CHMURY

Arystofanes

Produced by calibre 0.6.42

CHMURY

Arystofanes
przekład
Marcellego Mottego.

Część ulicy; po jednej stronie dom Strepsiadesa, po drugiej domek Sokratesa, murem lub płotem z furtką otoczony. Przez drzwi otwarte pierwszego domu widać w przedsionku Strepsiadesa i Fejdipidesa leżących na łóżkach, za nimi w głębi śpi dwóch niewolników. Zaczyna świtać.

STERPSIADES.
(podnosząc się na łóżku)
Biada, biada!
Zeusie królu, jak bez końca jest tych nocy
ogrom!... Czy się słońce dziś nie zjawi wcale?
Przeć koguta pianie dawno już słyszałem,
a tu służba chrapi;.... ongi nie tak było! —
Bierz cię licho wojno, prócz tysiącznych przyczyn,
Kiedy nawet chamów już mi bić nie wolno!
(wskazując na śpiącego Fejdipidesa).
Ot, ni młodzieniaszek chwacki ów nie myśli
zerwać się na nogi, tylko pierdzi sobie
pięciu aż derami, jak wrzód, owinięty.
(kładąc się znowu)
Toć, nakrywszy uszy, chrapmy, gdy tak trzeba.
(po krótkiej chwili wstając)
Lecz dziś nie wyleżę, biedak, bo jak pchły mnie
źrą obroki, zbytki, długi, z łaski tego
tu synalka... On zaś, kudły zapuściwszy,
wierzchem paraduje, sprzęga pary, nawet
śpiąc szachruje końmi, a ja tutaj konam,
widząc termin wypłat z nowiem nadchodzący. —
Procent jak na drożdżach rośnie!
(wołając na śpiącego niewolnika)
Chłopcze zapal
lampkę, przynieś rejestr, bym odczytał sobie,
ilu tam winienem i obliczył procent.
(niewolnik przynosi księgę, Sterpsiades przewraca karty i czyta)
Dalej,... cóż winienem?... Min dwanaście Pazji......
Za cóż te dwanaście?... Na com je pożyczył?......
Tegom przeć wierzgacza kupił, nieszczęśliwy;...
Oby wpierw mi ślepie oba był wywierzgał!

FEJDIPIDES.
{mówiąc przez seri)
25. Filon!... oszukujesz!... Jedźże swą koleją!

STREPSIADES.
( obracając się ku niemu)
Toć to jest to licho, co mi śmierć zadało!...
Nawet śpiąc niecnota ma szkapiarstwo we łbie.

FEJDIPIDES.
(śpiąc)
Ile kroć objeżdżać chceszli tór w wyścigu ?

STREPSIADES.
O nie raz już dla cię ojciec twój objechał!...
30. Lecz po Pasiaszu jakiż dług mnie naszedł?
{zaglądając znów w księgę)
Za dwukolny wózek min trzy chce Amynjasz.

FEJDIPIDES
(śpiąc)
Niech si§ koń wytarza!... potem z nim do stajni!

STREPSIADES.
Już mnie z mej chudoby, ptaszku, wytaszczyłeś;...
jeden ma już wyrok, inni zaś za procent
35. fantowaniem grożą.

FEJDIPIDES.
(budząc się)
O! doprawdy, papko,
cóż marudzisz całą noc się przewracając?

STREPSIADES.
Wszakci woźny jakiś z łóżka mnie wygryza.

FEJDIPIDES.
Dajże mi, dziwaku, chwilkę się przedrzemać!
(kładzie się i znów zasypia)

STREPSIADES.
Spij więc!... lecz bądź pewien, że ci na łeb spadną
kiedyś wszystkie razem te przeklęte długi.
(wstaje i wychodzi z domu na ulicę)
Oj, oj!
Czemuż ta rajfurka karku nie skręciła,
co mi naraiła matkę twą za żonę!...
Wżdy mi bowiem z chłopska żyć najlepiej było,
mycia, zamiatania nieznać, leżeć gdzie się
zdarzy, mieć dostatkiem owiec, pszczół, oliwek...
Potem Megaklesa, zMegaklesów rodu,
siostrzenicę'm pojął, wieśniak pannę z miasta,
butną, rozpieszczoną, słowem Jaśnie Panią. —
Gdyśmy więc po ślubie do łożnicy weszli,
jam drożdżami cuchnął, wełną i suszarnią,
jejmość zaś szafranem, maścią, całuskami,
zbytkiem i łakomstwem, czcią rozpustnych bogiń. —
Nazwać jej próżniaczką niechcę,... wszakci tkała;
a jam, ten wytarty płaszcz jej dla figury
pokazując, mawiał: tkasz nas w biedę żonko!

