Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

WSTĘP.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ZAKOŃCZENIE.

CHOROBY WOLI

Ribot Théodule

Przełożył z francuskiego J. K. Potocki.

WSTĘP.

W ciągu lat ostatnich liczni pisarze, zwłaszcza za granicą opracowali szczegółowo niektóre działy psychologii według zasady ewolucyi. Zdawało więc mi się, iż pożytecznem byłoby rozpatrzeć owe zagadnienia w duchu tym samym, lecz w formie nieco odmiennej — posługując się metodą dissolucyjną (1).

W książce niniejszej zamierzam też postąpić z kwestyą woli tak samo, jak uczyniłem dawniej z zagadnieniem pamięci, t. j. badając jej anomalje wyciągnąć wnioski o stanie normalnym. Sprawa ta jest pod wieloma względami trudniejszą: wyraz wola posiada znaczenie mniej określone niż pamięć.

Ta ostatnia niezależnie od naszego na nią poglądu, niezależnie od tego, czy widzimy w niej czynność, własność lub zdolność, pozostanie zawsze zjawiskiem trwałem, takim stanem duchowym, co do którego wszyscy mogą się porozumieć. Wola — przeciwnie rozprasza się w pojedyńczych chceniach, z których każde jest jednym tylko momentem, jest nietrwałą postacią działalności duchowej i wynikiem zależnym od rodzących go przyczyn.

Oprócz tej pierwszej trudności jest jeszcze inna, bodaj większa, z którą jednak rozprawimy się krótko. Czy można badać patologią woli, nie dotykając zawiłej sprawy jej wolności? Wstrzemięźliwość taką uważamy nie tylko za możebną, lecz za konieczną; narzuca nam ją nie tchórzostwo, lecz sama metoda badań. Psychologia, jak każda inna nauka doświadczalna, powinna surowo zakazać sobie dochodzenia wszelkich przyczyn pierwotnych; zagadnienie zaś o wolności woli należy właśnie do takich. Jedna z wielkich zasług krytyki Kanta i jego następców polega na wykazaniu, iż kwestya wolności sprowadza się do pytania: czy możliwem jest usunięcie się z łańcucha przyczyn i skutków i nadanie przyczynom początku bezwzględnego? Otóż zdolność taką, która, mówiąc słowami jednego ze współczesnych nam i głębokich tej sprawy badaczów, (2) "powołuje, zawiesza, lub wyklucza", uznawać moglibyśmy nie inaczej, jak wkroczywszy w dziedzinę metafizyki.

Zamiarów podobnych nie mamy tu bynajmniej; przedmiotem naszych badań będzie zewnętrzne i wewnętrzne doświadczenie, którego granic nie przekroczymy. Na rozmaite postacie chcenia patrzymy, jak na fakty i bierzemy je wraz z ich przyczynami bezpośredniemi, nie badając wcale, czy przyczyny owe każą domyślać się całego nieskończonego łańcucha innych, czy też tkwi w nich pewna samodzielność. W ten sposób postawione zagadnienie może być przyjętem zarówno przez deterministów jak i ich przeciwników, da się pogodzić z jedną i drugą hypotezą; mamy zresztą nadzieję poszukiwania nasze prowadzić w taki sposób, aby czytelnik, nie uczuł ani razu potrzeby rozstrzygania tej wątpliwości.

W końcu niniejszej pracy postaram się wykazać, iż w każdym czynie dowolnym zawierają się dwa różne pierwiastki: 1) stan świadomości, wyrażający się w słowie "chcę" zaznaczający tylko położenie, lecz nie mający istotnego wpływu na wykonanie czynów, i 2) bardzo złożony mechanizm psycho-fizyologiczny, w którym właśnie tkwi władza działania, lub zawieszania, czynności. Ponieważ to uogólnienie może być wynikiem tylko wniosków szczególnych, z patologii zaczerpniętych, usunę więc tymczasowo z mego wstępu wszelkie poglądy systematyzujące, ograniczę się na zbadaniu woli w jej podwójnym mechanizmie pobudzeń i powściągów, w jej źródle, jakiem jest charakter osobisty; opuszczę zaś wszelkie szczegóły, nie mające wielkiej wagi dla mego przedmiotu (3).

(1) Metoda ewolucyjna (rozwojowa) bada rozwój wszystkich zjawisk natury, postępując od objawów najprostszych do najbardziej złożonych; dissolucya postępuje wprost przeciwnie: śledzi ona rozprzęganie się zjawisk, zaczynając od bardziej złożonych — aż do najprostszych i z badań tych Wyciąga wnioski o rozwoju i stanie normalnym. (Przyp. tłóm. )

(2) Renouvier: Essai de critique générale 2 wydanie, 1 65 — 40. 39.

(3) Piękną monografię woli w jej stanie normalnym, opracowaną, na podstawach teoryi rozwojowej, znajdzie czytelnik w nowo wydanej książce Schneidor'a: Der menschliche Wille vom Standpunkte der neuen Entwickelungstheorien?" Berlin, 1882. Żałujemy, iż zaznajomiłyśmy się z nią wtedy zaledwie, gdy praca niniejsza była na ukończeniu.

I.

Główną zasadę, panującą w psychologii woli pobudzającej (1), tak w stanie jej zdrowia, jak choroby, — stanowi twierdzenie, iż wszelka postać świadomości dąży zawsze do wyrażenia się w ruchu, w czynie. Zasada powyższa jest tylko szczególnym wypadkiem jednego z podstawowych praw psychologii: że odruch uważać trzeba za jedyny typ wszelkiej działalności nerwowej, wszelkiego "życia na zewnątrz" (vie de relation).

Właściwie mówiąc, czynność zwierzęcia nie jest początkiem, lecz końcem odbywających się w niem procesów; nie jest przyczyną, lecz skutkiem, nie jest wystąpieniem, lecz dalszym ciągiem.

Uwagę powyższą trzeba dobrze zachować w pamięci, posiada ona bowiem jak największą doniosłość. Tylko przy jej pomocy zrozumiemy fizyologię i patologię woli, gdy owo dążenie danego stanu świadomości do wyczerpania się w akcie psychologicznym, lub fizyologicznym, świadomym lub bezwiednym jest właśnie objawem prostym, do którego sprowadzamy najwyższe skojarzenia i komplikacye działalności dowolnej.

Nowonarodzone niemowlę jest tylko, jak określił Virchow, "istotą rdzeniową" (2); dzialalność jej — czysto odruchowa cechuje się takim nadmiarem ruchów, że praca wychowawcza przez długi czas będzie polegała na skrępowaniu i usunięciu większej ich części. To rozproszenie się odruchów, którego przyczyny leżą w warunkach anatomicznych ustroju, okazuję nam, w całej prostocie przeobrażenie się pobudzeń w ruchy. Niezależnie od tego, czy poruszenia owe są całkiem bezwiedne, czy posiadają zaczątek świadomości, nie są one wyrazem działalności dowolnej; ściśle zaś biorąc, wyrażają tylko działalność gatunku nabytą, zorganizowaną i ustaloną dzięki dziedziczności i stanowią dopiero materyał z jakiego zbudowaną zostanie wola.

Pożądanie oznacza już stadyum wyższe w drodze od stanu odruchowego do stanu dowolności. Przez pożądanie rozumiemy najbardziej elementarne formy, spraw uczuciowych (vie affective) — jedyne, jakie zrodzić się mogą jeszcze przed pojawieniem się umysłowości (inteligencyi). Pod względem fizyologicznym nie różnią się one od bardziej złożonych odruchów, psychologicznie zaś wyróżniają się od nich stanem świadomości — niekiedy bardzo wyraźnej, jaka im towarzyszy. Dążność ich do ujawniania się w czynach jest bezpośrednią i niezwalczoną tak samo, jak w odruchach. W stanie przyrodzonym, dopóki jeszcze pożądanie wolnem jest od wszelkich wpływów ubocznych, dąży ono do natychmiastowego zaspokojenia; jest to jego prawo, wyryte w głębi ustroju; wybornych na to przykładów dostarczają małe dzieci i ludzie dzicy. U osób dojrzałych pożądanie wychodzi już ze stanu natury; namysł, przyzwyczajenie i wychowanie mogą hamować je i kazić. Często jednak odzyskuje ono swe prawa, albo nawet, jak nas uczy historya, nie porzuca ich nigdy — w wypadkach, kiedy despota we własnem swem i innych ludzi mniemaniu stanie wyżej ponad wszelkie przepisy.

Patologia dowiedzie nam wkrótce, iż taka postać działalności potężnieje wtedy, gdy wola słabnie, utrwala się zaś — gdy ta znika zupełnie. Jednakże w pierwszym okresie rozwoju organicznego nawet taką działalność uważać trzeba za oznakę postępu; świadczy ona bowiem: o początku indywidualności. Na wspólnem tle działalności gatunkowej pożądania zarysowują już niejasno charakter osobisty; odbija się w nich sposób oddziaływania (reagowania) dane go ustroju.

Z chwilą gdy dostateczna suma doświadczenia powoła do życia inteligencyę, zjawia się nowa forma działalności, dla której najbardziej odpowiedniera mianem jest nazwa pojęcio-ruchowej, (ideo-motrice) gdyż pojęcia są tam przyczyną ruchów. Łatwo będzie wykazać pokrewieństwo i tej jeszcze formy działalności z odruchami, których ona jest tylko udoskonaleniem. W jaki sposób pojęcie może wywołać ruch? Pytanie to wprawiało w wielki kłopot dawną psychologię; stanie się ono jednak prostem, gdy zbadamy istotną naturę faktów. Do liczby prawd, przez fizyologie mózgu powszechnie przyjętych, należy twierdzenie, iż podstawa anatomiczna wszystkich naszych stanów umysłowych, zawiera w sobie jednocześnie pierwiastki ruchu i czucia. Nie będę tu rozpatrywał zagadnienia rozebranego już szczegółowo na innem miejscu (3), gdyż to za daleko by mnie zaprowadziło, przypomnę tylko, iż nasze percepcye, zwłaszcza zaś najgłówniejsze — wzrokowe i dotykowe, powodują zawsze nieodłącznie ruchy oka i członków; zauważę nadto, iż skoro ruch jest pierwiastkiem istotnym i nieodłącznym wtedy, gdy patrzymy na przedmioty rzeczywiste, to powinien on odegrywać taką samą rolę i wtedy, gdy oglądamy rzecz jakąś tylko idealnie (w myśli). Obrazy i pojęcia nawet oderwani; każą zawsze przypuszczać, iż istnieje jakieś ich podścielisko anatomiczne, w którem odbywać się muszą ruchy jakiekolwiek, bodajby najsłabsze. Wprawdzie, biorąc rzecz ściśle, można było powiedzieć, iż należy odróżniać dwa rodzaje pierwiastków ruchowych; te, które składają się na wywołanie w nas świadomości i te. które prowadzą do jej wyczerpania się. Jedne z nich są wewnętrzne, drugie zewnętrzne. Tak np. pojęcie kuli jest wypadkową całego szeregu wrażeń powierzchni i całej grupy pewnych szczególnych ruchów i przystosowań mięśniowych; te ostatnie zaś są wynikiem czuciowości mięśni i z tego względu przedstawiają raczej czucia ruchowe nie zaś właściwe ruchy: stanowią one raczej składowe pierwiastki "naszego pojęcia, nie sposób jego objawiania się na zewnątrz.

Ścisły związek, ustanowiony przez fizyologię — pomiędzy pojęciem i ruchem, pozwala nam przewidywać, w jaki sposób jedno wywołuje drugie. W rzeczywistości pojęcie nie rodzi z siebie ruchu: taka raptowna i całkowita przemiana czynności byłaby czemś cudownem. Pojęcie w znaczeniu nadawanem mu przez spirytualistów, wywołujące raptem grę mięśni, byłoby mniej więcej cudem.; Należy zrozumieć, że nie stan świadomości, jako taki, lecz odpowiadający mu stan fizyologiczny przeobraża się w czyn. Jeszcze raz: nie zachodzi tu stosunek pomiędzy zjawiskiem psychicznem i ruchem, lecz pomiędzy dwoma stanami fizyologicznemi, pomiędzy dwiema grupami pierwiastków nerwowych: czuciową i ruchową. Jeżeli uparcie będziemy patrzyli na świadomość jak na przyczynę ruchu, rzecz pozostanie niewyjaśnioną; jeżeli zaś w świadomości będziemy widzieli tylko zjawisko towarzyszące pewnym procesom nerwowym, będącym tutaj jedynie czynnikiem istotnym, natenczas wszystko stanie się jasnem, pozorne trudności pierzchną.

Po tem zastrzeżeniu możemy przystąpić do jakiej takiej klasyfikacyi pojęć. Podzielimy je na trzy grupy, stosownie do tego, czy dążność ich do przeobrażenia się w czyny jest silną, umiarkowaną, słabą, lub nawet, w pewnym sensie, żadną. 1) Pierwsza grupa zawiera w sobie stany umysłowe, odznaczające się niezmiernem natężeniem (za przykład mogą służyć urojenia — idée fixe). Przeobrażają się one w czyny tak niechybnie i prawie tak szybko, jak odruchy. Są to pojęcia "które nas popychają. " Dawna psychologia, stwierdzając tu wynik powszechnego doświadczenia, oznajmiała w zwykłej swej mowie, iż inteligencya działa na naszą wolę tylko za pośrednictwem czuciowości. Znaczy to, iż stan nerwowy, odpowiadający danemu pojęciu, lepiej ujawnia się w ruchu, kiedy mu towarzyszą inne stany nerwowe jakiekolwiek, odpowiadające uczuciom. Po tem wyjaśnieniu zrozumiemy dla czego w tej 1-ej grupie stanów znajdujemy się jeszcze tak blizko okresu poprzedniego, (panowanie pożądań); dlaczego czynność nerwowa jest tutaj bardziej energiczną i działa na większą liczbę pierwiastków.

Większa część naszych namiętności, przekraczających poziom zwykłego popędu, odegrywa w tej grupie rolę pierwiastków czynnych. Różnica polega tylko na stopniu — stosownie do tego, czy w wytworzonem w ten sposób skojarzeniu przeważają pierwiastki uczuciowe czy też naodwrót (4).

2. Druga grupa ma dla nas największą wagę. Przedstawia ona działalność rozważną, wolę w pospolitem znaczeniu tego wyrazu. Czyn następuje tutaj za wrażeniem nie wcześniej jednak, jak po dłuższej lub krótszej rozwadze. Zastanawiając się głębiej przyjdziemy do wniosku, iż większa część naszych postępków da się sprowadzić do tego typu, który jest jakby dedukcyą z form ustalonych dawniej i z nawyknień. Czy wstaję z krzesła, aby, zbliżywszy się do okna, odetchnąć świeżem powietrzem, czy też przedsiębiorę pewne kroki, aby w przyszłości zostać jenerałem — w jednym i w drugim wypadku różnica będzie tylko ilościowa. W drugim mianowicie mam do czynienia z bardzo zawiłym i złożonym aktem woli, który jednak rozpadnie się z czasem na chcenia pojedyńcze przystosowane kolejno do czasu i miejsca. W grupie, o której mowa, dążność do uzewnętrznienia się w czynie nie jest ani chwilową ani zbyt gwałtowną; towarzyszące pragnieniom natężenie uczuć — umiarkowane. Wielu bardzo z pomiędzy naszych czynności codziennych towarzyszyło początkowo uczucie przyjemności, zaciekawienia i t. p. Dzisiaj uczucie pierwotne osłabło, ale związek pomiędzy pojęciem i czynem już się ustalił: gdy pierwsze się rodzi — drugi idzie wślad za niem.

3. Pojęciom oderwanym towarzyszy najsłabsza, najmniejsza dążność ruchowa. Ponieważ pojęcia owe są tylko odbiciem wyobrażeń, są tylko jakby prostym szematem, ponieważ posiadają one znaczenie wyciągów, zrobionych z pojęć innych (konkretnych) i utrwalonych w umyśle dzięki pewnym znakom umówionym — przeto pierwiastek ruchu zmniejsza się w nich w tej samej mierze co i pierwiastek wyobrażeniowy, (représentatif). Jeżeli na wszystkie wyliczone tu postacie działalności patrzeć będziemy jak na coraz większe komplikacye prostego odruchu, to można powiedzieć — iż pojęcia oderwane stanowią, jak gdyby boczne rozgałęzienia, słabo związane z pniem głównym i posiadające nadto właściwą sobie historyę rozwoju. Ich dążność rurkowa sprowadza się niemal do owej mowy wewnętrznej — do owych niezmiernie słabych poruszeń języka i krtani, jakie mimowoli wykonywamy podczas myślenia, i do pierwszych brzasków niektórych innych stanów świadomości. Gdyż tak samo, jak w fizyologii okres zwrotny (5) odruchów nie zawsze zakończony bywa jakimś ruchem, lecz często powoduje wydzielanie się zawartości gruczołów, lub wywołuje jakiś proces odżywczy, tak samo też w psychologii dany stan świadomości nie zawsze ujawnia się w ruchu, lecz często wskutek znanego prawa skojarzeń powołuje do życia, inne stany świadome.

Przeciwieństwo, zaznaczane tak często pomiędzy umysłami spekulacyjnemi, żyjącemi w świecie pojęć oderwanych i pomiędzy ludźmi praktycznymi — jest właśnie widocznym i namacalnym wyrazem tych różnic psychologicznych, o jakich mówiliśmy przed chwilą. Dla lepszego wyjaśnienia sprawy przypomnijmy tu jeszcze o kilku prawdach utartych i powszechnie znanych; przypomnijmy, iż można uznawać dobre i nie wykonywać go, widzieć niedorzeczność pewnych wierzeń i nie módz się im obronić, potępiać daną namiętność i nie umieć się jej wyrzec. Wszystko to tłomaczy się w ten sposób iż dążność ruchowa samego tylko pojęcia jest niezmiernie słabą. Nie wiemy jakie anatomiczne i fizyologiczne warunki niezbędne są do wywołania w nas pojęć oderwanych, możemy jednak twierdzić, iż z chwilą gdy pojęcia te stają się przyczyną ruchu — na pomoc im przybywają inne jakieś czynniki: zdarza się to np. u osób "oddanych jakiejś idei" Tylko uczucia powodują człowiekiem.

(1) Volonté impulsive — w przeciwstawienia do woli powściągającej.

(2) Rdzeniową — gdyż rdzeń pacierzowy jest siedliskiem ruchów bezwiednych — odruchów. (Pprzyp. tłom.).

(3) Revue philosophique. Październik 1879 r. str. 371 i następne.

(4) O względnej niezależności pojęć i uczuć, jako przyczyn ruchu dowodnie przekonać się można z niektórych wypadków chorobnych. Zdarza się, że pojęcie pewnego ruchu nie zdolnem jest samo przez się ruch ten wywołać; następuje zaś to dopiero wtedy, gdy do pojęcia przyłączy sio wzruszenie. Człowiek rażony paraliżem nie może, pomimo wszystkich wysiłków woli, poruszać ramieniem; tymczasem zacznie się on miotać gwałtownie pod wpływem wzruszenia, np. na widok przyjaciela. — W wypadkach rozmiękczenia rdzenia pacierzowego, które powodują paraliż wzruszenie jakieś, zapytanie zadane choremu, może wywołać żywsze poruszenia w jego dolny kolanach, na które wola jego nie oddziaływa.

(5) W odruchach (ruchy mimowolne, bezwiedne) odróżniamy trzy okresy: 1) okręg pierwszy — wstępujemy, dośrodkowy, — kiedy podrażnienie podąża od obwodu do ośrodka; 2) okres pośredni — kiedy otrzymane podrażnienie czuciowe przeobraża się w impuls ruchomy i 3) okres zwrotny, zstępujący, odśrodkowy — kiedy z ośrodka ruchu odpowiedni impuls dąży do obwodu i wywołuje skurcz mięśni-wydzielanie się płynu z gruczołów i t. p. (przyp. tłom.).

II.

Tak więc działalność woli przedstawia się nam iako jedno z ogniw w rozwojowym pochodzie od protego odruchu, gdzie dążność ruchowa jest nieubłaganą do pojęć oderwanych; gdzie dążenie owo spada najniżej. Ponieważ przejścia w łańcuchu tym są prawie nieznaczne, niepodobna więc określić w nim ściśle ani początku ani końca.

Chcąc uniknąć gmatwaniny nie badaliśmy zagadnienia w całej jego złożoności. Wyłączyliśmy nawet jeden z pierwiastków istotnych, znamiennych woli. Taka, jakeśmy ją rozważali dotychczas, może ona być określoną w sposób następujący. Wola jest aktem świadomym mniej lub więcej wyrozumowanym, mającym cel prosty lub złożony, blizki lub daleki. W ten sposób zdają się pojmować pisarze spółcześni, jak Maudsley i Lewes, określający wolę jako "pobudzenie pojęciowe" (impulse by ideas) albo też jako "oddziaływanie (reaction) ruchowe uczucia i pojęć." Każdy akt chcenia tak rozumiany, byłby więc tylko prostem "przyzwoleniem" (laisser faire), tymczasem jest on nadto czemś zupełnie innem, gdyż zawiera w sobie władze powściągania (arret) albo, wyrażając się językiem fizyologii, — zdolność otamowania (inhibition) (1).

Dla psychologii opartej na spostrzeganiu tylko zewnętrznem, owa różnica pomiędzy przyzwoleniem i zakazem posiada małą doniosłość; ale dla tej metody psychologicznej, która czynności umysłu stara się tłomaczyć za pomocą mechanizmu fizyologicznego i uważa odruch za jedyny typ wszelkiej działalności, rozróżnienie owo jest niezmiernie ważnem.

Mniemanie powszechne przypuszcza, iż wola jest jakiemś magicznem fiat, któremu mięśnie ulegają w sposób nieznany; dla podobnej hypotezy jest rzeczą małej wagi czy owo pat wywołuje ruchy, czy też je powściąga. Lecz jeżeli zgodnie ze zdaniem wszystkich współczesnych fizyologów przypuścimy, że odruch jest wzorem i podstawą wszelkiej czynności, i jeżeli, co za tem idzie, przestaniemy się pytać, dlaczego dany stan świadomości przeobraża się w ruchu? (gdyż to jest prawo ogólne), to jednak trzeba będzie wytłomaczyć sobie, dlaczego niekiedy nie przeobraża się on wcale. Niestety: zdania fizyologów są pod tym względem ciemne i chwiejne.

Najprostszym przykładem zjawiska powściągu lub otamowania jest zawieszenie ruchów serca przez podrażnienie nerwu błędnego.

