwszych zadań matki, Maria Aniela i Maria Eugenia doszły do chwili zamążpójścia, pierwsza w dwudziestym, druga w siedemnastym roku, nie wyszedłszy nigdy ze sfery domowej, gdzie królowało oko matki. Aż do tej chwili noga ich nie postała na żadnym widowisku, kościoły paryskie były ich teatrem. Słowem wychowanie w domu matki było tak surowe, jak mogłoby być w klasztorze. Od czasu wyjścia, z dzieciństwa, sypiały zawsze w pokoju przylegającym do pokoju hrabiny de Gramrille, od którego drzwi w nocy były otwarte. Czas nie poświęcony gotowalni, powinnościom religijnym, lub naukom nieodzownym dla dobrze wychowanych panien, spływał na szyciu dla ubogich, na przechadzkach w rodzaju owych, na jakie pozwalają sobie Anglicy w niedzielę mówiąc: .„Nie idźmy tak szybko: wyglądałoby, że się bawimy”. Wykształcenie nie przekraczało granic zakreślonych przez spowiedników, wybranych między duchownymi najdalszymi od tolerancji a najbliższymi jansenizmu. Nigdy chyba żadna panna nie przeszła w objęcia męża bardziej czystą i dziewiczą: zdawałoby się, iż matka widzi w tym punkcie, dosyć ważnym zresztą, dopełnienie wszystkich obowiązków wobec nieba i ludzi. Do chwili zamęścia, biedne istoty nie czy tały żadnej powieści, nie rysowały nic innego prócz postaci, których anatomia wydałaby się Cuvierowi arcydziełem niemożliwości, kopiowanych z rycin zdolnych odmężczyć samego Farnezyjskiego Herkulesa. Rysunku „udzielała” im pewna stara panna. Czcigodny ksiądz nauczył ich gramatyki, języka francuskiego, historii, geografii i nieco arytmetyki na kobiecy użytek. Lektury ich, dobrane pośród autoryzowanych książek, jak „Budujące listy” i „Kurs literatury” Noëla, odbywały się wieczorami na głos, ale w towarzystwie matczynego spowiednika, mogły bowiem zdarzyć się ustępy, które bez światłych komentarzy rozbudziłyby dziewiczą wyobraźnię. „Telemak” Fenelona wydał się niebezpieczny. Hrabina de Granville kochała córki na tyle, aby chcieć z nich uczynić anioły chodzące po ziemi; ale córki wolałyby matkę mniej cnotliwą, a milszą. Wychowanie to wydało owoce. Religia, nałożona jak jarzmo i objawiająca się pod najsurowszą postacią, znużyła swymi praktykami te niewinne serca, wciąż niejako pomawiane o zbrodnicze instynkty; zdławiła uczucia i, mimo że zapuściła w dusze głębokie korzenie, nie zyskała miłości. Obie Marie musiały albo do szczętu zidiocieć, albo też wzdychać do niezależności; jakoż pragnęły wyjść za mąż, od chwili gdy im było dane ujrzeć nieco światła i wytworzyć sobie jakiś sąd; co się tyczy natomiast własnego wzruszającego wdzięku i wartości, tych zupełnie były nieświadome. Nie znały własnej niewinności, w jaki sposób miały znać życie? Bez broni wobec nieszczęścia, równie jak bez doświadczenia dającego ocenić szczęście, jedynie w sobie samych czerpały pociechę w tej macierzyńskiej katordze. Ich niewinne zwierzenia szeptane wieczorem po cichu, kilka zdań wymienionych ukradkiem poza plecami matki zawierały niekiedy więcej myśli, niż słowa zdolne są wyrazić. Często spojrzenie umknięte wszystkim oczom, spojrzenie, którym udzielały sobie swoich wzruszeń, było istnym poematem gorzkiej melancholii. Widok nieba bez chmur, zapach kwiatów, przechadzka pod ramię dokoła ogrodu stawały się źródłem niesłychanych przyjemności. Chwila ukończenia haftu sprawiała im niewinną radość. Towarzystwo w domu matki nie tylko nie dawało żadnej słodyczy ani podniety, ale mogło jedy nie pognębić ich myśli i osmęcić uczucia: składało się bowiem ze starszych kobiet, prostych, suchych, bez wdzięku. Rozmowa toczyła się koło zalet kaznodziejów lub spowiedników, ich małych niedyspozycji i drobnych wydarzeń że świata zakrystii. Co się tyczy mężczyzn, ci byliby zdolni zagasić samą pochodnię miłości, tak twarze ich były zimne i pełne smutnej rezygnacji; wszyscy byli w wieku, w którym mężczyzna staje się zgryźliwy i niechętny, w którym wrażliwość jego budzi się jedynie przy stole i ogranicza się do wygód życia. Egoizm religijny wysuszył te serca poświęcone obowiązkom, obmurowane praktykami wiary. Milczące posiedzenia wypełnione kartami zaprzątały ich prawie cały wieczór. Dwie małe ofiary tego sanhedrynu podtrzymującego macierzyńską surowość, chwytały się na uczuciu nienawiści do tych rozpaczliwych figur o zapadłych oczach i chmurnych twarzach. Wśród mroków tego życia zarysowała się silnie jedna jedyna twarz człowieka, mianowicie nauczyciela muzyki. Spowiednicy orzekli, że muzyka jest to sztuka chrześcijańska, zrodzona w kościele katolickim i przezeń rozwinięta. Pozwolono tedy dziewczynkom uczyć się muzyki. Stara panna w okularach, która udzielała solfedżiów i fortepianu w sąsiednim klasztorze, znużyła je ćwiczeniami. Ale kiedy starsza z córek doszła do dziesięciu lat, hrabia de Granville wykazał potrzebę nauczyciela. Pani de Granville nadała temu koniecznemu ustępstwu całą wagę małżeńskiej uległości: regułą dewotek jest czynić sobie zasługę ze spełnionych obowiązków. Wybrany nauczyciel był to Niemiec, katolik, jeden z tych ludzi, którzy rodzą się starzy i którzy zawsze będą mieli pięćdziesiąt lat, nawet w osiemdziesiątym. Twarz jego poorana, pomarszczona, ciemna zachowała coś dziecięcego i naiwnego w swoich grubych bruzdach. Błękit niewinności ożywiał jego oczy, na wargach mieszkał wesoły uśmiech wiosny. Siwe włosy, układające się naturalnie jak na wizerunkach Chrystusa, przydawały ekstatycznemu wejrzeniu poczciwca coś jakby uroczystego, zdolnego omylić, co do jego charakteru: umiałby popełnić szaleństwo z najbardziej przykładną powagą. Ubiór jego był nieodzowną skorupą, na którą nie zwracał żadnej uwagi: oczy jego błądziły zbyt wysoko w chmu rach, aby kiedykolwiek parać się zewnętrznością. Toteż ten nieznany wielki artysta należał do miłej kategorii dystraktów, którzy oddaję czas i duszę drugim, tak jak zostawiają rękawiczki po wszystkich stołach i parasole u wszystkich drzwi. Ręce jego miały tę właściwość, iż były brudne zaraz po umyciu. Wreszcie sędziwe jego ciało, źle osadzone na starych węzłowatych nogach i mogące służyć za przykład do jakiego stopnia człowiek może zrobić zeń przyczynek do duszy, należało do owych osobliwych tworów, które dobrze odmalował jedynie Niemiec, Hoffmann, poeta tego, co zdaje się nie istnieć, a co ma wszelako życie. Takim był Schmuke, dawny organista margrafa Anspachu. Nim powierzono mu te funkcje, poddano go radzie przybocznej dewotek i zapytano czy pości. Mistrz miał ochotę odpowiedzieć: „Spójrzcie na mnie!” ale jak tu żartować wobec dewotek i spowiednikówjansenistów? Ten niepoczesny starzec zajął tyle miejsca w życiu dwóch Marii, tyle powzięły przyjaźni dla tego naiwnego wielkiego artysty, który zadowalał się rozumieniem sztuki, iż, wyszedłszy za mąż, każda zapewniła mu po trzysta franków dożywotniej renty, która to suma wystarczała staremu na mieszkanie, piwo, odzież i fajkę. Sześćset franków renty, połączone z dochodem z lekcji, stworzyły mu raj na ziemi. Schmuke zdobył się na odwagę zwierzenia swojej nędzy i swych marzeń jedynie tym dwom czarującym dziewczątkom, tym sercom rozkwitłym pod śniegiem surowości macierzyńskiej i lodem dewocji. Fakt ten objaśnia całego Schmukego i dziecięctwo obu Marii.. Nikt nie umiał później powiedzieć, co za ksiądz, co za stara dewotka odkryła tego Niemca zabłąkanego w Paryżu. Z chwilą gdy matki dowiedziały się, że hrabina de Granyille znalazła nauczyciela muzyki dla córek, wszystkie zaczęły wywiadywać się o jego nazwisko i adres. Niebawem Schmuke miał lekcje w trzydziestu domach. Spóźniony sukces zaznaczył się trzewikami o sprzączkach z oksydowanej stali, częstszą zmianą bielizny. Jego wrodzona wesołość, długo zduszona przez szlachetną i pełną godności nędzę, znów zakwitła, objawiając się w naiwnych i ciężkich dowcipach wygłaszanych germano-gallicką gwarą i tonem, który rozbrajał szyderstwo. Był tak szczęśliwy, gdy mógł sprowadzić śmiech na wargi swoich dwóch młodziutkich uczennic, których smutne życie przeniknął, iż chętnie stałby się śmiesznym z umy słu, gdyby nim nie był z natury; ale serce jego zdolne było odświeżyć najbardziej pospolite trywialności. Wedle ładnego wyobrażenia nieboszczyka Sain-Martin, byłby ozłocił błoto swoim niebiańskim uśmiechem.

W myśl jednej z najpiękniejszych zasad religijnego wychowania obie Marie odprowadzały z szacunkiem swego mistrza aż do drzwi. Tam poczciwe dziewczyny mówiły mu jakichś parę miłych słów, szczęśliwe, iż uszczęśliwiają tego człowieka: pozwolono im być kobietami jedynie dla niego! Aż do chwili małżeństwa muzyka stała się tedy dla nich drugim życiem w życiu, tak samo jak podobno chłop ruski bierze swoje sny za rzeczywistość, życie zaś za przykry sen. W żądzy bronienia się przeciw małostkom, które groziły im zalewem, przeciw straszliwym ideom ascetycznym, rzuciły się rozpaczliwie w labirynt sztuki. Melodia, harmonia, kompozycja, te trzy córy nieba, których korowód prowadził ów stary faun katolicki pijany muzyką, wynagrodziły je za ich pracę i stworzyły im wał ochronny ze swych eterycznych pląsów. Mozart, Beethoven, Haydn, Paesiello, Cimarosa, Hummel i pomniejsi mistrze rozwinęli w nich tysiące uczuć, które nie wyszły poza niewinny okrąg ich zakwefionych serc, ale które wniknęły w bezkres stworzenia, gdzie bujały pełnymi skrzydłami. Kiedy dziewczynki wykonując jakiś utwór dosięgły doskonałości, ściskały się za ręce, rzucały się sobie w ekstazie w objęcia, stary zaś nauczyciel dawał im miano świętych Cecylij.