SŁUGA.
(przybiegając z domu)
Niema już oliwy ni kapuszki w lampie.

STREPSIADES.
Pocóż tak pijacką lampę zapaliłeś?...
Chodź tu, weźmiesz po łbie!...

SŁUGA.
(zbliżając się nieśmiało)
Za co bić chcesz panie?

STREPSIADES.
(bijąc go)
Za to, żeś mi w lampę knot z tych grubych wsadził.
(niewolnik ucieka)
Potem ów synalek gdy na świat nam przyszedł
mnie gburowi i tej szumnej pani, wtedy
kłótnie się o jego imię rozpoczęły.
Jejmość coś od konia zawsze nadawała,
Xantip, Charip, zwiąc go, albo Kallipides,
jam zaś dawał imię Fejdonida dziadka. —
Spór nie prędko ustał, przyszło przeć do zgody,
imię mu daliśmy Fejdipida wreszcie. —
Temu chłopcu jejmość, pieszcząc go, mawiała:
"gdy, dorósłszy, będziesz wracał, jak Megakles,
na zwycięzkim wozie, płaszcz zwiesiwszy dumnie..."
Jam zaś mawiał: "gdy tam, kózki pędząc z wzgórza,
w kusej ot opończy, jak twój ojciec czynił..."
Lecz te moje słowa były groch o ścianę;
on w koniarstwie krwawe me utopił grosze. —
Teraz przez noc całą myśląc jak wyjść z biedy,
jednę'm dróżkę znalazł, boską, niezrównaną;
jeśli do niej chłopiec ów namówić da się,
tom na pewne wygrał... Trza go najpierw zbudzić.
(wracając do domu)
Jakże go najmilej ze snu wyrwać teraz?...
Mój ty Fejdipuszku!... Fejdziu!...

FEJDIPIDES
(przebudzając się)
Cóż tam ojcze?

STREPSIADES.
Daj mi buzi synku!.. Podaj rączkę tacie!

FEJDIPIDES
(podając rękę)
Masz!... Lecz cóż to znaczy? .

STREPSIADES.
Kochasz mnie ty?... powiedz!

FEJDIPIDES.
Jak mi ten Posejdon koniowładzca miły!
(wychodzi z domu)

STREPSIADES.
Daj mi święty pokój z twoim koniowładzca;...
bóg ten całej biedy właśnie mi narobił. —
Jeśli jednak szczerze, z duszy mnie miłujesz,
chłopcze, słuchaj proszę!...

FEJDIPIDES.
W czemże cię mam słuchać?

STREPSIADES.
Zmień natychmiast, synku, ten twój sposób życia,
i gdzie jać' zalecę, tam mi idź w naukę.

FEJDIPIDES.
Powiedz, czego żądasz?

STREPSIADES.
Będziesz słuchał?

FEJDIPIDES.
Będę,
jak mi Bakchos miły!

STREPSIADES
(pokazując na domek Sokratesa)
Patrz-no tam, w tę stronę!..
Widzisz tam tę furtkę z tą, chałupką lichą,?
Widzę... Cóż, dalipan, ojcze, to ma znaczyć?

STREPSIADES.
Toć jest, synu, mądrych duchów marzycielnia
Tam mieszkają ludzie, którzy wmówią w ciebie,
twierdząc, że niebiosa są fajerką,... że ta
wszędzie nas otacza,... żeśmy w niej węgielki. —
Ci już cię nauczą, byłeś im zapłacił,
pobić wszystkich, słusznie, czy niesłusznie prawiąc.

FEJDIPIDES.
Cóż za jedni ?

STREPSIADES.
Nieznam nazwisk ich dokładnie,
są to jednak zacni marzycielodumce.

FEJDIPIDES.
Kroćset!... Te gałgany!... Wiem już, o faflarzach
mówisz i bladoszach, o bosakach, co to
Sokrat ów obdartus i Chajrefon z nimi.

STREPSIADES
(zatykając mu usta)
Sza!... stul gębę, lepiej głupstwa byś nie gadał!
Dbaszli, by się ojcu choć kęs chleba został,
przystań do nich, końskie porzuciwszy kunszta.

FEJDIPIDES.
Jak mi Bakchos miły! niechcę, choćbyś mi też
dał Leogorasa całą bażantarnię.

STREPSIADES.
Idźże, błagam, synku, chłopcze mój najmilszy,
idź i ucz się u nich!