Wiadomo, iż serce (niezależnie od węzłów wewnętrznych) nerwacyę swą czerpie z włókienek wielkiego nerwu sympatycznego, wpływających na przyspieszenie jego uderzeń, i z gałązek nerwu błędnego. Przecięcie tego ostatniego potęguje ruchy serca; podrażnienie zaś końca przyośrodkowego tegoż nerwu zawiesza je na czas mniej lub więcej długi. Istnieje więc nerw powściągający i otamowanie jest pospolicie uważanem jako wynik interferencyi (2). Działalność odruchowa węzłów sercowych bywa utrudnioną lub zawieszoną przez podrażnienie rdzenia przedłużonego (w którym bierze początek nerw błędny). Innemi słowy: działalność ruchowa nerwu błędnego wyładowuje się w ośrodkach serca i wywołuje otamowanie. Wszystko to niema bezpośredniego znaczenia dla psychologii, ale oto jeszcze jeden punkt dla nas ważny.

Wiadomo powszechnie, iż odruchowa pobudliwość mlecza pacierzowego wzrasta, gdy ten zostaje uwolnionym z pod wpływu mózgu; uderzającym tego dowodem są zwierzęta z odciętą głową. Mie uciekając się jednak do tych jaskrawych przykładów, wiemy wszyscy, iż odruchy są o wiele gwałtowniejsze podczas snu, niż w stanie czuwania. Aby wytłómaczyć to zjawisko niektórzy pisarze przypuszczali w mózgu istnienie środków powściągających. Sieczenow umieszczał je we wzgórkach, wzrokowych i w okolicy wzgórków czworaczych. Opierał się on na tem, iż drażniąc drogą chemiczną, lub inaczej wspomniane części mózgu sprowadzał zwykle obniżenie siły odruchów. Goltz mieści ośrodki powściągające w mózgu właściwym.

Wszystkie te hypotezy i inne im podobne (3) podległy surowej krytyce; wiem z fizyologów przypuszcza poprostu, iż w stanie normalnym podrażnienia rozchodzą się jednocześnie po mózgu strumieniem wstępującym i po mleczu pacierzowym w kierunku poprzecznym; w stanie zaś nienormalnym, kiedy mózg nie może odegrywać żadnej roli, podrażnienia owe, mają przed sobą jedną tylko drogę otwartą po mleczu pacierzowym; wskutek tego następuje nagromadzenie się energii, powodujące niezwykłą pobudliwość odruchową (mlecza pacierzowego). W czasach ostatnich Ferrier (4) zatrzymując się na stanowisku niezmiernie ważnem dla psychologii, przypuścił, iż w zrazach czołowych mózgu istnieją ośrodki powściągające (centres modérateurs) będące istotnym czynnikiem uwagi.

Nie wchodząc w dalsze szczegóły widzimy, iż dla wyiaśnienia mechanizmu otamowania niema żadnej teoryi tak jasnej i powszechnie przyjętej, jak dla odruchów. Jedni sądzą, iż powściąg wynika z dwóch sprzecznych dążności, które się wikłają ze sobą i znoszą wzajemnie. Inni przypuszczają istnienie ośrodków, a nawet nerwów powściągających, zdolnych do zawieszenia przesłanej sobie czynności nie zaś do jej wzmocnienia. Jest jeszcze kilka hypotez, o których wspominać nie warto (5). Wobec tego stanu powszechnej niewiadomości, postarajmy się zbadać tę sprawę według sił naszych.

W każdym powściągu woli trzeba rozważyć dwie rzeczy: 1) mechanizm, który jest jego źródłem — mówiliśmy o nim przed chwilą, i 2) stan świadomości, który mu towarzyszy; o tem właśnie mówić będziemy. Najprzód bywają wypadki, gdzie zjawiska powściągu nie potrzeba wcale tłómaczyć; zdarza się to wtedy, gdy impulsy woli ustają same przez się, kiedy na przykład odrzucamy z niesmakiem jakąś książkę stanowczo nudną.

Inne wypadki objaśnić sobie można za pomocą którejkolwiek z wyżej przytoczonych hypotez. Powstrzymujemy dowolnie śmiech, ziewanie, kaszel, powściągamy się od ruchów zbyt gwałtownych, wprowadzając, jak się zdaje, w grę mięśnie przeciwdziałające.

W wypadkach, gdzie sposób powstawania powściągów jest całkiem nieznany, gdzie mechanizm ich fizyologiczny pozostaje niewyświetlonym, możemy jeszcze otrzymać pewne wskazówki od psychologii właściwej. Weźmy przykład utarty — przystęp gniewa stłumiony siłą woli. Aby nie przeceniać jej władzy, zauważymy najprzód, iż stłumienie owo nie jest wcale prawem powszechnem. Niektórzy zdają się być do tego całkiem niezdolnymi. Inni obdarowani są taką zdolnością w stopniu różnorodnym: ich władza powściągania się zmienną jest w zależności od czasu i otoczenia; nakoniec bardzo niewielu może być zawsze panami siebie. Najpierwszym warunkiem zrodzenia się powściągu jest czas. Jeżeli pobudzenie będzie tak gwałtownem, iż przejdzie natychmiast w czyn — wszystko stracone. Jakakolwiek ztąd niedorzeczność wyniknie — cofnąć się już nie można. Jeżeli zaś niezbędny warunek czasu jest zachowanym, jeżeli stan świadomości zdąży wywołać stany przeciwdziałające, jeżeli te ostatnie zdążą się utrwalić — natenczas powściąg zjawi się napewno. Nowy stan świadomości dąży do zniesienia innego i, osłabiając przyczynę, hamuje skutki. Niezmiernie ważnem jest dla patologii woli zbadanie tych zjawisk fizyologicznych, jakie w podobnym wypadku się odbywają. Niewątpliwem jest, że zasób energii nerwowej (cokolwiek powiemy ojej naturze) odmiennym bywa w dwóch różnych momentach u tej samej osoby. Nie można też wątpić, że ilość tej energii, jaką osobnik w danym razie rozporządza, może być rozmaicie w organizmie rozdzieloną. Widocznem jest np. iż matematyk, oddający się spekulacyom naukowym i człowiek zaspakajający jakąś namiętność fizyczną, całkiem odmiennie zużywają swoją energję, i że jedna postać użytkowania wyklucza drugą, gdyż kapitał rozporządzalny nie może służyć jednocześnie dwom celom.

Widzimy, mówi pewien fizyolog (6), iż pobudliwość niektórych ośrodków nerwowych słabnie wraz z wprowadzeniem w grę innych ośrodków, zwłaszcza, podrażnionych dość silnie: takim jest sam fakt.

Rozpatrując zaś działalność normalną układu nerwowego, znajdziemy, iż istnieje pewna niezbędna równowaga pomiędzy narządami tegoż układu. Wiemy dalej, iż równowaga owa może być zakłóconą przez nienormalne działanie niektórych ośrodków, które zdają się obracać na wyłączną swą korzyść zbyt wielką dozę energii nerwowej: wskutek tego działanie innych ośrodków bywa zakłócone. Istnieją prawa ogólne rządzące rozkładem energii nerwowej w rozmaitych częściach systemu, tak samo, jak istnieją prawa mechaniczne, kierujące obiegiem krwi w układzie krwionośnym: jeżeli w jakiejkolwiek grupie naczyń wynika jakieś poważne zakłócenie, skutki jego ujawniają się niebawem we wszystkich innych częściach układu. Te prawa hydrodynamiczne łatwiejszemi są dla nas do pochwycenia, gdyż płyn obiegający po żyłach i tętnicach bardziej dostępnym jest naszemu badaniu, gdyż znamy własności zawierających go naczyń, skutki ich rozciągliwości, następstwa skurczów mięśniowych i t. d. Któż natomiast pochwali się znajomością praw, rządzących rozdziałem energii nerwowej, owej szczególnej cyrkulacyi tego, co nazywamy "płynem" nerwowym? Konstatujemy wprawdzie skutki zakłócenia równowagi w owej działalności, lecz zaburzenia te są zmienne do głębi swej istoty i wymykają się wszelkim uogólnieniom teoretycznym. Możemy tylko zauważyć ich powstawanie i zdać sobie sprawę z okoliczności, jakie im towarzyszą.

Zastosujemy teraz powyższe uwagi ogólne do naszego szczególnego wypadku.

Pierwotny stan świadomości (gniew) wywoła stany przeciwdziałające i zmieniające się, rzecz prosta, stosownie do natury osobnika: pojęcie obowiązku, bojaźń boża, obawa opinii, praw, lub smutnych następstw i t. p. mogą tu przeciwdziałać. W ten sposób utworzył się drugi środek do działania, lub, mówiąc słowami fizyologii, zjawia się rozszczepienie energii nerwowej, uszczuplenie stanu pierwotnego na korzyść drugiego. Czy zaś rozszczepienie takie wystarcza do przywrócenia równowagi — na to odpowiedzieć może tylko dany, poszczególny wypadek.

Jakimkolwiek jednak będzie ów powściąg, jest on zawsze względnym, a jedynym wynikiem jego bywa osłabienie czynności; tymczasem nadmiar pobudzenia pierwotnego zużytkowuje się rozmaicie: już to za pomocą hamowanych poruszeń, już przez zakłócenia we wnętrznościach, już też nakoniec za pomocą sztucznego rozszczepiania energii, jak to widzimy na przykładzie owego żołnierza, który, podczas gdy go operowano, przeżuwał kulę, aby nie krzyczeć. Nie wielu ludzi jest w stanie, dzięki przyrodzonym własnościom i wychowaniu zredukować odruchy do nieznacznych, ledwie dostrzegalnych giestów.

Owo rozszczepienie energii nerwowej nie jest więc zjawiskiem pierwotnem, lecz wytworem późniejszym, wtórnym, rodzącym się w drodze skojarzeń na rachunek stanu pierwotnego!

Zauważmy nadto, iż oprócz pojawienia się owych dwóch centrów przeciwdziałających sobie, są jeszcze i inne przyczyny, bezpośrednio dążące do osłabienia pierwotnych pobudzeń.

Musimy jednak bliżej rozpatrzeć się w trudnościach, jakie ta sprawa przedstawia, gdyż współistnienie nie dwóch przeciwnych sobie stanów świadomości (7) wystarcza tylko do wywołania niepewności, chwiejności, lub bezczynności, — ale bynajmniej nie jest zdolnem zrodzić powściągu dowolnego w rzeczywistem znaczeniu tego wyrazu i obudzić w nas usposobienie, wyrażające się słowami: "nie chcę..." Do tego potrzeba ieszcze jednego warunku; odnajdziemy go w pierwiastku uczuciowym — niezmiernie dla nas ważnym, o którym jednak nie mówiliśmy dotychczas. Nie każde uczucie może być bodźcem czynności, — przeciwnie wiele z nich posiada charakter hamujący: jaskrawym przykładem będzie tutaj uczucie strachu. W stanie największego natężenia wywiera ono. jak wiadomo, wpływ niszczący. Człowiek znienacka dotknięty wielkim bólem, niezdolnym jest do wszelkiej reakcyi dowolnej, lub odruchowej. Bezkrwistość mózgu, chwilowy paraliż serca, sprowadzają niekiedy śmierć przez uduszenie, chłodny pot na skórze, rozluźnienie się mięśni zwieraczy — wszystko to wskazuje, że pobudliwość ośrodków mięśniowych, naczyniowo-ruchowych, wydzielinowych i t. d. podległa chwilowemu zawieszeniu. Przykład ten jest zbyt rażącym, ale daje nam on, jak mikroskop, potrzebne powiększenie; schodząc niżej, spotykamy wszystkie możliwe obawy ze wszelkiemi, odpowiadającemi im stopniami nerwowego otamowania.

Od owego maximum przejdziemy teraz do obawy umiarkowanej, do skutków otamowania łagodniejszych, ale posiadających tę samę naturę. W jaki sposób hamujemy np. gniewne ruchy dziecka?, Za pomocą pogróżek i upomnień, t. j. wywołujemy nowy stan świadomości, zdolny do otamowania akcyi. Dziewczynka licząca półczwarta roku, powiada p. B. Perez, z wyrazu twarzy i brzmienia głosu poznaje, że jest strofowaną: wtedy czoło jej marszczy się, wargi zacinają się kurezowo, podlegają przelotnemu wykrzywieniu, oczy zwilżają się łzami i maleństwo gotowe jest wybuchnąć płaczem (8). Nowy stan świadomości dąży więc do wyrugowania dawniejszego nietylko — dzięki własnej swej sile, lecz także — osłabiając cały organizm. Jeżeli, pomimo powtarzanych pogróżek powściąg nie nastąpi, to znaczy, iż pod tym względem osobnik mało nadaje się do wykształcenia; jeżeli zaś następuje, to na mocy powszechnie znanego prawa, pomiędzy dwoma stanami utrwala się pewne skojarzenie: pierwszy z nich wywołuje drugi — hamujący i wskutek przyzwyczajenia powściąg staje się coraz łatwiejszym i szybszym, U ludzi, którzy są panami siebie, odbywa się on z taką pewnością, jaka cechuje wszelkie nałogi. Jasnem jest zresztą, że temperament i charakter znaczą tu więcej, niż wychowanie. Niema więc nic dziwnego w tem, iż burza. ustępuje przed chłodnem pojęciem, przed takim stanem świadomości, którego dążność ruchowa jest dość słabą: po za nim bowiem gromadzi się jeszcze siła bezwiedna, utajona, o jakiej mówiliśmy przed chwilą.

Aby zrozumieć to cudowne, napozór, zjawisko, nie trzeba badać ludzi dojrzałych, lecz obserwować należy dzieci, (do nich zaś najbardziej zbliżonymi są ludzie dzicy, charaktery nieociosane, osoby nie poddające się Wpływom wychowania). U tych ostatnich dążność do czynu jest bezpośrednią, natychmiastową. Zadanie wychowawców polega właściwie na rozbudzeniu owych stanów przeciwdziałających; przez wychowanie zaś rozumieć trzeba tek dobrze nabytki osobistego doświadczenia dziecka, jak i wpływy osób postronnych. Myślę zresztą iż zbytecznem byłoby dowodzić dalej, że wszystkie uczucia hamujące: obawa lub szacunek osobisty, poszanowanie praw, obyczajów, bojaźń boża — nosiły początkowo i noszą dotychczas charakter stanów depresyjnych, dążących do osłabienia działalności.

Jednem słowem zjawisko powściągu dostatecznie dla naszych celów wytłomaczymy sobie, poddając rozbiorowi warunki psychologiczne, w jakich się ono odbywa, niezależnie od tego jakim będzie nasz pogląd na fizyologiczną jego podstawo. Pożądanem wprawdzie byłoby wejrzeć w istotę sprawy, dowiedzieć się w jaki to sposób dwie czynności prawie współczesne wzajemnie się znoszą. Gdyby ta ciemna kwestya została wyjaśnioną, nasze pojęcie o woli, jako władzy powściągającej stałoby się bardziej dokładnem, a może nawet całkiem odmiennem. Tymczasem trzeba się zdecydować na czekanie. Zresztą spotkamy jeszcze trudne to zagadnienie — pod inną postacią.

(1) Wyrazu otamowanie użył, zdaje mi się tłomacz "Odruchów mózgowych" Sieczenowa. Oznacza on pewien proces fizyologiczny — hamujący ruchy; psychologicznie ujawnia się on w nas jako powstrzymanie się (powściągnięcie się, powściąg) od pewnej czynności. (Przyp. tłóm.).

(2) Termin ten wzięty jest z fizyki (światło); oznacza zaś tutaj proces, w którym dwie przeciwne sobie fale nerwowe wzajemnie się znoszą. (Przyp. tłóm.).

(3) Ma zaznajomienia się z historycznym przebiegiem tej sprawy odsyłamy czytelnika do Physiologie des Rückenmarks Eckhardta w Physiologie Herman'a t. 2. cz. 2. str. 33 następne. znaleść tom można doświadczenia i objaśnienia Sieczenowa, Goltza, Szytfa, Cyona etc.

(4) Ferrier Les fonctious du cerveau str, 103, 104.

(5) Patrz Wundt'a Mechanik der Nerwen; Leves Physical Basis of Mind st. 300. 301.

(6) Franek. Diet, encykl. des sciendes médicalus. art. Nerveux str. 572

(7) Rzecz naturalna, iż nie oddzielamy tych stanów od ich warunków fizyologicznych, stanowiących czynnik główny.

(8) La Psychologie de l'enfant str. 33

III.

Dotychczas rozważaliśmy wolę — w formie wyłącznie analitycznej — nie mogącej ani dać o niej dokładnego pojęcia, ani przedstawić jej całokształtu. Wola nie jest ani prostem przeobrażeniem się jakiegokolwiek stanu świadomości w ruchy, ani też prostą władzą powściągu: jest ona własną reakcya osobnika. Musimy na okoliczność tę położyć nacisk, bez tego bowiem patologia woli nie będzie zrozumiałą.

Najbardziej znamienną cechę ruchów dowolnych stanowi ich przystosowanie się do zamierzonego celu, ich odpowiedniość, ale oznaka ta wspólną im jest z olbrzymią większością ruchów fizyologicznych: różnica spoczywa tylko w stopniu.

Pominąwszy wszystkie ruchy patologiczne (konwulsye, padaczkę, tańce epileptyczne i t, p.) które są gwałtownem i bezładnem wyładowaniem się energii nerwowej, wszędzie od najniższych szczebli do najwyższych znajdziemy przystosowanie się ( odpowiedniość ) poruszeń.

Zwykle odruchy są tylko reakcyą mlecza pacierzowego, zastosowaną do warunków ogólnych i, co za tem idzie, bardziej prostych, jednostajnych, niezmiennych dla tego lub owego osobnika (za wyłączeniem wypadków wyjątkowych); odruchy te posiadają więc charakter gatunkowy.

Druga grupa odruchów przedstawia już reakcyę dolnej i średniej części mózgowia — rdzenia przedłużonego, ciał prążkowanych, wzgórków wzrokowych. Reakcye owe przystosowane, są do warunków również ogólnych, mało zmiennych, ale już o wiele więcej złożonych: jest to tak zwana przez niektórych pisarzy działalność "czuciowo-ruchowa" (sensori motrice). Ruchy te mają również charakter bardziej gatunkowy, niż osobniczy — tak wielkie jest jeszcze ich podobieństwo w dwóch osobnikach danego gatunku.

Odruchy mózgowe — zwłaszcza najwyższe — stanowią, już reakcyę przystosowaną do warunków bardzo złożonych, bardzo zmiennych, niestałych i różniących się stosownie do osobnika i. w zależności od czasu a tego samego indywiduum. Są to już reakcye pojęcio-ruchowe (ideo-motrice) i chcenia. Przystosowanie się takie jakkolwiek jest doskonałem, nie posiada dla nas wielkiej wagi. Jest ono tylko skutkiem, którego przyczyna leży nie w chceniu, lecz w działalności umysłowej — intelektualnej. Inteligencya bowiem jest ciągłem dopasowywaniem (ajustement) stosunków wewnętrznych do zewnętrznych, a w swej postaci najwyższej — jest ona dopasowaniem doskonale ustosunkowanem (coordonné); koordynacya więc (ustosunkowanie) stanów świadomości pociąga za sobą takąż koordynacyę ruchów, wyrażających te stany. Z chwilą gdy cel zostanie obranym, odegrywa on rolę tego, co metafizycy nazwali "przyczyną ostateczną" (causa finalis) t.j. powoduje wybór środków do osiągnięcia jego wiodących. Przystosowanie się jest więc tutaj wynikiem mechanizmu umysłowego; nie potrzebujemy zatrzymywać się dłużej nad tym wnioskiem.

Ale rzeczą najbardziej nas obchodzącą jest przedewszystkiem ów wybór — owo pierwszeństwo przyznane ostatecznie temu lub owemu po dłuższem lub krótszem zestawieniu pobudek. Wybór ten właśnie przedstawia reakcyę osobniczą — indywidualną, różniącą się od reakcyi gatunkowych, wobec których — jak zobaczymy w patologii, zajmuje on to naczelne, to podrzędne stanowisko.

Czemże jest ów wybór? Rozpatrywany w swej formie zewnętrznej jest on tylko pewnem przyzwoleniem praktycznem, jest wyrokiem, który się wykonywa. Zauważmy to dobrze: pod względem fizjologicznym i ze strony zewnętrznej nic nie odróżnia ruchu dowolnego od mimowolnego; mechanizm będzie jednaki czy mrugnę okiem wskutek odruchu (niechcący), czy też zrobię to umyślnie, aby ostrzedz np. współwinowajcę (1). Ze strony psychologicznej i wewnętrznej nic nie wyróżnia wniosku — w zwykłem rozumieniu tego wyrazu — jako przyzwolenia teoretycznego, od chcenia — tylko to chyba, że chcenie wyraża się w postępku, że jest ono wnioskiem, wprowadzonym w wykonanie. Ale czem jest wybór — rozpatrywany już w treści swej — nie zaś w formie? Na ten punkt zasadniczy zwrócimy całą uwagę i postaramy się go rozjaśnić. Przy pomocy pewnych zjawisk biologicznych niższego rzędu — zrozumiemy może łatwiej na czem polega wybór. Aby się nie zbłąkać w analogiach zbyt odległych, nie będę tu mówił nic o powinowactwie fizycznem np. o powinowactwie magnesu względem żelaza). Z królestwa roślin przytoczę tylko owadożerne, które, jak muchołówka np. (Dionea muscicapa) z pomiędzy stykających się z niemi przedmiotów wybierają jedynie pożywne. Ameba w podobny sposób wybiera sobie pewne szczątki organiczne, jakiemi się karmi. Fakty te nie ulegają zaprzeczeniu, lecz wyjaśnienie ich jest niezmiernie trudne. Tłomaczy się je pospolicie pewnym stosunkiem układów drobinowych (molekularnych) ciała wybierającego do wybranego. Zapewne dziedzina wyboru jest tutaj bardzo ograniczoną, ale też mamy do czynienia z najgrubszą, niemal fizyczną jego postacią. Pojawienie się i rozwój organizacyi nerwowej, coraz bardziej złożonej nadają ślepemu powinowactwu charakter najprzód jednej świadomej siebie dążności, a potem już kilku różnic świadomych i ze sobą sprzecznych; zwycięztwo odnosi ta, która przedstawia maximum powinowactwa (za przykład może posłużyć pies wahający się pomiędzy kilkoma półmiskami i w końcu wybierający sobie jedną z potraw). Wszędzie jednak wybór jest wyrazem natury osobnika — w danym czasie, warunkach i przy danym stopniu rozwoju; innemi słowy — wybór ten mniej będzie stanowczym im powinowactwo jest słabsze. Możemy więc powiedzieć, iż wybór wynikający z jednej lub z wielu dążności, z jakiejś sensacyi obecnej lub z wrażeń odtworzonych, z pojęć złożonych lub z zawiłych i sięgających w przyszłość obrachowań, że wybór ów opiera się zawsze na pewnej skłonności, na pewnej analogii przyrodzonej, na przystosowaniu., Jest to jednako prawdziwem w odniesieniu do zwierząt niższych, wyższych i człowieka w zastosowaniu do występku lub cnoty, wiedzy, rozkoszy lub pragnień ambitnych. Ale, ograniczając się tylko do człowieka, wyobraźmy sobie, iż powstaje w nas dwa lub kilka stanów świadomości — wobec kilku możliwych celów działania. Wyobraźmy dalej, że po pewnem wahaniu wybranym został jeden z tych stanów. Otóż inaczej chyba wytłomaczyć sobie tego nie można, jak tylko twierdząc, iż pomiędzy owym stanem świadomym i sumą wszystkich innych — świadomych, nawpół uświadomionych i bezwiednych (czysto fizyologicznych) składających w danej chwili naszą osobę, nasze "ja" duchowe, iż pomiędzy niemi istnieje pewna ugoda, pewna przyrodzona analogia i powinowactwo. Jest to jedyne objaśnienie wyboru, inaczej — przypuścimy chyba, iż przyczyna jego nie istnieje. Proponuje mi ktoś np. abym zabił przyjaciela: zamiar taki odtrącam od siebie ze zgrozą — jest on kategorycznie wyłączonym; znaczy to, iż sprzeciwia się innym moim dążeniom, uczuciom, że pomiędzy nim i niemi wszelkie jakiekolwiek skojarzenie jest niemożliwem i że przez to właśnie zamiar ów musi być unicestwionym.