Obie Marie zaczęły bywać na balach dopiero w szesnastym roku życia i tylko cztery razy na rok, w paru wybranych domach. Oddalały się od boku matki uzbrojone ścisłymi przepisami postępowania, a przepisy te były tak surowe, że ledwie wolno im było odpowiadać tak i nie. Oko hrabiny nie opuszczało dziewczątek i zdawało się zgadywać słowa z samego poruszenia warg. Biedne małe ubrane były z nieskazitelną skromnością, w muślinowe suknie aż pod brodę, z nieskończoną mnogością obfitych zakładek, z długimi rękawami. Strój ten, trzymając w spowiciu wdzięk ich i urodę, dawał im niejakie podobieństwo do mumij egiskich; mimo to z tych żywych zwojów materii wyłaniały się twarzyczki rozkoszne swą melancholią. Wściekały się widząc iż są przedmiotem łagodnego współczucia. Gdzież jest kobieta, bodaj najniewinniejsza, która by nie pragnęła budzić zazdrości? Żadna niebezpieczna, niezdrowa lub nawet dwuznaczna myśl nie skalała tedy białej kory ich mózgu: serca ich były czyste, ręce straszliwie czerwone, tryskały wprost zdrowiem. Sama Ewa nie wyszła z rąk Boga bardziej niewinna niż te dwie dziewczyny, kiedy opuściły dom macierzyński, aby się udać do merostwa i do kościoła z prostym, ale straszliwym zaleceniem, aby były we wszystkim posłuszne mężczyznom, przy których miały spać lub nie spać tej nocy. Wedle ich pojęcia, nie mogło im być gorzej w obcym domu, dokąd je rzucano, niż pod dachem macierzyńskiego klasztoru.

Dlaczego ojciec dziewczątek, hrabia de Granville, ów wielki,, uczony i nieskazitelny urzędnik, mimo że niekiedy dający się ponosić polityce, nie chronił młodych istotek przeciw miażdżącemu despotyzmowi? Niestety! wskutek pamiętnego układu zawartego po dziesięciu latach małżeństwa, małżonkowie żyli rozdzieleni we własnym domu. Ojciec zastrzegł sobie synów, zostawiając żonie wychowanie córek. Wpływ tego dławiącego systemu wydawał mu się o wiele mniej niebezpieczny dla dziewcząt niż dla chłopców. Obie Marie, przeznaczone, aby znosić jakąś tyranię — tyranię miłości albo małżeństwa — mniej na tym ponosiły szkody niż chłopcy, u których inteligencja powinna się rozwijać swobodnie i których charakter spaczyłby się pod gwałtownym uciskiem idei religijnych wyciągniętych do ostatecznych konsekwencji. Z czworga ofiar, hrabia uratował dwie. Synowie, obaj przeznaczeni do wysokich karier urzędniczych, byli w oczach hrabiny nazbyt źle wychowani, aby im mogła pozwolić na najmniejsze zbliżenie z siostrami. Wszelka styczność między biednymi dziećmi otoczona była surowym nadzorem. Zresztą, kiedy hrabia zabierał synów z kolegium, starał się, aby jak najmniej przebywali w domu.

Chłopcy siadali do śniadania wraz z matką i siostrami, następnie ojciec brał ich z sobą na miasto: restauracje, teatry, muzea, wycieczki na wieś w porze letniej, dostarczały obficie rozrywek. Wyjąwszy uroczyste dnie, jak imieniny matki lub ojca, Nowy Rok, rozdanie świadectw, w które to dni chłopcy przebywali w domu rodzicielskim czując się bardzo nieswojo, nie śmiejąc uściskać sióstr strzeżonych przez hrabinę, która nie zostawiała ich ani na chwilę razem, biedne dziewczynki widywały braci tak rzadko, iż nie mógł istnieć pomiędzy nim żaden węzeł. W te dni, zapytania: „Gdzie Aniela? — Co robi Eugenia? — Gdzie dziewczęta?” rozlegały się przy każdej sposobności. Skoro była mowa o synach, hrabina podnosiła ku niebu zimne i umęczone oczy, jakby prosząc Boga o przebaczenie, iż nie wydarła ich z objęć bezbożności. Wykrzykniki jej i niedomówienia w tej mierze równoznaczne były z najbardziej żałośliwymi wersetami Jeremiasza i wprowadzały w błąd córki, które uważały braci za głęboko zepsutych i zgubionych na zawsze. Kiedy chłopcy doszli do osiemnastu lat, hrabia dał im dwa pokoje w swoim apartamencie. Zapisał obu synów na wydział prawny, oddając ich pod nadzór adwokata, swego sekretarza, któremu poruczył wprowadzenie ich w tajniki przyszłego zawodu. Obie Marie znały tedy siostrzane uczucia jedynie w abstrakcji. W okresie kiedy wychodziły za mąż, jeden z braci był generalnym prokuratorem przy odległym trybunale, drugi stawiał pierwsze kroki na prowincji; żaden z nich nie mógł przybyć. W wielu rodzinach życie wewnętrzne, które można by sobie wyobrażać jako serdeczne, bliskie, związane, toczy się w ten sposób: bracia są daleko, zajęci karierą, przyszłością, zagarnięci służbą publiczną; siostry pochłonięte sprawami rodzin nie będących ich rodziną. Żyją dalecy, zapominając jedni o drugich, związani jedynie słabymi więzami, aż do chwili, w której ich duma obudzi, interes skupi, a niekiedy rozdzieli sercem, jak byli już rozdzieleni faktycznie. Rodzina żyjąca w jedności ciała i ducha jest rzadkim wyjątkiem. Prawo nowoczesne, rozdrabniając rodzinę na rodziny, stworzyło zło najstraszliwsze ze wszystkich: indywidualizm;

Pośród głębokiej samotności, w której upłynęła ich młodość, Aniela i Eugenia rzadko widywały ojca, który zresztą, ilekroć zjawiał się w apartamencie żony, wnosił weń twarz smutną i zgnębioną. Zachowywał w domu surową i uroczystą fizjonomię urzędnika na krześle sędziowskim. Kiedy dziewczynki wyrosły z wieku zabawek i lalek, kiedy zaczęły się w nich budzić przebłyski rozumu (około dwunastu lat, w wieku, w którym przestały się śmiać ze starego Schmukego), podchwyciły tajemnicę trosk, które sfaldowały bruzdami czoło hrabiego, odgadły pod tą surową maską zacną naturę i przemiły charakter. Zrozumiały, iż ojciec ich ustąpił religii miejsca w pożyciu domowym, zawiedziony w nadziejach męża, a zarazem zraniony w najdelikatniejszych fibrach ojcostwa, miłości dla córek. Podobne cierpienia osobliwie wzruszają młode dziewczęta odarte z czułości. Niekiedy przechadzając się z nimi po ogrodzie, objąwszy je wpół i stosując się do ich dziecinnego kroku, ojciec zatrzymywał się pod kępką gęstych drzew i całował je kolejno w czoło. Oczy jego, usta i cała fizjonomia wyrażały wówczas najgłębsze współczucie.

— Nie jesteście bardzo szczęśliwe, drogie maleństwa — mówił — ale postaram się wydać was wcześnie za mąż i rad będę, kiedy wydostaniecie się z domu.

— Ojczulku — mówiła Eugenia — jesteśmy gotowe wyjść za pierwszego z brzegu...

— Oto — wykrzyknął — gorzki system podobnego wychowania! Chcąc zrobić święte, robi się...

Nie dokończył. Często dziewczynki czuły serdeczną tkliwość w uścisku, jaki dawał im na pożegnanie, lub w spojrzeniach jego, kiedy przypadkiem obiadował w domu. Żal im było tego ojca, tak rzadko oglądanego, a zazwyczaj kocha się tego, kogo się żałuje.

To surowe i religijne wychowanie było przyczyną małżeństwa dwu sióstr zespolonych z sobą nieszczęściem niby siostry syjamskie. Wielu mężczyzn przystępujących do małżeństwa woli młodą dziewczynę wychowaną w klasztornej dewocji od panien wzrosłych w wirze światowym. Nic pośredniego nie istnieje. Mężczyzna musi zaślubić albo pannę bardzo uświadomioną, która czyta anonse dzienników i komentuje je, która walcowała i tańczyła galopadę z tłumem młodzieży, która bywała na wszyst kich widowiskach, pochłaniała romanse, której nauczyciel tańca wyłamywał kolana opierając je o własne, która nie troszczy się ani krzty o religię i sama sobie stanowi zasady moralne — albo też młodą dziewczynę nieświadomą i czystą jak Maria Aniela i Maria Eugenia. Być może i jedne, i drugie są równie niebezpieczne. Mimo to olbrzymia większość mężczyzn, którzy nie mają lat Arnolfa, wolą jeszcze raczej nabożną Anusię niż zadatek przyszłej Celimeny .

Obie Marie, drobne i szczupłe, miały jednaką figurę, nogę, rękę. Eugenia, młodsza, była blondynką jak matka; Aniela miała ciemne włosy ojca. Ale obie miały tę samą płeć: skórę o perłowej białości, która zwiastuje bujność i czystość krwi, ubarwioną kolorami żywo odcinającymi się na cerze podobnej do listka jaśminu i jak on delikatnej, gładkiej i miękkiej w dotknięciu. Niebieskie oczy Eugenii, ciemne oczy Anieli miały wyraz naiwnej beztroski, nieudanego zdziwienia malującego się w zamglonych nieco źrenicach. Obie były dobrze zbudowane; ramiona, nieco szczupłe, miały się zaokrąglić z czasem. Biusty ich, tak długo osłaniane, zdumiały spojrzenia swą doskonałością, kiedy na prośby mężów przywdziały na bal wycięte suknie: obaj rozkoszowali się tym czarującym wstydem, który najpierw w czterech ścianach, a później przez cały czas na balu przyprawiał o rumieniec te niewinne istoty. W chwili gdy zaczyna się opowiadanie, kiedy starsza z sióstr płakała i szukała pociechy u młodszej, ręce ich i ramiona stały się białe jak mleko. Obie były już matkami, obie wykarmiły; jedna chłopca, druga córkę. Eugenia wydawała się matce zawsze bardzo pustą: toteż otaczała ją podwójną bacznością i surowością. W oczach tej groźnej matki, Aniela, szlachetna i dumna, uchodziła za duszę pełną egzaltacji i zdolną ustrzec się samej, podczas gdy psotna Eugenia potrzebowała hamulca. Zdarzają się w życiu urocze istoty, jak gdyby zapoznane przez los, którym wszystko powinno by się powodzić, a które żyją i umierają nieszczęśliwe, dręczone przez złego geniusza, ofiary nie przewidzianych okoliczności. Tak niewinna, wesoła Eugenia, wyszedłszy z więzienia macierzyńskiego, popadła w dokuczliwą tyranię parweniusza. Anielę, z natury stworzoną do wielkich walk serca, los rzucił bez żadnego wędzidła w wysokie sfery paryskiego świata.