FEJDIPIDES.
Czegóż mam się uczyć ?

STREPSIADES.
Są, jak słychać, u nich jakieś dwie tam mowy;
lepsza, bądź jak bądź, a obok niej też gorsza.
Z tej dwojakiej mowy druga, to jest gorsza,
nieuczciwą racyą zawsze bierze górę.
Tej się więc nieprawej mowy tylko naucz,
a ze wszystkich długów, którem za cię winien,
ani by szelążka zgoła nikt nie dostał.

FEJDIPIDES.
Nie usłucham !... Jakże mógłbym ja rycerstwu
stawić się przed oczy z cielskiem tak znędzniałem ?

STREPSIADES
(grożąc mu w największym gniewie)
Już wy mego chleba żerać nie będziecie,
ni ty, ni dyszlowy, ni ów folblut waścin!...
boć wypędzę z domu na złamanie karku!

FEJDIPIDES.
O! nie ścierpi wujcio mój Megakles, bym ja
był bez koni... Idę doń, o ciebie niedbam!
(odchodzi).

STREPSIADES (sam)
Choć raz mi się noga poślizgnęła, niedam
zbić się z toru wcale, lecz, wezwawszy bogów,
pójdę sam w naukę do tej marzycielni. —
Jakże przeć ja stary, tępy, bez pamięci
pojmę tę ostrzonych słówek łupaninę?...
(idzie ku mieszkaniu Sokratesa)
Trza iść jednak... Czemuż, kręcąc się na miejscu
nie zabębnię do drzwi?
(kolacąc mocno do drzwi Sokratesa)
Chłopcze, mój chłopczyku?

UCZEŃ
(wychodząc furtką)
Niech cię kaci biorą,!... Któż tak do drzwi walił?

STREPSIADES. (poważnie)
Ja Strepsiad z Kikin rodem, Fejdonowicz.

UCZEŃ.
Prostak z ciebie człecze, skoroś, tak tu srodze
nieumniczo we drzwi piętą waląc, sprawił
u mnie poronienie już poczętych myśli.

STREPSIADES.
Wybacz bracie, na wsi bowiem, het daleko, mieszkam. —
Ale powiedz, cóż to poroniłeś przecie?

UCZEŃ.
To współuczniom tylko godzi się powiedzieć.

STREPSIADES.
Mówże zatem śmiało, gdyż ja, jak mnie widzisz,
terminować będę w waszej marcycielni.

UCZEŃ
(tajemniczo).
Słuchaj!... lecz to mieć za świętą tajemnicę
musisz. — Mistrz niedawno temu Chajrefonta
pytał, ile pchła swych własnych stóp uskoczy?
Właśnie bowiem, łażąc po brwiach Chajrefonta,
na łysinę potem Sokratesa skokła.

STREPSIADES.
Jakże to wymierzył?

UCZEŃ.
Jak najzręczniej w świecie. —
Stopił trochę wosku, potem, pchłę schwyciwszy,
łapki jej obiedwie w nim umaczał. Gdy wosk
ostygł, pchła trzewiczki miała jak ulane;
te jej zdjąwszy mędrzec zmierzył niemi przestrzeń.

STREPSIADES.
Zeusie królu! jakiż delikatny rozum!

UCZEŃ.
Cóż dopiero, gdybyś poznał inny pomysł
Sokratesa?

STREPSIADES.
Jakiż?... Powiedz mi, zaklinam I

UCZEŃ.
Chajrefon Sfetejczyk pytał go, jakiego
byłby zdania, czy to pyszczkiem komar brzęczy,
czy też ową dziurką, którą ma w ogonku?

STREPSIADES.
Cóż powiedział tedy o komarzym głosie ?

UCZEŃ.
U komarów, rzecze, jest wąziutka kiszka;
przez tę ciasną drogę gwałtem się powietrze
ku tyłkowi prosto ciśnie, a ponieważlej
kowata dziurka kończy wązki kanał,
przeto zadek brzęczy, tchem gwałtownym party.

STREPSIADES.
Więc to, bracie, trąbą jest komarów zadek? —
Trzykroć szczęśliw człowiek tak kiszkowobystry!...
Jakby łatwo zdołał wydrwić się z procesu
ten, co na wskroś zbadał kiszki komarowe.

UCZEŃ
Lecz z przed nosa wczoraj zdmuchła mu jaszczurka
szczytny pomysł.

STREPSIADES.
Jakto?... powiedz tylko, proszę.

UCZEŃ.
Gdy księżyca drogi i przemiany badał
i stał nocą, patrząc w górę, rozdziawiwszy
gębę, sikła z dachu w nią jaszczurka niecna.