Inaczej ma się rzecz ze zbrodniarzem. Tam utrwaliła się już pewna analogia, pewne więzy ugodowe pomiędzy wyobrażeniem morderstwa i uczuciem nienawiści lub chciwości; dla tego też zabójstwo staje się przedmiotem wyboru. Tak więc: rozpatrując chcenie jako stan świadomości, powiemy ii nie jest ono niczem innem jak tylko twierdzeniem (lub przeczeniem). Podobnem jest ono do wniosku. Różnica polega na tem, że wniosek wyraża stosunki zgodności (lub niezgody) pojęć, chcenie zaś — takie same stosunki pomiędzy skłonnościami (tendances); pierwszy jest wypoczynkiem dla umysłu, drugie zaś — etapem na drodze do czynu; jeden jest nabytkiem, drugie zaś — stratą, gdyż inteligencya gromadzi, wola wydatkuje. Ale chcenie samo w sobie, juko stan świadomości, tak samo nie zdolnem jest wywołać czynu, jak wniosek nie może stworzyć prawdy. Skuteczuość chcenia przychodzi zkądinąd. W "zakończeniu" naszem powrócimy jeszcze do tego bardzo raźnego punktu (2).

Ostateczna przyczyna wyboru spoczywa więc w charakterze, t.j. w tem wszystkiem, co stanowi cechę właściwą osobnika w znaczeniu fizyologicznem i wyróżnia go od wszystkich innych indywiduów jego gatunku.

Ale czy też charakter albo — że użyję terminu bardziej ogólnego — czy osoba, czy nasze, "ja" — będące dla nas przyczyną, jest także tylko wynikiem? Bezwątpienia; ale tutaj nie będziemy się zastanawiali nad przyczynami tego wyniku. Nauka o charakterach, którą Stuart Mill ogłaszał przed 40 laty pod imieniem etologii — nie jest jeszcze i, jak sądzę, nie może być zbudowaną. Gdyby zaś nawet istniała musielibyśmy tylko przyjąć jej wyniki — nie wkraczając w dziedzinę jej wcale, gdyż przechodzić ciągle, bez końca od skutków do przyczyn — byłoby to popełniać błędy metafizyki. Powtarzam raz jeszcze: względnie do przedmiotu, który nas zajmuje — charakter jest dla nas punktem wyjścia najdalszym, przyczyną ostateczną, jakkolwiek dla innego szeregu badań jest on skutkiem. Zauważmy tylko mimochodem dla prostego przypomnienia, iż charakter t. j. nasze "ja" czynne — stanowi wytwór niezmiernie złożony, do ukształtowania którego przyczyniły się: dziedziczność, czynniki fizyologiczne przed i po urodzeniu, wychowanie i doświadczenie. Można również powiedzieć z pewną śmiałością, iż na utworzenie jego wpływają więcej stany uczuciowe, pewien właściwy sposób czucia — niż czynność umysłowa. Ten to właśnie ogólny sposób czucia, ten stały nastrój organizmu jest najpierwszym i najbardziej istotnym motorem. W jego nieobecności człowiek niezdolnym jest chcieć: przekonamy się o tem z patologii. Dla tego właśnie, iż stan ów zasadniczy zmienia się stosownie do budowy osobnika, iż bywa on stałym lub chwiejnym, jednakim lub zmiennym, silnym lub słabym — dla tego to spotykamy trzy główne typy woli: silnej, słabej, zmiennej (intermittente) — wraz ze wszystkiemi odcieniami i stopniami tychże typów; lecz powtarzamy raz jeszcze: różnice owe pochodzą z charakteru osobnika, a ten znów zależnym jest od swojej własnej konstytucyi: po za tem niemasz żadnej innej przyczyny.

Jesteśmy więc w zupełnej zgodzie z tymi, którzy nie chcą przypuścić, aby przewaga jednej jakiejś pobudki mogła nam wytłumaczyć akt chcenia. Pobudka przeważająca, jest tylko częścią przyczyny i de tego zawsze najsłabszą, chociaż najbardziej widoczną; skuteczną jest ona o tyle, o ile zostanie wybraną, innemi słowy, o ile wejdzie jako istotna część składowa do grupy wszystkich stanów, tworzących nasze "ja" duchowe w danej chwili, i o ile jej dążność do czynu zleje się w jedno ze wszystkiemi innemi dążnościami, jakie wynikają z charakteru.

Niema więc potrzeby tworzyć jakiejś odrębnej istności z naszego "ja" i umieszczać go w dziedzinie transcedentalnej, aby uznać w niem pewną przyczynę zjawisk. Jest to faktem prostego doświadczenia — bardzo widocznym; czegoś przeciwnego nie podobna zrozumieć.

Fizyologicznie znaczy to, iż czyn dowolny różni się i od prostego odruchu, gdzie za jednem wrażeniem następuje skurcz mięśnia, i od form bardziej złożonych, gdzie za jednem wrażeniem idzie cała grupa skurczów; że czyn dowolny jest wynikiem całkowitej organizacyi nerwowej, odbijającej w sobie przyrodę całego ustroju i odpowiednio działającej.

Psychologicznie znaczy to, iż czyn dowolny — w jego postaci skończonej — nie jest prostem przeobrażeniem się stanu świadomości w ruch, ale że nadto każe on przypuszczać udział całej grupy tych stanów świadomych i nawpół-świadomych, z jakich w danej chwili składa się nasze "ja".

Mamy więc podstawy do określenia woli, jako akcyi osobistej (indywidualnej) i do uważania jej za rzecz najściślej z nami związaną. Naszę "ja, " będące tylko skutkiem, jest jednak przyczyną w znaczeniu najbardziej ścisłem i mogącem zadowolnić wszelkie wymagania.

Tak więc widzieliśmy, iż przejście od najniższego odruchu do najwyższej postaci woli jest stopniowe, i że niepodobieństwem byłoby oznaczyć ściśle chwilę, w której się zaczyna chcenie właściwe, t.j. reakcya osobista. Na obu krańcach tego szeregu różnica sprowadza się do dwóch punktów: z jednej strony nadzwyczajna prostota, z drugiej — niezwykła złożoność; z jednej strony reakcya wiecznie jednaka u wszystkich osobników danego gatunku, z drugiej zaś reakcya, zmieniająca się stosownie do osobnika, t. j. względnie do szczególnego organizmu, ograniczonego w czarne i przestrzeni. Prostocie towarzyszy stałość, złożoności zaś zmienność. Jasnem jest, iż z punktu widzenia ewolucyi, wszystkie reakcyę były początkowo osobistemi; stały się zaś one organicznemi, gatunkowemi dzięki temu, iż powtarzały się niezliczoną ilość razy i w osobniku i w rasie. Początek woli spoczywa w zdolności reagowania, jaką posiada materya żyjąca; szczebel zaś najwyższy rozwoju woli wiąże się z inną własnością materyi żyjącej, z własnością przyzwyczajania się i właśnie owa działalność mimowolna, na wieki utrwalona (gatunkowa) — jest podporą, i narzędziem działalności indywidualnej.

Ale u zwierząt wyższych, jak dziedziczność, jak tez wypadki towarzyszące urodzeniu, a dalej ciągle przystosowywanie się do wiecznie zmiennych warunków zewnętrznych nie pozwalają reakcyi osobistej. ani ustalić się, ani przybrać formy — u wszystkich osobników jednakiej. Złożoność ich otoczenia chroni je od automatyzmu.

Na tem zakończymy nasze uwagi wstępnej przypominając, iż jedynym ich celem było przygotowanie się do studyów nad patologią (woli), do której przystępujemy obecnie.

(1) Fizyologowie odróżniają mięśnie ruchów dowolnych i mimowolnych, dodając jednak że odróżnienie to niema w sobie nic bezwzględnego. Są osoby jak np. fizyolog E. F. Weber, które mogą dowolnie powstrzymywać bicie swego serca; inne znów. jak Fontana, dowolnie ściągają tęczówkę oka. Ruch staje się wtedy dowolnym, Kiedy, na skutek licznych i szczęśliwych prób zostanie związany z jakimś stanem świadomości i władzy jego podpadnie.

(2) Wyraziliśmy wyżej — tylko w formie nieco odmiennej ten fakt oczywisty, że wybór odbywa się zawsze w kierunku największej przyjemności. Każde zwierzę rozumne lub bezmyślne, chore lub zdrowe może pożądać tylko tego, co w danej chwili przedstawia mu się jako największe jego dobro lub złe najmniejsze. Nawet człowiek przenoszący śmierć nad niesławę lub odstępstwo — wybiera cząstkę najmniej nieprzyjemną. Charakter osobisty, stopień rozwoju umysłowego podnoszą lub obniżają skale wyboru, który jednak dąży zawsze do togo, co mu jest najmilszem. Kierunek przeciwny jest niemożliwym. Ta prawda psychologiczna jest tak jasna, że już starożytni uważali ją za pewnik fizyologiczny i potrzeba było całych foliantów metafizyki, aby ią — zaciemnić

ROZDZIAŁ I.

OSŁABIENIE WOLI.

I. BRAK IMPULSÓW.

Widzieliśmy przed chwilą, iż wyraz wola oznacza akty dość różnorodne pod względem ich pochodzenia, mające jednak tę wspólną cechę, iż w każdej formie swojej, i na wszelkim stopniu rozwoju przedstawiają one reakcyę osobnika. Nie powracając już do tego rozbioru, zauważymy tylko, dla większej jasności i ścisłości, iż prawdziwe chcenie poznaje się po dwóch cechach zewnętrznych: jest ono ułanem orzekającym (définitif)i uzewnętrznia się w czynie.

Brak stanowczości, będący już początkiem stanu chorobliwego, posiada swoje przyczyny wewnętrzne, o których dowiemy się z patologii: brak ów wynika ze słabości pobudzeń, albo z ich zbyt przelotnego oddziaływania. W szeregu charakterów chwiejnych niektóre — liczba ich bardzo mała — są takimi wskutek szczególniejszego bogactwa pojęć. Porównywanie pobudek, rozumowania, obrachowania następstw składają się na wytworzenie niezmiernie złożonego stanu umysłowego (cérébral), przy którym dążności do czynu wzajemnie się wikłają. Ale owo bogactwo pojęć samo przez się nie jest jeszcze dostateczną przyczyną braku stanowczości, jest to tylko powód współdziałający; przyczyna istotna tutaj, jak zawsze, spoczywa w charakterze.

Bardziej widocznem to jest u ludzi niestanowczych, a ubogich w pojęcia. Działają oni zwykle w kierunku najmniejszej przeszkody, albo najsłabszego oporu. Namysł ich z trudnością zakończony bywa wyborem, wybór jeszcze trudniej przeradza się w czyn.

Chcenie jest przeciwnie stanem wyrokującym: zamyka on wszelką dyskusyę. Pod jego wpływem nowy stan — motyw wybrany — wchodzi w skład naszej jaźni, jako część istotna i wykluczająca inne stany. W ten sposób nasze "ja" ustala się na dobre. U natur zmiennych wyrok jest zwykle prowizorycznym, innemi słowy, chcące, "ja" jest związkiem tak nietrwałym, iż najbardziej nieznaczny stan świadomości pojawieniem się swem może go zmienić, uczynić innym. Związek, tworzony co chwila, nie posiada żadnej siły oporu względem chwili następnej.

W gólnej sumie tych stanów świadomych i bezwiednych, które w każdej danej chwili przedstawiają przyczyny chcenia, rola charakteru osobistego jest najmniejszą, znaczenie zaś warunków zewnętrznych największe.

Powracamy wtedy do owej niższej, uprzednio już rozpatrzonej postaci woli, polegającej na biernem przyzwoleniu ("laisser faire").

Nie trzeba, nigdy zapominać również, że chcieć jest to działać że chcenie jest przejściem do czynu. Sprowadzać, jak to robiono niekiedy, wolę do prostego postanowienia, t.j. do teoretycznego twierdzenia, że dana rzecz zostanie wykonaną, jest to trzymać się w dziedzinie abstrakcyi. Wybór jest tylko jednym z momentów w procesie woli. Jeśli się nie ujawni w czynie natychmiastowo, lub w czasie właściwym, nic go nie wyróżni od czynności logicznego myślenia. Podobnym on jest wtedy do owych praw pisanych, których nikt nie wykonywa.

Po tych uwagach przystąpmy do patologii. Choroby woli podzielimy na dwie wielkie klasy, stosownie do tego, czy jest ona osłabioną, lub zanikła.

Osłabienia woli stanowią w jej patologii część najważniejszą, pozwalają one obejrzeć mechanizm zepsuty. Podzielimy je na dwie grupy.

Pierwsza — osłabienia z braku impulsów.

Druga — osłabienia z nadmiaru impulsów.

Po trzecie: ze względu na szczególną ich wagę, rozpatrzymy nadto zosobna osłabienia uwagi dowolnej (attention volontaire).

Po czwarte nakoniec, pod nagłówkiem "królestwo zachcianek" (le régne des' caprices), zbadamy pewien stan osobliwy, w którym wola nie ustala się nigdy, lub tylko przypadkowo.

Koniec wersji demonstracyjnej.

I.

Pierwsza grupa zawiera w sobie fakty proste, zrozumiałe, których zbadanie będzie pouczajacem. Zaczątek tych objawów znajdujemy już w stanie normalnym, w charakterach miękkich, które, aby działać, potrzebują wpływów woli obcej; ale choroba ukaże nam stan taki w potwornem powiększeniu. Guislain opisał w słowach ogólnych to osłabienie, któremu lekarze nadają nazwę bezwoli (aboulie) (1). "Chorzy mogą chcieć tylko wewnętrznie, umysłowo, według wymagań rozsądku, mogą doświadczać pragnienia jakiejś działalności, lecz niezdolnymi są postępować odpowiednio. W głębi ich umysłu jest jakaś niemoc. Chcieliby oni pracować, nie mogą... Wola ich niezdolną jest przekroczyć pewnych granic; rzekłbyś, ie ta siła czynna podlega otamowaniu: ich chcę nie przeobraża się w wolę pobudzającą, w postanowienie czynne. Chorzy dziwią się sami niemocy, jaką rażona jest ich wola... Zostawieni sobie, spędzają dnie całe w łóżku, lub na krześle; kiedy się do nich mówi, albo się ich pobudza, odpowiadają stosownie, chociaż zwięźle; o rzeczach sądzą dość dobrze (2).

Ponieważ chorzy, których inteligencya pozostała niezakłóconą, przedstawiają typy najciekawsze, będziemy więc przytaczali tutaj tylko przykłady tego rodzaju. Najdawniejsze z odnoszących się tu spostrzeżeń zawdzięczamy Esquirol'owi.

"Urzędnik pewien, odznaczający się wysoką wiedzą i potęgą słowa, pod wpływem zgryzot uległ monomanii... Zachował on całą przytomność umysłu, nie chce jednak nigdzie wychodzić, jakkolwiek uznaje, iż nie ma słuszności. Nie chce doglądać swych interesów, choć wie, że cierpią na tem; mowa jego jest o tyle rozsądną, o ile dowcipną. Gdy mu się zrobi wzmiankę o podróży, kiedy się go zachęca do pilnowania interesów, odpowiada: "Wiem, że powinien byłbym to robić, i że nie mogę; rady pańskie są bardzo dobre, chciałbym pójść za jego zdaniem, jestem zupełnie przeświadczony o słuszności, lecz zrób pan tak, abym mógł chcieć, abym posiadł tę wole, która ', postanawia i wykonywa. Pewnem jest, — mówił mi dnia jednego, — iż posiadam wolę na to tylko, aby nie chcieć, gdyż zachowałem cały mój rozsądek, wiem co robić należy, lecz siła opuszcza mię w chwili, kiedy mam działać" (3).

Lekarz angielski Bennet, opowiada o pewnym człowieku,. który częstokroć nie mógł wykonać tego, co chciał. Nieraz próbował on rozebrać się i pozostawał nieruchomym przez całe dwie godziny, zanim mógł zdjąć ze siebie ubranie; jednocześnie wszystkie jego zdolności umysłowe z wyjątkiem chcenia znajdowały się w dobrym stanie. Pewnego dnia zażądał szklanki wody; przyniesiono mu ją na tacy, lecz chory nie mógł jej wziąć, chociaż pragnął. Służący musiał stać przez pół godziny, zanim nakoniec pacyent zapanował nad swym stanem. Zdawało mu się, mawiał, że ktoś inny owładnął jego wolą" (4).

Pewien autor, na którego należy powoływać się zawsze w sprawach patologii umysłowej, T. de Quincey, opisał nam, na podstawie własnego doświadczenia ów paraliż woli. Obserwacyą jest tem cenniejszą, iż zawdzięczamy ją pisarzowi o umyśle subtelnym i delikatnym.

Wskutek długiego nadużycia opium musiał on zarzucić swe studya, Które niegdyś uprawiał z zajęciem. Rozstawał się tez z niemi w uczuciu niemocy i słabości dziecinnej i z goryczą tem żywszą, że przypominał sobie czasy, kiedy spędzał nad książką chwile rozkoszne. Niedokończone dzieło, któremu poświecił najlepszą cząstkę swojej inteligencji, wydawało mu się teraz grobem zgasłych nadziei, płonnych usiłowań, zbiorem który wykończonym nie będzie nigdy. W tym "stanie niemocy woli, lecz nie umysłu, " oddał się ekonomii politycznej, z którą niegdyś był ściśle zażyły. Odkrywszy wiele błędów w doktrynach sobie współczesnych, znalazł na koniec w traktacie Ricarda zaspokojenie swych pragnień umysłowych, rozkosz i działalność, której już nieznał oddawna. Sądząc jednak, iż niektóre ważne prawdy uszły bacznego oka Ricarda, powziął zamiar napisania Wstępu do wszelkiego przyszłego systemu ekonomii politycznej. Poczyniono odpowiednie przygotowania, aby wydrukować i wydać dzieło, którego zjawienie się zapowiedziano za dwa miesiące. Należało tylko napisać przedmowę i dedykacyę dla Ricarda, autor uczuł się jednak całkowicie do tego niezdolnym; jakoż zaniechano przygotowań i dzieło pozostało na biurku.

"W takim stanie umysłowego odrętwienia znajdowałem się mniej więcej przez lat cztery, które spędziłem podlegając czarodziejskim zachwytom opium. Była to taka nędza moralna, że istotnie można było powiedzieć o mnie, iż żyłem w ciągłym śnie. Rzadko kiedy mogłem się zmusić do napisania listu, pod największym przymusem mogłem zaledwie napisać kilka słów odpowiedzi i to wtedy, kiedy list, na który odpowiadałem przeleżał u mnie kilka tygodni, a nawet miesięcy; Bez pomocy M..., nie mogłem załatwić żadnego rachunku i cała moja ekonomia domowa, jakkolwiek pozostaje ona w związku z ekonomią polityczną, popadła w nieład niewysłowiony.

Jest to stan, o którym więcej nie będę już mówił, a jakiego ostatecznie doświadczy na sobie każdy spożywca opium: przygnębienie i męki, wynikające z poczucia niedołęstwa i słabości, niedbalstwo i owo wieczne odkładanie na później codziennych obowiązków, owe gorzkie wyrzuty, rodzące się pod wpływem refleksyi. Morfinista nie traci zmysłu moralnego, nie porzuca swych dążności, życzy on i pragnie tak żywo, jak nigdy, wykonać to, co uważa za możliwe, co nakazuje mu obowiązek, ale niemoc jego umysłu przewyższa nieskończenie zdolność nietylko wykonywania, lecz nawet spróbowania. Jest on, jak gdyby pod naciskiem wiecznej zmory; na wszystko, co chciałby uczynić, patrzy jak człowiek przykuty do łoża śmiertelną niemocą, jako człowiek, którego zmuszono, aby był świadkiem obrazy lub obelgi, wyrządzonej jakiemuś przedmiotowi jego miłości: przeklina urok, który go pęta i czyni nieruchomym; chętnie rozstałby się z życiem, gdyby mógł tylko podnieść się i chodzić, ale jest bezsilnym, jak dziecko i nie może nawet spróbować powstać z miejsca (5)." Zakończę jeszcze jedną, ostatnią obserwacyą, przydługą nieco, najdłuższą z tych jakie znałem, która jednak ukaże nam chorobę pod wszelkiemi jej postaciami. Zaczerpnąłem ją z Billod'a (Annales medico-psychologiques)

Idzie tu o pewnego mężczyznę, lat 65-u "budowy mocnej, temperamentu limfatycznego, zdolności wielkich, zwłaszcza w zakresie interesów handlowych, wrażliwości umiarkowanej." Oddając się z zamiłowaniem zajęciom notarjusza, zaledwo po długiem wahaniu zdecydował się on sprzedać swe biuro. Następnie popadł w stan głębokiej melancholii, nie przyjmował pokarmów, uważał się za zrujnowanego i w rozpaczy usiłował nawet pozbawić się życia.