Pani de Vandenesse, która widocznie upadała pod brzemieniem zbyt ciężkich dla jej duszy utrapień, jeszcze naiwna po sześciu latach małżeństwa, spoczywała wyciągnięta, z wpół zgiętymi nogami, z ciałem złamanym, z głową zwisła na oparcie kozetki. Przybiegłszy do siostry po krótkim zjawieniu się we Włoskim, miała jeszcze we włosach parę kwiatów, reszta leżała rozsypana na ziemi wraz z rękawiczkami, wraz z jedwabną podbitą futrem narzutką, zarękawkiem i kapturkiem. Błyszczące łzy mieszające się na białej piersi z perłami, wilgotne oczy zwiastowały niezwykłe zwierzenia. W otoczeniu tego zbytku, czyż to nie było straszne? Hrabina nie czuła siły, aby mówić.

— Biedna mała — rzekła pani du Tillet — jakże fałszywe masz pojęcie o mym małżeństwie, skoro mogło ci przyjść do głowy prosić mnie o pomoc!

Słysząc to zdanie wydarte z głębi serca siostry gwałtownością burzy, jaką w nie wlała, tak jak topnienie śniegów wzrusza najmocniej osadzone w łożysku kamienie, hrabina popatrzyła tępym wzrokiem na żonę bankiera. Błysk grozy osuszył jej łzy, oczy stały się nieruchome.

— Czyżbyś i ty znajdowała się w otchłani — mój aniele? — rzekła po cichu.

— Moje niedole nie ukoją twoich cierpień.

— Opowiedz je, dziecko drogie. Nie jestem jeszcze na tyle egoistką, abym nie miała cię słuchać! Wciąż zatem cierpimy razem jak za naszej młodości?

— Ale cierpimy rozłączone — odparła melancholijnie żona bankiera. — Żyjemy w dwóch wrogich społeczeństwach. Ja bywam w Tuileriach, gdy ty już nie. Mężowie nasi należą do przeciwnych obozów. Jestem żoną ambitnego bankiera, złego człowieka, mój drogi skarbie! ty, masz za męża istotę dobrą, szlachetną, zacną.

— Och! bez wyrzutów — rzekła hrabina. — Aby mieć prawo rai je czynić, kobieta musiałaby przejść nudę mdłego i bezbarwnego życia, wyjść zeń, aby wstąpić w raj miłości; musiałaby poznać szczęście, jakiego doznajemy czując całe swoje życie w drugiej istocie, poślubiając nieskończone wzruszenia duszy poety, żyjąc zdwojonym życiem: towarzysząc mu w jego lotach w przestworza, w świat ambicji; cierpiąc jego cierpieniem, siadając na skrzydła jego potężnych upojeń,. stąpając po szerokiej scenie, a równocześnie w oczach śledzącego ją świata zostając chłodną, spokojną, pogodną. Tak, droga, często trzeba nam zamykać cały ocean w sercu, siedząc jak my oto u siebie, przy kominku, na kozetce. Cóż za szczęście wszelako posiadać w każdej minucie potężne zainteresowanie, które mnoży fibry serca i napina je, nie być na nic obojętną, czuć własne życie zespolone z przejażdżką, w czasie której ujrzy się w tłumie oko gaszące słońce swym blaskiem, przechodzić męki za lada spóźnieniem, mieć ochotę zabić natręta kradnącego jedną z rzadkich chwil, w których szczęście drga w najdrobniejszych żyłkach! Cóż za upojenie żyć nareszcie! Och,, droga, żyć, podczas gdy tyle kobiet modli się na kolanach o wzruszenia, które je mijają! Pomyśl, dziecko, że dla takich poematów jest tylko jeden czas, młodość. Za kilka lat przyjdzie zima, chłód. Ach! gdybyś ty posiadała te żywe bogactwa serca i gdyby ci groziło, że je stracisz...

Pani du Tillet, przerażona, zasłoniła twarz słuchając tego straszliwego wybuchu.

— Nie miałam zamiaru czynić ci najlżejszej wymówki, droga moja — rzekła wreszcie widząc twarz siostry zwilżoną gorącymi łzami. — W jednej chwili rzuciłaś w mą duszę więcej płonących żagwi, niż łzy moje zdołały ich ugasić. Tak życie, które pędzę, usprawiedliwiałoby w mym sercu miłość taką, jaką mi odmalowałaś. Pozwól mi wierzyć, iż gdybyśmy się widywały częściej, nie zaszłybyśmy tam, gdzie jesteśmy. Gdybyś patrzała na moje cierpienia, oceniłabyś własne szczęście, ośmieliłabyś mnie może do oporu i byłabym szczęśliwa. Twoje nieszczęście jest przygodne, lada przypadek rozwieje je, podczas gdy moje jest nieustanne. Jestem dla męża manekinem do rozwieszania zbytku, szyldem ambicji, jednym z zadowoleń próżności. Nie ma dla mnie ani prawdziwego uczucia, ani zaufania. Ferdynand jest suchy i gładki jak ten marmur — rzekła uderzając po gzymsie kominka. — Nie ufa mi. Wszystko, czego zażądałabym dla siebie, skazane jest z góry na odmowę; ale co się tyczy tego, co mu schlebia i jest świadectwem jego fortuny, nie potrzebuję nawet pragnąć: stroi moje apartamenta, wydaje nieprawdopodobne sumy na przyjęcia. Służba, loże w teatrze, wszystko, co błyszczy na zewnątrz, jest w najlepszym smaku. Próżność jego nie szczędzi niczego; ten człowiek obsypie koronkami pieluszki swych dzieci, ale nie usłyszy ich krzyku, nie odgadnie potrzeb. Rozumiesz mnie? Jestem pokryta diamentami, kiedy zjawiam się na Dworze: w świecie noszę najkosztowniejsze drobiazgi; ale nie rozporządzam ani szelągiem. Pani du Tillet, która może budzi tyle zazdrości, która zdaje się pływać w złocie, nie ma na własność ani stu franków. Jeżeli ojciec nie troszczy się o dzieci, jeszcze mniej troszczy się o ich matkę. Och! twardo mi dał uczuć, że mnie zapłacił i że mój osobisty majątek, którym nie rozporządzam, został mu wydarty. Gdyby chodziło tylko o opanowanie jego samego, może i umiałabym go zdobyć; ale podlegam wpływowi obcemu, wpływowi kobiety przeszło pięćdziesięcioletniej, pełnej pretensyj i żądzy panowania, jakiejś wdowy po rejencie Czuję to, wolną będę aż z chwilą jego śmierci. Tutaj życie moje jest uregulowane jak życie królowej: dzwon oznajmia śniadanie i obiad jak w twoim zamku. Wyjeżdżam na spacer nieodmiennie o pewnej godzinie, aby udać się do Lasku. Towarzyszy mi zawsze dwóch lokai w pełnej liberii i zawsze mam być z powrotem o tej samej godzinie. Miast bym dawała rozkazy, podlegam im. Na balu, w teatrze, lokaj przychodzi oznajmić: „Powóz jaśnie pani zajechał”, i muszę odjeżdżać często w pełni rozbawienia. Ferdynand pogniewałby się, gdybym nie była posłuszną etykiecie, jaką stworzył dla swej żony, a ja... boję się go. Pośród tego przeklętego bogactwa doświadczam żalów i myślę, że matka nasza była jednak dobrą: zostawiała nam bodaj noce, mogłam roz mawiać z tobą. Ostatecznie żyłam obok istoty, która kochała mnie i cierpiała ze mną, podczas gdy tu, w tym wspaniałym domu, jestem jak na pustyni.

Słysząc te straszne zwierzenia hrabina pochwyciła z kolei rękę siostry i ucałowała ją płacząc.

— Jak mogę ci dopomóc? — rzekła Eugenia po cichu do Anieli. — Gdyby nas zaskoczył, powziąłby podejrzenie, chciałby wiedzieć, o czym mówiłyśmy od godziny; trzeba by kłamać; rzecz nader trudna z człowiekiem chytrym i przebiegłym; zastawiałby mi pułapki. Ale zostawmy moje nieszczęścia i myślmy o tobie. Twoje czterdzieści tysięcy franków, droga, byłyby niczym dla Ferdynanda, który wraz z drugim wielkim bankierem, baronem de Nucingen , obraca milionami. Niekiedy biorę udział w obradach, gdzie mówią rzeczy, od których dreszcz przechodzi. Du Tillet zna moją dyskrecję, toteż mówi bez ceremonii: pewni są mego milczenia. Morderstwa na gładkiej drodze wydają mi się aktami miłosierdzia w porównaniu do pewnych kombinacji finansowych. Nucingen i on tyle dbają o to, że zrujnują kogoś, ile ja dbam o ich przepychy. Często przyjmuję tutaj biedne ofiary: ludzi, których bilans słyszałam dnia poprzedniego, a którzy rzucają się w interesa, aby w nich zostawić majątek: bierze mnie ochota, jak owego Leonarda w jaskini zbójców, wołać na nich: „Strzeżcie się!” Ale co by się ze mną stało? Milczę. Ten wspaniały pałac jest prostą jaskinią. A du Tillet, Nucingen wyrzucają tysiącfrankowe banknoty na swoje kaprysy. Ferdynand kupił w Tillet ruderę dawnego pałacu, aby go przebudować, chce doń dołączyć las i wspaniałe dobra. Twierdzi, że syn jego będzie hrabią i że w trzeciej generacji będzie szlachcicem. Nucingen, sprzykrzywszy sobie dom przy ulicy św. Łazarza, buduje pałac. Żona jego liczy się do moich przyjaciółek... Ach! — wykrzyknęła — ona może być nam użyteczna, jest śmiała z mężem, rozporządza swoim mieniem, ona cię ocali.

— Droga pieszczotko, mam już tylko kilka godzin, chodźmy tam dziś wieczór, w tej chwili — rzekła pani de Vandenesse rzucając się w ramiona pani du Tillet i rozpływając się we łzach.

— Och! czyż ja mogę wyjść z domu o jedenastej wieczór?

— Mam powóz.

— Co wy tu spiskujecie? — rzekł du Tillet otwierając drzwi.

Ukazał swą bezbarwną twarz rozjaśnioną fałszywie uprzejmym grymasem. Dywany zgłuszyły jego krok, obie zaś kobiety zanadto były pochłonięte rozmową, aby słyszeć turkot powozu. Hrabina, u której obycie ze światem i swobodą, jaką się cieszyła, rozwinęły spryt i dowcip, dławione jeszcze u siostry despotyzmem małżeńskim stanowiącym dalszy ciąg macierzyńskiego, spostrzegła na twarzy Eugenii przestrach mogący ją zdradzić i ocaliła ją szczerą odpowiedzią.

— Uważałam siostrę za bogatszą, niż jest w istocie — odparła hrabina patrząc na szwagra. — Kobiety miewają niekiedy kłopoty, z których nie chcą zwierzać się mężom, jak Józefiną z Napoleonem: przyszłam tedy prosić ją o przysługę.