STREPSIADES.
Jakże mnie ten Sokrat obsikany bawi!

UCZEŃ.
Wczoraj na wieczerzę nic nie było w domu.

STREPSIADES.
Ejżem!... Cóż wymyślił mędrzec, by was napaść?

UCZEŃ.
Miałkim stół popiołem posypawszy wprzódy,
zgiął rożenek; potem, biorąc go jak cyrkiel,
zwędził ci w palestrze sztuk ofiarnej ćwiartki.

STREPSIADES.
Nacóż więc, zaiste, wielbić mam Talesa?...
Otwórz mi raz przecie, otwórz marzycielnię,
pokaż jak najprędzej tego Sokratesa!...
Rzędzi mi się uczyć, otwórz szybko furtkę!
(otwiera furtkę, którą wychodzi kilku ludzi wychudłych i dziwacznie ubranych, trzymających różne przyrządy naukowe; każdy z nich ma inną postawę).

UCZEŃ
(do Strepsiadesa, który zdziwiony odskoczył)
Coś tak zgłupiał?... komuż ludzie ci podobni?

STREPSIADES.
Ot! pojmanym w Pylos tym lakońskim zuchom. —
Lecz tak wszyscy razem czemu patrzą w ziemię ?

UCZEŃ.
Poszukują co pod ziemią?

STREPSIADES.
Wiem;... szukają
pewnie cebul!... O! nie troszczcie się już o to;
ja najlepiej wskażę gdzie są wielkie, piękne. —
Lecz cóż tamci robią, co tak grzbiet zgarbili?

UCZEŃ.
Ci ciemności śledzą za dnem piekieł jeszcze.

STREPSIADES.
Czemuż zaś ich zadek górą w niebo patrzy?

UCZEŃ.
Bo z fantazji własnej uczy się gwiaździarstwa.
(obracając się do wspóluczniów)
Wy! do domu! by snąć on was tu nie zdybał!

STREPSIADES
Daj im pokój, dajże, niech zostaną, abym
interesik własny z nimi mógł odrobić.

UCZEŃ
Lecz nie godzi im się na powietrzu wolnem
bawić, tu za drzwiami, przez tak długą chwilę.

STREPSIADES (wskazując na jeden przyrząd)
Ach, aa bogi żywe!... cóż to znaczy?... gadaj !

UCZEŃ
Toć gwiaździarstwo przecie.

STREPSIADES (wskazując na drugi przyrząd)
A to, co takiego?

UCZEŃ
To miernictwo.

STREPSIADES
Na cóż to się przydać może?

UCZEŃ
Do wymiaru ziemi.

STREPSIADES
Czy wylosowanej?

UCZEŃ
Nie, lecz całej.

STREPSIADES
Jakże grzecznie się wyrażasz;..
to ludowy pomysł i korzystny wielce.

UCZEŃ (pokazując mu kartę Grecyi.)
Masz tu na tablicy całej ziemi obwód....
Patrz, tu są Ateny...

STEPSIADES (przerywając)
Żarty!.. Nieuwierzę,
gdyż nie widzę sędziów ni pieniaczy zgoła.

UCZEŃ
Jak i tu zaprawdę kraj atycki widzisz.

STREPSIADES
A gdzie Kikińczycy, kumy moje, tutaj?

UCZEŃ (wskazując)
Tu są także.... Jak zaś widzisz, tam Euboja
wzdłuż naszego kraju rozwalona leży.

STREPSIADES
Wiem, bo ją Perikles z nami tak powalił. —
Lecz gdzie Lakedajmon, pokaż?

UCZEŃ
Gdzie?.. Ot tutaj.

STREPSIADES
Jakże blisko od nas!... Zawdy o tem myślcie,
jakby go odepchnąć znowu jak najdalej.

UCZEŃ
Żywię Zeus!.. nie możem!

STREPSIADES
To wam będzie licho! —
(Spostrzega nagle Sokratesa spuszczającego się z góry w wiszącym koszu.)
Patrzno, któż ten człowiek, tam, w wiszącym koszu?

UCZEŃ.
To on.

STREPSIADES
Któż on?

UCZEŃ
Sokrat.

STREPSIADES  (wołając niezbyt głośno)
O mój Sokratesie!
(do ucznia)
Dalej, bracie miły, głośno mi nań krzyknij!

UCZEŃ
Sam go sobie wołaj, nie mam teraz czasu.
(wraz zimnymi uczniami wchodzi do domu)

STREPSIADES (krzycząc)
Sokratesie!
Sokrateńku!