W opowiadaniu poniżej zamieszczonem, opuszczę tylko pewne szczegóły, wchodzące w zakres czystej medycyny, albo też nie mające dla nas znaczenia; daję głos samemu obserwatorowi.

"Ze wszystkich zdolności najdotkliwiej porażoną wydała nam się wola; chory uskarża się często, iż nie może chcieć wykonać pewnych postępków, jakkolwiek pragnie to uczynić i jakkolwiek zdrowy jego rozsądek przedstawia mu ich pożytek, a często nawet konieczność..."

Chorego umieszczono w zakładzie Ivry; postanowił on był przedsięwziąć z panem Billod podróż do Wioch.

"Kiedy mu oznajmiono o blizkim jego odjeździe odpowiedział:" Nie będę mógł nigdy tego zrobić, chociaż mię to dręczy. " W przeddzień odjazdu oznajmił znowu, iż "nie będzie mógł nigdy. " W dzień oznaczony, wstał o godzinie szóstej zrana, aby oświadczyć to samo panu M.; spodziewano się więc pewnego oporu, skoro jednak ukazałem się, nie sprzeciwił mi się bynajmniej; jednakże, czując, że wola go może opuścić, zawołał: "gdzie jest dorożka, siadajmy coprędzej!"

"Zbytecznem byłoby zmuszać czytelnika, aby towarzyszył wszystkim przypadłościom choroby, wydarzonym podczas owej podróży. Objawy te dadzą się sprowadzić do trzech lub czterech najgłówniejszych jakie przytoczę, aby dać wyobrażenie o wszystkich innych.

Pierwszy wypadek zdarzył się w Marsylii; chory przed wypłynięciem na morze, powinien był dać upoważnienie żonie do sprzedaży domu; sporządziwszy akt ten osobiście, przepisawszy go na papierze stemplowym, miał się już podpisać, gdy w tem zjawia się przeszkoda, jakiej nikt z nas nie oczekiwał. Po napisaniu imienia nie mógł on w żaden sposób napisać nazwiska. Z trudnością tą walczył napróżno, najmniej sto razy wykonywał ręką nad arkuszem papieru ruchy niezbędne do tej operacyi, co dowodzi jasno, że przeszkoda nie leżała w ręce; sto razy wola uparta nie mogła rozkazać jego palcom, aby przyłożyły pióro do papieru. Pan P. złości się i zżyma, porywa się z miejsca, tupie nogami, znowu siada i nowe czyni usiłowania: pióro, jak przed tem, nie może dotknąć papieru. Czy zaprzeczymy tu, że pan P. miał żywą chęć dokończenia swego podpisu i że rozumiał ważność tego czynu? czy zaprzeczymy, iż organ mający wykonać robotę znajdował się w stanie zupełnego zdrowia? Działacz zdaje się tu być tak dobrze zdrowym, jak i narzędzie, lecz pierwszy nie może zapanować nad drugiem. Widocznym jest brak woli. Walka ta trwała przez trzy kwadranse i w końcu szereg wysileń uwieńczony został skutkiem, o jakim już wątpiłem; podpis chociaż bardzo niedokładny, bądź co bądź, został wykonanym. Byłem świadkiem tej walki, obchodziła mię ona bardzo żywo i oświadczam, iż nie podobnaby było skonstatować w sposób bardziej widoczny niemożności chcenia pomimo życzenia (6).

"W kilka dni później skonstatowałem znów niemożebność tego samego rodzaju. Chodziło o małą poobiednią przechadzkę: pan P. życzył jej sobie jaknajbardziej; pragnąłby on, jak powiadał, mieć pojęcie o fizyonomii miasta. W ciągu pięciu dni z rzędu brał do rąk kapelusz i wstawał, zabierając się do wyjścia, lecz płonna nadzieja: wola nie mogła nakazać jego nogom, aby zaczęły się poruszać i przeniosły go na ulicę. "Jestem widocznie więźniem siebie samego, " mówił chory, "to nie pan przeszkadzasz mi wyjść, i nogi moje nie sprzeciwiają się temu; cóż to więc być może?" Pan P. skarżył się w ten sposób, iż nie może chcieć, pomimo ochoty, jaką posiadał. Nakoniec po pięciu dniach, udało mu się z najwyższym wysiłkiem wyjść z domu; w pięć minut jednak powrócił spokojny f zadyszany, jak gdyby przebył biegnąc kilka kilometrów drogi, sam dziwił się mocno temu, co zrobił.

Przykłady podobnej niemocy powtarzały się co chwila; niekiedy pacyent życzył sobie być na przedstawieniu, lecz nie mógł chcieć pójść do teatru; czasem znów, znajdując się w gronie współbiesiadników u stołu, radby był wziąć udział w rozmowie, lecz znowu prześladowała go niemożność chcenia. Prawda, iż często niezdolność taka istniała, że tak powiem, tylko z obawy; chory obawiał się, iż nie będzie mógł czegoś uczynić, niekiedy jednak udawało mu się strachy te pokonywać; często znowu, wyznać to trzeba, były one całkiem uzasadnione."

Po sześciu dniach spędzonych w Marsylii, pacyent i lekarz odpłynęli do Neapolu; "lecz kosztowało to trudy niesłychane; " podczas tych dni sześciu chory oświadczył się stanowczo przeciwko podróży i wyraził chęć powrotu do Paryża, przerażając się z góry na myśl samą, iż znajdzie się wraz ze swoją chorą wolą w kraju obcym; oznajmił on iż chcąc go tam zawieść, potrzeba go będzie związać. W dzień wyjazdu wtedy tylko zdecydował się wyjść z hotelu, kiedy sądził, iż jestem gotów użyć przemocy. W końcu wyszedłszy już, zatrzymał się na ulicy, gdzie byłby zapewne pozostał, gdyby nie interwencya czterech marynarzy, których samo ukazanie się zresztą było już dostatecznem."

"Inna okoliczność jeszcze wyraźniej ukazuje nam nadwerężenie woli. Przybyliśmy do Rzymu w sam dzień obioru Piusa IX; mój pacyent powiedział mi: "oto właśnie okoliczność, którą nazwałbym szczęśliwą, gdybym nie był chory; chciałbym być obecnym koronacyi, lecz nie wiem czy będę mógł: spróbuję. " W dzień obrzędu koronacyjnego, chory wstaje o godzinie piątej, ubiera się, goli i t. d. i t. d., mówiąc do mnie:" widzisz pan, robię wiele, nie wiem jeszcze czy będę mógł," nakoniec za zbliżeniem się stosownej godziny, dzięki wielkiemu wysileniu, pacyent z trudnością wyszedł z hotelu. Lecz w dziesięć dni później — podczas uroczystości Ś-go Piotra takie same usiłowania i wysiłki nie doprowadziły do żadnego rezultatu. "Widzisz pan, powiedział mi wtedy, jestem zawsze swoim własnym więźniem; nie chęci mi brak, gdyż zbieram się od trzech godzin, ubrałem się, ogoliłem, włożyłem rękawiczki i oto nie mogę ztąd wyruszyć." Rzeczywiście niemożebnem dlań było udać się na uroczystość. Nalegałem usilnie, lecz sądziłem, że nie należało go dalej zmuszać.

Opowiadanie moje dość długie zakończę uwagą, iż ruchy instynktowe wymykające się z pod władzy woli właściwej nie były u naszego pacyenta skrępowane tak, jak te, które nazwać można dowolnemi. Tak np. kiedyśmy powracając do domu, znaleźli się w Lyonie, powóz nasz przejechał jakąś kobietę, która wpadła pod koła. Mój pacyent odzyskał wtedy całą energję i, nie czekając, aż się powóz zatrzyma, odrzucił płaszcz, otworzył drzwiczki i pierwszy stanął obok nieszczęśliwej."

Billod dodaje, iż podróż nie miała tych skutków, jakich się po niej spodziewał, że jednak chory czuł się lepiej w powozie, zwłaszcza gdy ten był niewygodnym i droga złą, że, nakoniec, powrócił na łono rodziny prawie w tym samym stanie (7).

Wypadki wyżej opisane przedstawiają grupę faktów, wydatnie się wyróżniającą; z rozpatrzenia ich wynika kilka danych bardzo wyraźnych i kilka bardzo możliwych wniosków.

Przypatrzmy się najprzód faktom:

1-o. Układ mięśniowy i narządy ruchu są nietknięte, z tej strony więc nie zachodzi żadna przeszkoda. Działalność automatyczna, stanowiąca rutynę codziennego życia, trwa w całej "mocy.

2-o. Inteligencya jest doskonałą; przynajmniej nic nie upoważnia do powiedzenia, iż uległa ona jakiemukolwiek osłabieniu; cel był pojmowany wyraźnie, środki do niego wiodące — również, lecz przejście do czynu jest niemożliwem.

Mamy więc tutaj chorobę woli w najściślejszem znaczeniu wyrazu; zauważmy mimochodem, iż choroba wogóle dostarcza nam ciekawych doświadczeń. Stwarza ona warunki wyjątkowe, jakich żadnym innym sposobem urzeczywistnić nie można: przecina niejako człowieka, znosi jego reakcyę osobistą, pozostawiając resztę istoty nietkniętą; daje nam o ile to jest możliwem, osobę zredukowaną do czystej inteligencyi.

Zkąd pochodzi owa bezsilność woli? Tu właśnie rozpoczyna się nasza indukcya. Można postawić dwie tylko hypotezy o bezpośredniej przyczynie tej choroby: jest ona wynikiem osłabienia albo: ośrodków ruchu, albo też otrzymywanych przez nie pobudzeń.

Na korzyść pierwszej hypotezy poważnie nie przemawia nic (8), przynajmniej wiemy o tem zbyt mało, abyśmy mogli robić jakieś przypuszczenia.

Pozostaje więc druga, którą też usprawiedliwia doświadczenie. Esquirol przechował nam godną uwagi odpowiedź, jaką mu dał jeden z jego pacyentów po powrocie swym do zdrowia, "Ten brak działalności pochodził ztąd, iż czucie moje było zbyt słabe, aby mogło wywierać wpływ na wolę, " Ten sam autor zauważył również głęboką zmianę, jakiej u podobnych chorych podlega ogólne poczucie życia (sentiment de la vie). "Istnienie moje, pisze do niego jeden z chorych, jest niezupełne; czynności i sprawy życia codziennego wykonywam, ale każdej z nich czegoś brakuje, a mianowicie właściwej jej sensacyi i zadowolnienia po jej dokonaniu.. Każdy z moich zmysłów, każda część mego "ja" jest, że tak powiem, oddzieloną odemnie i nie może mi dostarczyć żadnej sensacyi." Psycholog nie potrafiłby wyrazić lepiej, do jakiego stopnia sprawy uczuciowe w swej najogólniejszej treści zostały porażone. Billod opowiada o pewnej młodej włoszce "świetnie wychowanej," która dostała obłędu wskutek zmartwień miłosnych; kiedy ją następnie wyleczono, popadła w stan zupełnej obojętności; "rozumuje ona zdrowo o wszystkiem, lecz nie posiada już ani własnej woli, ani zdolności chcenia, ani miłości, ani świadomości tego, co się z nią dzieje, lub tego, co czyni... Zapewnia, iż znajduje się w położeniu osoby, która jest ani martwą, ani żyjącą, lecz która egzystuje śnie, dla której przedmioty są jakby mgłą przysłonione, osoby zdają się poruszać, jak cienie, a słowa przychodzą, jakby z dalekiego świata" (9). Jeżeli, jak to zobaczymy znacznie później, każdy akt woli składa się z; dwóch różnych pierwiastków: stanu świadomości całkowicie niezdolnego do wywołania lub zawieszenia czynności i ze stanów organicznych, władzę taką posiadających, to należy przypuścić, iż te zjawiska zazwyczaj współczesne sobie jako skutki tej samej przyczyny, są tutaj rozdzielone. Niemożność działania jest faktem; ale czy jest również faktem owo natężenie stanu świadomości (bądź co bądź przerywanej) wyrażające się w chceniu? Zgadzając się na to, potrzeba byłoby przypuścić, lecz tylko co do tego jednego wypadku, iż spotykamy tu wszystkie warunki niezbędne i wystarczające. Ale może. świadomość owa jest złudzeniem? Tak sądzę, gorąca chęć działalności, jakiej, według swego zdania, doświadczają niektórzy z owych pacyentów, wydaje mi się tylko prostem złudzeniem ich świadomości. Siła pożądania jest rzeczą bardzo względną; w tym stanie ogólnego zobojętnienia, wszelki impuls woli, uważany przez nich za bardzo silny, nie przekracza w rzeczywistości poziomu średniego natężenia: ztąd ich bezczynność. Badając stan woli u ludzi pogrążonych w somnambuliźmie, zobaczymy później, iż niektórzy z pacyentów przekonani są, że, byle tylko chcieli, działać mogą; doświadczenie jednak uczy ich ostatecznie, iż nie mają racyi, i że świadomość wprowadza ich w błąd zupełny (10).

Przeciwnie, kiedy pobudzenie jest gwałtowne, szorstkie i niespodziewane, t. j. gdy łączy ono w sobie wszystkie warunki natężenia, to najczęściej okazuje się skutecznem. Słyszeliśmy wyżej o chorym, który odzyskał całą energję, aby ocalić tratowaną kobietę (11).

Każdy z nas może sobie zresztą przedstawić ten stan bezwoli, gdyż niema nikogo, ktoby nie przebywał w życiu chwil niemocy, kiedy wszelkie pobudki zewnętrzne i wewnętrzne, czucia i pojęcia pozostają na nas bez wpływu i nie mogą przełamać naszej obojętności. Jestto właśnie zaczątek bezwoli ("aboulie") istnieje tu tylko jedna różnica stopnia, i druga — jaką się odznacza stan przejściowy od chronicznego.

Jeżeli chorzy, o których mowa, nie mogą chcieć, to dla tego, iż wszelkie przedsiębrane przez nich zamiary budzą tylko w nich pożądania słabe i nie dość silne, aby ich zmusić do czynu. Wyrażam się tak, chcąc się zastosować do mowy potocznej, gdyż przyczyną bezwładności nie jest tu wcale słabość pożądań jako stanów psychicznych. Twierdzić tak, byłoby to sądzić z pozoru. Jakeśmy tu wykazali uprzednio, wszelki stan nerwowy, odpowiadający danej sensacyi, lub pojęciu, wtedy lepiej ujawnia się w ruchu, kiedy mu towarzyszą inne jakiekolwiek stany nerwowe, odpowiadające uczuciom. Otoż bezwola ("abonlie") jest właśnie wynikiem słabości owych stanów, nie zaś słabości pożądań, która jest tylko wyrazem tamtych. Przyczyną będzie więc tutaj pewna względna nieczułość ogólne osłabienie wraźliwości; uszkodzenia ulegają tu sprawy uczuciowe (vie affective), możność doświadczania wzruszeń. Ale zkądże pochodzi ten stan chorobliwy? Jest to zagadnienie przedewszystkiem fizyologiczne. Ani wątpić, że u chorych tego rodzaju spotyka się otamowanie wszelkich czynności życiowych. Może ono sięgać tak daleko, iż ulegną mu wszystkie zdolności i osobnik stanie się rzeczą bezwładną. Jest to stan któremu lekarze nadają nazwy melancholii, lipomanii, odrętwienia i którego cechami fizycznemi są: zwolniony obieg krwi, obniżenie temperatury ciała i zupełna prawie nieruchomość. Te wypadki skrajne nie wchodzą w zakres naszego przedmiotu, lecz odsłaniają nam one ostateczne przyczyny bezsilności woli.

Wszelkie otamowanie nastroju życiowego (tonus) lekkie, lub głębokie, przelotne lub trwałe wywiera swój skutek. Wola tak mało jest podobną do potęgi, rządzącej samowładnie, iż zależy ona na każdym kroku od przyczyn najbardziej błahych, najgłębiej ukrytych: jest na ich lasce. A jednak, ponieważ podstawy woli leżą w sprawach biologicznych, dokonywających się w głębi naszych tkanek, słusznem jest przeto uznawać ją za przedstawicielkę nas samych,

(1) Należy odróżniać bezwolę od niechcenia. (Przyp. tłom.).

(2) Guislain. Leçons orales sur les phrenopahies, tom I, str. 46 i 256. Zobaczyć także: Griesinger'a "Traité des maladies mentales. Leubuscher'a Zeitschrift Psychiatrie." 1847.

(3) Esquirol I, 420

(4) Bennet, w Carpenter'a Mental Physiology, str.

(5) T. de Quincey Confessions i t. d. str. 186 — 188.

(6) Przepisuję tu dosłownie spostrzeżenia autora, nie mówiąc nic o jego poglądach psychologicznych.

(7) Billod, Annales medico-psychologiques, str. 172 i następne. Autor przytacza jeszcze kilka innych faktów o charakterze mniej wyraźnym, ale mówić o nich nie będziemy (t. V. str. 184 319 i następne).

(8) Zauważmy, iż mówi się tu o stanie nie organów, lecz ośrodków ruchu, jakiemkolwiek zresztą będzie mniemanie co do ich natury i umiejscowienia.

(9) Billod, Annales médico-psychologiques loc. cit. str. 184.

(10) Patrz niżej rozdział V.

(11) Dowiedziałem się od p. Biliod, że ów chory odzyskał był swoją działalność wskutek wypadków czerwcowych 1840 r. i otrzymanych ztąd wzruszeń.

II.

Druga grupa zbliża się do pierwszej i wskutkach (osłabienia woli) i w przyczynach (wpływy otamowania).  Jedyną różnicę stanowi to, iż pobudzenie do działania nie jest tutaj w zaniku. Pierwsza grupa przedstawia nam dodatnie, pozytywne przyczyny bezczynności; w drugiej zawierają się powody ujemną. Otamowanie jest tutaj wynikiem jakiegoś przeciwdziałania (antagonisme); we wszystkich poniżej zamieszczonych obserwacyach, osłabienie woli wypływa z uczucia obawy, nieuzasadnionego rozumowo i przedstawiającego stopnie rozmaite: od prostego niepokoju, do udręczenia, do obezwładniającego przerażenia. Inteligencya w niektórych razach zdaję się być nietkniętą, w innych — osłabioną; to też niektóre z owych wypadków cechują się charakterem niepewnym i trudno jest powiedzieć, czy zdradzają one chorobę samej tylko woli (1).

Następujące spostrzeżenie stanowi przejście od jednej grupy do drugiej, a mówiąc właściwie należy do obydwóch.

Pewien człowiek w wieku lat trzydziestu znalazł się przypadkiem wśród jakiegoś ulicznego rozruchu, który go mocno przeraził. Odtąd, pomimo iż zachował całą jasność umysłu, iż dobrze rządził swoim majątkiem i kierował znacznem przedsiębiorstwem, niemógł zostawać sam ani na ulicy, ani w pokoju; zawsze mu któś towarzyszył. Gdy nie był u siebie, niepodobieństwem dlań było powrócić samotnie do domu. Jeżeli wychodził sam jeden, co się przytrafiało rzadko, zatrzymywał się niebawem na środku ulicy i pozostawałby tam, nie ruszając się z miejsca, przez czas nieokreślony, gdyby go nie odprowadzano. Zdawało się, iż posiada on woię nie swoją, lecz tych ludzi, którzy go otaczają; kiedy ktoś chciał przezwyciężyć jego opór, chory popadał w zemdlenie (2).

Wielu psychiatrów opisało niedawno pod nazwą obawy przestrzeni, obawy placów (Platzangst), agorafobii, dziwaczny stan niepokoju, który paraliżuje wolę, nad którym chory albo wcale zapanować nie może, albo tylko za pomocą środków podstępnych odnosi zwycięztwo. Jako przykład niech nam posłuży spostrzeżenie Westphala. Pewien podróżny silnie zbudowany, najzupełniej zdrowy na umyśle, nie podlegający żadnym zakłóceniom ruchów, doznaje uczucia silnej obawy na widok placu, lub jakiejś mniej więcej rozległej przestrzeni. Kiedy potrzebował przejść przez którykolwiek z wielkich placów Berlina, doświadczał takiego uczucia, jak gdyby przestrzeń ta była kilkomilową i czuł, że nigdy nie będzie mógł dostać się na drugą stronę. Obawa zmniejszała się, lub znikała, kiedy okrążał plac popod domami, gdy mu ktoś towarzyszył, lub nawet gdy mógł poprostu wspierać się na lasce.

Carpenter przytacza z Benett'a (3) wiadomość o" paraliżu woli'', który jak mi się zdaje należy do tej samej kategoryi. Pewien człowiek przechadzając się po ulicy i trafiając na miejsce, w którem przerywał się szereg domów, nie mógł iść dalej; wola jego raptownie przestawała być czynną. Napotkanie placu powstrzymało go niechybnie. Przejść przez ulicę było dla niego rzeczą bardzo trudną, a kiedy przestępował próg domu, wchodząc lub wychodząc, zatrzymywał się zawsze na kilka minut,

Inni znów, znajdując się na wsi, w otwartem polu, wtedy tylko niedoznają niepokoju, gdy mogą iść wzdłuż lasu, lub pod osłoną drzew. Liczbę tych przykładów można było powiększyć, jest to jednak zbytecznem, gdyż fakt zasadniczy pozostaje tutaj bez zmiany (4).

Dyskusyę lekarzy nad tą formą choroby nie mają dla nas znaczenia. Zjawisko psychologiczne sprowadza się do uczucia obawy — takiego samego, jak i inne tej kategoryi, przy tem obojętnem jest, czy uczucie owo ze względu na jego przyczyny posiada charakter dziwaczny, lub dziecinny; musimy tylko zaznaczyć jego następstwo — skrępowanie woli. Leci winniśmy zapytać siebie, czy ten wpływ depresyjny (strachu) otamowuje wolę zkądinąd zupełnie niezakłóconą, czy też osłabioną jest również zdolność reakcyi osobistej? Ostatnie z tych dwóch przypuszczeń narzuca nam się mimowoli; ponieważ bowiem uczucie strachu nic jest niepokonalnem (chorzy dowodzą tego w pewnych wypadkach) potrzeba zatem przypuścić, iż władza reakcyi osobistej upadła poniżej zwykłego poziomu; tak więc otamowanie wynika z dwóch przyczyn, działających w tym samym kierunku.