— Może ci ją oddać bardzo łatwo, siostrzyczko. Eugenia jest bardzo bogata — odparł du Tillet ze słodko-kwaśnym uśmiechem.

— Tylko dla ciebie, szwagrze — odparła hrabina uśmiechając się z goryczą.

— O cóż idzie? — rzekł du Tillet, który nie był od tego, aby omotać szwagierkę.

— Oj, mądralo, czyż nie powiedziałam, że nie chcemy dopuszczać mężów do sekretu? — odparła przezornie pani de Van-denesse, zdając sobie sprawę, że wydałaby się w ręce człowieka, którego portret, na szczęście, siostra skreśliła jej przed chwilą. Wstąpię po Eugenię jutro.

— Jutro... — odparł chłodno bankier. — Nie. Żona jest jutro na obiedzie u przyszłego para Francji, barona de Nucingen, który oddaje mi swój mandat w Izbie Posłów.

— Czy nie pozwolisz jej przyjąć miejsca w mojej loży w Operze? — rzekła hrabina nie patrząc nawet na siostrę, tak lękała się, aby pani du Tillet nie zdradziła tajemnicy.

— Ma swoją — odparł du Tillet dotknięty.

— Dobrze więc, ja przyjdę...

— Pierwszy raz uczyni nam pani ten zaszczyt — rzekł du Tillet.

Hrabina uczuła wymówkę i zaczęła się śmiać .

— Bądź spokojny, nic pana to nie będzie kosztowało tym razem — rzekła. — Bądź zdrowa, siostrzyczko.

— Impertynentka! — wykrzyknął du Tillet podnosząc kwiaty, które wypadły z włosów hrabiny. — Powinna byś — rzekł do żony — studiować panią de Vandenesse. Chciałbym, abyś w świecie umiała być taką impertynentka jak twoja siostra przed chwilą. Twoje mieszczańskie cielątkowate wzięcie doprowadza mnie do rozpaczy.

Eugenia za całą odpowiedź podniosła oczy ku niebu.

— Ejże, moja pani, cóżeście wy tu robiły? — rzekł po chwili pauzy bankier, wskazując kwiaty. — Co się takiego dzieje, że siostra przychodzi jutro do loży?

Biedna helotka wymówiła się sennością i wyszła, aby się położyć, w obawie śledztwa. Wówczas du Tillet ujął żonę za ramię, przyciągnął ją ku sobie w blasku świec płonących w kryształowych świecznikach, między dwiema rozkosznymi wiązankami kwiatów, i zatopił w niej bystre spojrzenie.

— Siostra przyszła pożyczyć od ciebie czterdzieści tysięcy: potrzebne są na zapłacenie długu człowieka, który ją obchodzi, a który za trzy dni znajdzie się pod kluczem w więzieniu za długi — rzekł chłodno.

Biedna kobieta uczuła, iż chwyta ją nerwowe drganie; powściągnęła je siłą.

— Przestraszyłeś mnie — rzekła. — Ale siostra moja zbyt jest dobrze wychowana, zanadto kocha męża, aby interesować się kimś do tego stopnia.

— Przeciwnie — odparł sucho. — Dziewczyny wychowane jak wy obie, w niewoli i praktykach religijnych, mają żądzę wolności, pragną szczęścia, a szczęście, które posiadają, nie jest nigdy tak wielkie ani tak piękne jak to, o którym marzyły. Z takich dziewcząt robią się złe żony.

— Mów tylko o mnie — rzekła biedna Eugenia tonem gorzkiego szyderstwa — ale uszanuj siostrę. Hrabina de Van denesse jest zbyt szczęśliwa, mąż zostawia jej zbyt wiele swobody, aby nie miała być doń przywiązana. Zresztą, gdyby przypuszczenie twoje było prawdą, nie powiedziałaby mi tego.

— Jest prawdą — rzekł du Tillet. — Zabraniam ci czynić ja-' kiekolwiek kroki w tej sprawie. Jest w moim interesie, aby ten człowiek dostał się do więzienia. Zapamiętaj to sobie.

Pani du Tillet wyszła.

— Nie usłucha z pewnością; otóż, śledząc je, będę wiedział wszystko, co czynią — rzekł do siebie du Tillet zostawszy sam w buduarze. — Te biedne gąski chcą walczyć przeciw nam!

Wzruszył ramionami i udał się do żony lub, aby być ścisłym, do swej niewolnicy.

Zwierzenie, jakie pani de Vandenesse uczyniła siostrze, wiązało się w tylu punktach z jej sześcioletnią historią, iż byłoby niezrozumiałe bez zwięzłego przedstawienia głównych wypadków jej życia.

Między wybitnymi ludźmi, którzy zawdzięczali swój los Restauracji i których, nieszczęściem dla siebie, Restauracja trzymała, wraz z panem de Martignac, poza sekretną polityką rządu, liczono Feliksa de Vandenesse, odstawionego jak wielu innych za ostatnich dni Karola X, do Izby Parów. Niełaska ta, mimo że — jak sądził — chwilowa, obudziła w nim myśl o małżeństwie, ku któremu skierował go, jak bywa u wielu mężczyzn, rosnący wstręt do miłostek, owych dzikich kwiatów bujnej młodości. Przychodzi taki podniosły moment, w którym życie społeczne objawia się w całej powadze. Feliks de Vandenesse bywał kolejno szczęśliwy i nieszczęśliwy, częściej to drugie, jak ludzie, którzy, stawiając w świecie pierwsze kroki, spotkali miłość pod najpiękniejszą jej postacią. Tacy wybrańcy losu: stają się zbyt wymagający. Następnie, doświadczywszy życia i poznawszy ludzi, dochodzą do tego, iż zadowalają się jakimś mniej więcej i szukają ucieczki w bezgranicznej pobłażliwości. Nie można ich oszukać, ponieważ nie łudzą się nigdy; ale wkładają pewien wdzięk w swoją rezygnację; będąc na wszystko przygotowani, mniej cierpią. Mimo to Feliks mógł jeszcze uchodzić za jednego z najprzystojniejszych i najbardziej interesujących młodych ludzi w Paryżu. W oczach kobiet podnosiła go zwłaszcza pamięć jednej z najszlachetniejszych istot naszych czasów, zmarłej, jak powiadają, z bólu i miłości dla niego; ale w szczególności urobiła go lady Dudley. Feliks pasowany na bohatera romansu, zawdzięczał w oczach większości paryżanek sukcesy swoje tajemniczo gorszącej opinii. Pani de Manenrille zamknęła listę jego przygód. Nie będąc donżuanem, wyniósł ze świata miłości toż samo rozczarowanie, co ze świata polityki. Zwątpił, aby kiedykolwiek mógł spotkać ten ideał kobiety i miłości, którego wzór, na jego nieszczęście rozświecił jego młodość i zaciążył na niej. Około trzydziestki, hrabia Feliks postanowił, za pomocą małżeństwa, położyć koniec utrapieniom swoich szczęśliwości. Poglądy jego  na tym punkcie były bardzo zdecydowane: chciał mieć młodą dziewczynę wychowaną wedle najsurowszych zasad katolicyzmu. Wystarczyło mu dowiedzieć się, w jaki sposób hrabina de Granville wychowuje córki, aby poprosić o rękę starszej. I on także w swoim czasie jęczał pod despotyzmem matki; dość jeszcze pamiętał własną okrutną młodość, aby poprzez osłonki niewieściej wstydliwości odgadnąć, do jakiego stanu jarzmo to doprowadziło serce młodej dziewczyny: czy to serce jest zgorzkniałe, pełne niechęci i buntu, czy też pozostało spokojne, miłe, rwące się do pięknych uczuć. Tyranią wydaje dwa wręcz przeciwne następstwa, których symbole istnieją w dwóch wielkich postaciach starożytnego niewolnictwa; Epiktet i Spartakus, nienawiść i jej złe uczucia, rezygnacja i jej chrześcijańska tkliwość. Hrabia de Vandenesse poznał samego siebie w Marii Anieli de Granville. Biorąc za żonę naiwną, niewinną i czystą panienkę, ten młody starzec umyślił z góry zaprawić miłość małżeńską uczuciem jakby ojcowskim. Czuł, iż serce jego wysuszone jest światem, polityką; wiedział, iż w zamian za młodociane życie może dać tylko resztki. Obok wiosennych kwiatów miał położyć lody zimowe i przysypane szronem: doświadczenie obok kipiącej, bezpamiętnej nierozwagi. Osadziwszy w ten sposób zdrowo swą pozycję, obwarował się w łożu małżeńskim z bogatymi zapasami. Pobłażanie i ufność, oto dwie kotwice, na których umocował swój statek. Matki powinny szukać podobnych mężów dla córek: rozum jest opiekuńczy jak bóstwo, rozczarowanie przenikliwe jak chirurg, doświadczenie przewidujące jak matka. Te trzy uczucia, to teologiczne cnoty małżeństwa. Wyszukania, rozkosze, których znajomość nabył w karierze zdobywcy serc i światowca, doświadczenia wysokiej polityki, obserwacje życia na przemian czynnego, myślącego, literackiego, słowem wszystkie siły obrócił na to, aby uczynić żonę szczęśliwą i włożył w to wszystkie zasoby bogatego umysłu. Wyszedłszy z czyśćca macierzyńskiego, Maria Aniela wstąpiła nagle do małżeńskiego raju, jaki jej stworzył Feliks przy ulicy du Rocher, w pałacyku, którego najdrobniejsze szczegóły miały zapach arystokratyczny, ale w którym polor dobrego towarzystwa nie krępował harmonijnej swobody, jakiej spragnione są kochające i młode serca. Maria Aniela kosztowała zrazu słodyczy życia materialnego w całej pełni: mąż uczynił się na dwa lata jej intendentem. Zwolna i z wielkim artyzmem Feliks objaśnił żonie sprawy życia, wtajemniczył ją stopniowo w sekrety świetnego towarzystwa, nauczył ją genealogii wszystkich arystokratycznych domów, wytłumaczył świat, stał się jej przewodnikiem w sztuce stroju i rozmowy, oprowadził ją po teatrach, wyłożył kurs literatury i historii. Dopełnił tego wychowania z troskliwością kochanka, ojca, nauczyciela i męża; ale dawkował przyjemności i nauki z dobrze zrozumianą wstrzemięźliwością, nie burząc pojęć religijnych. Słowem wywiązał się ze swego przedsięwzięcia po mistrzowsku. Po upływie czterech lat miał to szczęście, iż stworzył z hrabiny de Vandenesse jedną z najmilszych i najwybitniejszych kobiet współczesnych. Maria Aniela miała dla Feliksa właśnie to uczucie, jakie on pragnął w niej obudzić: prawdziwą przyjaźń, żywą wdzięczność, miłość braterską, zdolną w danej chwili przybrać odcień szlachetnej i godnej tkliwości, słowem, taką jaka powinna być między mężem a żoną. Była matką i dobrą matką. Feliks przywiązał tedy żonę wszystkimi możliwymi więzami, bez pozorów skrępowania licząc, iż powab przyzwyczajenia zapewni mu szczęście bez chmurki. Jedynie człowiek wypróbowany w se kretach życia i który przebiegł krąg rozczarowań politycznych i miłosnych, zdolny jest posiąść tę wiedzę i użyć jej tak umiejętnie. Zresztą, Feliks znajdował w dziele swoim rozkosze, jakie znajdują w swoich kreacjach malarze, poeci, twórcy pomników; cieszył się podwójnie, pracując nad dziełem i widząc jego sukces, podziwiając w swojej żonie istotę światłą a naiwną, dowcipną a naturalną, rozkoszną a czystą, młodą dziewczynę i matkę, zupełnie wolną a skutą w kajdany. Historia dobrych małżeństw jest jak historia szczęśliwych ludów, zamyka się w dwóch wierszach i nie ma nic literackiego. Toteż — jako że szczęście nie wymaga komentarzy — te cztery lata nie przedstawiają nic, co by nie było czułe jak gołąbkowa barwa doskonałych miłości, mdłe jak manna i zabawne jak romans „Astrea”.

