Charles - Louis Philippe

BUBU Z MONTPARNASSE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część pierwsza

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

Część druga

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

BUBU Z MONTPARNASSE

Charles - Louis Philippe

Część pierwsza

ROZDZIAŁ I

Nazajutrz po Czternastym Lipca bulwar Sébastopol był jeszcze pełen życia. Wpół do dziesiątej wieczorem. Krzykliwa biel lamp łukowych pomiędzy rzędami drzew kreśli cienie lub gubi się w listowiu. Magazyny: „Pygmalion", „Petits Agneaux", „Cour batave", „Meilleur marché du monde" są już zamknięte, a ich mroczne witryny na parterze wielkich czarnych domów, oświetlające niedawno ulicę, zdają się teraz rzucać cień na trotuary. Na pierwszym, drugim i innych piętrach wysokie złocone szyldy, rozbłyskujące słońcem na balkonach w czasie dnia, znikają w czerni wraz z literami z żółtego drzewa i zdają się odpoczywać razem z handlem hurtowym. Opuszczono żaluzje na kwiaty i pióra, sprzedaż żywności, tkanin, przedsiębiorstw handlowych, wszystko ucichło na bulwarze Sébastopol.

O tej godzinie nikt nie patrzy już na wystawy. Rozpoczyna się życie nocne, które skupia się gdzie indziej. Pojazdy zapaliły swoje latarnie: latarnie fiakrów świecą oczami rozkoszy, tramwaje z czerwonym lub zielonym światłem hałasują jak stłoczony tłum. I tak wszyscy przecinają sobie drogę, kroczą lub jadą. Na horyzoncie, w okolicy Wielkich Bulwarów, jest jaśniej. Światło bije ku niebu, powietrze jest świetliste i rozedrgane. Bo nie tutaj, na bulwarze Sébastopol, gdzie sklepy są już pozamykane, znajduje się cel. Pędzą pojazdy. Te, które kierują się ku Wielkim Bulwarom, jadą ku światłu i spieszą się jak osoby zwabione jakimś widowiskiem.

Bulwar Sébastopol skupia swoje życie na trotuarze. Nazajutrz po Czternastym Lipca cały Paryż przechodzi szerokim trotuarem w niebieskim powietrzu letniej nocy i czuje jeszcze resztkę święta. Lampy łukowe, listowie drzew, jadące pojazdy, ożywienie przechodniów, wszystko to składa się na coś ostrego i gęstego, jak życie przepojone alkoholem i już zmęczone. To zwykły, cowieczorny obraz, ale zakątki ulic i fasady domów zachowały jeszcze wspomnienie wczorajszego dnia. Słychać jakieś hałasy, ni to krzyki, ni piosenki pijaków. Tu i ówdzie latarnie i flagi w oknach domagają się jakby dalszego ciągu zabawy. Łatwo odgadnąć, co dzieje się w myślach. Ci, którzy bawili się wczoraj, wypatrują jeszcze jakiejś przyjemności. Gdyż ludzie, co zaznali przyjemności, pragną jej wiecznie. Inni, właśnie ci biedni, właśnie ci brzydcy i nieśmiali, przechadzają się pośród resztek święta i szukają po kątach odpadków, które im pozostawiono. Gdyż ludzie, co nie zaznali przyjemności, martwią się tym i szukają jej co dzień, aż wreszcie stają się zmęczeni tym, że nic do nich nie należy.

Powietrze wokół zdaje się drgać. Idą młodzi, dobrze ubrani mężczyźni, po dwóch, po trzech, oddalają się. Mają nowe, sztuczne kołnierzyki, eleganckie czyste krawaty z błyszczącą szpilką i spieszą w kierunku światła, czując pieniądze w kieszeni. Sprzedawcy rozmawiają ze sobą: „Tańczyliśmy do północy. Pozwalała na wszystko. Zaprowadziłem ją do hotelu przy ulicy Quincampoix. I jak na to leciała!" Dwaj przyjaciele mijają dwie kobietki, rzucają jakieś słówko, a one spoglądają na nich tłumiąc chichot. Gdy przechodzi para, młodzi ludzie patrzą pałającym wzrokiem na kobietę. Tędzy panowie z zadowoleniem palą cygara i myślą: „Jestem wysokim urzędnikiem, zarabiającym dwanaście tysięcy rocznie". Przechodzą pary. Oto elegancka młoda kobieta, pod rękę z eleganckim młodym mężczyzną: jest szczęśliwa, bo wygląda na bogatą; on jest szczęśliwy, bo jest pożądany. Oto młoda, mniej elegancka dziewczyna z ukochanym, który mówi do niej i myśli o miłości. Wreszcie inne pary, mąż i żona, rzucają spojrzenia, wymieniają uwagi, ich myśli i ciała przyzwyczaiły się do siebie.

I tak przechodzili. Gdy przeszli jedni, nadchodzili inni. Kupcy przechadzali się przybierając taką postawę, jakby stanowili wystawy swoich sklepów. Jakiś młody człowiek ściskał ramię kobiety i nadskakiwał jej. Czuło się, że poszedłby za nią na koniec świata. Próżność, wesołość, rozpusta przechodziły w blasku. Rozgrzewały powietrze. I cóż znaczyło wczorajsze zmęczenie! Uderzało gorąco na wspomnienie hulanki, a serca biły z pożądania. Paryż był zmęczony jak pies, który jednak wciąż biegnie za suką.

Publiczne dziewczyny robiły to, co należy do ich zawodu. Oto mała Gabriela, która żyła dwa lata z Robertem, co zabił Konstancję. Jej kochanek został zesłany na ciężkie roboty. Oto Janeczka mająca dopiero siedemnaście lat. Już od miesiąca przechadza się po bulwarze Sébastopol. Na twarzy ma tylko trochę pudru, w oczach błyszczą jej pierwsze płomyki rozkoszy. Wielu ludzi nie domyśla się nawet, że to prostytutka. Oto dziewczyny publiczne z odkrytą głową i dziewczyny publiczne w kapeluszach. Jedne mają chód ciężki, jak krowy, i bezwstydnie zaczepiają mężczyzn. Inne kołyszą biodrami, łapią kogoś kątem oka, z uśmiechem w pogotowiu. Na rogu ulicy Rambuteau utworzyła się grupka. Mówią wszystkie naraz. Po lewej widać wilgotne Hale i na myśl przychodzą odpadki kapusty. To tak jakby żaby skrzeczały koło bagna.

Policjanci z obyczajówki chodzą po dwóch. Nietrudno ich rozpoznać po spojrzeniu, zaniedbanym ubraniu i ciężkim kroku. Są brudni, jak ich zawód. idą sztywno jak ludzie będący na służbie. Lustrują kobiety od stóp do głów, obmacują spojrzeniami. Spojrzenie przechodniów ogląda, spojrzenie policji obyczajowej pilnuje. Gruby brunet z wojskowym odznaczeniem i obfitym wąsem podkreślającym facjatę idzie kołysząc pięściami. Dziewczyny publiczne przechodzą sztywno, nie odwracając głowy, z duszą niewolnika, który wie, że racja silniejszego jest zawsze na wierzchu.