Niestety, nieznamy warunków fizyologicznych tego rodzaju osłabienia. Robiono wiele przypuszczeń. Cordes — sam dotknięty taką niemocą, widzi w niej "bezwład czynnościowy (paralysie fonetionelle), zdradzający się przez pewne zmiany w ośrodkowych ogniskach ruchu, i mogący wywoływać w nas wrażenia. W danym razie źródłem owego przejściowego paraliżu jest wrażenie oba wy, przy czem skutek bywa bardzo nieznaczny, kiedy tylko sama wyobraźnia w grę wchodzi lecz dosięga on stopni najwyższych przez dodanie wpływów otoczenia, Przyczyną, pierwotną byłoby więc tutaj paretyczne (5) (paresique) wyczerpanie się ruchowego układu nerwowego, który kieruje nie tylko naszemi ruchami, lecz i wrażliwością mięśni.

Objaśnienie takie, gdyby zostało udowodnionem, miałoby wielką wagę dla naszego przedmiotu. Wykazałoby ono bowiem, iż bezsilność woli zależy od bezsilności ośrodków ruchu; poszukiwaniom naszym dałoby pewną podstawę fizyologiczną. Zawczesnem jest jednak wyciągać tu wnioski, dla których przy końcu tej pracy znajdzie się miejsce bardziej odpowiednie,

Nie będę się rozwodził długo nad stanem umysłowym, noszącym nazwę obłędu wątpiącego (6) (folie du doute), albo manii szperania (manie de fouiller — Grübelsucht);  przedstawia on formę patologiczną charakterów chwiejnych, tak samo jak bezwola jest niemocą charakterów apatycznych. Jestto stan ciągłego wahania się z powodów najbardziej błahych, połączony z niezdolnością powzięcia stanowczego zamiaru.

Chwiejność zjawia się najprzód w dziedzinie czysto umysłowej. Chory obarcza nas nieskończoną ilością zapytań. Następującego przykładu pożyczam od Legrand'a du Saulle. "Pewna bardzo inteligentna kobieta nie może wyjść na ulicę, nie zapytawszy siebie: "czy nie upadnie mi ktoś z okna pod nogi? czy to będzie mężczyzna, czy kobieta? czy się skaleczy, czy zabije? jeżeli się zrani, to — w głowę, czy w nogi? czy na chodniku będzie krew? po czem poznać jeżeli się zabije? czy wypadnie mi zawołać pomocy, uciec, albo tez odmówić modlitwę? czy będę oskarżoną o współudział w tym wypadku? czy niewinność moja zostanie udowodnioną?'' i t. p. Zapytania te ciągną się bez końca; w dziełach specyalnych można znaleść bardzo wiele podobnych przykładów (7).

Gdyby się wszystko ograniczało do tego "psychologicznego przeżuwania," jak się wyraża wyżej przetoczony autor, nie mielibyśmy tu nic do powiedzenia, ale chorobliwe owo zaniepokojenie inteligencyi ujawnia się W czynach. Chory nie odważa się nic robić bez niezliczonych ostrożności; gdy pisze list — odczytuje go wiele razy z obawy, iż zapomniał jakiegoś wyrazu, lub wykroczył przeciwko pisowni. " Kiedy zamyka sprzęt jakiś — sprawdza wielokrotnie skutek swojej czynności. Podobnież zachowuje się względem mieszkania: po kilka razy upewnia się o stanie zamków, o obecności klucza w kieszeni, o jej całości i t. d.

Kiedy choroba przybiera groźniejszą postać, pacyent dziecinną obawą nieczystości, lub zarażenia się przez dotknięcie, nie śmie wziąć w rękę, monety, dotknąć się klamki u drzwi, lub okien (8) i żyje wśród nieustannej trwogi. Takim był np. (wspomniany przez Morel'a;, ów odźwierny katedry, który podlegając przez dwadzieścia pięć lat dziwacznym obawom, nie śmiał ująć swej halabardy, upominał siebie, przekonywał i odnosił w końcu zwycięztwo nad samym sobą, lecz za cenę takiej ofiary, do jakej nie wiedział, czy będzie zdolnym nazajutrz (9),

Ta choroba woli wynika w części ze słabości charakteru, w części zaś ze stanu umysłowego. Jestto rzecz bardzo naturalna, iż taki napływ czczych myśli ujawnia się w również pustych, do rzeczywistości nieprzystosowanych postępkach; ale i bezsilność reakcyi osobistej odegrywa tu ważną rolę. To też spotykamy obniżenie się całego nastroju życiowego (tout vital); dowodem tego są przyczyny wywołujące ów stan chorobliwy (choroby nerwowe dziedziczne, choroby wyczerpujące); dalej ataki i zemdlenia, jakie może wywołać usiłowanie czynności, następuie skrajne formy niemocy kiedy nieszczęśliwi, podlegając wahaniom i niepewności bez końca, niemogą ani pisać, ani słuchać, ani rozmawiać "lecz mówią do samych siebie półgłosem, później szeptem, a niektórzy w końcu poruszają tylko wargami, wyrażając myśli zapomocą pewnego rodzaju mruczenia (mussitation)."

Na zakończenie powiedzmy jeszcze o takich wypadkach, w których osłabienie woli graniczy z zupełnym jej zanikiem. Kiedy jakiś stały i nieubłaganie narzucający się stan świadomości połączy się z uczuciem silnej obawy, natenczas następuje prawie całkowite otamowanie woli, i pacyent ma wtedy pozór głupca nie będąc nim wcale. Tu naprzykład należy opowiadanie, przytoczone przez Esquirol'a o pewnym młodzieńcu, który zdawał się być idyotą, którego trzeba było ubierać, układać do snu, karmić i, który po wyleczeniu się oznajmił, iż słyszał głos jakiś wewnętrzny, mówiący mu: "nie ruszaj się, bo umrzesz" (10)

Guislain przytacza również fakt bardzo ciekawy, w którym jednak brak dowodów psychologicznych wprawia nas w pewne zakłopotanie i pozwala tłomaczyć rzecz dwuznacznie. "Pewna panienka, uwiedziona przez młodego mężczyznę, dostała obłędu umysłowego, którego istotnej przyczyny nie znano, a którego cechą znamienną była silna oporność charakteru, przeradzająca się prędko w chorobliwą niemotę. Przez lat dwanaście odpowiedziała ona tylko dwa razy na pytania: pierwszy raz, ulegając rozkazowi ojca, a drugi — przy wejściu do naszego zakłada. W obu wypadkach odpowiedzi odznaczały się dziwnym, zdumiewającym lakonizmem".

Przez dwa miesiące przedsiębrał Guislain wielokrotne próby w celu jej wyleczenia.

"Usiłowania moje były próżne, a napomnienia bezskuteczne. Trwałem jednak w swem postanowieniu i wkrótce spostrzegłem zmianę w rysach jej twarzy i rozumniejszy wyraz oczu. Nieco później pojawiły się zdania, objaśnienia wyraziste, kategoryczne, oddzielone od siebie długiemi przerwami, gdyż chora z największym wstrętem ustępowała mym naleganiom. Można było zauważyć, iż za każdym razem jej miłość własna napawała się zwycięztwem, jakie nad sobą odnosiła. W odpowiedziach jej nie widać było nigdy żadnej myśli zdradzającej obłęd najmniejszy, zakłócenie owo było wyłącznie chorobą woli pobudzającej. Niekiedy pewien rodzaj wstydu, zdawał się powstrzymywać chorą, którą zaczynałem już uważać stanowczo za rekonwalescentkę. Przez dwa, lub trzy dni bywała ona milczącą, potem pod wpływem nowych próśb i nalegań wracała jej mowa, aż nakoniec z własnego popędu zaczęła już brać udział w toczących się przy niej rozmowach... Wyleczenie to należy do najbardziej dziwnych, jakie widziałem w mem życiu" (1). Autor dodaje, iż powrót do zdrowia był zupełny i trwały.

Ten stan chorobliwej bezwładności, której bezwola jest wzorem, w której naszemu "chcę" czyn ' nigdy nie towarzyszy, wykazuje o ile różnemi są rzeczami chcenie, jako stan świadomości i skuteczna władza działania. Nie kładąc tymczasem nacisku na tę okoliczność, zatrzymajmy naszą uwagę nad zjawiskiem wysiłku (effort), którego w objawach owych brakuje, a który posiada niezmierną dla psychologii doniosłość.

Uczucie wysiłku mięśniowego zbadanem było przez p. Williama James'a (12) w sposób tak ścisły i głęboki, iż nie mamy potrzeby powracać do tej sprawy; wystarczy, gdy przypomnę pokrótce jego wnioski. Fizyolog ten wykazał, iż uczucie energii mięśniowej, rozwiniętej w jakimkolwiek akcie, jest złożoną sensacyą dośrodkową, przybywającą od mięśni skurczonych, od naprężonych więzów, zaciśniętych stawów, unieruchomionej klatki piersiowej, zamkniętej krtani, brwi zmarszczonych, szczęk silnie zwartych i t. d. Zbijał on krok za krokiem, opierając się na doświadczeniu, to mniemanie, które w zjawisku powyższem widziało sensacyę odśrodkową związaną z wyładowaniem siły ruchowej, i zjawiającą się wraz z prądem zstępującym odśrodkowym) energii nerwowej. Wykazał on mianowicie po Ferrierze i innych, że, jeżeli w wypadkach sparaliżowania doświadczamy uczucia wysiłku, chociaż nie możemy ani trochę poruszyć sparaliżowanym członkiem, to dla tego tylko, iż warunki, budzące świadomość takiego wysiłku, nie przestają istnieć, gdy chory poruszać może członkiem, lub organem strony przeciwnej.

Ale pan James odróżnia słusznie wysiłek mięśniowy od wysiłku chcenia (volitionnel), który w wielu wypadkach nie wywołuje żadnego ruchu bezpośredniego, lub nie rodzi nic więcej nad niezmiernie słabe natężenie (energie) mięśni. W takim stanie był, że pożyczymy przykładu od tegoż autora, ów człowiek, który po długiem wahaniu postanowił wreszcie wsypać arszeniku do szklanki swej żony, aby ją otruć. Wszyscy zresztą znamy z własnego doświadczenia ten stan, w którym mocowanie się, albo wysiłek jest natury czysto wewnętrznej. W tem miejscu z przykrością musimy zaznaczyć niezgodność naszą z autorem, który umieszcza ów wysiłek w odrębnej dziedzinie nadzmysłowej. Dla nas różni się on od wysiłku mięśniowego pod jednym tylko względem: warunki jego fizyologiczne są mało znane i można tutaj próbować tylko hypotezy.

Jest dwa typy owego wysiłku woli: jeden, polegający na powstrzymaniu ruchów instynktowych, namiętnych, wynikających z przyzwyczajenia; drugi zasadzający się na pokonaniu braku energii, odrętwienia, bojaźliwości; jeden jest wysiłkiem o wyniku ujemnym, drugi — o wyniku dodatnim. Jeden powściąga, drugi pobudza. Oba te typy można znów sprowadzić do jednego wzoru: wysiłek istnieje wtedy, kiedy chcenie postępuje w kierunku największego oporu. Wysiłek nie zjawia się nigdy w wypadkach, gdzie impuls (albo powściąg) i wybór zgadzają się. ze sobą, kiedy nasze naturalne skłonności i nasze "chcę" idą w jednym kierunku; mówiąc zaś wyraźniej, kiedy to, co jest bezpośrednio przyjemnem dla osobnika i to, co jest przezeń wybranem, stanowią, jedno. Przeciwnie zjawia się on zawsze, kiedy dwie grupy wrogich sobie skłonności walczą w celu wzajemnego zniesienia się. W rzeczywistości, wszyscy o tem wiemy, walka odbywa się między popędami niższego rzędu, których przystosowanie się jest ograniczone, i skłonnościami wyższego rzędu, wymagającemi przystosowania się bardziej złożonego. Pierwsze są zawsze silniejsze z samej ich natury, drugie bywają takiemi dzięki sztuce, jedne przedstawiają zdolności głęboko zakorzenione w ustroju; drugie są nabytkiem świeżym.

W jakiż więc sposób te ostatnie mogą niekiedy odnosić zwycięztwo? Wynika to ztąd, iż nasze "chcę" bywa dla nich punktem oparcia. Ma się rozumieć, nie jako prosty stan świadomości, lecz dla tego, iż pod owem chceniem, które jest tylko skutkiem, znajduje się cały szereg przyczyn, jakie tak często nazywaliśmy jednem mianem — charakteru osobistego. Wszystkie te nieznaczne wpływy, w których się streszcza nasza cielesna i duchowa istota, nie są wcale abstrakcyami. Są to procesy fizyologiczne, albo psycho-fizyologiczne: każą one przypuszczać pewną pracę w ośrodkach nerwowych jakichkolwiek. Czyż więc zuchwalstwem byłoby utrzymywać, że i samo owo uczucie wysiłku chcenia jest również skutkiem tych spraw fizyologicznych? Zarzucie nam tutaj można tylko niepodobieństwo określenia dzisiaj odnośnego mechanizmu. Punkt ten jest tem mniej jasnym, iż mechanizm ów powinien być różnym, stosownie do tego, czy chodzi o tey wywołanie czynu, czy też o powściąg: to też uczucie wysiłku woli nie jest identycznem w dwóch tych wypadkach. Walce wewnętrznej towarzyszy uczucie silnego często zmęczenia. Chociaż wiadomości nasze pod tym względem są skąpe, przypuszcza się jednak powszechnie, iż nawet przy wysiłku mięśniowym, źródło zmęczenia spoczywa w ośrodkach nerwowych, wywołujących skurcze, nie zaś w mięśniach; że następuje wyczerpanie się nerwowe nie zaś mięśniowe. W skurczach odruchowych (mimowolnych), zmęczenia się nie czuje. U histeryczek widzimy uparte skurcze, trwające przez czas nieokreślony, przyczem chora nie doświadcza najlżejszego uczucia znużenia; widać więc ztąd, iż źródłem zmęczenia jest wysiłek woli nie zaś kurczenie się mięśni (13).

Z wyjątkiem więc naszej niewiadomości, nie mamy żadnego powodu przypisywać wysiłkom chcenia jakiegoś charakteru szczególnego; we wszystkich wypadkach, gdzie wysiłek taki ma nastąpić, pierwiastki nerwowe, albo są w stanie przez dany przeciąg czasu dostarczać nadmiaru energii, albo też dzięki naturze, brakowi wychowania, lub wprawy, wyczerpują się one prędko i nie są zdolne wytworzyć nowych zapasów siły; posiadają, one, albo też nie posiadają wcale, pewną dostateczną ilość siły rozporządzalnej, nagromadzonej w ich wnętrzu. Sprawa działania w kierunku największego oporu przybiera tutaj ostateczny swój wyraz. Owa to właśnie praca utajona, prawie bezwiedna, ujawnia się w uczuciu wysiłku chcenia. Uczucie to we wszystkich jego postaciach jest więc stanem subjektywnym, odpowiadającym pewnym zmianom, dokonanym w ośrodkach nerwowych i w innych częściach ustroju; ale uczucie owo tak mało jest podobnem do swoich przyczyn, jak np. wrażenie dźwięku lub światła do swojej objektywnej przyczyny. Aby być zdolnym do wielkich wysileń mięśniowych, trzeba mieć ośrodki nerwowe odpowiednio przystosowane i będące w stanie przez długi czas wytwarzać znaczną pracę; zależy to od natury i od szybkości, z jaką wynagradzają one swe straty. Dla dokonania wielkiego wysiłku moralnego, lub umysłowego, potrzeba również, aby ośrodki nerwowe odpowiednio przystosowane (jakiekolwiek, a niewiadomość nasza w tym względzie jest prawie zupełną) były w stanie wytwarzać przez czas dłuższy znaczną ilość pracy i aby się nie wyczerpywały prędko i bezpowrotnie. Zdolność do wysiłków jest więc w ostatecznym jej rozbiorze darem przyrodzonym. Dla większej jasności weźmy przykład człowieka występnego. Jeżeli przez całe życie z własnego popędu, lub pod wpływem innych ludzi nie doświadczał on jakiejkolwiek chęci nawrócenia się (przypuszczając, iż wypadki podobne się zdarzają), to znaczy, iż brakuje mu pierwiastków moralnych wraz z odpowiedniemi warunkami fizyologicznemi. Jeżeli zaś dzięki jakiejkolwiek okoliczności, powstanie w nim myśl poprawy, to chociaż wypadek taki jest mimowolnym, przypuszcza on jednak uprzednie już istnienie w tym człowieku i wprowadzenie w czyn pewnych pierwiastków psycho-fizyologicznych. Przypuśćmy, iż poprawa stała się rzeczywiście przedmiotem wyboru i chęci, iż uznaną została za obowiązującą; jeżeli postanowienie nie trwa w swej mocy, to znaczy, że osobnik niezdolny jest do wysiłku, że organizacya jego niema w sobie zdolności do pracy wytrwałej, o jakiej mówiliśmy wyżej; jeżeli zaś postanowienie istnieje takie, to znaczy, iż podtrzymywanem ono jest przez wysiłek, przez ową pracę wewnętrzną, która wywołuje otamowanie stanów przeciwnych. Wszelki organ rozwija się dzięki ćwiczeniom; tutaj mamy to samo, i dla tego też powtarzanie staje się coraz łatwiejszem. Lecz jeżeli natura odmówi pierwszego niezbędnego pierwiastku, a z nim i owej energii utajonej, to nic się nie uda. Dla tego też teologiczny dogmat łaski, jako daru (gratuit), jest według nas oparty na ściślejszej znajomości psychologii, niż mniemanie przeciwne (14); widzieliśmy jak łatwo odnaleść można jego uzasadnienie fizyologiczne.

Wracając do zajmujących nas objawów chorobnych, musimy przypuścić w nich niemożność wysiłków czasową, przydatkową, rozciągającą się jednak do całej prawie organizacyi.

(1) Pożytecznem będzie zauważyć raz na zawsze, iż, badając tutaj wyłącznie zakłócenie woli, musieliśmy wykluczyć koniecznie takie wypadki, gdzie działalność duchowa porażoną jest w całej swej rozciągłości, jak również takie, w których zakłócenia woli są tylko wynikiem, lub wyrazem obłędu umysłowego.

(2) Billod loc. cyt str. 191.

(3) Lec. cit. str. 358.

(4)  Szczegóły można znaleść u: Westphal'a Archiv für Psychiatrie t. III. (dwie rozprawy); Cordes tamże; Legrand du Saulle Annales medico-pssychologiques str. 405, 1876 r. z dyskusyą o tym przedmiocie; Ritti Dictionnaire encyclopédique des sciences medicales art. Folie avec conscience; Maudsley "patologia umysłu" tłóm. francuzkie, str. 369 i następne.

(5) Pareza — jest to niezupełny bezwład albo niedowład (P. tł.).

(6) Dr Pląskowski nazywa ten obłęd stała myślą zwątpienia

(7) Szczegóły u: Legrand du Saulle. La folie du doute avec délire du toucher 1875: Griesinger Archiv fur Psychiatrie 1869; Berger, Ibid. 1876; Ritti Diction. encyclop. loc. cit.

(8) Ciekawe i liczne szczegóły znajdzie czytelnik u Legrand'a du Saulle w dziele cytowanem i Boillarger, Annales medico-psychologiques, 1866, str. 93.

(9) Archives generales de medecine, 1866.

(10) Esquirol, t. II, str. 287.

(11) Guislam, w dziele cytowanem, t. II, st. 227-228.

(12) The feeling of effort, in 40, Boston, 1880.

(13) Richet Physiologie des nerfs et des muscles, str. 470 — 490. Delboef, Étude psychophysique, str. 93 i nast. 20, w Les Eléments psychophysiques. T. I.

(14) Doktrynę łaski spotykamy już u Indusów, mianowicie w Bhagawad-Gita. XI. 53. Zobacz Barth, Les religions de l'Inde, 48 — 136.

ROZDZIAŁ II.

II. NADMIAR IMPULSÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Przedewszystkiem zauważyć należy, iż pomiędzy stanem zdrowia i choroby istnieje przejście prawie niedostrzegalne. Mózg ludzi najbardziej rozsądnych doświadcza niekiedy szalonych zachcianek, Ale podobne stany świadomości jako przelotne i niezakorzenione, pozostają bez wpływu, nie przechodzą w postępki, gdyż siły przeciwne, ogólny charakter nałogów umysłowych stają temu na przeszkodzie, gdyż pomiędzy tym stanem odosobnionym i jego przeciwnikami różnica jest tak wielką, że uniemożliwia nawet walkę. W innych wypadkach, do jakich zazwyczaj mało przywiązujemy wagi, spostrzega się znów postępki dziwaczne, które jednak nie mają w sobie nic nagannego, lub niebezpiecznego; mogą one stanowić pewien rodzaj urojenia lub manii, jeżeli użyjemy ostatniego wyrazu w jego zwykłem i pospolitem znaczeniu.

Niekiedy zaś postępki, nie będąc jeszcze zbyt kompromitującemi, zdradzają jednak stan bardziej niebezpieczny i polegają na: niszczeniu lub uderzaniu bez powodu przedmiotów martwych na rozdzieraniu odzieży i t. d. W tej chwili np. obserwuję pewną młodą kobietę, która zjada wszystkie swe suknie. Przytaczano również przykład pewnego wielbiciela sztuk pięknych, który, znajdując się w muzeum przed cennym obrazem czuje instynktową potrzebę przebicia płótna. Często bardzo popędy takie przechodzą niepostrzeżenie i wie o nich tylko nasza świadomość, która ich doznaje" (1).

Pewne urojenia błahe, lub nierozsądne narzucają się naszemu umysłowi, który uznając niedorzeczność, nie może jednak zapobiedz wprowadzeniu jej w czyn. W jednej z prac Westphala znajdziemy ciekawe fakty tej kategoryi. Tak np. pewnego człowieka prześladuje myśl, iż mógłby zdradzić swe tajemnice na papierze, że jest sprawcą jakiejś zbrodni i dowód jej zgubił: wskutek tego przechowuje starannie wszystkie znalezione papiery, kawałki ich podnosi na ulicy, upewnia się, że nie zawierają żadnego napisu, Przynosi do mieszkania i gromadzi całe stosy. Posiada zresztą zupełną świadomość tego, że prześladująca go mania jest niedorzeczną; nie wierzy w nią: nie mogąc się jednak od niej uwolnić (2).