W roku 1833 budowla szczęścia wzniesiona przez Feliksa bliska była zawalenia, podminowana u podstaw, bez najmniejszej jego świadomości w tej mierze. Serce młodej dwudziestopięcioletniej kobiety nie jest już sercem osiemnastoletniej dziewczyny, tak jak serce kobiety lat czterdziestu nie jest sercem kobiety trzydziestoletniej. Istnieją cztery wieki w życiu kobiet, a każdy z nich stwarza niejako nową kobietę. Vandenesse znał bez wątpienia prawa tych przeobrażeń zrodzonych z naszych nowoczesnych obyczajów; ale zapomniał o nich w odniesieniu do siebie, tak jak najtęższy gramatyk, pisząc książkę, może zapomnieć reguł; jak na polu bitwy, w pełnym ogniu, zaskoczony niespodziankami terenu, największy generał może zapomnieć kardynalnych zasad sztuki wojowania. Ten, kto potrafi nieustannie wtłaczać myśl w uczynki, jest człowiekiem genialnym; ale i najbardziej obdarzony geniuszem człowiek nie roztacza go w każdej chwili; nadto byłby podobny do bóstwa. Po czterech latach tego życia bez jednego wewnętrznego starcia, bez słowa, które by wywołało rozdźwięk w słodkim koncercie duszy, czując się zupełnie rozwiniętą, niby piękna roślina w sprzyjającym gruncie, pod pieszczotą pogodnego słońca jaśniejącego pośród niezmiennie lazurowego eteru, hrabina doświadczyła jakby jakiegoś przełomu. Ten kryzys jej życia, przed miot niniejszego opowiadania, byłby niezrozumiały bez objaśnień: złagodzą one może w oczach kobiet winę młodej hrabiny, równie szczęśliwej żony jak matki, która, na pierwszy rzut oka, zdawałaby się nie do usprawiedliwienia.

Życie wypływa z gry dwóch sprzecznych pierwiastków: kiedy jednego z nich zbywa, żyjąca istota cierpi. Vandenesse, dając jej wszystko, wyłączył z życia pragnienie, tego króla stworzenia, który zużywa olbrzymią sumę sił moralnych. Ostateczny żar, ostateczne nieszczęście, zupełne szczęście, wszystkie czynniki absolutne królują w przestworach wyzutych z wszelakich produktów: chcą być same, dławią wszystko, co jest poza nimi. Vandenesse nie był kobietą, a tylko kobiety znają sztukę urozmaicenia szczęścia: stąd ich zalotność, wzdragania, obawy, sprzeczki i te mądre, wyrafinowane dzieciństwa, którymi kwestionują nazajutrz to, co poprzedniego dnia nie przedstawiało żadnych trudności. Mężczyzna może znużyć swą stałością, kobieta nigdy. Vandenesse był naturą zbyt głęboko dobrą, aby z wyrachowania dręczyć ukochaną kobietę; rzucił ją w błękitne, wolne od chmurki bezkresy miłości. Problem wiekuistego szczęścia jest z rzędu tych, których rozwiązanie znane jest jedynie Bogu, w drugim życiu. Na tym padole, wzniośli poeci wiekuiście znudzili czytelników, skoro się wzięli do malowania raju. Vandenesse rozbił się o tę samą rafę co Dante: cześć nieszczęśliwym bohaterom! Żona jego zaczęła w końcu czuć pewną monotonię w tak dobrze urządzonym Edenie. Doskonałe szczęście pierwszej kobiety w raju ziemskim przyprawiło ją o mdłości, jakie sprawia zbyt długie sycenie się słodyczami, i obudziło w hrabinie pragnienie, jak u Rivarola podczas lektury Floriana, aby spotkać jakiegoś wilczka wśród tej pasterskiej idylli. Oto, jak się zdaje, wiekuiste znaczenie symbolicznego węża, do którego Ewa zwróciła się prawdopodobnie z nudów. Morał ten wyda się może nieco śmiały w oczach protestantów, którzy biorą Genezę bardziej serio niż sami Żydzi. Ale położenie pani de Vandenesse da się wytłumaczyć bez biblijnych przenośni: czuła w duszy olbrzymią niezużytą siłę, szczęście nie sprawiało jej cierpienia, płynęło bez trosk i niepokojów, nie drżała o jego utratę, objawiało się co rano w tym samym błękit nym kolorze, z tym samym uśmiechem, z tym samym miłym słowem. Żaden powiew nawet zefiru nie marszczył tego czystego jeziora: pragnęłaby nieco sfalować tę taflę. Pragnienie jej zawierało coś dziecinnego, co by powinno ją usprawiedliwić; ale społeczeństwo nie bardziej jest pobłażliwe, niż był Pan Bóg z Genezy. Przy swej inteligencji hrabina rozumiała doskonale, jak bardzo to uczucie musi być obrażające, i nie ważyłaby się zwierzyć z nim drogiemu mężusiowi. W prostocie swojej nie wynalazła innego słowa miłości, nie kuje się bowiem na zimno owego rozkosznego słownika napęczniałego przesadą, jakiego w żarze płomieni miłość uczy swe ofiary. Vandenesse, szczęśliwy z tej cudownej harmonii, utrzymywał z uczonym wyrachowaniem żonę w umiarkowanych strefach małżeńskiej czułości. Ten wzorowy mąż uważał zresztą za niegodne szlachetnej duszy uciekać się do szarlatańskich środków, które by mu przydały uroku w oczach żony i odświeżyły jej uczucia; chciał być kochanym dla samego siebie, nic nie chciał zawdzięczać błyskotkom fortuny. Hrabina Maria uśmiechała się widząc w Lasku nie dość lśniący lub źle zaprzężony ekwipaż; oczy jej zwracały się wówczas z upodobaniem na własny pojazd, którego konie prowadzone na sposób angielski, swobodne mimo uprzęży, trzymały właściwy dystans. Feliks nie zniżał się do zbierania nagród za trudy, jakie sobie zadawał; żona uważała jego zbytek i dobry smak za rzecz naturalną; nie czuła dlań wdzięczności za to, iż nie cierpiała nigdy w miłości własnej. Tak było we wszystkim. Dobroć ma swoje niebezpieczeństwa: przypisujemy ją charakterowi, rzadko chcemy w niej uznać tajemne wysiłki szlachetnej duszy: podczas gdy ludzi złych nagradza się za złe, którego nie robią. W tej epoce pani de Vandenesse osiągnęła stopień światowego wyrobienia, który jej pozwolił porzucić dość nikłą rolę nieśmiałego, obserwującego, słuchającego komparsa, jaką — powiadają — grała przez jakiś czas Julia Girsi w chórach teatru Scala. Młoda hrabina czuła się na siłach, aby sięgnąć po partię primadonny i odważyła się na nią raz i drugi. Ku wielkiemu zadowoleniu Feliksa, zaczęła brać czynny udział w rozmowach. Błyskotliwe repliki i subtelne spostrzeżenia zasiane w jej umyśle przez obcowanie z mężem, zwróciły na nią uwagę, powodzenie zaś ośmieliło ją. Vandenesse, którego żonie przyznano już urodę, zachwycony był, iż zdobyła i palmę dowcipu. Za powrotem z balu, koncertu, rautu, na którym Maria błyszczała, w domu, zrzucając strój wieczorowy, przybierała radosną i pewną siebie minkę, aby powiedzieć Feliksowi: „Byłeś ze mnie zadowolony dziś wieczór?” Hrabina rozbudziła nieco zawiści, między innymi w siostrze męża, margrabinie de Listomere, która aż dotąd patronowała jej sądząc, iż popiera cień służący do uwydatnienia jej własnych zalet. Hrabina nosząca to nazwisko co Maria, ładna, dowcipna i cnotliwa, muzykalna i nieco zalotna, cóż za wspaniały żer dla świata! Feliks de Vandenesse liczył w towarzystwie kilka kobiet, z którymi zerwał lub które z nim zerwały, ale którym małżeństwo jego nie było obojętne. Kiedy kobiety te ujrzały w pani de Vandenesse niepozorną kobietkę z czerwonymi rękami, dość zakłopotaną, mówiącą mało, nie wyglądającą na to, aby myślała zbyt wiele, uważały się za dostatecznie pomszczone. Przyszła katastrofa lipcowa roku 1830, towarzystwo rozproszyło się na dwa lata, bogaci przeczekiwali krytyczny czas w swoich majątkach lub podróżowali po Europie; salony otworzyły się aż w 1833. Dzielnica Saint-Germain dąsała się, ale uważała kilka domów, między innymi salon ambasadora autriackiego, za teren neutralny: sfery legitymistyczne i nowe społeczeństwo spotykały się tam reprezentowane przez swych najświetniejszych przedstawicieli. Przywiązany tysiącem więzów serca i wdzięczności do wygnanej rodziny, ale silny swymi przekonaniami, Vandenesse nie czuł się w obowiązku naśladowania niedorzecznej przesady swojej partii. W dniach niebezpieczeństwa spełnił swój obowiązek z narażeniem życia przedostając się przez morze tłumów, aby zaproponować rokowania: wprowadził tedy żonę w świat, pewien, iż nikt nie odważy się podawać w wątpliwość jego wierności. Dawne przyjaciółki Feliksa z trudem poznały świeżo upieczoną mężatkę w wytwornej, dowcipnej, lubej hrabinie, która olśniła świat najwykwintniejszym wzięciem arystokratycznej damy. Panie d'Espard, de Manerville, lady Dudley, kilka innych mniej znanych, uczuły węże budzące się w ich ser cu; usłyszały cichy świst podrażnionej ambicji, uczuły się zazdrosne o szczęście Feliksa: dałyby wiele, aby mu się zdarzyło jakie nieszczęście. Miast odnosić się wrogo do hrabiny, zacne szelmeczki otoczyły ją, okazywały jej nadmierną przyjaźń, wychwalały ją przed mężczyznami. Zdając sobie sprawę z tych intencyj, Feliks miał oko na stosunki Marii zalecając jej ostrożność. Panie te odgadły niepokój, jakie ich towarzystwo sprawia hrabiemu, i nie przebaczyły mu tej nieufności. Podwoiły uprzejmość i względy dla rywalki, której zgotowały niezmierny sukces, ku wielkiemu niezadowoleniu margrabiny de Listomere, nie rozumiejącej tego manewru. Ogłoszono hrabinę Feliksową de Van-denesse za najmilszą, najdowcipniejszą kobietę w Paryżu. Druga bratowa Marii, margrabina Karolowa de Vandenesse, odczuwała na kształt tysiącznych ukłuć szpilką omyłki i porównania spowodowane niekiedy tożsamością nazwiska. Mimo że była również piękna i dowcipna, rywalki przeciwstawiały jej bratowę tym skuteczniej, iż była o dwanaście lat młodsza. Panie te wiedziały, ile kwasu musi wprowadzić powodzenie hrabiny w stosunki jej ze szwagierkami, które też stały się chłodne i nieżyczliwe dla tryumfującej Marii Anieli.