SOKRATES
Cóż mnie wołasz, tworze marny!

STREPSIADES
Najpierw, jeśli łaska, powiedz, co tam robisz?

SOKRATES
(poważnie)
Po powietrzu bujam i o słońcu dumam.

STREPSIADES
Więc na grzędzie, z góry patrzysz się na bogów,
nie zaś z ziemi?... chyba...

SOKRATES
Gdyżbym ja nadziemskich
rzeczy nigdy trafnie niewybadał, gdybym
nie wzniósł myśli w górę i lekkiego umu
niemiał z don podobnem zmieszać wpierw powietrzem.
Gdybym z dołu badał to, co w górnych warstwach,
nie pojąłbym wcale, gdyż, zaprawdę, ziemia
ciągnie gwałtem k' sobie cienką parg umu. —
Wszakże się to samo zwykło dziać z żeżuchą....

STREPSIADES
Czy być może?
Więc to um w żeżuchę wciąga wilgoć, mówisz?...
Teraz, zleź-no z góry, Sokratesku, do mnie,
byś mnie w tem wyćwiczył, pocom tutaj przyszedł.

SOKRATES
(spuszezając się na dół i wychodząc z kosza)
Po coś przyszedł?

STREPSIADES
Abym gadać się nauczył;
lichwa i lichwiarze, co najsrożsi, bowiem
Skurę mi zdzierają, rzeczy mi fantują.

SOKRATES
Jakżeś nie zmiarkował, że tak w długach toniesz?

STREPSIADES
Końska to choroba, żrąc jak rak, mnie toczy. —
Lecz mnie wyucz owej drugiej twojej mowy,
tej, co nie oddaje... Że ci zaś zapłacę
wszystko, co zechcesz, klnę się tu na bogi.

SOKRATES
A na jakich bogów klniesz się ?... U nas wyszła
z kursu ta moneta.

STREPSIADES
Na cóż ty przysięgasz?
Czy na żeleźniaki, jak w Byzantion czynią?

SOKRATES
Chcesz dokładnie poznać, czem to są właściwie
owe boskie rzeczy?

STREPSIADES
Jużci, jeśli wolno.

SOKRATES
I z naszymi bogi, to jest z chmur orszakiem
wnijść w rozhowór?

STREPSIADES
Jak najmocniej pragnę.

SOKRATES (wskazując na drewnianą iawie, stojącą przy murze jego domku.)
Zaraz mi więc zasiądź na tej świętej ławie.

STREPSIADES (siadając)
Patrz, już siedzę.

SOKRATES (podając mu wieniec)
Teraz bierz na głowę tentu
wieniec.

STREPSIADES.
Pocóż wieniec?... przebóg, Sokratesie!
Chcesz mnie zarżnąć bogom, jakby Atamasa?

SOKRATES.
Nie, lecz kogo mamy wtajemniczać, musi
poddać się już temu.

STREPSIADES.
Cóż mi z tego przyjdzie?

SOKRATES.
Gębą frant i tartak będziesz i subtelny
oszust... Siedźże cicho!
(wysypuje mu na głowę kosz pełen kamyków)

STREPSIADES (uchylając się i krzycząc)
Gwałtu!... Prawdę mówisz,
bo na miazgę stłuczon wnet subtelnym będę!

SOKRATES (wznosząc nad nim ręce do g mory w modlącej postawie)
Milczeć z pokorą staruszek powinien, naszej słuchając modlitwy!
Władzco i panie, Powietrze bez końca, ziemię co trzymasz w zawiesi,
świetny Eterze, czcigodne boginie, Chmury ognistopiorunne,
wzlećcie, objawcie się, aby myśliciel ujrzał wiszące nad sobą.

STREPSIADES
(ściągając sobie płaszcz na głowę)
Jeszcze nie, jeszcze, dopóki nie ściągnę płaszcza na głowę, bym
niezmókł!Że też ja z domu, biedaczek, wyszedłem, czapki nie wziąwszy ze
sobą.

SOKRATES. (kończąc swoją modlitwę)
O woź przybądźcie, o arcyczcigodne Chmury, ukazać się temu,
czyście Olimpu prześwięte wierzchołki, śniegiem osute, zasiadły;
czy w Okeana rodzica ogrodach Nimfom cne tany wodzicie;
z Nilu czy odnóg czerpiecie złotemi wodę dzbanami, boginie! .
czy Meotyckie dzierżycie jezioro, śnieżne lub szczyty Mimasa;...

Koniec wersji demonstracyjnej.