Pomiędzy postępkami najbardziej dziecinnemi i niebezpiecznemi istnieje tylko różnica ilościowa; to co pierwsze przedstawiają w formie zdrobniałej, drugie ukazują w powiększeniu. Postarajmy się zrozumieć mechanizm owego rozprężenia się woli.

W stanie normalnym cel bywa wybrany, przyjęty i urzeczywistniony; innemi słowy: składowe pierwiastki naszego "ja" w całości swej, lub większości do niego zmierzają: stany świadomości (uczucia, pojęcia; skłonności ruchowe), ruchy naszych członków tworzą pewną zgodność (consensus) popychając nas do celu z mniejszą, lub większą siłą za pomocą mechanizmu zawiłego, składającego się jednocześnie z pobudek i powściągów. Taką jest wola w jej postaci typowej, skończonej, lecz nie przedstawia ona wytworu naturalnego. Jestto owoc sztuki wychowania, doświadczenia. Jestto gmach zbudowany powoli, cegiełka po cegiełce. Spostrzeganie przedmiotowe i podmiotowe wykazuje, iż wszelka postać czynności dowolnej jest owocem podboju (nabytkiem); przyroda dostarcza tylko materyałów: kilka prostych ruchów w dziedzinie fizyologii, kilka prostych skojarzeń — w psychologii. Potrzeba, aby przy pomocy tych prostych i prawie niezmiennych przystosowań wytworzyły się inne, coraz bardziej złożone i zmienne. Potrzeba np. aby dziecko nabyło władzy nad swemi nóżkami, rączkami i wszystkiemi ruchomemi częściami ciała nie inaczej, jak po omacku, sposobem próby, kojarząc ruchy właściwe i znosząc nieużyteczne. Potrzeba, aby wytworzone w ten sposób skojarzenia proste połączyły się w grupy bardziej złożone, te znów w inne — wyższego rzędu i t. d. Nieodzowną też jest podobna czynność i w zakresie zjawisk psychologicznych. Nic złożonego nie nabywa się odrazu.

Jasnem jest jednak, że w gmachu budowanym tak powolnie stałemi są tylko materyały pierwotne i że w miarę wzrastającej ich złożoności stałość ich słabnie. Czynności najprostsze są najbardziej stałemi (stables) — pod względem anatomicznym dlatego, iż są przyrodzone, wyryte w ustroju; pod względem fizyologicznym — dla tego, iż powtarzają się nieskończenie w praktyce osobnika, a jeżeli przyjmiemy udział dziedziczności, otwierający pole nieograniczone, to i w praktyce gatunku i gatunków (3).

Po rozważeniu wszystkiego, dziwnem się wyda, że wola, przedstawiająca działalność bardzo złożoną i wyższą, może zająć stanowisko panujące (stać się kierowniczką czynów). Przyczyny, które ją wznoszą i utrzymują na tem stanowisku są te same, jakie utrzymują i wznoszą w człowieku jego inteligencyą ponad wrażenia i instynkty; to też ogarniając wzrokiem ludzkość całą, zobaczymy, iż panowanie woli jest tak dobrze zależnem jak władza rozumu. Wielki rozwój masy mózgowej w człowieku cywilizowanym, wpływ wychowania i narzuconych przez nie przyzwyczajeń tłómaczy nam, dla czego, pomimo tylu przeciwnych okoliczności, rozsądna działalność odnosi częstokroć zwycięztwo. Przytoczone wyżej objawy chorobne wykazują, iż wola nie jest jakąś istnością rządzącą nami już z prawa swego urodzenia i znoszącą niekiedy tylko rozkosz, lecz, że jest ona wiecznie zmienną, wiecznie bliską rozkładu, — wypadkową sił innych, a, mówiąc prawdę, — szczęśliwym przypadkiem. Fakty powyższe, których liczba jest niezmiernie wielką, przedstawiają nam stan, jaki z równą słusznością możnaby nazwać rozprzężeniem się woli, albo też uwstecznioną formą działalności.

Rozpatrując wypadki takich niepokonalnych impulsów, którym towarzyszy pełna świadomość, widzimy, iż tam nasza wola, będąca hierarchicznem podporządkowaniem skłonności, przecina się jakby na dwoje; zamiast stanu zgodności organicznej (consensus), jakiego wola jest wyrazem, występuje tam walka pomiędzy dwiema grupami skłonności sobie przeciwnych i niemal różnych, co daje prawo powiedzieć, iż wola znajduje się w rozprzężeniu (4).

Jeżeli zaś będziemy patrzyli na wolę nie jako na całość złożoną, lecz, jak na szczyt najwyższy pewnej ewolucyi, to powiemy, iż w chorobie niższe formy działalności ją znoszą i że działalność nasza wtedy się uwstecznia. Zauważmy zresztą, iż wyraz "niższy'' niema ta nic wspólnego z moralnością; mówię o niższości natury osobnika: łatwo zrozumieć, że działalność zużywająca się całkowicie na zaspokojenie pewnych urojeń, lub ślepych impulsów, jest przez naturę ograniczoną i przystosowaną tylko do chwili obecnej i do pewnej, bardzo małej liczby wypadków; gdy tymczasem działalność rozważna przekracza granice teraźniejszości i przystosowuje się do wielkiej liczby wypadków.

Jakkolwiek język nasz nie nadaje się do tego, należy jednak przypuścić, że wola tak dobrze jak i rozum, ma swoich idyotów i genijuszów wraz z całym szeregiem możliwych stopni w przejściu od jednej ostateczności do drugiej. Z tego punktu widzenia objawy zaliczone do pierwszej grupy (pobudzenia bezwiedna) przedstawiają idyotyzm woli, albo; ściśle biorąc — jej demencyę; fakty zaś drugiej grupy (niektóre wypadki osłabienia woli) podobne są do umysłowej niemocy.

W dalszym ciągu naszej pracy należy przejść od rozbioru zjawisk do określenia ich przyczyny. Czy możliwem jest powiedzieć z jakimi warunkami łączy się owo osłabienie wyższej działalności? Przedewszystkiem musimy się zapytać, czy taka niemoc woli jest następstwem przewagi odruchów, czy też przeciwnie ich przyczyną: innemi słowy: czy osłabienie woli jest objawem pierwotnym, czy też wtórnym? Zapytanie to nie przypuszcza odpowiedzi ogólnej. Spostrzeżenie wykazuje, iż obydwa wypadki spotkać możemy, że więc można dać tylko odpowiedź szczególną dla danego wypadku, którego okoliczności dobrze znamy, nie podlega wątpliwości, iż częstokroć impuls niepokonalny bywa źródłem choroby (origo mali): przedstawia on stan patologiczny stały. W dziedzinie psychologii występuje wtedy zjawisko podobne do przerostu (hipertrofija) jakiegoś narządu, lub też do nadmiernego rozrastania się pewnej tkanki w danej części ciała, jak to np. ma miejsce przy tworzeniu się niektórych form raka. Pod obu względami — cielesnym i duchowym ów nieład miejscowy odbija się w całym ustroju.

Wypadki, w których działalność dowolna jest dotkniętą bezpośrednio; nie zaś pod wpływem przeciwdziałania, przedstawiają największy dla nas interes. Pytanie, co się wtedy dzieje; czy porażoną jest władza podporządkowania (coordination), czy władza powściągu, czy też obie razem? Jest to punkt ciemny; możliwemi są tutaj tylko przypuszczenia.

Aby zdobyć trochę światła, rozbierzmy dwie nowe grupy objawów: 1) osłabienia (woli) sztuczne i chwilowe spowodowane przez zatrucie; 2) osłabienia stałe wskutek uszkodzeń mózgu.

Wszyscy wiemy, iż stan upicia się wywołany bądź to napojem alkoholowym, bądź za pomocą hasyszu, lub opium, sprowadza, po pierwszym okresie podniecenia, znaczne osłabienie woli. Osobnik posiada jaką taką świadomość tego stanu, obecni zaznaczają to jeszcze wyraźniej. W krótkim czasie (zwłaszcza pod wpływem alkoholu) impulsy się wzmagają. Wybryków, gwałtów i zbrodni w stanie tym popełnionych zliczyć niepodobna. Mechanizm upijania się podlega jeszcze dyskusyi. Przypuszczamy pospolicie, iż panowanie jego zaczyna się od mózgu, oddziaływa następnie na mlecz pacierzowy i rdzeń przedłużony i w końcu na splot nerwu sympatycznego. Wynika ztąd pewne przytępienie umysłu, a mianowicie: stany świadomości są niejasne, źle odgraniczone i oznaczają się małem natężeniem, fizyopsychologiczna działalność mózgu słabnie. Osłabienie dosięga również i władzy ruchów. Oberstejner wykazał za pomocą doświadczeń, iż pod wpływem alkoholu poruszamy się wolniej, jakkolwiek łudzimy się, że jest wprost przeciwnie (1). Porażoną tu zostaje nietylko ideacya, (ideation) lecz i działalność pojęcioruchowa. Jednocześnie władza podporządkowywania (coordination) albo zupełnie znika, albo też jest przelotną i bez energii. Ponieważ podporządkowanie, polega na jednoczesnem zwracaniu impulsów w pewnym kierunku i na powściąganiu pobudzeń nieużytecznych lub przeciwnych, ponieważ dalej odruchy są tutaj albo przesadne, albo gwałtowne, należy więc wnosić, iż dotkniętą jest również władza powściągu (jakąkolwiek będzie natura jej i mechanizm) i że rola jej w układzie i utrzymaniu działalności dowolnej jest pierwszorzędną.

Patologia mózgu dostarcza nam poparcie tego wniosku innych faktów — jeszcze bardziej uderzających; ukazują nam one w osobniku zmianę gwałtowną i trwałą.

Ferrier i inni pisarze przytaczają wypadki, gdzie uszkodzenie zawojów czołowych (w szczególności zaś pierwszego i drugiego) wywoływało prawie zupełną utratę woli, przyprowadzając osobnika do stanu automatyczności, a przynajmniej do tego stanu, w którym działalność instynktowa, odruchowa panuje prawie niepodzielnie, bez możności powściągu.

Pewne dziecko zraniwszy się nożem, uszkodziło zawój czołowy. W siedemnaście lat później skonstatowano dobre zdrowie fizyczne, lecz ranny nie był zdolnym do zajęć wymagających pracy umysłowej. Odznaczał się on drażliwością, nadewszystko po użyciu trunków, lub pod wpływem jakiegoś niezwykłego pobudzenia."

Jeden z pacyentów Lepiné'a, cierpiący na wrzód w prawem zawoju czołowym "był w stanie ogłupienia. Zdawał się on pojmować to, co do niego mówiono, lecz z trudnością można go było skłonić do wymówienia jednego wyrazu. Siadał, gdy mu kazano; kiedy zaś podniesiono go z miejsca, mógł zrobić zaledwie kilka kroków bez obcej pomocy". Pewien człowiek pod wpływem gwałtownego ciosu, który zniszczył większą część pierwszego i drugiego zawojów czołowych "postradał wolę. Pojmował on rozkazy i działał według nich, ale całkiem mechanicznie, jak automat." Wiele podobnych wypadków przytaczają uczeni; najważniejszym jednak dla nas jest przykład "amerykańskiego górnika." Sztaba żelazna rzucona do szybu przebiła owemu górnikowi czaszkę, uszkodziwszy tylko okolicę przyczołową mózgu. Wyleczył się on i żył jeszcze przez lat dwanaście i pól po owym wypadku; ale oto, co mówią nam o stanie pacyenta już po wyzdrowieniu. "Zwierzchnicy, który przed katastrofą mieli go za najlepszego i najbieglejszego z dozorców robót znaleźli w nim takie zmiany, iż niemogli powierzyć mu dawnych obowiązków. Zdawało się, że równowaga pomiędzy zdolnościami jego umysłowemi i popędami instynktowemi była zburzona.

Stał się on nerwowym, krnąbrnym, klął bardzo często w sposób niezmiernie grubijański: wszystko to nie leżało w jego przyzwyczajeniach dawniejszych. Względem równych sobie zachowywał się prawie niegrzecznie; wszelkie sprzeciwianie się znosił z niecierpliwością, nie słuchał rad, jeżeli te stawały w sprzeczności z jego pojęciami. Niekiedy odznaczał się niezwykłym ugorem, jakkolwiek był kapryśny i chwiejny. Robił plany na przyszłość i opuszczał je natychmiast dla wykonania innych. Pod względem inteligencyi i objawów rozumowych był dzieckiem, z namiętności swych i instynktów — człowiekiem dojrzałym. Przed wypadkiem, jakkolwiek nie był otrzymał wykształcenia szkolnego, posiadał zdrowy rozsądek i znany był powszechnie, jako człowiek zdolny, przenikliwy, bardzo energiczny i w wykonaniu zamiarów swych wytrwały. Pod tym względem zmienił się tak dalece, iż nawet przyjaciele nie mogli go poznać (6)."

Przykład ten jest wyrazisty. Widzimy tu wolę słabnącą w miarę tego, jak działalność niższa się wzmaga. Co więcej, mamy tu istny eksperymenty gdyż zmiana była raptowną, wynikającą z przypadku i towarzyszyły jej warunki ściśle określone.

Przykro nam, że nie posiadamy dość wiele spostrzeżeń w tym rodzaju, gdyż przez to postąpilibyśmy znacznie w naszem tłómaczeniu chorób woli. Niestety, prace prowadzone z takim zapałem nad kwestyą umiejscowienia władz mózgowych (localisation cérébrales) ściągają się przeważnie do okolic czucia i ruchu, nie obejmujących, jak wiadomo, najznaczniejszej części okolicy czołowej. Potrzebnem byłoby również krytyczne zbadanie faktów przeciwnych t. j. takich wypadków, gdzie żadne osłabienie woli (pod wpływem uszkodzeń) się nie ujawnia. Po dokonaniu takiej pracy, twierdzenie Ferrier'a — że w zawojach czołowych istnieją ośrodki powściągające czynności umysłowe — zyskałoby na pewności i dostarczyło trwałej podstawy do określania przyczyn. Dzisiaj niepodobna jest wyjść ze sfery przypuszczeń.

Porównywając stan bezwoli (aboulie) ze stanem impulsów niepokonalnych, zauważmy, iż brak woli zjawiać się może w warunkach wbrew sobie przeciwnych. W jednym wypadku inteligencya trwa w całej pełni — brakuje tylko impulsu; w drugim — władza podporządkowania i powściągu jest nieobecną, a wskutek tego cały impuls zostaje zużytkowanym na korzyść ruchów automatycznych.

(1) Fonille loc. cit. str. 341.

(2) Westphal Ueber Zwangsvorstellung. Berlin 1877 r. Można zauważyć, iż w niektórych wypadkach obawa pewnego kroku prowadzi doń nieodwołalnie: skutki zawrotu głowy, ludzie upadający na ulicę z obawy, aby nie upaść, raniący się z obawy rany i t. d. Wszystkie te fakty dadzą się wytłómaczyć przez samą naturę wyobrażeń umysłowych, które dzięki swej sile popychają nas do czynu.

(3) Ponieważ władza woli zjawia się wtedy, gdy pewne ruchy podlegają pewnym stanom świadomości, można więc tutaj przytoczyć, jako objaw chorobliwy, wypadek, opowiedziany przez Meschede'a (Corespondent Blatt 1874, II) o pewnym człowieku, który znajdował się w tak szczególnym stanie, że, kiedy chciał zrobić coś z własnej ochoty, lub na rozkaz innych, wtedy wykonywał, a raczej mięśnie jego wykonywały właśnie rzecz przeciwną. Chciał np. spojrzeć na prawo, oczy jego zwracały się na lewo. Anomalja ta stosowała się i do innych jego poruszeń; było to poprostu przeciwkierownictwo ruchów (contre direction): któremu nie towarzyszył żaden nieład władz umysłowych. Różnica pomiędzy takim ruchem i odruchami polegała na tem, iż pierwszy wykonywanym był tylko wtedy, gdy pacyent chciał tego, jakkolwiek przeciwnym był zawsze temu jaki wykonać usiłowano.

(4) Gdyby to było właściwem, to mógłbym wykazać, o ile jedność naszego "ja" jest kruchą i niepewną. Tak np. w wypadku owej walki, spytajmy siebie, które "ja" jest prawdziwem, czy to, które działa, czy też to, które stawia opór? Jeżeli się nie robi wyboru, to jest ono dwoistem: Jeżeli się coś wybiera, to trzeba przyznać, iż wtedy grupa, odnosząca zwycięztwo, może być przedstawicielką naszego "ja'' o tyle tylko, o ile w polityce np. słaba i z trudnością uzyskana większość przedstawia państwo. Ale zagadnień tych nie można rozstrzygać mimochodem, mam nadzieję poświęcić im kiedyś osobną monografię (obietnicy tej autor dotrzymał, wydając w tym roku swoje "Choroby osobowości" Przyp. tłóm.).

(5) Brain Styczeń 1879 r. Wielka ilość odnoszących się tutaj doświadczeń dała wyniki zgodne: Exner. W Plügers Archiv, 1873. Dietl Vintschgan (ibid 1877) i ważna praca: Kraeplin'a dokonana w psychofizycznej pracowni Wundta i ogłoszona w Philosophische Stud. st. 573 i następne.

(6) Co do takich i im podobnych przykładów patrz u Ferrier'a De la lecalisation des maladie scerebrales, tłómaczenie de Vaigny'ego str. 43 — 56 i u C. Boyer Etudes cliniques sur les lésions corlicales des hemispheres cerebroux, str. 48, 55, 56 71.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Rozróżniamy rozmaite rodzaje ekstazy: świecką, mistyczną, chorobliwą, fizyologiczną, somnambuliczną; kataleptyczną i t. d. Różnice te nie mają dla nas znaczenia, gdyż stan umysłowy pozostaje ten sam w gruncie bez zmiany. Większa część ludzi podlegających ekstazie ( ekstatyków ), popada w stan taki drogą naturalną — w skutek swej organizacyi. Inni pomagają naturze, używając środków sztucznych. Religijne i filozoficzne piśmiennictwo wschodu, a zwłaszcza Indyi obfitują w dokumenty, z których można byłoby wyciągnąć pewien rodzaj podręcznika dla osób pragnących podledz ekstazie. Trzymać się nieruchomo, patrzeć stale w niebo, albo na jakiś przedmiot błyszczący, albo na koniec nosa, albo też na własny pępek (jak mnisi z góry Athos zwani pępkowcami); powtarzać ciągle zgłoskę Um (Brahma), wyobrażając sobie jednocześnie istotę najwyższą; "powstrzymać oddech (t.j. zwolnić proces oddychania); "nie troszczyć się o czas, ani o miejsce" — takie są środki które "czynią nas podobnymi do spokojnego światła lampy, postawionej w miejscu, gdzie wiatr nie wieje (1)."

W stanie podobnym ekstatyk przedstawia pewne cechy fizyczne: już to jest nieruchomy i niemy, już opowiada o doznanem widzeniu słowami, śpiewem, lub ruchami. Rzadko kiedy zmienia miejsce. Fizyognomja jego jest wyrazistą, ale oczy, nawet gdy są otwarte, nie widzą nic. Dźwięki nie działają nań z wyjątkiem, w niektórych wypadkach, głosu jakiejś osoby. Czuciowość ogólna zagasła, zmysłu dotykania brak zupełny, ani ukłucie, ani oparzenie, nie budzą uczucia bólu.

Czego doświadcza wewnętrznie — sam tylko może powiedzieć, i gdyby po ocknięciu nie zachowywał jasnej pamięci tego, co minęło, profani pozostawieni byliby własnym domysłom. Opowiadania i pisma ekstatyków niezależnie od różnic rasy, wyznania, umysłu, czasu i miejsca, wykazują uderzającą jednostajność. Stan ich umysłowy redukuje się do pewnego obrazu.

Na trzecim stopniu rozkosz zadowolenia znikła, mędrzec stał się obojętnym na szczęście jakiego doświadczała jego inteligencya. Jedyną rozkoszą jaka mu pozostała jest niewyraźne poczucie fizycznego dobrobytu, napełniające całe jego. ciało; posiada on jeszcze niejasną, świadomość samego siebie.

Nakoniec na czwartym stopniu Yogi nie doznaje już owego uczucia dobrobytu fizycznego, jakkolwiek niejasnem ono było. Postradał on również wszelką pamięć, a nawet poczucie własnej obojętności. Wolny od wszelkiej rozkoszy i boleści, przyszedł do stanu znieczulenia tak bliskiego nirwany, jak w życiu tem być może. (Barth Saint-Hilaire, Le Bouddha et la religion str. 136 — 137) nia zajęta miłością, lecz nie pojmuje ona w jaki sposób kocha. Rozsądek — jeżeli rozumie coś jeszcze, to w sposób sobie nieznany i nie może pochwycić nic z tego co rozumie" (2).

Nie pójdziemy dalej za św. Teresą, ani za jej opisem "zachwytu" (roz. XX), "owego boskiego orła, który z raptownym pędem porywa nas i unosi. " Wyciągi powyższe wystarczą i jeśli się je przeczyta uważnie, to trzeba będzie im przyznać całą wartość dobrej obserwacyi psychologicznej (3).

Badając szczegółowo sprawozdania innych ekstatyków, (sprawozdania, których przytaczać tu niemogę) znajduję, iż; co do naszego przedmiotu, dadzą się one podzielić na dwie kategorye.

W pierwszej zdolność poruszania się pozostaje jeszcze w pewnym stopniu. Ekstatyk w zachowaniu się swem naśladuje i odtwarza za pomocą stosownych ruchów Pasye, Narodzenie, [lub inne jakieś wydarzenia religijne. Jest to szereg bardzo wyrazistych obrazów, mających niezmienny punkt wyjścia, jest to niezmienny łańcuch; powtarzający się z dokładnym automatyzmem w każdym przystępie. Marya de Moerl, Ludwika Lateau należą do tego rodzaju przykładów.

Do drugiej kategoryi należy ekstaza nieruchoma; pojęcie panuje wtedy wyłącznie — najczęściej oderwane, lub metafizyczne: bóg św. Teresy i Plotina, a lepiej jeszcze — nirwana u budystów. Ruchy są poskromione i czuje się tylko "resztkę wewnętrznego poruszenia. " Zauważmy mimochodem o ile fakt ten zgadza się z tem, cośmy powiedzieli poprzednio, że pojęciom oderwanym towarzyszy najmniejsza dążność ruchowa; że ponieważ pojęcia owe są, tylko wyobrażeniami wyobrażeń, są jakby szematami, przeto pierwiastek ruchu słabnie tam w tej samej mierze, co i pierwiastek wyobrażeniowy.