Były to niebezpieczne krewniaczki, skryte nieprzyjaciółki. Każdemu wiadomo, że literatura walczyła wówczas z powszechną obojętnością spowodowaną żywym dramatem politycznym wydając dzieła mniej lub więcej bajroniczne, w których była mowa jedynie o zdradach małżeńskich. Piosenki, powieści i sztuki teatralne pełne były tej materii. Wieczny ten temat był w modzie bardziej niż kiedykolwiek. Kochanek, ów straszak mężów, był wszędzie, z wyjątkiem może w ich domu, gdzie w owej mieszczańskiej epoce mniej niż kiedykolwiek święcił tryumfów. Czyż wówczas będą grasować złodzieje, kiedy wszystko, co żyje, pędzi do okien, krzyczy: „Policja!” i oświetla ulice? Jeżeli, podczas tych lat obfitych w społeczne, polityczne i moralne zamieszki, zdarzyły się jakieś katastrofy małżeńskie, stanowiły one wyjątki, mniej na ogół zwracające uwagę niż za Restauracji. Bądź co bądź kobiety wiele rozmawiały między sobą o tym, co wypełniało wówczas dwie formy poezji: książkę i teatr. Często była mowa o kochanku, tej rzadkiej a tak upragnionej istocie. Głośne przygody dostarczały tematu do dyskusyj, a dyskusjom tym jak zawsze oddawały się głównie kobiety bez skazy. Godnym uwagi faktem jest niechęć, jaką do tego rodzaju rozmów objawiają kobiety cieszące się niedozwolonym szczęściem: te zachowują się w świecie surowo, wstrzemięźliwie, prawie że nieśmiało, jak gdyby prosiły każdego o dyskrecję lub cały świat o przebaczenie za swoje słodycze. Kiedy, przeciwnie, kobieta z lubością słucha rozmów o tych katastrofach, kiedy daje sobie tłumaczyć rozkosze będące usprawiedliwieniem występku, bądźcie pewni, że jest na rozdrożu i nie wie, jaką drogę obrać. Tej zimy hrabina de Vandenesse zapoznała się z huczącym koło jej uszu wielkim głosem świata, wicher burz gwizdał dokoła niej. Rzekome przyjaciółki, które przerastały swą reputację całym dostojeństwem nazwisk i pozycji, kreśliły jej niejednokrotnie powabną postać kochanka i rzucały w duszę Marii Anieli gorące apologie miłości, owego słowa zagadki, jaką życie podsuwa kobietom, owej namiętności przemożnej, wedle pani de Stael, która poparła teorię przykładem. Kiedy hrabina pytała naiwnie w ścisłym kółku, jaka jest różnica między mężem a kochankiem, każda z kobiet życzących nieszczęścia Feliksowi siliła się odpowiedzieć w sposób zdolny podrażnić ciekawość, rozpalić wyobraźnię, zainteresować duszę i serce.

— Z mężem wegetuje się, moja droga, żyje się jedynie z kochankiem — szeptała jej bratowa, margrabina de Vandenesse.

— Małżeństwo, moje dziecko, to nasz czyściec, miłość to raj — mówiła lady Dudley.

— Nie wierz jej — wykrzyknęła panna des Touches — to piekło!

— Ale piekło, w którym się kocha — dorzuciła margrabina de Rochefide. — Często więcej jest rozkoszy w cierpieniu niż w szczęściu: przykładem męczennicy!

— Z mężem, mała gąsko, żyje się, można powiedzieć, własnym życiem ale kochać, znaczy żyć życiem drugiej istoty — mówiła margrabina d'Espard.

— Kochanek, to owoc zakazany: słowo, które, dla mnie, streszcza wszystko — mówiła śmiejąc się śliczna Moina de Saint Heren.

O ile hrabina nie szła na raut dyplomatyczny lub na bal do bogatych cudzoziemców, jak lady Dudley albo księżna Galathionne, bywała prawie co wieczór w tym kółku, po Włochach lub Operze, czy to u margrabiny d'Espard , czy u pani de Listomére, panny des Touches, hrabiny de Moncornet lub wicehrabiny de Grandlieu, jedynych arystokratycznych domach, które wówczas przyjmowały. Nigdy nie zdarzyło się jej opuścić salonu, aby nie posiano zatrutych ziarnek w jej serce. Mówiono jej o dopełnieniu życia — słówko podówczas bardzo w modzie;— o szczęściu, jakie jest w tym, aby być zrozumianą: również słówko, któremu kobiety dają osobliwe znaczenia. Wracała do domu niespokojna, wzruszona, ciekawa, zamyślona. Znajdowała jak gdyby lukę w swoim życiu, ale nie zdawało się jej ono jeszcze pustką.

Z salonów, w których bywała pani Feliksowa de Vandenesse, towarzystwo najweselsze, ale najbardziej mieszane, gromadziło się u hrabiny de Montcornet, przemiłej kobietki, która przyjmowała głośnych artystów, świeczniki finansów, wybitnych pisarzy, ale przesianych przez tak gęste sito, iż ludzie najbardziej wymagający nie potrzebowali się obawiać spotkania jakiejś podrzędnej figury. Największe pretensje mogły się czuć bezpieczne. W zimie, kiedy towarzystwo zaczęło się skupiać, niektóre salony, w ich liczbie panie d'Espard i de Listomere, panna des Touches i księżna de Grandlieu, wyłowiły nieco narybku z nowych sław nauki, sztuki, literatury i polityki. Towarzystwo nie zrzeka się nigdy swoich praw, zawsze chce, aby je bawiono. Na koncercie, jaki hrabina wydała pod koniec zimy, zjawił się u niej Raul Natan, współczesna znakomitość literatury i polityki. Wprowadził go jeden z najbardziej utalentowanych, ale zarazem najbardziej leniwych pisarzy, Emil Blondet, rów nież sława, ale w zamkniętym kółku; wychwalany przez dziennikarzy, ale nie znany poza rogatkami. Blondet wiedział o tym; zresztą nie robił sobie złudzeń: wśród innych wzgardliwych aforyzmów mawiał, iż sława jest to trucizna, którą należy zażywać w małych dawkach.

Z chwilą kiedy po długiej walce Raul Natan wybił się na wierzch, skorzystał z nagłego zacietrzewienia na punkcie form zewnętrznych, jakie głosili wykwintni sekciarze „Średniowiecza”, tak pociesznie nazwani młodą Francją. Przystroił się w kostium genialnego dziwactwa, zaciągając się w szereg? owych fanatyków sztuki, których intencje były zresztą nader chwalebne; nie masz bowiem nic śmieszniejszego niż strój Francuzów w XIX w.: było tedy aktem odwagi starać się go odrodzić. Raul, oddajmy mu tę sprawiedliwość, ma jako zjawisko coś wielkiego, fantastycznego i niezwykłego, coś, co wymaga ramy. Przyjaciele i wrogi — a jedni warci drugich — przyznają, że forma jego harmonizuje najzupełniej z duchem. Raul Natan byłby może bardziej rażący w naturalnej postaci niż w swoich przebraniach. Zmięta, poorana fizjonomia daje mu wygląd człowieka, który się bije z aniołami lub szatanami; podobna jest do oblicza, jakie niemieccy malarze dają umarłemu Chrystusowi: widnieją w niej tysiączne znamiona wiekuistej walki między słabą naturą ludzką a wyższą potęgą. Ale głębokie fałdy twarzy,, guzy na nieregularnej i pooranej bruzdami czaszce, rozpadliny,, jakimi znaczą się oczy i skronie, nie mają bynajmniej cech słabości. Jego twarde ścięgna, wydatne kości posiadają niezwykłą tęgość; mimo iż skóra, wytrawiona ekscesami, obciska je tak, jakby ją wysuszył żar wewnętrznych ogniw, szkielet, który pokrywa, jest, bądź co bądź, potężny. Jest chudy i wysoki. Włosy długie i zawsze w nieładzie, jakby obliczone na efekt. Ten Byron, źle uczesany, źle zbudowany, ma nogi czaple, grubo wiązane kolana, przygarbiony kark, ręce powęźlone muskułami, silne jak odnóża kraba, o chudych i nerwowych palcach. Raul ma oczy napoleońskie, niebieskie oczy, których spojrzenie przeszywa duszę na wylot; nos nieregularny, ale pełen wyrazu; śliczne usta, strojne zębami, których białości pozazdrościłaby ko bieta. Jest w tej głowie ogień i życie; to czoło błyszczy geniuszem. Raul należy do tych niewielu ludzi, którzy zwracają uwagę od pierwszej chwili: w salonie tworzą od razu świetlny punkt, dokąd biegną wszystkie oczy. Zwraca również uwagę swoim zaniedbaniem; ubranie jego czyni wrażenie, jakby je ktoś. umyślnie zmiął, poskręcał i wygniótł, iżby harmonizowało z fizjonomią. Trzyma zazwyczaj rękę zatkniętą za kamizelkę, w pozie, którą uwiecznił Girodet w portrecie Chateaubrianda; ale przybiera tę pozę nie tyle, aby być doń podobny — nie chce być podobny do nikogo — ile aby pomiąć równe zakładki koszuli.. Krawat przekręca się w jednej chwili pod wpływem konwulsyjnych ruchów głowy, gwałtownych i żywych niby u rasowego konia, który niecierpliwi się w uprzęży i podnosi głowę, aby się uwolnić od munsztuka i wędzidła. Długa i kończysta broda . nie jest uczesana, upachniona, wyszczotkowana, wymuskana jak broda u owych elegantów, którzy noszą ją w kształcie wachlarza lub ściętą w szpic; rośnie jak sama zapragnie. Włosy wciskają się między kołnierz a krawat, spływają na ramiona zostawiając tłuste ślady. Suche i żylaste ręce nie znają szczoteczki ani cytryny; wielu felietonistów twierdzi, iż woda nie odświeża zbyt często ich pergaminowej skóry. Słowem, demoniczny Raul ma wygląd dość dziki. Ruchy nieregularne, jak gdyby były dziełem niedoskonałego mechanizmu. Chód urąga wszelkim pojęciom ładu swymi nerwowymi zygzakami, niespodzianymi pauzami, które tamują krążenie spokojnych obywateli, zażywających przechadzki po bulwarach. Rozmowa Natana, pełna gryzącego  dowcipu, ostrych ucinków, podobna jest do jego gestów: nagle porzuca ton krwawy i staje się, bez szczególnego powodu, łagodna, poetyczna, życzliwa; przerywają ją niewytłumaczone napady milczenia, wyskoki humoru, które często nużą. Wnosi w towarzystwo zuchwałą niezręczność, lekceważenie form, ducha krytyki wobec wszystkiego, co w nim zażywa szacunku. Natan stanowi przedmiot zgorszenia ludzi miernych, jak również osób silących się zachować tradycje dawnej dworności; ale razem jest to coś oryginalnego, na kształt owych produktów chińskiej sztuki, coś co dosyć podoba się kobietom. Wobec nich zresztą Raul staje się niekiedy wyszukanie nadskakujący; zdawałoby się, iż chce złagodzić dziwactwo swoich form i zwyciężyć niechęci pochlebiające jego miłości własnej, próżności lub dumie.