Zachwalają towar uliczni sprzedawcy. Kiedy policjant się oddala, pojawia się sprzedawca. Kaszkiet, ożywiona twarz, wąs spłowiały. Mówią gorączkowo, gdyż pasje ich są gwałtowne i chcą coś zarobić na jedzenie i wypitek. Ten tutaj nie ma chyba osiemnastu lat, kaszkiet spada mu na uszy, włożył buty z cholewkami, kręci się pośród gapiów przestępując z nogi na nogę. Sprzedaje po dwa su zeszyciki z wiadomymi obrazkami i przesuwa je przed oczami ruchem sztukmistrza: „Gdyby ktoś zobaczył kepi z policyjnym znaczkiem, proszę mnie uprzedzić, chętnie na nich zaczekam". Policja pilnuje ich jak dziewczyn publicznych, dla których są amantami od serca.

Piotrek Hardy pracował cały dzień w biurze, a teraz spaceruje wśród przechodniów na bulwarze Sébastopol. Dwudziestoletni młody człowiek, dopiero od pół roku w Paryżu, posuwa się niepewnie wśród paryskich widoków. Pędzące pojazdy, jaskrawe światła, uliczny tłum, rozpusta i hałas sprawiają, że wszystko ogłu sza jak w wieży Babel, a pomieszane myśli tańczą w głowie. Każdy prowincjusz czuje się taki nieswój, zarazem niezręczny i smutny wobec tego wszystkiego. Zapewniam was, że świetni chłopcy ze wsi, paradujący po zabawach, wyglądają żałośnie na Wielkich Bulwarach.

Idący mężczyzna niesie swoje wszystkie życiowe sprawy i przetrząsa je w głowie. Ten widok nasuwa wspomnienie, tamten wzmacnia je. Nasze ciało pamięta wszystko, budzą się pragnienia. Przebiegamy przez teraźniejszość z własnym bagażem, idziemy i w każdej chwili stanowimy całość.

A oto z jakimi myślami przechadzał się tego wieczoru Piotrek Hardy: Piotrek ma dwadzieścia lat, w Paryżu mieszka dopiero od stycznia, lubi więc powracać myślami do pewnego domu w miasteczku położonym na wschodzie kraju, gdzie jego rodzice mają handel drewnem. Dom stoi wysoko na zboczu wzgórza, trochę za miastem. Otacza go ogród. Cudownie jest usiąść w ogrodzie w letni wieczór, gdy czuje się wśród ciemności powiewy wiatru, i odetchnąć nocą. Myśli zwracają się ku gwiazdom, widać czasem suche błyskawice i żyje się spokojnie pośród bliskich, paląc swoje pierwsze papierosy. Jakże urocze są te wszystkie szczegóły. Wieczorem, gdy jest zbyt ciepło, zamiast zupy jest mleko; to chłodnik orzeźwiający aż po serce. Czasem przyjeżdżała na tydzień jego dorosła zamężna siostra z córeczką. Trochę więcej się gotowało, było trochę więcej radości. Młodsza siostrzyczka bawiła się w mamę małej Julci. Brała ją na spacer i kupowała dla niej łakocie. I nie brakowało im niczego. Wszyscy członkowie rodziny czuli wyraźnie, że tworzą jedność pośród szczęśliwej natury.

Myślał jeszcze o trzech latach szkoły zawodowej. Nauczył się rysować mosty i maszyny o skomplikowanych konstrukcjach i podmalowywać tuszem, czysto i dokładnie rozprowadzonym. Jego rodzice dali oprawić i powiesili w swoim pokoju piękny rysunek przedstawiający stację między dwoma wzgórzami. Ukończył szkołę jako drugi, ze srebrnym medalem.

Mógł więc rozpocząć pracę rysownika za sto pięćdziesiąt franków miesięcznie w towarzystwie kolei żelaznych. Żałował, że nie zapisał się, jak radzili mu profesorowie, do Wyższej Szkoły Nauk i Rzemiosł. Rodzice zgodziliby się na pewien wysiłek, a potem mógłby szybko zostać kierownikiem biura.

Teraz przechadzał się pośród tysięcy przechodniów po bulwarze Sébastopol, gdzie kuliste lampy elektryczne oddalały się w prostej linii. Światło przeszywało listowie drzew i poprzez gałęzie padało na trotuar. Zdawało mu się jeszcze jaśniejsze, a tłum liczniejszy. Młodzi prowincjusze czują się zagubieni pośród stu tysięcy osób. Nie znał nikogo, szedł przed siebie, mijali go podobni do siebie nowi przechodnie, z obojętnością, bez jednego spojrzenia. Hałas, jaki sprawiali, otaczał go jak gwar obcego zgromadzenia. Widział ruchliwe, gestykulujące skupisko, wesołe niczym wybuchy dochodzącego go śmiechu i błyszczące jak przelotne spojrzenia kobiet, których błysk pochwycił.

Próbował uczepić się czegoś, aby uchronić się od tego zalewu. Pragnął zagłębić się w sobie i odnaleźć tam jakąś radość, przeciwstawioną temu, co go mijało, by nie zagubić się pośród powszechnej uciechy. Chciał odgrodzić się od wznoszącego się przypływu i krzyczeć: „Ja także istnieję. Stanąłem, jak tama z kamieni i cementu, i zatrzymuję was pełnych wrzasku".

Mieszkał na piątym piętrze hoteliku przy ulicy de l' Arbre Sec. Te hotelowe pokoje są zawsze brudnawe, bo żyło w nich zbyt wiele osób. Łóżko, szafa z lustrem, dwa krzesła, stolik na kółkach, i już jest ciasno. Są tak małe, że cztery sprzęty prawie zawadzają. Żyje się tutaj życiem pozbawionym pretensji, za dwadzieścia pięć franków miesięcznie. Materace w łóżkach są brudne, a firanki w oknach szare jak dzień ubogiego życia. Służący hotelowy ma klucz, który pasuje do wszystkich drzwi, może więc w każdej chwili wejść do każdego pokoju. Sąsiedzi zmieniają się co dwa tygodnie i słychać ich przez cienką ściankę. Albo są to kłócące się pary alkoholików. Od innych zalatuje prostytucją, a jeśli nawet niektórzy zachowują się przyzwoicie, nie budzą zaufania. Biedni lokatorzy takich hoteli nie czują się u siebie. Piotrek Hardy nie mógł sobie powiedzieć: „Kiedy jestem smutny, mam schronienie, gdzie mogę usiąść, otoczony rzeczami, które mi się podobają".