Lecz w jednym i drugim wypadku, stan umysłowej ekstazy jest jakby całkowitym wyłamaniem się z pod praw zwykłego mechanizmu świadomości. Warunkiem istnienia tej ostatniej jest wieczna zmiana. świadomość jest rdzennie niejednolitą. Świadomość jednorodna i ciągła jest niemożliwością. W ekstazie ciągłość owa ujawnia się w stopniu możliwem; ale św. Teresa powiedziała nam przed chwilą; albo świadomość znika, albo też pojmowanie i pamięć (a więc różnolitość) powracają od czasu do czasu, sprowadzając świadomość.

Ta anomalja psychologiczna komplikuje się jeszcze przez dodanie innej; wszelki stan świadomości dąży do wyczerpania się i to w stosunku prostym do swego natężenia. W najwyższej ekstazie wydatek zewnętrzny prawie nie istnieje, lub znika i właśnie dzięki brakowi owej fazy ruchu, utrzymuje się natężenie umysłowe. Mózg, będący w stanie zwykłym jednocześnie narządem umysłu i ruchu, przestaje być narządem ruchu Co więcej, w sferze umysłowej zanikają wszystkie drugorzędne a liczne stany świadomości, składające życie codzienne. Czucia są poskromione, a zarazem i cały szereg wywoływanych przez nie skojarzeń; jedna tylko czynność wyobrażeniowa pochłania wszystko. Jeśli się porówna zwykłą działalność duchową z kapitałem obrotowym, zmieniającym się ciągle pod wpływem dochodów i wydatków, to można powiedzieć, że tutaj kapitał cały jest zgromadzony, rozpraszanie jego staje się ześrodkowaniem: rozprzężenie zamienia się w natężenie (4). Niema więc nic dziwnego jeżeli w tym stanie umysłowego eretyzmu (naprężenie), ekstatyk zdaje się być przeobrażonym ponad własną swą skale. Zapewne — prostacze widzenia wieśniaczki z Santedere która widziała Najświętszą Pannę całą w złocie "w pośród raju ze srebra," nie są podobne do wizyj takiej św. Teresy, lub Plotina; lecz w chwilach ekstazy wszelka inteligencya dosięga swego maximum. Czy potrzeba teraz doszukiwać się — dla czego w podobnym stanie nie widzimy ani wyboru, ani czynów? W jakiż sposób mógłby tu być wybór, który każe przypuszczać obecność całej owej komplikacyi jaka stanowi nasze "ja," a jaka tu znikła? Co więcej, cała osobliwość sprowadzoną została do jednego, jakiegoś pojęcia, do jednej wizyi, nie ma więc stanu, który mógłby być wybranym, t. j. wcielonym całkowicie z wyłączeniem innych; nakoniec nie ma tu nic, coby wybierało, lub mogło być wybranem. Trzebaby było chyba wyobrazić sobie wybory bez kandydatów i wyborców. Działalność więc wyschła u samego źródła, zanikła; pozostały tylko jej formy zaczątkowe (ruchy oddechowe i t. d.), bez jakich życie organizmu byłoby niemożliwem. Mamy tu ciekawy wypadek psychologicznej współzależności (correlation), lub antagonizmu, to, co zdobywa jedna czynność — traci druga, to co zyskuje myśl — straconem jest dla ruchów. Pod tym względem ekstaza jest przeciwieństwem takich stanów, jak epilepsya, pląsawica, drgawki, gdzie tryumfuje ruchowość. Tam widzimy maximum ruchów i minimum świadomości, tu natężenie świadomości i minimum ruchów. W każdej chwili naszego życia rozporządzalnym iest tylko pewien kapitał energii nerwowej i psychicznej, jedna czynność może go przyswoić sobie tylko ze szkodą innych. Przyswojenie zaś w tym lub innym kierunku zależy od natury osobnika. Zbadawszy objawy zaniku woli w jego postaci najwyższej, zauważmy, iż bardziej łagodne, zdrobniałe formy tego stanu znaleść można: w kontemplacyi, w głębokiej zadumie. Niezdolność umysłów kontemplacyjnych do czynu, posiada swoje przyczyny fizyologiczne i psychologiczne, których tajemnice ekstaza nam wyświetliła.

(1) Rhagawad-gita, 6. Doktorowie budyzum przypuszczają 4 stopnie kontemplacyi, prowadzącej do ziemskiej nirwany.

Pierwszy stopień stanowi wewnętrzne poczucie szczęścia rodzące się w duszy useety, gdy sobie powie wkońcu, że się nauczył rozróżniać naturę rzeczy. Yogi jest wtedy wolnym od wszelkich innych pragnień oprócz pragnienia nirwany; rozumuje on jeszcze i wydaje sądy, lecz odgrodzonym jest od wszelkich warunków grzechu lub występków. Na drugim stopniu grzech i występek już go nie kalają, lecz nadto uwolnił się on od sądzenia i wnioskowania; inteligencya jego zatrzymuje się tylko na nirwanie, pozostawiając mu jedyną, rozkosz wewnętrznego zadowolenia, o którem on nie sądzi i którego nawet nie rozumie.

(2) Vie de sainte Terese ecrite par elle-mene cp. p. R. P. Boulx, 10-e wyd., str. 90-91, 96, 138, 142, 157, 177, 180. Porównać także Plotin, Enneades, VI; Tauler, Institution chretieune, XII.

(3) Św. Teresa w taki sposób opisuje swój stan fizyczny podczas "zachwytu:" "Ciało moje stawało się często tak lekkim, iż nie miało wcale wagi, niekiedy sięgało to takiego stopnia, że nie czułam, aby nogi dotykały ziemi. W czasie zachwytu ciało jest jakby martwe i częstokroć bezwzględnie pozbawione władzy działania. Zachowuje ono postawę: w jakiej zostało nawiedzionem; tak np. utrzymuję się na nogach, lub w postawie siedzącej, z otwartemi lub złożonemi rękami, jednem słowem w takim stanie, w jakim zachwyt je znalazł. Chociaż zazwyczaj nie traci się czucia, zdarzało mi się, że byłam go całkiem pozbawiona; przytrafiało się to rzadko i trwało bardzo niedługo. Najczęściej uczucie się zachowuje, lecz doświadczamy jakiegoś pomieszania i nietylko że się nie może wtedy działać na zewnątrz, ale nic się prawie nie słyszy: jak gdyby tylko jakieś mieszane dźwięki dochodziły z daleka. Ale nawet i ten rodzaj słyszenia ustaje, gdy zachwyt dosięga swego najwyższego stopnia" (ibid. str. 206).

(4) Gdyż cała energija nerwowa, która w każdym innym wypadku byłaby się rozprószyła na zewnątrz w ruchach, teraz, w czasie ekstazy nieruchomej promienieje wewnątrz mózgu, sprowadzając większe natężenie wyobrażeń (przyp. tłóm.).

II.

Zarówno dla psychologa, jak i dla fizyologa ciekawem byłoby dowiedzieć się co wywołuje utratę świadomości w Sztucznym, lub naturalnym somnambulizmie i od jakich warunków organicznych ona zależy? Pomimo prac prowadzonych na tem polu z zapałem w ciągu lat ostatnich, posiadamy w tym względzie tylko teorye i tylko pomiędzy niemi możemy wybierać. Jedni, jak Schneider i Berger, widzą tu wynik "uwagi wyczekującej," która wywołuje jednostronne i niezwykłe ześrodkowanie świadomości. Preyer spostrzega znów szczególny wypadek swojej teoryi snu. Inni — jak Rumpf, przypuszczają zmiany odruchowe w cyrkulacyi krwi mózgu, zjawiska przekrwienia i niedokrwistości na powierzchni półkul mózgowych. Heidehaun, zwalczający tę ostatnią teoryę, tłómaczy hipnotyzm procesem otamowania; według niego zachodziłoby tutaj zawieszenie czynności nerwowych komórek kory mózgowej, dzięki może zmienionemu układowi drobinowemu; w ten sposób ruch czynnościowy istoty szarej byłby przerwanym. Ta ostatnia hipoteza zdaje się mieć najwięcej stronników; ponieważ, zwłaszcza pod względem psychologicznym nie przedstawia ona nic więcej nad proste zaznaczenie faktu, możemy się jej trzymać.

Byłoby zbytecznem opisywać tu stan, opisany już tyle razy i tak starannie (1). Zauważamy tylko, że wyrazy somnambulizm, hipnotyzm i im podobne nie oznaczają tego samego stanu wszędzie i u wszystkich. Zmienia się on u jednego nawet osobnika, przechodząc od zwykłego uśpienia, do głębokiego odrętwienia i u dwóch różnych osób stosownie do ich konstytucyi, przyzwyczajeń, warunków chorobnych i t. d. To też niesłusznem byłoby twierdzić, iż wola zawsze tam zanika. Zobaczymy wkrótce wypadki bardzo pod tym względem wątpliwe.

Zacznijmy od tej formy hipnotyzmu, którą wielu lekarzy nazywa letargiczną: bezwładność umysłowa zupełna, świadomość znikła; odruchy gwałtowne, a gwałtowność ta idzie zawsze w parze z osłabieniem działalności wyższej. Na głos hipnotyzera uśpiony wstaje, chodzi, siada, widzi nieobecnych, podróżuje, opisuje krajobrazy i nie ma on, iak się mówi, innej woli, jak — operatora. Ściśle biorąc, znaczy to, iż w pustych obszarach świadomości zostaje wywołanym jakiś stan; ponieważ zaś wszelki stan świadomości dąży do ujawnienia się w czynie natychmiastowo, lub po rozbudzeniu pewnych skojarzeń, więc i tutaj czyn zjawia się niebawem. Jest to tylko szczególny wypadek dobrze znanego prawa, będący w dziedzinie psychologicznej, podobieństwem tego, co w sferze fizyologii nazywa się odruchem: przejście do czynu jest tutaj tem łatwiejsze, iż nie ma nic coby go wikłało — ani władzy powściągu ani stanów przeciwnych — gdyż poddane (narzucone) pojecie panuje niepodzielnie w uśpionej świadomości. Fakty mniej wyraźne na pozór tłómaczy się tak samo. Wiemy, iż nadając członkom uśpionego pewną odpowiednią postawę, wywołuje się w nim uczucia dumy, strachu, upokorzenia, pobożności; że jeśli się go usposobi do wspinania się, usiłuje to robić; że — kiedy się mu da w ręce narzędzie jego zwykłej pracy, to pracuje. Jasnem jest, iż postawa narzucona członkom, budzi w ośrodkach mózgowych odpowiednie stany świadomości, jakie łączą się z nią dzięki uprzednim niezliczonym powtarzaniom. Pojęcie wywołane postawą znajduje się w takich samych warunkach, jak i to, które wywołał rozkaz lub bezpośrednie podszepty operatora. Wszystkie więc te wypadki dadzą się sprowadzić do jednego wzoru: uśpiony jest automatem, który się daje zawsze nakłonić do działania stosownie do natury jego organizacyi. Jest tu bezwzględny zanik woli, gdyż świadomość osobowości sprowadzoną została do jednego stanu, który nie jest ani wybranym, ani odtrąconym lecz narzuconym.

W somnambulizmie naturalnym, automatyzm jest samorodnym; innemi słowy: poprzednikiem jego bywa jakiś stan mózgu, poprzedzony znów przez pewne szczególne podrażnienie w ustroju. Częstokroć automatyzm stanowi tutaj objaw wyższego rzędu, gdyż szereg wywołanysh stanów może być długi, a obydwa jego krańce odznaczają się złożonością. Za wzór można dać historyę owego śpiewaka, opowiedzianą przez Masnefa. "Kiedy mu podawano laskę, którą uważał za strzelbę, odzywały się w nim wspomnienia wojownicze; nabijał broń, kładł się na brzuchu, celował starannie i strzelał. Gdy mu dawano zwitek papieru, budziło się w nim przypomnienie jego obecnego zajęcia: rozwijał papier i śpiewał na cały głos" (2). Lecz niezmienne powtarzanie tych samych czynów w takiej samej za każdym paroksyzmem kolei, nadaje wszystkim tym postępkom bardzo wyraźny charakter automatyzmu, gdzie wszelka wola jest wykluczoną.

Zdarzają się jednak wypadki zagadkowe. Burdach mówi nam o pewnej "bardzo pięknej" odzie, ułożonej w stanie somnambulizmu. Przytaczano też często historyę owego księdza, który w takim samym stanie układał kazania, poprawiał i przerabiał okresy, przestawiał przymiotniki. Inna osoba wielokrotnie znów usiłowała pozbawić siebie życia, używając za każdym razem innych środków. Fakty tego rodzaju są tak liczne, iż nawet, odrzuciwszy łatwowierność i przesadę, nie podobna ich nie uznać.

Można powiedzieć, że czyny podobne każą przypuszczać porównywanie, za którem idzie iey wybór i oddanie pierwszeństwa, a to właśnie nazywa się chceniem; istnieje więc tutaj pewna władza woli, t.j. właściwa reakcya osobnika — głucha, niejasna, ograniczona, a jednak czynna.

Można też utrzymywać, iż automatyzm sam wystarcza sobie. Nie jest że to prawdą powszechnie uznaną, że i w stanie zwykłym praca umysłowa bywa często automatyczną, jakkolwiek nie pozostawia nic do życzenia? Czyż to, co poeci nazywają natchnieniem, nie jest pracą mózgu mimowolną, prawie bezwiedną, lub taką przynajmniej, której tylko wyniki dochodzą naszej świadomości. Odczytujemy to, cośmy napisali i poprawki nasze bywają często samorodne. Innemi słowy: ruch myśli sprowadza nowe skojarzenia pojęć i wyrazów, podstawiające się natychmiast na miejsce dawnych. Może być więc bardzo, że osobnik, jako istota wybierająca i oddająca pierwszeństwo, nie gra tu żadnej roli. Mówiąc jeszcze dokładniej, można utrzymywać, iż wszystkie owe wypadki nie dadzą się ściśle ze sobą porównać, że jeśli do utworzenia ody automatyzm wystarcza, to niedostatecznym jest do jej poprawienia, że w tym wypadku ostatnim istnieje pewien wybór, bodajby najszybszy i najmniej znaczny. Zamiast więc zupełnego Iraku woli, mielibyśmy-tutaj jej minimum. Mniemanie takie dałoby się sprowadzić do pierwszego, lub różni się od niego tylko słabym odcieniem.

Czytelnik wybierze sobie którekolwiek z tych objaśnień, co do mnie, to przechodzę do wypadków, gdzie dane są bardziej wyraźne. Wśród zahypnotyzowanych spotykamy liczne przykłady oporu.  Rozkaz bywa niewykonanym. Podszept nie daje się narzucić odrazu. Magnetyzerowie zeszłego stulecia zalecali operatorowi ton rozkazujący, operowanemu zaś — wiarę i ufność, które wywołują zgodę i poskramiają opór.

W stanie sonambulizmu B..., wykonywa niektóre rozkazy, lecz innym opiera się. Najczęściej nie chce ona czytać; jakkolwiek jesteśmy przeświadczeni, iż pomimo pozornego zamknięcia powiek nie pozbawioną jest zdolności widzenia... Nadając rękom B... postawę modlitewną, narzuca się jej umysłowi odpowiednie usposobienie. Na zapytanie odpowiada ona, iż modli się do Najświętszej Panny, lecz że jej nie widzi. Dopóki ręce. pozostają w tem samem położeniu, modli się ciągle i nie ukrywa swego niezadowolenia, gdy się jej w tem przeszkadza. Po nadaniu rękom innego kierunku modlitwa ustaje natychmiast. Jakkolwiek pobożność ta jest mimowolną, to jednak musi być w pewnej mierze wyrozumowaną, gdyż chora sprzeciwia się wszelkiej dystrakcyi i zdolną jest spierać się z tymi, którzy je przeszkodzą (3).

Jeden z pacyentów p. K. Richet'a, pozwalający się bez trudności zmienić w oficera, majtka i t. d., broni się przeciwnie ze łzami, gdy zeń chcą zrobić księdza: tłómaczy się to dostatecznie charakterem, przyzwyczajeniami pacyenta i otoczeniem, w jakiem żył dawniej. Zdarzają się wypadki, gdzie dwa stany istnieją spółcześnie: jeden dzięki wpływom zewnętrznym, drugi wewnętrznym. Znamy już władzę automatyczną pierwszego z nich, tutaj hamuje go stan przeciwny; istnieje więc coś nakształt władzy powściągu: bywa ona jednak tak słabą, iż zazwyczaj ustępuje powtarzanym podszeptom zewnętrznym i tak niejasną, iż niepodobna określić jej natury. Czy jest ona poprostu tylko przeciwnym stanem świadomości, wywołanym przez tę samą pobudkę zewnętrzną tak, iż, wszystko dałoby się sprowadzić do współczesnego istnienia dwóch stanów przeciwnych? Czy może ta władza powściąga jest bardziej złożoną i należy przypuścić, iż przedstawia ona całą summę istniejących jeszcze w osobniku dążności, jakąś pozostałość, tego, co składa jego charakter? Jeżeli przyjmiemy teoryę Heidenhain'a, to będziemy mieli — w stanie hypnotypmu letargicznego — zupełne otamowanie działalności czynnościowej; dalej — wypadek, gdzie poddawanie zewnętrzne wprowadza w grę niezmiernie ograniczoną liczbę pierwiastków nerwowych warstwy korowej; nakoniec — w wypadkach oporu — budzą się ze snu i niektóre z tych pierwiastków nerwowych, jakie stanowią w stanie zwykłym fizyologiczną i psychologiczną podstawę osobnika i są syntetycznym wyrazem jego ustroju. Trzeba przyznać, że nawet w razie przyjęcia tej ostatniej hypotezy, władza woli w osobniku, zdolność reagowania, odpowiadająca jego naturze w zarodku, by. łaby władzą tak nikłą, iż zaledwie można nadawać jej nazwę woli. Zauważmy dalej, że jeżeli obserwator z trudnością, może odgadnąć do jakiego stopnia zdolność reakcyjna pozostała jeszcze w opierającym się osobniku, to pacyent jest jeszcze gorszym sędzią tej sprawy.

"Uważny rozbiór zjawisk taki, jakiego mogą dokonać ludzie wykształceni i rozumni, poddający się działaniom magnetyzmu — wykazuje, o ile trudnem jest nawet dla "uśpionego" przekonać się o sobie samym, że nie udaje. Jeśli się chce robić takie spostrzeżenia, sen nie powinien być głęboki... W okresie ogłuszenia świadomość czuwa jeszcze, a jednak i wtedy spostrzega się już początek bardzo wyraźnego automatyzmu.

"Jeden z lekarzy wrocławskich twierdził przed p. Heidenhain'em, że magnetyzm nie wywiera nań żadnego wpływu; lecz kiedy został ogłuszonym, nie mógł wymówić ani jednego wyrazu. Zbudzony oświadczył, iż mógłby mówić bardzo dobrze i jeżeli nic nie powiedział, to dla tego, że nie chciał. Nastąpiło nowe "ogłuszenie" za pomocą kilku passów i nowe obezwładnienie mowy. Obudzono pacyenta raz jeszcze i musiał przyznać, że jeśli nie mówił, to dla tego, że nie mógł mówić.

"Jeden z moich przyjaciół, będąc tylko w stanie ogłuszenia", nie zaś całkowitego uśpienia, badał starannie to zjawisko niemocy, połączonej ze złudzeniem zachowanej władzy. Gdy mu nakazuję ruch jakiś — wykonywa go zawsze, nawet wtedy, gdy przed zamagnetyzowaniem postanawiał mi się opierać. Tego właśnie nie może on pojąć po obudzeniu.

"Bezwątpienia, mówił mi, mógłbym się opierać, lecz nie mam po temu woli, to też niekiedy chce mi się myśleć, że udaję.

"Kiedy jestem ogłuszony, powiada mi, udaję automatyzm, chociaż mógłbym, jak sądzę, robić inaczej. Poddaję się operacyi z mocnem postanowieniem nie udawania i pomimo to z chwilą gdy sen mnie ogarnia, zdaje mi się, że udaję. " Łatwo zrozumieć, że ten rodzaj "udawania" objawu mięsza się najzupełniej z objawem rzeczywistym. Automatyzmu dowodzi już ten jeden fakt, że osoby dobrej wiary nie mogą czasem działać inaczej, jak automatycznie; mało znaczącem jest to, iż wyobrażają one sobie, że zdolne są do oporu. Nie opierają się — i ten właśnie fakt powinien być wziętym pod rozwagę, nie zaś złudzenie ich mniemanej zdolności oporu. (4)

Jednakże — jakkolwiek jest słabą owa zdolność, nie równa się jednak zeru; jest ona ostatnim objawem szczątkowym reakcyi osobistej niezmiernie już ubogiej, znajduje się na progu zanikania, lecz nie przekracza go jednak. Złudzeniu owej słabej władzy powściągu musi odpowiadać jakiś równie szczątkowy stan fizyologiczny. Jednem słowem somnambulizm naturalny lub sztuczny może być słusznie uważanym jako stan zaniku woli. Wyjątki są rzadkie i niejasne; mogą one jednak czegoś nauczyć, wykazują bowiem raz jeszcze, iż chcenie nie jest ilością niezmienną, lecz, że zmniejsza się ono tak dalece; iż obecność jego czasem zarówno może być przyjmowaną, jak i odrzucaną.

Wspomnę jeszcze przelotnie o pewnym fakcie, który, nie wchodząc ściśle w zakres patologii woli, dostarczyć nam jednak może materyału do rozmyślali. Niektórym z osób "uśpionych" można nakazać wykonanie pewnej czynności nieco później — w oznaczonej porze dnia, lub nawet w terminie bardziej odległym (po dniach 8-u — 10-u). Ocknąwszy się, osoby te wykonywają rozkaz w godzinie, lub dniu oznaczonym, oświadczając zazwyczaj, "iż nie wiedzą dla czego to robią"; w niektórych, bardziej ciekawych wypadkach przytaczają jakieś szczególne powody, na wytłómaczenie swego zachowania się, na usprawiedliwienie postępku, wypływającego nie z ich woli, lecz narzuconego im mimo ich wiedzy. Przytoczę jeden ze znanych mi przykładów. Młodzieniec pewien rozkazał swojej "uśpionej" metresie wyjść z domu o godzinie 3-ej z rana; następnie przyprowadził ją do stanu normalnego. Za zbliżeniem się oznaczonej chwili, kobieta się budzi, przygotowuje się do odejścia i pomimo prośb jego, aby została, znajduje powody na usprawiedliwienie i uzasadnienie swego wyjścia o tak niewłaściwej porze.

