Zygmunt Kaczkowski

BRACIA ŚLUBNI II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

BRACIA ŚLUBNI

powieść z czasów augustowskich

Tom II.

Kaczkowski Zygmunt

I.

— Mój Boże! Tyś jednem słowem Twojem wyrzucił ziemię tę z bezdennych otchłani i puścił w krąg nieskończony wedle Twej niebieskéj harmonii; Tyś nad tą ziemią zapalił słońce niewygasłym płonące ogniem, tyś jéj noce oświecił cudownego blasku księżycem, Tyś na jéj niebie rozsiał migających gwiazd miliony, Tyś ją samą ubrał i ozdobił jak ukochaną córę Twoją w najkosztowniejsze szaty z nieprzebranej Twéj skrzyni, Tyś ją ustroił w szmaragdowe kobierce, w aksamity kwieciste, w przezroczyste kryształy, w góry wspaniałe, posępne lasy, dzikie bluszczem i różą zarosłe skały; Tyś po niéj cudowne porozrzucał kwiaty, woniejące porozsadzał drzewa, rozesłał ptastwo świegotliwe i śpiewające, ażeby chwale Twojéj i ojcowskiéj dobroci stało się wszelkie świadectwo. Czemuż o Boże! nie wszędzie równo jest tych darów Twoich? czemu skwarzą się w ogniach słonecznych Murzyni, czemu marzną na śniegach wieczystych ludy północne, czemu mgłami ciągle oddycha Angielczyk, czemu w wiecznej wiośnie pędzą swe życie Włosi, a czemu góry nasze żadnej nigdy nie znają wiosny? I mamy zimę silną, jak zdrowie olbrzyma, i mamy jesień chrobrą i krzepką, jak umysł i serce rycerza, i mamy lato cieple i pogodne, jak miłość matki dla swego dziecięcia: czemuż nigdy nie mamy onej wiosny świeżej jak woda kryniczna, lekkiej jak motyl ulatujący nad różą, pięknej jak pierwsza krasa na licu? Imamy czas ten, kiedy topnieją śniegi, kiedy brudnemi zalane męty wzbierają wody, kiedy ziemia tężeje na wichrze, kiedy skrzętne krają ją pługi, kiedy drzewa pękają, kiedy nareszcie wszystko się zazieleni i rozbuja do koła czemuż tej zieloności nie zapowiada u nas skowronek, czemu przed zbożami na polach nie zakwitną róże na górach, czemu nie osiadają nigdy wnaszych krzewinach słowiki, czemu nawet ta cała zieloność jest jakaś smutna i ponura? I widzimy róże tylko w ich więzieniach pod szkłami, i słyszymy o słowikach tylko od ludzi wędrownych, i widzimy ptastwo wędrowne tylko, przeciągające gdzieś wysoko nad nami i słyszymy ich krzyki radosne zdaleka i mówimy wtenczas: o Boże! czemuż tak smutno u nas o wiośnie?

Z takiemi myślami stała Julia w połowie maja na galeryi Żachoczewskiego dworu. Patrzała ona na czarne i ogołocona jeszcze podtenczas lasy, wieszające się po nad drogą i wsią Zahoczewiem, patrzała na góry i pola puste i jeszcze przeszłoroczną dopiero odżywiające zieleń, patrzała na szczątki śniegów jeszcze po parowach leżące i smutno jej było. Ale spokój już wielki zasiadł w jéj sercu i duszy, spokój taki, jaki dają po sobie długotrwałe lecz już wygasłe cierpienia, spokój czysty jak woda głęboka i cichy jak jéj powierzchnia, która lubo daje widzieć na dnie swem spoczywające głazy i zielska powiędłe, jednak także odbija w sobie po jej brzegach przechodzących się ludzi. Tak i na dnie jej duszy potonęły już jéj niespełnione nadzieje i smutki, a lubo je widać było jeszcze przez jéj myśli i słowa, jednak były to już same głazy nieżywe i zioła powiędłe, i tak samo jej dusza już czuć i pojmować zaczęła to co się zewnątrz niéj działo. W tém, kiedy tak stała w zamyśleniu córka pana Dzianotta, rozglądając się na tę i ową stronę, zdawała się szukać jakiego przedmiotu, któryby myśli jej smutne rozerwał, dał się głośny turkot słyszeć na drodze. Wkrótce potem stanął przed bramą jakiś powóz dziwnego kształtu i nabożeństwa. Powóz to był bowiem całkiem zewnątrz zamknięty i wielkieini po bokach zaopatrzony szybami, wysoki jakby dom jaki, opakowany kuframi skórzanemi do koła, jakby buda kupiecka. Do tego powozu były zaprzężone cztery konie karę jak gałki w rząd pozłocisty ubrane, któremi woźnica dziwnie po komedyancku ustrojony, z kozła powoził. Na koźle przy woźnicy siedział człek drugi, istny niemiec z pozoru, miał bowiem czarną ogoniastą suknię na sobie, pończochy i trzewiki na nogach i kapelusz dziwnego kształtu na głowie, z pod którego ogonek kitajkowy z tyłu wychodząc, zwieszał się aż na plecy. W karecie jeszcze dziwniejsze jakieś siedziało stworzenie, ale przez szyby od światła się szklące dojrzeć go nie było można dokładnie. Podróżni ci zatrzymali się koło bramy, sługę dworskiego tam stojącego o drogę do Balogroda i oddalenie pytali, i odjechali. Kiedy ten sługa żegnając się i odmawiając paciérze, nazad ku zamkowi po wracał, zawołała go Julia pod samą galeryę i zapytała;