Jedyną ucieczką był dla niego przyjaciel, Ludwik Buisson, z którym sprzymierzył się od pierwszego dnia. Ludwik Buisson miał lat dwadzieścia pięć i pracował jako rysownik w tym samym biurze co Piotrek. Był to człowieczek mierzący sto pięćdziesiąt trzy centymetry, który ze względu na niski wzrost został zwolniony od służby wojskowej. Nie cieszył się z tego powodu zbytnim respektem wśród kolegów. Uważali go za dobrego chłopca, ale jego znaczenie nie sięgała ponad metr pięćdziesiąt trzy. Miał zdawać na politechnikę, studiował matematykę, co sprawiło, że nabrał zwyczaju analizowania wszystkiego, i mieszkał w internacie prowincjonalnego liceum aż do dwudziestego roku życia, był więc przyzwyczajony do cierpienia. Rozwianie się wszystkich pięknych marzeń nauczyło go skromności. Myślał: „Zarabiam sto osiemdziesiąt franków miesięcznie. Jest tak, jakbym był zupełnie prostym człowiekiem; zarabiam na chleb, który spożywam". Wieczorami zajmował się literaturą i filozofią, po powrocie ze spaceru, podczas którego przyglądał się młodym kobietom. Mówił: „Lecą na to, co błyszczy, na młodych bogaczy i gogusiów. Młodzi bogacze przyzwyczajają je do luksusu, a młodzi gogusie zdradzają je, ucząc, że miłość jest zwykłą rozkoszą. Więc potem one wracają do nas. Rujnują nas na stroje i przedstawienia, a nie mają dosyć zapału, żeby się w nas zakochać lub zostać naszymi towarzyszkami. Co do mnie, utrzymuję korespondencję z pewną młodą służącą. Ponieważ jest prosta i pracowita, założymy dom. Chcę żyć jak ktoś z ludu, z kobietą z ludu. Przecież nienawidzę bogatych, którzy okradają nas z przyjemności".

Miał swoje własne meble i zajmował pokój na piątym piętrze przy Quai du Louvre. Piotrek Hardy opowiadał mu o wszystkich swoich wrażeniach i wszystkich przygodach, a Ludwik Buisson czynił podobne zwierzenia; Taka przyjaźń dodaje nam odwagi do życia, przedłuża przyjemności i pociesza w zmartwieniach. Można sobie powiedzieć: „Opowiem to Piotrkowi, uśmiejemy się. — Opowiem to Ludwikowi, a on mi powie: «Słuchaj, stary, cierpimy, bo jesteśmy biedni i nieśmiali, a przede wszystkim dlatego, że mamy czyste serca". Dzieliła ich pewna różnica wykształcenia. Piotrek Hardy mieszkał na ulicy de l' Arbre Sec, na paryskiej ulicy. Ludwik Buisson mieszkał na Quai du Louvre, gdzie oddycha się bardziej swobodnie.

Są jednak wieczory, kiedy przyjaźń nie może nam wystarczyć. I słowa, i to, co zwykle towarzyszy przyjaźni, przynosi nam ulgę. Ale przecież odczuwamy także potrzebę działania. Piotrek Hardy czuł pośród tego potoku odrobinę radości płynącej od przyjaciela i patrzył na tłum myśląc: „Wy nie macie takiego przyjaciela jak Ludwik Buisson". Ale to nie pocieszało go wcale, a cały gwar bulwaru mówił: „Lepiej jednak jest mieć kobietę". Myślał jeszcze: „Przygotowuję się do egzaminu na kierownika w Zarządzie Dróg i Mostów. Na pewno zostanę mianowany szefem biura. Tylu mężczyzn, którzy teraz przechodzą pod ramię z kobietami, pozostanie zawsze na skromnych posadkach!" Ale ten przewalający się tłum krzyczał do niego: „No i co z tego? Mamy kobiety i jest nam wesoło". On zaś odpowiadał: „Mam ojca i matkę, którzy kochają mnie więcej niż was wasze kobiety". „I cóż z tego — mówił tłum. — Jesteś sam i nudzisz się. My mamy kobiety i jest nam wesoło".

Musiał więc zrozumieć, że cała ta świąteczna radość była warta więcej niż jego samotne istnienie. Nie mógł niczego przeciwstawić blaskowi świateł i wezbranej rozkoszy. Ludwik Buisson, przejęty kilkoma zasadami filozoficznymi, znajdował w nich dosyć siły, by móc patrzeć ludziom prosto w oczy. Zresztą pragnął poprzez nich odkryć jakieś nowe zasady. Piotrek Hardy miał dwadzieścia lat i znajdował się zupełnie sam z tysiącem pragnień pośrodku tak kuszącego Paryża.

I często te pragnienia brały górę. W pewne wieczory, kiedy pracował do jedenastej, zamykał książki bardzo smutny wobec zawartej w nich wiedzy. W wyobraźni widział jakieś obrazy napotkanych kobiet i szedł za nimi, najpierw żeby nieco odpocząć. Ale potem zapalał się płomień jego dwudziestu lat, wszystkimi zmysłami odczuwał, czym jest kobieta. Podnosił się więc, czuł, że wysycha mu w ustach, czuł ucisk koło serca, gasił lampę i wychodził na ulicę.

Przechadzał się. Biednie ubrane prostytutki kręciły się na rogach ulic, spoglądając zachęcająco: nawet na nie nie patrzył. Szedł tak, jak może iść nadzieja. Kiedy dostrzegał przed sobą dziewczynę ściśniętą w talii, zwalniał kroku, żeby ją lepiej obejrzeć. I proszę, już się do niego uśmiecha. Wtedy wydłużał krok, żeby prędzej od niej uciec, ale i dlatego, że inna dziewczyna cienka w talii... Szedł, jak idzie nadzieja, od kobiety do kobiety. Jednych nie chciał, dlatego że były zbyt łatwe. Do innych nie ośmielał się odezwać, ponieważ nie wyglądały na łatwe. Szedł, jak idzie nadzieja, od kobiety do kobiety, aż wreszcie nie było już żadnej nadziei.

Czasem wyprzedzała go młoda spóźniona robotnica, spiesząca się do domu. Miała czarną spódniczkę, prostą bluzkę i kapelusz bez ozdób. Była młodą kobietą, która jak młody mężczyzna pracuje i myśli o miłości. Piotrek Hardy mówił sobie to wszystko bardzo naiwnie i szedł za nią, szybko szedł za nią. Oceniał ją, zastanawiał się myśląc, jakie szczęście mogłaby mu przynieść. Kiedy zrównał się już z nią, myślał: „Teraz nic jej nie powiem, za dużo tu ludzi". Szedł za nią krok w krok, snując swoje myśli i szedł za nią krokiem posuwistym, jak idzie się za ideałem. I szedłby tak za nią daleko poprzez noc, gdyż ona niosła światło. Wszystkie te przygody kończyły się jednakowo. Nagle dziewczyna dzwoniła do bramy jakiegoś domu. Była już u siebie. Spoglądał na nią po raz ostatni i szedł swoją drogą myśląc o jutrze i o nadchodzących dniach, w których nie spotka szczęścia, bo oto pozwolił, by mu uciekło. Jednak strudzony spacerem czuł jeszcze siłę dawnych pragnień. Żeby mieć spokój, brał pierwszą, jaka się nadarzyła, i za czterdzieści su na łóżku hotelowego pokoju spuszczał się w brudną dziewczynę, jak w publiczny ściek.