"Nasze złudzenie wolnej woli, powiada Spinoza jest tylko nieznajomością pobudek, zmuszających nas do działania." Czyż nie potwierdzają tego przytoczony wyżej i jemu podobne wypadki? (5)

(1) Patrz szczególniej artykuły p. K. Richet'a w Revu philosophique. Październik i Listopad 1880 i Marzec 1883

(2) De l'automatisme de la mêmoire et du souvenir dans le somna mbulisme pathologique. Patrz także P. Richet, str. 391 następne.

(3) Richet. Etude sur I'hyatéro-épilepsie, str. 420, 427.

(4)  Ch. Richet loc. cit. 348 — 349.

(5) Wiele faktów tego rodzaju znajdzie czytelnik we wzmiankowanej już pracy p. K. Richet'a Revue philosophique, Marzec 1883, str. 238.

ZAKOŃCZENIE.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Zbadawszy stopniowo objawy rozprzężenia się (dissolucyi) woli za główny, jak się zdaje, wynik tych badań uznać musimy, iż wola polega na koordynacyi, zmiennej co do swej złożoności i stopnia, że koordynacya owa jest warunkiem niezbędnym wszelkiego chcenia, i że w miarę tego, jak będzie ona całkowicie lub cząstkowo zburzoną — chcenie zanika, lub podlega uszkodzeniu. Na ten właśnie wynik naszych poszukiwań chcielibyśmy położyć teraz nacisk, ograniczając się zresztą na krótkich wskazówkach, Ho do niektórych punktów, gdyż celem naszym nie jest monografia woli.

I. Rozpatrzmy przedewszystkiem materyalne warunki owej koordynacyi. Wola, dosięgająca u wybranych nadzwyczajnej potęgi i dokazująca cudów, ma bardzo skromny początek; tkwi on w owej własności biologicznej, nieodłącznej od wszelkiej materyi żyjącej — we wrażliwości, t.j. w zdolności reagowania na siły zewnętrzne. Wrażliwość — będąca fizyologiczną postacią bezwładności (inercyi) (2) — jest w pewnej w znaczeniu nieruchomości, lecz w znaczeniu braku samodzielności; materya nie może nie ruszać się pod wpływem czynników zewnętrznych i dla tego musi być wrażliwą. (Przyp. Tłóm.).

mierze stanem pierwotnej jednorodności, z której dzięki późniejszemu zróżniczkowaniu, wyłoni się właściwa czuciowość i ruchowość, owe dwie wielkie podwaliny życia duchowego. Przypomnijmy, iż ruchowość, (która jedynie obchodzi nas tutaj) objawia się nawet w państwie roślinnem pod rozmaitemi postaciami: już to w ruchach niektórych zarodników, w poruszeniach czułka wstydliwego, muchołówki i wielu innych roślin, którym Darwin poświęcił znowu swe dzieło. Masa protoplazmy, jednorodna z pozoru, z jakiej wyłącznie składają się pewne żyjątka, obdarzom jest ruchowością; ameba, białe kulki krwi posuwaj; się powoli za pomocą wysyłanych ze siebie wypustek. Fakty powyższe, których liczne opisy znajdziemy w dziełach specyalnych, wskazują, iż ruchowość zjawia się o wiele wcześniej niż mięśnie i pierwsze zaczątki układu nerwowego. Nie mamy potrzeby śledzić w szeregu typów zwierzęcych postępowego rozwoju tych dwóch narządów. Zauważmy tylko, iż prace nad lokalizacyą ośrodków ruchu, tak ważnych dla mechanizmu woli, skłoniły niektórych specyalistów do zbadania ich stanu u noworodków. "Poszukiwania dokonane w 1876 roku przez Soltmann'a z wielką starannością dały następujące wyniki. U psów i królików, wraz po ich urodzeniu, kora mózgowa nie przedstawia ani jednego punktu, gdzie podrażnienie elektryczne zdolneni byłoby wywołać ruchy. Zaledwie w dziesiątym dniu rozwijają się ośrodki kończyn przednich; w trzynastym zaś — tylnych. W szesnastym dniu ośrodki owe różnią się już od siebie i od ośrodków twarzy. Wynikającym ztąd wnioskiem jest to, iż nieobecności dowolnego kierownictwa ruchów odpowiada brak stosownych narządów i że w miarę tego, jak zwierzę coraz więcej opanowuje swe ruchy — ośrodki nerwowe, w których odbywa się praca woli, zdobywają coraz widoczniejszą niezależność." (3)

Flechsig i Parrot badali rozwój mózgowia u zarodków i dzieci. Z poszukiwań drugiego (4) wynika, iż, śledząc rozwój istoty białej, w całej półkuli, widzimy — jak stopniowo posuwa się on od odnogi do wzgórka wzrokowego, dalej — do łupinki wewnętrznej i do środka owalnego (centre hémisphérique) i ostatecznie dosięga warstwy najwyższej. Części, których rozwój jest najpowolniejszy, przeznaczone też są do wykonywania czynności najwyższych.

Po upływie okresu rozwojowego, mechanizm działalności dowolnej zdaje się być ukonstytuowanym w sposób następujący. Pobudzenie poczynając od tak zwanych okolic ruchu warstwy korowej (okolica ciemieniowo-czołowa), posuwa się po piramidach, zwanych przez niektórych pisarzy "dowolnemi." Piramidy składają się z pączków wszystkich włókien, idących od zwojów ruchowych, zstępują do środka owalnego (5), tworząc małą cześć łupinki wewnętrznej, która, jak wiadomo, wchodzi w ciało prążkowane "nakształt klina"; w dalszym ciągu piramidy idą wzdłuż odnosi mózgowej i rzdzenia przedłużonego, gdzie, skrzyżowawszy się mniej więcej dokładnie, przechodzą na stronę przeciwną mlecza pacierzowego i tworzą w ten sposób jakby wielkie spowidło pomiędzy zwojami ruchu i istotą stalą mlecza, z którego wychodzą nerwy ruchu. (6) Ten gruby szkic da niejakie wyobrażenie o złożoności anatomicznych pierwiastków działalności woli i o ich wewnętrznej spójności.

Na nieszczęście istnieje niezgodność co do istotnej natury ośrodków mózgowych, z których pochodzi pobudzenie. Dla Ferrier'a i wiela innych są to ośrodki ruchu w ścisłem znaczeniu, co znaczy, że ruch rozpoczyna się tylko w nich i przez nie. Schiff, Hitzig i Nothnagel, Charlton Bastian, Munk przedstawili objaśnienia inne, które nie są ani równie jasne, ani równie prawdopodobne. Dadzą się one jednak w ogólnych zarysach sprowadzić do twierdzenia, iż ośrodkom owym przypisywać należy raczej "naturę czuciową", podczas gdy właściwa dla rucha przypada w udziale ciałom prążkowanym. "Włókna nerwowe zstępujące z kory mózgowej do ciała prążkowanego, u zwierząt wyższych i człowieka, dadzą się z natury swojej ściśle porównać z włóknami, łączącemi w zwykłym mechanizmie odruchowym komórkę czucia z komórką rucha. Innemi słowy, mechanizm ów mógłby istnieć w korze mózgowej, okolic opisanych, których podrażnienie doświadczalne wywołuje określone i umiejscowionę ruchy w przeciwnej połowie ciała. Zdaje się. iż punkty owe należy prędzej uważać za ośrodki skojarzeń woli, niż za właściwe ośrodki ruchu; przedstawiałyby więc one siedlisko pobudzeń dla ruchów dowolnych, nie zaś istotne punkty wyjścia ruchu. Można byłoby raczej przyrównać je do czuciowych organów obwodowych, nie zaś do narządów ruchu w przednich różkach mlecza pacierzowego. Ośrodki te byłyby więc psycho-ruchowemi, gdyż dzięki swej czynności czysto-psychicznej, wydają one rozkazy istotnym narządom ruchu... Przypuszczamy, iż rozmaite punkty oznaczone jako ośrodki ruchu członków, twarzy i t. d. odpowiadają przyrządom, otrzymującym wrażenia obwodowe i przeobrażającym je na pobudzenia woli; byłyby więc to ośrodki chcenia, nie zaś istotne ośrodki ruchu" (7). Pomimo tego, nierozwiązanego jeszcze zagadnienia, którego rozstrzygnięcie obchodzi psychologię nie mniej zapewne niż fizyologję, pomimo niezgodności w szczegółach, jaką pominęliśmy (a mianowicie niepewność co do roli móżdżku), można powiedzieć z Chartlonem Bastianem, że, chociaż od czasów Hume'a nie poznaliśmy jeszcze, w ścisłem znaczeniu słowa, sposób, dzięki którym, ruchy naszego ciała wykonywają polecenia naszej woli, to jednak dowiedzieliśmy się przynajmniej czegośkolwiek o częściach, mających tu największe znaczenie, a tem samem o drodze, jaką przebiegają pobudzenia woli.

II. Rozpatrując sprawę ze strony fizyologicznej, spostrzeżemy, iż koordynacya woli przedstawia tyle form rozmaitych i stopniowań, że musimy ograniczyć się na zaznaczeniu głównych etapów. Z natury rzeczy wypadałoby zacząć od objawów najniższych, sądzę jednak, iż wykład mój zyska na jasności, gdy pójdę drogą przeciwną. Koordynacyę najdoskonalszą widzimy w przykładach wysoko rozwiniętej woli wielkich działaczy, jakąkolwiek jest natura ich działalności: czy to będzie Cezar, czy Michał Anioł, czy św. Wincenty a Paulo. Działalność ta streszcza się w kilku słowach: jedność, stałość, potęga. Zewnętrzna jedność ich życia tkwi w jedności i celu, do jakiego dążą zawsze, stwarzając w miarę potrzeby nowe koordynacyę i przystosowania. Ale sama jedność zewnętrzna jest tylko wyrazem jedności wewnętrznej ich charakteru. Cel ich pozostaje niezmiennym dlatego, że i oni sami są takimi; ich tło sta. nowi potężna, niedająca się wykorzenić namiętność, wprzęgająca pojęcia do swego jarzma. Namiętność ta — to oni sami, to psychiczny wyraz ich organizacyi — takiej, jak ją stworzyła natura; to też wszystko, co wychodzi po za obręb owej koordynacyi — pozostaje w cieniu, bez wpływu, zapomnienia, bezpłodne, podobne do. wegetacyi pasorzytniczej. Przedstawiają oni wzór życia zawsze ze sobą zgodnego, gdyż w nich samych wszystko wespół oddycha, działa i czuje. Nawet w życiu codziennem spotykamy takie charaktery, lecz tam nie posiadają one tego rozgłosu, gdyż za. brakło im podniosłego celu, warunków, a nadewszystko potęgi namiętności. Zachowały więc tylko stałość. W innej formie wielkie umysły stoickie — Epiktet, Trazeasz (nie mówię o ich mędrcu — Sophos, który jest tylko ideałem oderwanym) urzeczywistniły ten typ wyższej woli, w jej postaci przeczącej — w postaci powściągu — stosownie do naczelnej zasady szkoły: cierp i hamuj się!

Poniżej owej doskonałej koordynacyi, widzimy życie już nie tak jednolite; środek jego ciężki — zazwyczaj stały — chwieje się jednak od czasu do czasu: jakaś grupa skłonności oddziela się na czas pewien dla wykonania czynności ograniczonej, wyrażającej jakąś stronę charakteru tak długo tylko, dopóki skłonności owe istnieją i działają. Osoby takie ani dla siebie samych, ani dla innych nie posiadają tej jednolitości wielkich typów woli, i im częstszem i bardziej złożonem bywa to przełamywanie koordynacyi, tem bardziej zmniejsza się potęga woli. W rzeczywistości wszystkie te stopniowania spotkać można.

Schodząc coraz niżej, przybywszy do takich typów życia — w części dwoistego, w których dwie przeciwne sobie, lecz wprost tylko różne skłonności przeważają kolejno; w osobniku istnieją wtedy dwa zmienne środki ciężkości, dwa punkty zbieżne dla dwóch koordynacyj kolejno [...]cych, lecz częściowych. Mówiąc ogólnie, jest to bodaj typ najbardziej pospolity, jeśli spojrzymy dokoła siebie i zwróćmy się do poetów i moralistów wszelkich czasów, którzy powtarzają na wyścigi, że jest w nas dwóch ludzi. Liczba owych kolejnych koordynacyj mogłaby być jeszcze większą, lecz nie widzę pożytku w przedłużeniu tego rozbioru.

Jeszcze krok jeden — i wstępujemy już w dziedzinę patologii. Przypomnijmy sobie owe impulsy raptowne, nieprzeparte i utrzymujące wolę w szachu każdej chwili; jakaś wybujała skłonność zakłóca tutaj bez ustanku równowagę, a nadmierne tej skłonności natężenie nie pozwala jej skojarzyć się z innemi: występuje ona z szeregów i — zamiast ulegać — rozkazuje. Później, kiedy pobudzenia takie nie są już przypadkiem, lecz zwyczajem, nie są już pewną stroną charakteru, lecz całym charakterem, spostrzegamy tylko koordynacyę przerywaną; wyjątkiem staje się wtedy wola.

Jeszcze niżej przybiera ona charakter prostego przypadku; w nieokreślonem następstwie pobudzeń, zmieniających się co chwila, jakieś nędzne chcenie zaledwie od czasu do czasu znajduje odpowiednie sobie warunki istnienia. Spotykamy już tylko zachcianki! Charakter histeryczek dostarczył nam przykładu tak zupełnego rozprzężenia. Stoimy więc teraz na drugim krańcu.

Poniżej — niema już chorób woli, lecz powstrzymanie rozwoju, niepozwalające jej zrodzić się nigdy: takim jest stan idyotów i głuptasków. Powiemy tu o nich słów kilka — dla uzupełnienia naszego studyum. W głębokim idyotyzmie, powiada Griesinger, usiłowania i postanowienia są, zawsze instynktowne! Źródłem ich bywa nadewszystko potrzeba odżywiania się; najczęściej posiadają, one charakter czynności odruchowych, zaledwie odbijających się w świadomości osobnika. Pewne zajęcia proste mogą jeszcze wywołać usiłowania i ruchy-jak np. bawienie się kawałkami papieru. Nie mówiąc już o osobach, pogrążonych w najgłębszym idyotyzmie, mimowoli chce się zapytać: czy jest w tych ludziach cokolwiek, co przedstawia wolę? co w nich moie chcieć?

"U wielu idyotów nieco wyższej kategoryi jedynym czynnikiem, mogącym rozruszać trochę ich umysł jest głód. Idyoci najbardziej upośledzeni potrzebę tę wyrażają za pomocą poruszeń i mruczenia. Ci zaś, u których zwyrodnienie jest mniej głębokiem — poruszają trochę wargami i rękami, albo też płaczą: w ten sposób dają do zrozumienia, że chcą jeść...

W wypadkach lekkiego idyotyzmu, tłem charakteru jest niestałość, przytępione uczucia i słabość woli. Usposobienie tych istot zależy od ich otoczenia i obchodzenia się z niemi: łagodne i posłuszne, kiedy się ma koło nich staranie, bywają złemi i złośliwemi w wypadkach złego obchodzenia się (8)"

Zanim rozstaniemy się z tym przedmiotem zauważmy jeszcze, że skoro wola jest koordynacją, t.j. pewną, sumą stosunków, to można powiedzieć zgóry, iż zjawiać się ona będzie daleko rzadziej od prostszych form działalności, gdyż tworzenie się i trwanie stanów złożonych napotyka więcej trudności. Tak sio też dzieje w rzeczy samej. Porachowawszy w życiu każdego człowieka to wszystko, co trzeba zapisać na karb automatyzmu, przyzwyczajenia, namiętności, a zwłaszcza naśladownictwa, zobaczymy, iż liczba aktów woli w ścisłem znaczeniu tego słowa jest bardzo ograniczoną. Dla większości ludzi, naśladownictwo wystarcza; zadawalniają się oni tem co było wola innych, i — jak myślą zgodnie ze wszystkiemi, tak samo też działają.

W ten sposób, dzięki przyzwyczajeniom, które ją czynią zbyteczną i chorobom, które ją nadwyrężają i niszczą — wola, jakeśmy powiedzieli wyżej, jest tylko szczęśliwym przypadkiem. Nakoniec, czyż trzeba zwracać uwagę czytelników na to, iż owa koordynacya coraz bardziej złożonych skłonności, tworzących rusztowanie woli — podobną jest do takiej samej koordynacyi wrażeń i percepcyj, składających rozmaite stopnie inteligencyi; dla jednej z nich bowiem podstawą i zasadniczym warunkiem jest charakter, dla drugiej — "formy myślenia"; jedna i druga jest mniej lub więcej dokładnem przystosowaniem danej istoty do otoczenia w sferze czynu, lub w zakresie poznania.

Jesteśmy teraz przygotowani do wyciągnięcia ostatecznego wniosku z naszej pracy, wniosku wskazywanego już zresztą przelotnie. Oświeci on, jak sądzę, światłem zwrotnem drogę przebytą; spróbujmy.

Chcenie jest końcowym stanem świadomości, wynikającym z mniej lub więcej zawiłej koordynacyi całej grupy stanów świadomych, nawpół uświadomionych lub bezwiednych (czysto fizyologicznych), które — łącząc się razem, wyrażają się w czynie lub powściągu. Głównym czynnikiem koordynacyi jest charakter, będący tylko psychicznym wyrazem ustroju osobnika; charakter to właśnie nadaje koordynacyi ową jedność — nie jedność oderwaną jakiegoś punktu matematycznego, lecz konkretną jedność zgodności (consensus). Aktem, w którym taka koordynacya tworzy się i objawia jest wybór, oparty na powinowactwie przyrodzonemu. Tak więc chcenie, które przychologowie intuicyjni tak często obserwowali, rozbierali i komentowali — jest dla nas tylko prostym stanem świadomości. Jest ono wynikiem owej pracy psycho-fizyologicznej, tylekroć opisanej, której część tylko jedna dochodzi do świadomości pod postacią namysłu; co więcej nie jest ono przyczyną niczego. Czyny i ruchy, idące za niem, wynikają bezpośrednio ze skłonności uczuć, wyobrażeń i pojęć, które ostatecznie skojarzyły się w formie wyboru. Z ich to właśnie grupy wypływa wszelka skuteczność. Innemi słowy — aby nie pozostawić już żadnej wątpliwości — psycho-fizyologiczna praca namysłu kończy się z jednej strony chceniem, z drugiej zaś — grupą ruchów lub powściągów. Nasze "chcę" zaznacza tylko pewne położenie, lecz go nie tworzy,

Porównać się da chcenie z wyrokiem sędziów przysięgłych, który może być owocem długich bardzo studyów, namiętnych sporów, który pociągnie za sobą poważne, daleko w przyszłość, sięgające następstwu, lecz jest tylko skutkiem, nie będąc przyczyną. Jest w dziedzinie prawa tylko prostem zaznaczeniem (faktu).

Jeśli uparcie będziemy usiłowali uczynić z woli jakąś zdolność, jakąś istność — wszystko pozostanie cieniem kłamliwem, sprzecznem. Jest się wtedy ofiar. źle postawionego zagadnienia. Jeżeli zaś, przeciwnie, będziemy brali fakty takiemi, jakiemi są, uwolnimy się przynajmniej od trudności urojonych. Po Hume'em i wielu innych nie potrzebujemy już zapytywać siebie w jaki sposób nasze "chcę" porusza naszemi członkami. Jest to tajemnica, na której wyjaśnienie nie masz miejsca, gdyż nie istnieje ona, gdyż chcenie nie jest przyczyną pod żadnym względem. Tajemnicy owej czynów dokonanych — trzeba szukać w naturalnej skłonności uczuć i wyobrażeń do ujawniania się w ruchu. Mamy tutaj tylko pewien bardzo złożony wypadek prawa odruchów, wypadek, gdzie pomiędzy t. z. okresem pobudzenia i okresem ruchu ukazuje się pierwszorzędny objaw psychiczny chcenie; zaznacza ono, że pierwszy okres się kończy, a zaczyna się drugi. Zauważmy również, że dziwna niemoc którą nazwaliśmy bezwolą i wszystkie podobne do niej, a wyżej rozpatrzone (9), dają się teraz wytłómaczyć z łatwością; nawet łatwiejszą do pojęcia staje się i owa zwykła słabość woli, zaledwie przypominająca chorobę, chociaż tak często napotykana u ludzi, którzy chcą działać i nie działają. W takim wypadku ustrój osobnika, źródło, z którego wszystko wychodzi, ma dwa zadania przed sobą, a wykonywa tylko jedno: uświadomienie wyborów, przyzwolenie; dążność zaś ruchowa jest zbyt słabą, aby się mogła ujawnić w czynach. Istnieje więc dostateczna koordynacya i niedostateczne pobudzenie. Przeciwnie — w wypadkach impulsów nieprzepartych, wybujałem jest pobudzenie, koordynacya zaś słabnie, albo zanika.

Tak więc — patologii zawdzięczamy dwa główne wnioski: — jeden, że nasze "chcę" jest w samem sobie pozbawione wszelkiej skuteczności w sferze działania; drugi, — że wola człowieka rozsądnego jest koordynacyą niezmiernie złożoną i nietrwałą, jest kruchą wskutek samej już swojej wyższości, gdyż stanowi ono "siłę najwyższego porządku, jaką natura zdołała wytworzyć dotąd, — ostatni wykwit, streszczający w sobie wszystkie jej dzieła cudowne (10)".

(1) Herbert Spencer. Principei de psychologique, t. I, str. 262.

(2) Wyraz bezwładność nie jest tu użyty przez autora

(3) Dictionnaire encycl. des sciences médicales. Francois-Franeck art Nerveux, str. 585.

(4) Archives de physiologie, 1879, str. 505-520.

(5) Zrobiwszy cięcie poziome obu półkul mózgu na wysokości ich połączenia — spostrzegamy dużą, mniej więcej owalną warstwę istoty białej; ona to właśnie nazywa się środkiem owalnym. (Przyp. Tłóm.).

(6) Huguenin Anatomie des centres nerveuse, tłóm. Keller Brissaund. De la contracture permanente des hemiplégiques, 1880, str. 9 i następne.

(7) François-Franck. loc cit str. 577, 578, Choroba woli.

(8) Griesinger, Traite des maladies mentales, tłom. franc 133. 43 4

(9) Patrz rozdział 1-szy.

(10) Maudsley, Physiologie de l'ésprit tłóm. Herzen str. 429.