— Czemu pan jest taki? — spytała go raz margrabina de Vandenesse.

— Czyż perły nie kryją się w skorupie? — odparł pompatycznie.

Komuś innemu, kto mu zadał to samo pytanie, odparł:

— Gdybym był miły dla wszystkich, w jaki sposób mógłbym być milszy dla osoby wybranej?

Raul Natan wnosi w swoje życie intelektualne nieporządek, który jak gdyby wziął za godło. Pozory u niego nie kłamią. Talent jego przypomina owe biedne dziewczęta, które zgłaszają się do mieszczańskich domów do wszystkiego. Był zrazu krytykiem, i wielkim krytykiem; ale to rzemiosło wydało mu się szalbierstwem. Artykuły jego warte były tyle, co książki, powiadał. Skusił go teatr i jego zyski; ale niezdolny do powolnej i wytrwałej pracy, jakiej wymaga dawkowanie scenicznych efektów, musiał wejść w spółkę z pewnym wodewilistą, nazwiskiem du Bruel, który wprowadzał w życie jego pomysły i stale obracał je w sztuczki „robiące kasę” nadziane konceptami, zawsze skrojone na miarę jakiegoś aktora lub aktorki. Oni dwaj wynaleźli Florynę , aktorkę nad wyraz „kasową”. Upokorzony tą spółką przypominającą braci syjamskich, Natan wystawił sam w Komedii Francuskiej wielki dramat, który upadł z wszelkimi honorami wojennymi, pod salwą piorunujących artykułów. Za młodu pokusił się wspiąć na deski wielkiego, szlachetnego, francuskiego teatru wspaniałą sztuką romantyczną w rodzaju „Pinto”. Było to w epoce wszechwładnego panowania klasycyzmu: Odeon stał się przez trzy wieczory widownią takich burz, że sztuki zabroniono. W oczach wielu ludzi ta druga sztuka uchodziła, jak i pierwsza, za arcydzieło i zyskała mu więcej reputacji niż wszystkie kasowe sztuki napisane do spółki; ale była to opinia świata zażywającego mało posłuchu, świata znawców i prawdziwych ludzi smaku.

— Jeszcze jeden podobny upadek — rzekł Emil Blondet — a staniesz się nieśmiertelny.

Ale miast kroczyć tą trudną drogą, Natan z konieczności wrócił do pudru i muszek osiemnastowiecznego wodewilu, do sztuk kostiumowych i przeróbek. Mimo to uchodził za wielki umysł, który nie wypowiedział jeszcze ostatniego słowa. Rzucił się zresztą i w „wysoką” literaturę: wydał trzy powieści, nie licząc tych, które hodował „pod prasą” niby rybki w słoju. Jedna z tych trzech książek, pierwsza — jak u wielu pisarzy, którzy umieli stworzyć jedynie pierwsze dzieło — zyskała świetne powodzenie. Utwór ten nierozważnie wysunięty wówczas na pierwszy plan, prawdziwe dzieło artysty, Natan lubił przy każdej sposobności nazywać najpiękniejszą książką epoki, jedynym romansem współczesnym. Mimo to skarżył się bardzo na wymagania sztuk, był jednym z tych, którzy najbardziej przyczynili się do skupienia wszystkich dzieł, obrazu, posągu, książki, architektury, pod jednym sztandarem Sztuki. Zaczął od tomu poezji, który zyskał, mu miejsce w plejadzie współczesnych piewców; w tomiku tym znajdował się mglisty poemacik cieszący się znaczną popularnością. Zmuszony brakiem majątku do płodności, rzucał się od teatru do prasy i od prasy do teatru, rozpraszając się, rozdrabniając, wciąż wierząc w swą wenę. Rozgłos jego nie był tedy rzeczą prywatną, jak u wielu agonizujących „sław” podtrzymywanych tytułami utworów „w przygotowaniu”. Natan miał wszystkie cechy genialnego człowieka; gdyby wstąpił na rusztowanie, jak miewał chętkę, mógłby uderzyć się w czoło, wzorem Andrzeja Chenier. Owładnięty ambicją polityczną, widząc tuzin autorów, profesorów, metafizyków i historyków, którzy zdołali się docisnąć do władzy w przewrotach między 1830 a 1833, żałował, że nie pisze artykułów politycznych miast uprawiać literaturę. Uważał się za coś więcej od tych parweniuszów, których powodzenie obudziło w nim palącą zazdrość. Należał do ludzi zazdrosnych o wszystko, zdolnych do wszystkiego, którzy każde cudze powodzenie uważają za osobistą krzywdę i obijają się o tysiąc punktów świetlnych nie mogąc się ustalić przy żadnym. W tej chwili przechodził od saintsimonizmu do republikanizmu, aby zawrócić może do ministerializmu. Węszył po wszystkich kątach za jakąś kością i szukał bezpiecznego miejsca, z którego, zasłonięty od razów, mógłby szczekać i stać się groźnym; ale, ku swemu wstydowi, nie zdołał sprawić, aby wszechwładny de Marsay raczył go brać na serio. De Marsay, który stał wówczas na czele rządu, bardzo lekko szacował autorów, nie znajdując w nich tego, co Richelieu nazywał zmysłem ciągłości lub — lepiej jeszcze — ciągłością myśli. Zresztą, wszelkie ministerium liczyłoby na ustawiczny nieład w interesach Raula. Wcześniej czy później potrzeba musiała go doprowadzić do sytuacji, w której przyjmuje się, a nie dyktuje warunki. Prawdziwy, a starannie ukrywany charakter Raula, zgodny jest z jego charakterem publicznym. Jest to komediant w dobrej wierze, egotyczny, tak jak gdyby Państwo to był o n, zręczny deklamator. Nikt nie umie lepiej grać podniosłych uczuć, wsuwać koturnów, stroić się w piękności moralne, licytować się na słowa i pozować na Alcesta postępując jak Filint. Egoizm jego drepce osłonięty zbroją z malowanej tektury i często dosięga ukrytego celu, jaki sobie zamierzył. Człowiek ten, leniwy do ostatecznych granic, nigdy nie zrobił nic inaczej, jak tylko party ostrogą konieczności. Ciągłość pracy, budowania, jest mu czymś nieznanym; ale w paroksyzmie wściekłości, w jaki wprawi go draśnięta próżność lub pościg wierzyciela, przeskakuje Eurotas i tryumfalnie przebywa najcięższe przełęcze ducha. Następnie wyczerpany, zdziwiony, że coś stwo rzył, opada z powrotem w marazm uciech Paryża. Znów zjawia się nieubłagana konieczność: zastaje go bezsilnym; wówczas Natan abdykuje i zniża się do kompromisów. Wiedziony fałszywym pojęciem o swej gwieździe oraz o przyszłości, której miarę bierze z kariery dawnego kolegi, jednego z rzadkich talentów ministerialnych, wysuniętego na czoło przez Rewolucję Lipcową, Natan, gdy chodzi o wydobycie się z doraźnego kłopotu, pozwala sobie w stosunku do tych, którzy mu są oddani, na bezceremonialności sumienia, zagrzebane w tajnikach życia prywatnego, o których nikt nie mówi i nie skarży się na nie. Elastyczność jego serca, bezwstyd uścisku dłoni, którym jednako szafuje wobec każdej podłoty, każdego nieszczęścia, każdej zdrady, każdego przekonania, uczyniły go nietykalnym jak konstytucyjnego króla. Grzeszek powszedni, który oburzyłby wszystkich na człowieka z charakterem, u niego jest niczym; postępek wątpliwy pod względem etyki zaledwie, że coś waży, każdy usprawiedliwia go, usprawiedliwiając tym samego siebie. Człowiek, który byłby skłonny nim gardzić, podaje mu rękę lękając się, iż może go potrzebować. Ma tylu przyjaciół, ilu pragnie nieprzyjaciół. Ta pozorna dobroduszność, która myli naiwnych i nie wyklucza żadnej zdrady; która pozwala sobie i usprawiedliwia wszystko, która podnosi głośny krzyk otrzymawszy cios, ale wnet go przebacza, jest jedną z charakterystycznych cech dziennikarza. Ta kamaraderia, słowo ukute przez człowieka znającego życie, kazi najpiękniejsze dusze: ściera dumę, zabija źródło wielkich czynów, uświęca nikczemność ducha. Wymagając mdłości sumienia u całego świata, pewni ludzie zabezpieczają sobie rozgrzeszenie. Oto w jaki sposób najoświeceńsza część narodu staje się najmniej godną szacunku. Z literackiego punktu widzenia, brakuje Natanowi wykształcenia i stylu. Jak większość młodych arriwistów literatury, wylewa dziś na papier to, czego nauczył się wczoraj. Nie ma ani czasu, ani cierpliwości: nie obserwuje, lecz słucha. Niezdolny powziąć szeroko i silnie zbudowanego planu, ratuje się poniekąd rozmachem rysunku. Robi w namiętności, wedle terminu gwary literackiej, bo  w sferze namiętności wszystko jest prawdziwe; gdy zadaniem geniusza jest szukać poprzez przypadkowość prawdy, tego co musi wydać się prawdopodobne każdemu. Bohaterowie jego to wydęte indywidualności, które, miast budzić idee, budzą jedynie ulotne sympatie; nie łączą się z wielkimi sprawami życia i tym samym nie reprezentują nic; ale Natan ratuje się błyskotliwością myśli i owymi szczęśliwymi trafami, które gracze w bilard ochrzcili brzydkim mianem. Jest to zręczny myśliwiec strzelający w lot myśli, które opuszczają się na Paryż lub też wznoszą się z niego. Płodność jego nie jest własnością jego, ale epoki; żyje chwilą i — aby nad nią panować — przesadza jej podniosłość. Wreszcie nie jest szczery, styl jego jest kłamstwem; jest w nim, jak mówił hrabia Feliks, coś z kuglarza. Pióro jego czerpie atrament w gabinecie aktorki — i to się czuje. Natan przedstawia obraz dzisiejszej młodej literatury, jej fałszywych wielkości i prawdziwej nędzy; wciela ją z całym kaprysem rysunku w jej pięknościach, z jej głębokimi upadkami, życiem mieniącym się od wrzących gejzyrów, nagłych klęsk, niespodzianych tryumfów. Jest to prawdziwe dziecko tego wieku żartego zazdrością, w którym tysiączne rywalizacje, pod osłoną systemów, hodują we własnym interesie hydrę anarchii mszcząc się za swe niepowodzenia; tego wieku, który chce mienia bez pracy, glorii bez talentu i powodzenia bez trudu; ale który po wielu buntach i utarczkach siada potulnie u wspólnej misy w oficynach władzy. Kiedy tyle młodych ambicyj wyruszyło pieszo i wszystkie naznaczyły sobie schadzkę w jednym punkcie, muszą z tego zderzenia wyniknąć niesłychane nędze, zajadłe walki. W tej okropnej bitwie najbrutalniejszy lub najzręczniejszy egoizm osiąga zwycięstwo.