Tego wieczoru, piętnastego lipca, bulwar Sébastopol był bardziej ożywiony. Jedni przechodzili parami, wolnym krokiem, tak jakby oprowadzali swoją miłość. Młodzi ludzie mówili: ,,Miała małe prężne cycki. Muszę ją odszukać". Paryż szedł wraz z toczącymi się pojazdami, piosenkami pijaków i taką ilością publicznych dziewczyn, że zdarzały się wśród nich pociągające. Lampy łukowe w aureolach podawały sobie światło między domami, tworzyły świetlisty tunel wznoszący się ponad dachy, wstępujący aż ku rozświetlonemu blaskiem niebu. Wszystko było skąpane w subtelnym fluidzie, w przenikliwej elektrycznej kąpieli. A ciepłe powiewy, opary letniej nocy, czyniły z Paryża spocone wyjące zwierzę o wściekłych oczach, ziejące oddechem aż po kres. Na jeden krzyk odpowiadał drugi, w przechodniu budziło się pożądanie, światła rozpalały go jak słomę, wszelkie życie na bulwarze nadymało się i krzyczało, niby miłosne zwierzę, aż w głąb upadających serc.

I Piotrek Hardy przypomniał sobie wszystkie sprawy z kobietami. Wstyd mu było przypominać to sobie w jasnym świetle pomiędzy tysiącami przechodniów, czuł to jednak tak, jak mężczyzna odczuwa wielkie idee, które go prowadzą. Widział przed sobą idącą Kobietę, jej seks, otwarty seks, jak mówił Ludwik Buisson. Piotrek Hardy nie był już sobą. Unosił go przelewający się Paryż, brał go na swoje wielkie wody i pociągał za sobą, jego, Piotrka Hardy, syna handlarza drewnem, kandydata do egzaminu na kierownika w Zarządzie Dróg i Mostów, unosił go pomiędzy dwoma zatraconymi brzegami i niósł tak aż na koniec świata.

Na rogu ulicy Greneta grupka przechodniów otaczała czworo śpiewaków. Nie było jeszcze dziesiątej i na ostatnim rogu ulicy śpiewali ostatnią już może swoją piosenkę. Ojciec rzępolił na skrzypcach z czerwonego drzewa, ich świeży i skrzekliwy głos niósł się hałaśliwie, on zaś spoglądał ostro na krąg gapiów, a w oczach przelatywały mu krwawe błyski. Matka z brzuchem wielkim od połogów, z rozdętymi piersiami zużytego zwierzęcia, miała pośród zrujnowanej twarzy dwoje niebieskich oczu, jak dwa brudne kwiaty. Śpiewała piskliwym głosem krzykliwej kobiety. A dwoje małych dzieci, które śpiewały przez cały wieczór, chwiało się na nogach. Jeden z chłopców wywracał oczami niby złe zwierzę i przypominał ojca. Był tak zmęczony, że mógłby gryźć. Ale mniejszy, pożółkły, z niebieskimi oczami, wolałby, jak matka, wyciągnąć się i usnąć. Paryż pochwycił ich w swoje miażdżące łapy i zmiażdżył wszystkich czworo, dobrych i złych.

Czy pamiętasz, Lison,

Jak w pokoiku małym

Zdejmowałaś haleczkę

I ja się rozbierałem?

Matki i córki słuchały. Trzy młode robotnice, które zapłaciły za piosenkę, śledziły słowa. Przechodnie zatrzymali się w próżniaczym odruchu, inni przyjrzawszy się odchodzili. Niewiele było ludzi wokół śpiewaków, bo już za dużo było piosenek. Piotrek Hardy przystanął. Patrzy się na takie coś, bo trzeba się czemuś przyglądać. Było także kilka publicznych dziewczyn, dobrze wiedzących, że takie zbiegowiska dostarczają dobrych okazji. I nieporadny głos czerwonych skrzypiec, wznoszący się ponad inne głosy, równy, mechaniczny, pozbawiony delikatności:

Ty mówiłaś: bądź dla mnie

Jak  dla milej żonki

I wrzuć kilka monet

Do mojej skarbonki.

„Komu piosenkę za dwa su". Piotrek Hardy kupił tekst. Przeczytał go niezbyt uważnie, gdyż dziewczyna obok, też czytająca tekst, powiedziała: „Naprawdę to ta piosenka jest inna". Spojrzał i zobaczył czarne, gładko przyczesane włosy i przyjemną buzię. Bardzo go to przejęło: „A jak jest naprawdę w piosence?" Odpowiedziała: „Prawdziwa piosenka ma słowa:

Czy pamiętasz, Lison,

Tę piękną niedzielę..."

Jemu było wszystko jedno, ale dziewczyna z gładko uczesanymi, czarnymi włosami może sprawić, że wiele rzeczy zaczyna nas interesować. Więc Piotrek przestał słuchać śpiewaków. Powiedział jej: „Powinna panienka śpiewać". Odpowiedziała: „Nie teraz, jestem zachrypnięta".

Zbliżała się dziesiąta i nieszczęsny głos skrzypiec rozlegał się jeszcze, aż do chwili, gdy nie wolno już hałasować. Opuścili grupę ciekawskich, a ponieważ dziewczyna nie wyglądała na spłoszoną, postawił jej piwo. Bał się bardzo, że odmówi.

Tak właśnie Piotrek poznał Bertę, wieczorem piętnastego lipca. Uśmiechał się myśląc o niej, gdyż miała czarne, gładko zaczesane włosy i była miła.

ROZDZIAŁ II

Gdy o wpół do pierwszej w nocy Berta Méténier wróciła do swojego pokoju na ulicy Malebranche, jejamant leżał już w łóżku. Na wszelki wypadek otworzył jedno oko, by przekonać się, że to ona. Rozebrała się. Na nocnym stoliku paliła się świeczka, przybliżyła się, żeby obejrzeć pryszcz dokuczający jej nad kolanem. Potem wsunęła rękę do lewej pończochy, gdzie zwykle chowała pieniądze, wyciągnęła stamtąd sto su Piotrka i położyła je obok świeczki. Tym razem Maurycy otworzył oczy, żeby zobaczyć:

— Tylko tyle zarobiłaś od ósmej? Odpowiedziała:

— Właśnie! Idź sam, a zobaczysz, czy to tak łatwo.

Odwrócił się do ściany wzruszając ramionami. Myślał: ,,To idiotyczne mieć kobietę, co nie umie pracować". .

Zdmuchnęła świecę i położyła się. W gruncie rzeczy Maurycy nie był tak bardzo niezadowolny, bo i jemu udało się zgarnąć trochę forsy. W winiarni czekał na niego przyjaciel Paweł z młodym człowiekiem, który zgodził się na partyjkę i od którego każdy z nich wygrał trzydzieści su. Do końca tygodnia było jeszcze trzy dni. Berta będzie miała czas, żeby zarobić siedem franków na zapłacenie pokoju. Mogli więc wydać jutro sześć i pół franka.

Nie był zmęczony. Odwrócił się i objął Bertę. Rozchyliła usta w pocałunku. To dobra i higieniczna rzecz między mężczyzną i kobietą, bawi nas w ciągu kwadransa przed zaśnięciem. Dokładała starań, żeby zaznać rozkoszy w tym samym czasie co on. Wszystko poszło dobrze. Nigdy się nie myła, kiedy to było z jej mężczyzną.

Potem powiedziała:

— Wyobrażacie sobie, że wszystko idzie tak łatwo. Nie każda przyniesie dzisiaj wieczorem sto su. Spotkałam typa, który najpierw chciał mi dać tylko trzy franki, ale zgodził się na pięć, jeśli to będzie cała godzina. Ja nawet tak wolę. Zyskuje się stałych klientów, i to na dodatek lepszych.

Maurycy nie odpowiedział. Mówiła dalej:

— Tak, wiem, chodzi ci o moją siostrę Blankę, bo ona potrafi zarobić do piętnastu franków. A potem bawi się z chłopaczkami i przez trzy dni nie pracuje.

Maurycy milczał.

— Ja także mogłabym zarabiać z typami po czterdzieści su. I wielu mi to proponuje. Ale Wtedy trzeba by biegać całą noc jak Blanka, żeby coś z tego mieć. I tak uważasz, że wracam za późno.

Odczuwała wielką potrzebę afirmacji. Była słaba i potrzebowała oparcia; była łagodna i potrzebowała dobrych słów. Mówiłaby tak długo. Ale on wiedział, że w interesach zawsze trzeba stawiać wymagania. Kobiety przestałyby pracować, gdyby się je dopuszczało do głosu. Odpowiedział:

— Daj mi spokój. I pozwól mi spać.

Maurycy Bélu urodził się i żył w dzielnicy Plaisance, gdzie jego matka trzymała mały sklepik. Do szesnastego roku życia chodził do szkoły, bo lepiej dać dzieciom więcej wykształcenia, i czas jeszcze na wysłanie ich do terminu, gdzie tylko nabierają złych przyzwyczajeń. Otrzymał wykształcenie staranne, opuścił szkołę ze świadectwem podstawówki i spotykał się z chłopakami w swoim wieku, którzy dali mu przezwisko Bubu. Potem wyuczył się stolarki meblowej u mistrza z ulicy Faubourg-Saint-Antoine. Nazywano go tam Maurycy. Pewnego dnia, gdy wychodził z warsztatu, zauważył go jeden z dawnych kolegów szkolnych i zawołał: "Proszę, to Bubu!" Więc jednak o nim nie zapomnieli, bo nic nie idzie w zapomnienie. Maurycy znów stał się Bubu.

Był niski, z torsem silnie osadzonym na solidnych nogach. Uderzał się w pierś mówiąc: „Mały, ale twardy!" Głowę miał kościstą, oczy ukryte ponad kośćmi policzkowymi miały wyraz zdecydowania i skrytości. Uderzały także dwie mocne szczęki, które ukazywały swoją budowę miażdżąc jedzenie z chrzęstem kości, nerwów i muskułów. Nie znaczy to, że jadł bardzo dużo, ale jak już gryzł, to zdecydowanie.

W czasach gdy matka posyłała go do szkoły, pełna obawy, że nabędzie złych nawyków, którymi łatwo zarazić się w terminie, Bubu zawarł trochę znajomości. Byli to terminatorzy, którzy co wieczora wałęsali się i śmiali na ulicach. Na ulicy zdarzały się też inne miłe spotkania: z czternastoletnimi, piętnastoletnimi i szesnastoletnimi dziewczynkami. Były to córki niezbyt surowych rodziców, dających dzieciom swobodę. Małe są spragnione wielu rzeczy, a ci, z którymi się spotykają, mają czelność ofiarować im nawet więcej. I ty, ulico de Vanves, i wy także, skarpy fortu, widywałyście w piękne bezksiężycowe noce przechodzącego Bubu. Pojął, co może dać ulica tym, którzy się wałęsają, jak można próbować swojej zręczności wśród straganów i doświadczać przygód. Nauczył się także innej, bardzo pożytecznej rzeczy: nauczył się posługiwać kobietami.

To, co miało przyjść, nadeszło pewnego dnia, i Bubu, mający wówczas dziewiętnaście lat, poznał grubą dziewczynę z ulicy de la Gaité. Ponieważ pracowała w nocy, Bubu musiał mieć wolne dnie, żeby oddać się miłości. Nie zwlekając z decyzją oświadczył w warsztacie, że porzuca zawód stolarza i zajmie się przeprowadzkami. Oświadczył to z dumą, ponieważ strojono sobie żarciki z powodu jego małego wzrostu, i miało to pokazać wszystkim, że Bubu jest silny jak tragarz.

Był zadowolony z nowego zawodu, gdzie otrzymuje się dobrą dniówkę, gdzie kwitnie nieróbstwo, a sprytny mężczyzna może zapewnić sobie dodatkowe korzyści. Na przykład nigdy nie kupował butów. Jego wiedza o kobiecie powiększyła się dzięki grubej Hortensji. Matka nie zawsze patrzyła na to chętnym okiem, ale Bubu, którego przekonania były twarde, znalazł mocne słowa, które przywołały ją do porządku, a nawet pokazał jej parę razy, że jest mężczyzną i nie znosi sprzeciwu. Utwierdził się w wybranym kierunku, po drodze rzucił Hortensję, a potem osiągnął dojrzałość. Został zwolniony od służby wojskowej z powodu wady stóp.

Tak więc Maurycy Bélu wiedział, o co mu chodzi. Prawdę mówiąc jego myśli dotyczące przyszłości nie były zbyt dokładne, rozumiał jednak, że trzeba mieć pieniądze i kobietę. Te dwie siły teraźniejszego życia kierują nas ku przyszłości. Kazał sobie oddać sumę pięciu tysięcy franków, należną mu po ojcu. Jeśli chodzi o kobietę, to właśnie działał w tym kierunku.

Nadszedł Czternasty Lipca. Szczęśliwy dzień, gdy w winiarniach pełno jest chorągiewek, petardy wybuchają na ulicach, komitety socjalistyczno-rewolucyjne święcą swoje zwycięstwa. Wieczorami tańczy się przy blasku lampionów, nawet instrumenty dęte dostają kaca i chrypią, a stoliki kawiarń zagarniają ulicę na mocy specjalnego zezwolenia władzy. Lud, w rocznicę swego wyzwolenia, pozwala swoim dziewczętom bawić się do woli. Berta Méténier, siedemnastoletnia robotnica z kwiaciarni, przyszła na bal na ulicy de Vanves w towarzystwie starszej siostry Marty i młodszej Blanki. Przy czarnych włosach, gładko zaczesanych wokół twarzy, wydawała się blada, ale oczy żyły intensywną słodyczą. Maurycy poprosił ją do tańca, potem tańczyli jeszcze raz, i znów po raz trzeci. Oboje tańczyli świetnie, byli prawie tego samego wzrostu, on był bardzo dobrze wychowany, a ona słodka. Chciał jej coś postawić, ale odmówiła, gdyż była z dwiema siostrami. Kazał sobie pokazać starszą siostrę Martę i podszedł uchylając kapelusza:

— Przepraszam panienkę, ale ponieważ szanowna pani spełnia funkcje mamy, zwracam się z uprzejmą prośbą. Czy może pani pozwolić, abym ofiarował lemoniadę siostrze, i zrobi mi tę przyjemność, że sama też się poczęstuje?