Kiedy, w charakterze wroga nowej dynastii, wprowadzono Raula do salonu pani de Montcornet, fałszywa wielkość trybuna znajdowała się w pełnym rozkwicie. Uznawano w nim satyryka polityki de Marsayów, Rastitgnaków, la Roche Hugonów świeżych tryumfatorów władzy. Emil Blondet, który Wprowadził Natana, sam ofiara swoich nieszczęsnych wahań i wstrętu do czynu, trwał dalej w roli wiecznego kpiarza, nie trzymając z nikim, a żyjąc ze wszystkimi. Był przyjacielem Raula, przyjacielem Rastignaka, przyjacielem Montcorneta,

— Ty przedstawiasz trójkąt polityczny — mawiał śmiejąc się de Marsay, kiedy go spotkał w Operze; ta forma geometryczna przystoi tylko Bogu, który nie ma nic do roboty; ale ludzie ambitni powinni iść linią krzywą, która w polityce jest najkrótszą drogą.

Oglądany na odległość, Raul Natan był. pięknym meteorem. Moda uprawniała jego styl i wzięcie. Pożyczany republikanizm dawał mu chwilowo ową jansenistyczną surowość, uprzywilejowaną pozę obrońców sprawy ludu, z których zresztą drwił sobie w duchu. Poza ta nie jest bez wdzięku dla kobiet. Kobiety lubią działać cuda, kruszyć skały, topić charaktery, które wydają się z brązu. Toaleta moralna była tedy wówczas u Raula w harmonii z jego strojem. Musiał być i stał się w istocie dla Ewy, znudzonej rajem przy ulicy du Rocher, wężem mieniącym się, barwnym, pełnym wymowy, o magnetycznym wzroku, harmonijnych ruchach, który zgubił pierwszą kobietę. Skoro hrabina Maria ujrzała Raula, doświadczyła owego wewnętrznego skurczu, którego gwałtowność wprawia w przerażenie. Rzekomy wielki człowiek wywarł na nią swoim spojrzeniem wpływ fizyczny, który przeniknął aż do serca i wprowadził w nie zamęt. Uczucie to sprawiło jej przyjemność. Purpurowy płaszcz,, jakim rozgłos okrył na. chwilę barki Natana, olśnił naiwną kobietę. Skoro podano herbatę, Maria opuściła miejsce, na którym, wśród kilku kobiet zajętych rozmową, zmilkła na widok: tego niezwykłego zjawiska. Milczenie to zwróciło uwagę udanych przyjaciółek. Hrabina zbliżyła się do kwadratowej kanapy na środku salonu, gdzie perorował Raul. Przystanęła tam ująwszy pod ramię panią Oktawową de Camps. Zacna ta kobieta zachowała dla siebie tajemnicę mimowolnych drgnień, jakimi zdradzało się wewnętrzne poruszenie hrabiny. Mimo że oka rozkochanej lub zdjętej podziwem kobiety sączy niepojęte słodycze, Raul zmieniony w tej chwili w prawdziwy fajerwerk, nadto był przepełniony swymi epigramami, które strzelały jak ” race, inwektywami roztaczanymi nagle jak słońca, iskrzącymi portretami, które kreślił ogniową smugą, aby zauważyć naiwny podziw biednej małej Ewy ukrytej w grupie otaczających go dam. Ciekawość ta, podobna pędowi, jaki rzuciłby cały Paryż w stronę botanicznego ogrodu, aby tam ujrzeć jednorożca (w razie gdyby znaleziono taki okaz w słynnych górach księżycowych, nie tkniętych jeszcze stopą Europejczyka), upaja dusze z lichego kruszcu w tym samym stopniu, w jakim zasmuca umysły naprawdę wyższe. Raul był tym zachwycony; zanadto więc należał do wszystkich kobiet, aby mieć oczy dla jednej.

— Uważaj, droga — szepnęła Marii słodka i urocza towarzyszka — oddal się stąd.

Hrabina spojrzała na męża, aby jednym z owych spojrzeń, które mężowie nie zawsze rozumieją, poprosić go o ramię; Feliks przeprowadził ją.

— Mój drogi panie — rzekła pani d'Espard do ucha Raula

— szczęśliwe ladaco z pana. Zawróciłeś dziś wieczór niejedną głowę: między innymi i główkę tej uroczej kobietki, która opuściła nas tak nagle.

— Czy nie wiesz, co miała na myśli margrabina d'Espard?

— spytał Raul Blondeta cytując mu słowa tej wielkiej damy, skoro między pierwszą a drugą po północy znaleźli się mniej więcej sami.

— Ba! Dowiaduję się właśnie — że hrabina de Vandenesse rozkochała się w tobie na umór. Można ci pozazdrościć.

— Nie widziałem jej — rzekł Raul.

— Och! zobaczysz ją, hultaju — rzekł Emil Blondet parskając śmiechem. — Lady Dudley zaprosiła cię na bal umyślnie po to, abyś ją spotkał.

Raul i Blondet wyszli wraz z Rastignakiem , który ofiarował im swój powóz. Wszyscy trzej zaczęli się śmiać z tego zebrania podsekretarza stanu konstytucyjnego Rządu, dzikiego republikanina i politycznego ateusza.

— Gdybyśmy tak machnęli kolacyjkę na koszt bieżącego porządku rzeczy? — rzekł Blondet, który chciał wskrzesić dawne tradycje „kolacyjek”.

Rastignac zawiózł ich do Veryego, odesłał powóz i wszyscy trzej siedli do stołu analizując współczesne społeczeństwo i śmiejąc się rabelesowskim śmiechem. Po paru szklaneczkach Rastignac i Blondet zaczęli radzić swemu papierowemu wrogowi, aby nie zaniechał kapitalnej zdobyczy, która mu się oddaje w ręce. Dwaj wyjadacze nakreślili drwiącym stylem historię hrabiny Marii de Vandenesse; skalpelem cynizmu i rylcem konceptu przeorali to niewinne dziecięctwo, to małżeństwo bez chmurki. Blondet winszował Raulowi spotkania kobiety, która była w życiu winna jedynie paru lichych pasteli, chudych akwarelek, pantofli wyhaftowanych dla męża, sonat wykonanych z najbardziej zbożną intencją; przyszytej przez osiemnaście lat do spódnicy matczynej, zamarynowanej w praktykach religijnych, wychowanej przez Feliksa i skruszałej w małżeństwie w samą miarę, aby się stać godnym przysmakiem miłości. Przy trzeciej flaszce szampańskiego Natan przeszedł do wywnęjtrzeń szczerszych, niż sobie na nie kiedykolwiek pozwolił.

— Moi drodzy — rzekł — znacie stosunki wiążące mnie z Floryną, znacie moje życie; nie zdziwi was, kiedy się przyznam, źe absolutnie nie mam pojęcia o smaczku hrabiny. Często czułem się bardzo upokorzony myśląc, że nie mogę sobie zafundować Beatryczy, Laury inaczej niż na papierze! Kobieta szlachetna i czysta, to jak sumienie bez zmazy, odbijające nas własnym oczom pod piękną postacią. Gdzie indziej możemy się zbrukać; tam zostajemy wielcy, dumni, nieskalani. Gdzie indziej prowadzimy życie od stu diabłów; ale tam wdycha się spokój, świeżość, zieloność oazy.

— Jedź dalej, dziecko — rzekł Rastignac — rżnij dalej modlitwę z „Mojżesza” na czwartej strunie jak Paganini.

Raul siedział niemy, z martwym i stępiałym wzrokiem.

— Ten plugawy parobek ministerialny nie rozumie mnie — rzekł po chwili milczenia.

Tak więc, gdy biedna Ewa przy ulicy du Rocher układała sięna spoczynek w białych prześcieradłach wstydu, przerażała się rozkoszą, z jaką przysłuchiwała się rzekomemu wielkiemu poecie, i bujała między głosem wdzięczności dla Feliksa a złoconymi słowami węża, te trzy wytarte dusze deptały po tkliwych; i białych kwiatach jej rodzącej się miłości. Och! gdyby kobiety znały cyniczny ton, jaki ci mężczyźni, tak cierpliwi, tak obleśni w ich obecności, mają z dala od nich! jak sobie drwią z tego, co ubóstwiają! Jakże analizował i rozbierał błazeński żart tęświeżą, wdzięczną i wstydliwą istotę; ale też co za tryumf! Im więcej traciła osłon, tym więcej miała piękności.

W tej chwili Maria porównywała Raula i Feliksa nie podejrzewając niebezpieczeństw, na jakie wystawia się serce przez podobne zestawienia. Trudno o większy kontrast niż zaniedbany, żywiołowy Raul, a Feliks de Vandenesse, wypielęgnowany jak strojnisia, wystrojony na ostatni guzik, obdarzony uroczą disinwolturą, zwolennik angielskiej elegancji, do jakiej; zaprawiła go niegdyś lady Dudley. Taki kontrast przemawia do wyobraźni kobiet dość skłonnych do przerzucania się z jednej ostateczności w drugą. Cnotliwa i nabożna hrabina zabroniła sobie myśleć o Raulu; obudziwszy się nazajutrz w swoim raju., wyrzucała sobie, że jest niewdzięczną żoną.

— Co sądzisz o Natanie? — spytała przy śniadaniu męża.

— Kuglarz jarmarczny — odparł hrabia — jeden z owych wulkanów, które się gasi za pomocą trochy złotego piasku. Hrabina de Montcornet źle czyni przyjmując go u siebie.

Odpowiedź ta zmroziła Marię, tym bardziej, iż Feliks, wtajemniczony w kulisy literackiego światka, poparł swój sąd do- wodami, opowiadając szczegóły z życia Raula, nieporządnego splecionego z życiem modnej aktorki Floryny.

— Ten człowiek ma talent — rzekł w końcu — ale nie ma ani wytrwania, ani cierpliwości, które go uświęcają i czynią boskim narzędziem. Chce narzucić się światu próbując żyć na stopie, na której nie może się utrzymać. Prawdziwe talenty, ludzie pracowici, szanowni nie postępują w ten sposób: kroczą odważ nie swoją drogą, godzą się ze swą nędzą i nie pokrywają jej szychem.

Koniec wersji demonstracyjnej.