Marta wiedziała, że nic się nie ryzykuje przyjmując zaproszenie od dobrze wychowanego młodego człowieka. Usiedli i rozmawiali. Był stolarzem i mógł zarobić dziennie od siedmiu do ośmiu franków. Marta była praczką w zakładzie, gdzie terminowała Blanka. Jak mówiła, pragnęli, aby Blanka mogła wybielić innych. Miały czterech braci. Dwaj kręcili się właśnie gdzieś w pobliżu. Ojciec był wdowcem, malarzem pokojowym, dostawał czasem strasznych kolek i nie zawsze można było z nim dojść do ładu. Wdano się w szczegóły. Mała Blanka była uszczęśliwiona pijąc sok z granatu.

Maurycy umówił się z Bertą na pojutrze. Przyszła, ale nie mogła długo zostać, gdyż bała się ojca. Przechadzali się i rozmawiali, a nawet pocałowali się dwa razy na ciemnej ulicy. Przy drugim spotkaniu Maurycy ofiarował jej pozłacany pierścionek z różowym brylancikiem. Na trzecim spotkaniu przechadzali się już pod rękę i zgodziła się wejść z nim do kawiarni przy avenue de Maine. Maurycy nie spieszył się, gdyż nie pożądał już szybkich miłości. Berta zaś była jak te dziewczyny z przedmieścia, które miały już wiele razy okazje, ale nie rzucały się na nie, wiedząc, że następnego dnia może je spotkać coś lepszego. Nie przyszła na czwarte spotkanie. Maurycy śledził ją nazajutrz i zażądał dokładnych wyjaśnień. To ojciec nie pozwolił jej wyjść. Na to Maurycy:

— Przecież mi pani obiecała. Biorąc pod uwagę łączące nas stosunki, nie miała pani prawa nie dotrzymać słowa. Żadna ludzka siła nie zatrzymałaby mnie, gdybym się umówił z panią na spotkanie.

Pochyliła głowę z głupiutką miną biednych, łagodnych dzieci, które nie wiedzą, co odpowiedzieć, by kogoś nie urazić. Jaskółeczka wpadła już w sidła.

Maurycy był jak młody, wymowny i serdeczny rycerz, taki, o jakim marzą młode dziewczęta, a jego szczere deklaracje ukazywały w nim głębie prawości. Pewne rzeczy, które mówił, i inne, których nie mówił, kazały się domyślać czegoś tajemniczego i pełnego przygody. Już to samo było pociągające. Berta, łagodna i uległa, kiedy Maurycy wziął ją w swoje ręce, zgodziła się potulnie. Przyzwyczaili się do codziennych spotkań. Przechadzał się pod jej oknami gwiżdżąc charakterystycznie: fujofii, fujofii. Słyszała to w najskrytszym miejscu serca, jak głos, który od dawna miała nadzieję usłyszeć. Zbiegała pędem na dół.

Ojciec dowiedział się wreszcie o wszystkim i powiedział:

— Znam go. Dziwny z niego stolarz. Cały dzień łazi po ulicy. Ciekawym, kiedy ma czas pracować. Nie wygląda mi to obiecująco.

Ale dał temu spokój, gdyż miał siedmioro dzieci, nie było mu łatwo i rozumiał już, że życie jest silniejsze od naszych pragnień. Wiedział, że dziewczęta w Paryżu są wystawione na wszelkie pokusy, a ich ojcowie, biedaczyska, w żaden sposób nie mogą ich od tego uchronić. Wiedział, że jesteśmy tylko wyrobnikami i psami i przypada nam tylko nędza, w świecie, gdzie nędza ludzka jest wyklęta. Po nieszczęściu przychodzi nowe nieszczęście, można jedynie zwiesić głowę i złorzeczyć. Pomyślał. „W końcu to jej sprawa. Przestrzegałem ją. Co mogę zrobić, jeżeli tak jej przeznaczone".

Pewnego wieczoru Berta opuściła dom rodzinny i poszła żyć z Maurycym. Jej siostra Marta była wtedy w ciąży. Mała Blanka ukradła sto su swojej majstrowej.

Maurycy i Berta żyli w hotelowym umeblowanym pokoju na ulice de l'Ouest. Pokój na trzecim piętrze za trzydzieści franków, z oknami wychodzącymi na ulicę i dwoma fotelami, wydawał im się tak piękny jak apartament z wszelkimi wygodami. Maurycy zgarnął swoje pięć tysięcy franków. Ona przynosiła co tydzień dwadzieścia pięć franków, a on jeszcze trochę dodawał, żeby im niczego nie brakowało. Co wieczór pili kawę w barze. Potem szli do kawiarni z muzyką lub na bal Moulin de la Vierge, albo do teatru Gaité Montparnasse. Stosunki i myśli Berty rozszerzyły się. Poznała przyjaciół Maurycego i ich kobiety. Przyjaciele Maurycego nie pracowali dużo, ponieważ kobiety pracowały za nich i na tyle znali świat, że nie potrzebowali pracować. Poznała codzienne życie sutenerów i cwaniaków i zrozumiała, że nie chciało im się pracować, bo lepiej oddawać się przyjemnościom.

Patrzą na przechodzące ludzkie stado i z łokciami na stole śmieją się, że ono przechodzi, a oni tak patrzą. Berta dowiedziała się różnych rzeczy. Zdarzały się takie gratki, że ich kobiety miały wieczory po dwadzieścia, a nawet dwadzieścia pięć franków. Następnego dnia śmiali się jeszcze głośniej, najpierw z powodu pieniędzy, a potem z tych, co dają kobietom dwadzieścia czy dwadzieścia pięć franków. I mężczyznom zdarzały się gratki, gdy udał się jakiś skok. Wielki Julek przyniósł raz z wyprawy kupon czarnego jedwabiu. Wszystkie kobiety przyjaciół dostały swoją część. Bercie suknia wydawała się ładniejsza, ponieważ nie zdobyła jej w zwykły sposób. Czasem na ulicy śmiała się z tego jak z dobrego kawału. Wielki Julek przesiedział osiem miesięcy w więzieniu Santé za kradzież z włamaniem. Znał świat i wiedział, ku czemu on prowadzi. Wiedział, że na końcu świata jest więzienie Santé i nie krył tego przed sobą. Działał zdecydowanie, zgodnie ze swymi chęciami. Umiał wyłamać zamek i potrafił z łatwością zabić człowieka. Kobiety darzyły go miłością, jak ptaki wyśpiewujące na chwałę słońca i siły. Był jednym z tych, których nic nie może zniewolić, gdyż żyjąc dumniej i piękniej od innych kochają niebezpieczeństwa.

Po opuszczeniu ojca Berta zobaczyła to wszystko, a każdą rzecz rozświetlała jej miłość do Maurycego. Pierwszy mężczyzna siedemnastoletniej dziewczyny jest jej przeznaczeniem. Kiedy jadąc do pracy wsiadała do omnibusu, zamykała oczy trochę zmęczona, myśląc o Maurycym i jego pieszczotach. Mówił: „Nie chcę pracować jako stolarz ani przy przeprowadzkach", a wtedy czuła, że on jest ponad wszystkimi zawodami. Mówił o swojej matce, że jej horyzonty nie sięgają poza pieprz za dwa su i kawę za cztery su, mówił tak, bo jego myślenie było szerokie. Powiedział: „Kiedy byłaś z ojcem, wrabiałaś się i podcierałaś braciszków", a ona czuła wdzięczność, że ją wyzwolił.

Po miesiącu zaczął ją bić, ale nie dlatego, że był zły. Otóż tak: Maurycy, mając charakter stanowczy, klasyfikował zbyt jednoznacznie ludzką wiedzę. Jak cesarz Karol Wielki umieścił z jednej strony pojęcia, które mu się nie podobały, a z drugiej te, które mu się podobały. Myślał: „Tu błąd, a tutaj prawda". Jak cesarz Karol Wielki nie miał poczucia niuansów. Na przykład nigdy nie mógł zrozumieć, że można myć twarz przed umyciem rąk. Mówił do Berty: „Dotykasz twarzy brudnymi rękami, ciekawy sposób mycia".

Pewnego razu robiła jajka sadzone. Rozbiła jajka i zaraz posoliła i popieprzyła. Maurycy wiedział, że czeka się, aż jajka będą usmażone. Powiedziała cierpko: „Wiesz co, nie przeszkadzaj". Maurycy, będąc mężczyzną czynu, wierzył w konieczność kar cielesnych. Wymierzył jej policzek w przekonaniu, że to wzmocni w niej poczucie prawdy.

Innym razem bił ją, bo był z niej niezadowolony, albo wpadł w złość, albo dlatego, że była uparta. Biedna Berta, łagodna z natury, przyjmowała te kary z płaczem. Wtedy żałowała, że opuściła ojca. Nieco później zobaczyła, że wszyscy przyjaciele Maurycego biją swoje kobiety, i zrozumiała, że światem kieruje prawo silniejszego. Zrozumiała, co znaczy powiedzenie: „mój chłop". Mężczyzna jest jak rząd, który bije nas, aby pokazać, że jest panem, ale potrafiłby nas obronić w chwili niebezpieczeństwa.

Maurycy wierzył, że inteligencja wiąże się z energią i że wobec tego Berta nie jest inteligentna, bo jest łagodna. Nie mówił o tym nikomu. Wprost przeciwnie, w obecności przyjaciół z przyjemnością prowokował ją do jakichś mocniejszych słów, aby udowodnić im, że Berta jest trudna do opanowania. Myśleli więc: ,,Jest mały, ale twardy". Mimo tego bardzo ją lubił. Lubił ją, bo była ładna. Wieczorem, gdy wracała z pracy, rozpoznawał na schodach jej pospieszny drobny krok i wydawało mu się, że widzi, jak uwija się, żeby iść szybciej. Kochał uśmiech jej słodkich oczu przyzwalających na wszystkie jego zachcianki. I czerwone, trochę wilgotne wargi, przywierające tak mocno do jego warg. I długie czarne włosy, gładko zaczesane, i kok nad karkiem, który sprawiał, że wyglądała inaczej niż wszystkie. I to jej szczególne pożądanie, gdy przywierała ciałem do niego i unosiła kolana, aby mógł w nią wejść. Lubił to, co wyróżniało ją spośród wszystkich kobiet, które miał, gdyż była łagodniejsza, delikatniejsza, i była to jego własna kobieta, którą wziął jako dziewicę. Kochał ją, gdyż była dobrze wychowana, była porządna i na to wyglądała, zresztą kochał ją dla wszystkich powodów, dla jakich mieszczanin kocha swoją kobietę. Maurycy miał bowiem przekonania mieszczańskie. To nie takie dobre, aby dojść do dwudziestego trzeciego roku życia bez żadnego sądowego wyroku.

Upłynął jakiś czas. Upłynęły dwa lata i odpłynęło także pięć tysięcy franków Maurycego. Nasze przeznaczenie nie spełnia się w jednym dniu, po wyczerpaniu pięciu tysięcy franków, po dwu latach wspólnego życia: dokonuje się w każdym z naszych gestów, decydują o nim zawierane znajomości. Berta wiedziała od dawna, że publiczne dziewczyny postępują po prostu za wzorem innych. Maurycy wolałby także postępować inaczej. Jednak poddał się i nie cierpiał tak bardzo z tego powodu. Miał poczucie własności, ale jak ktoś, kto wynajmuje innym swoje dobro. Berta nie obruszyła się, kiedy pewnego wieczoru Maurycy ośmielił się powiedzieć: „Wiesz, malutka, gdyby cię ktoś zaczepiał po wyjściu z warsztatu, zgodź się, będziemy mieli trochę pieniędzy".

A zresztą jest także diabeł, który z początku ukazuje nam śmiejącą się twarz. W pierwszym okresie Berta zarabiała dziesięć czy dwadzieścia franków prawie ,,za jedną chwilkę", bo Maurycy nie chciał, żeby spędzała noc poza domem. Znów, jak dawniej, mieli dużo pieniędzy. To, co robiła, nie było dla niej uciążliwe, gdyż wracała zawsze koło dziesiątej, dla niego także nie, gdyż nie czekał na nią zbyt długo.

Po jakimś czasie rzuciła warsztat, bo nie chciała już pracować dziesięć godzin na cztery franki. Wychodziła co wieczór koło ósmej i krążyła po bulwarze Sébastopol i po Wielkich Bulwarach.

I tak Berta stała się dziewczyną publiczną, a Maurycy niebieskim ptakiem. Był inteligentny, żył w Paryżu, gdzie przyjemności mijają nas krzycząc, najpierw pracował, a potem zrozumiał, że ci, co pracują, męczą się i cierpią, są frajerami. Został sutenerem, ponieważ żył w społeczeństwie pełnym bogaczy, którzy są mocni i decydują o przeznaczeniu innych. Pragną kobiet, bo mają pieniądze. Muszą więc istnieć sutenerzy, dostarczający tych kobiet.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Tak więc Piotr i Berta spali przytuleni plecami, była trzecia nad ranem, jedna z tych nocy, gdy gościła Miłość. Czuł ją koło siebie jak równy oddech spokojnego życia, jak pewność szczęścia, które już nas nie zaskakuje. Spała, gdyż była zmęczona, i to zmęczenie kazało myśleć o zmęczeniu małego dziecka. Obecność kobiety w nocy zdaje się spoczywać na naszym czole, jest piękniejsza niż w dzień i bardziej przenika. Ach, spać tak, gdy szczęście nas usypia i owija się wokół naszych snów, jak cienka wełna tkana pobożnymi rękami. Kobieta jest dziewicą i podobna jest do naszego anioła stróża.

Kiedy we troje weszli na piętro, Bubu przyłożył ucho do drzwi, ale nie słyszał nic, zdawało mu się tylko, że słyszy pulsowanie własnej krwi. Wielki Julek szturchnął Adelę w ciemności:

— Teraz ty!

Zapukała trzy razy, a potem cienkim głosem:

— Czy jest tam Berta?...

Coś się poruszyło i wkrótce drzwi otwarły się, zapaliło się światło. Adela weszła i powiedziała:

— Co ja mam z tobą...

Potem Bubu, w ciszy, zdjął czapkę wchodząc, a potem Wielki Julek, wyprostowany, w czapce, zamknął drzwi. Nie spodziewali się ich.

Bubu, niski i krępy, zrobił dwa duże kroki, jak chłop od przeprowadzek:

— Pan będzie uprzejmy wybaczyć okoliczności. Było się z kobietą przez cztery lata, pan rozumie, ile mnie to kosztuje. Wypełniam powinność.

Unieśli się oboje na łóżku w koszulach narzuconych na ramiona, przy drżącej świeczce, i patrzyli na wszystko rozpalonym wzrokiem, aż nazbyt wiele widzącym. Ona pomyślała o uderzeniu, jakby za jednym zamachem poczuła wszystkie policzki, które otrzymała. Bubu mówił:

— Niech pani wstaje.

Wyprostowała się na łóżku, ze zmarszczonym czołem, wszystko w niej zamarło, czuła, że jest jej tak słabo, że nie wie, jak wydobyć słowo. Powtarzał:

— Wstawaj!

Ponieważ nie wstawała, Bubu zrozumiał, że kiedy ma się prawo, trzeba także mieć siłę. Podszedł:

— Przepraszam pana!

I spoliczkował ją mocno, żeby zrozumiała swoją powinność. A Piotrek powiedział:

— Panie, jakim prawem...

Ale Wielki Julek uciął krótko:

— Owszem, mamy prawo.

A do Berty, która wstała, Wielki Julek mówił:

— Ma pani szczęście, posiadając mężczyznę, który panią kocha.

A potem jeszcze:

— Wie pan, przyszliśmy tutaj jak swoi. Nie chcieliśmy panu sprawić kłopotu. Zapytałem chłopca hotelowego: „Gdzie jest pokój Hardy'ego? Jesteśmy przyjaciółmi, chcemy go obudzić".

A Bubu ze swojej strony:

— Ja bardzo pana przepraszam, że zjawiam się o takiej nocnej godzinie. Zresztą przyjdę jeszcze, żeby pana zobaczyć i bardziej przeprosić, nie chciałbym się ukazać tylko w tak niekorzystnym świetle.

I wtedy dopiero Adela poczuła się nieswojo: piękny cios, który zadała, poruszył ją wreszcie i zaczęła płakać. Berta powiedziała jej: „Znam się z jednym chłopakiem, który nazywa się..." I wszystko jej opowiedziała)

Bubu wziął ją za rękę:

— Jesteś zmęczona, mała?

Piotr miał likier pomarańczowy. Bubu chciał nalać sobie kieliszek, ale zatrzymał się:

— Muszę umyć ten kieliszek. Trzeba z tą panią uważać. Pani ma syfa, ma wrzody w ustach.

Berta ubierała się i ubranie ześlizgiwało się po niej jak cisza nocna, gdy duch patrzy na nas i znika. Wkładała pończochy z dziurami na piętach, podwiązki, i zdawało się jej jednocześnie, że wkłada na ciało coś nieskończenie smutnego. Włożyła wreszcie halkę i powiedziała:

— Czy ja wiedziałam, że ty wyszedłeś? Bubu odpowiedział:

— A no właśnie, moja pani. Kiedy ktoś interesuje się swoim mężczyzną, jak to pani robiła, można się zdziwić, że o tym nie wie. Ach, nie wiedziała, że wyszedłem! Jest coś takiego, co nazywa się „zwolnieniem warunkowym". Tego się pani nie spodziewała.

Była tak biedniutko ubrana na te zimowe chłody i gdy włożyła swój biały trykot, miała już do włożenia tylko spódnicę i bluzkę. Czesała się. Zebrała czarne włosy na jedno ramię i czesała je tak wolno, że miała czas ujrzeć to, co miało nadejść. Bubu powiedział:

— Proszę, jeszcze włosy zostały. Spiesz się, ślicznotko, jesteśmy u pana i nie chcielibyśmy nadużywać jego cierpliwości.

Pierwsza myśl, która jej przyszła do głowy, to była śmierć. Zabierał ją jak przedmiot należący do jego życia, odbierany od kogoś, kto go wziął w zastaw. Czuła, że jest rzeczą, biedną Bertą, niekształtną i chorą, i że chciałaby zasnąć na zawsze i zapomnieć... „A jeśli nie zechcę pójść z nim, zabije mnie..." Wolała pomyśleć trochę przed śmiercią i uczynić ją zależną tylko od własnej chęci. Teraz wkładała spódnicę i bluzkę. Wielki Julek powiedział:

— Widzi pan, że zachowaliśmy się jak przyjaciele. Wiemy, kim pan jest, a pani powiedziała panu tylko to, co chciała. Pozwoli pan, że skręcę sobie papierosa przed wyjściem i że uścisnę panu dłoń.

Bubu powiedział:

— Przepraszam pana za ten cały kłopot, który panu sprawiłem. Był pan dobry, że przyjął pan tę panią właśnie w taki sposób. Czy pozwoli pan, że wkrótce przyjdę zaprosić pana na kieliszek? Ściskam pańską dłoń i może pan wierzyć, że chodziło o spełnienie bardzo przykrego obowiązku.

Wyszli. Już na schodach Bubu zapytał:

— Czy dostała pani pieniądze za noc miłosną? Wróciła:

—Chcą, żebyś dał mi pieniądze.

— Masz sto su.

Odchodziła w świat, gdzie dobroczynność indywidualna jest bezsilna, ponieważ istnieje miłość i pieniądze, ponieważ czyniący zło są nieubłagani, a dziewczyny publiczne są tym naznaczone od początku, jak bierne zwierzęta, zaganiane na wspólne pastwisko.

A potem trzasnęły drzwi na dole. Piotrek wreszcie zrozumiał:

„Aha, teraz będziesz płakać: Mój Boże, mój Boże, nie mam szczęścia! Nie masz dosyć odwagi, aby zasłużyć na szczęście. Płacz i zdychaj! To prawda, byłeś sam, ale powinieneś był zbiegnąć w koszuli, boso, i krzyczeć: «Na pomoc!» Powinieneś był wyjść na ulicę, zaczepiać przechodniów i mówić im: «Do mnie, szybko! Tam zabijają kobietę!»".