— Któż to taki pojechał?

— Licho wie, proszę panny,—odpowiedział sługa,— ludzie jacyś dziwni a koniska czarne jak węgle. Bodajby jeno nie co niedobrego.

— Dokąd pojechali?

— Do Balogroda się pytali, ale gdzieś za Hoczewką popędzili inaczej.

— Wszędzie... wszędzie... — mówiła do siebie Julia, — o ten zamek tylko nikt nie zawadzi.

W godzinę potém, a było to już dobrze z południa, wielka kupa ludzi zgromadziła się przed Balogrodzkim ratuszem. Co tylko żyło w tem miasteczku i co się przypadkowo tam znajdowało, wyrunęło na rynek. Więc byli tam i żydkowie obdarci, żadnego rzemiosła nie mający i czychający tylko na to, aby jakimkolwiek sposobem grosz wytumanić od kogo; były i żydówki stare z pejsatemi dziećmi przy sobie; byli chłopi z pola powracający i dziady od wsi wędrujący i ciekawe roznoszący nowiny, było nakoniec i kilku szlachty przypadkowo tamtędy przejeżdżających, którzy tłum ludzi koło ratusza zastawszy, pozłazili zwozika, ażeby się dowiedzieć, co to się stało takiego, a dowiedziawszy się, żonom przywieść nowinę. Ale pomimo to, że tak wszyscy zaglądali ciekawie, nikt nic pewnego nie wiedział; powiadano tylko, że jakieś cudaki zajechali do ratuszai że arendarz bramę kazał zamknąć za nimi. Szlachta atoli, nie zaspokoiwszy tém ciekawości, wypytywali się zrazu tych i owych ludzi tam stojących o bliższe szczegóły o onych podróżnych, a kiedy się i tak niczego więcej nie dowiedzieli, jeno, że powóz był arcy-dziwny, że ludzie w nimi na nim siedzący jakoś nie po ludzku wyglądali i że konie były czarne jak kruki, przystąpili do bramy i pukając do niej, wołali na arendarza. Po długiem wahaniu się wyszedł arendarz przed ratusz i długo coś z szlachtą rozmawiał, z czego jednak słuchający nic więcéj się nie dowiedzieli, jeno że tym powozem przyjechał pan jakiś dziwnie jakoś ubrany, że ten pan kazał sobie dać izbę osobną, a gdy takiéj nie było, zajął alkiérz żydowski i tam się przebiéra, że przebrawszy się ma jechać na zamek, że do tego alkierza nikogo nie wpuszcza, jeno że przeze drzwi jakieś dziwne ztamtąd wychodzą zapachy.

— Ot, olejkarz i kwita! — rzekł na to jeden ze szlachty.

— Pewno, że olejkarz, a któżby inny? — odpowiedział drugi, ale trzeci zarzucił:

— Żeby jeno nie jaki czarnoksiężnik, bo jako mi mój szwagier powiada, który teraz od swoich krewnych z Wielkopolski powrócił, poczyna się teraz tego siła włóczyć po świecie.

— Mechajże będzie kto chce — zabrał znowu na to głos pierwszy — zawsze to rzecz ciekawa. Jeszcze jako żyję nic tu takiego nie widziano w tych górach. Puśćże nas arendarzu, niechaj się dowiemy a jeżeli są olejki na sprzedaż, toć przecie każdy z nas co kupi dla swojéj niebogi.

— Ja Waszmościów nie wpuszczę — odpowiadał arendarz — pan ten mnie zakazał, ażeby żywa dusza nie wchodziła teraz do izby... ja niechcę, on jedzie na zamek; co wiedziéć, kto to być może? A nu jaki kasztelan, albo wojewoda?...

— 0! ba i bardzo ci tam kasztelani a wojewodowie na wasz zamek zajeżdżają! dużo-żeś tam widział starostów?... zarzucił drugi.

— Ej! chodźmy! panie bracie — zawołał trzeci, do bramy się przysuwając — ano niechże będzie kasztelan albo wojewoda, przecie my i takich widywali.

— Zaczekajno Waść, panie bracie — zarzucił znów drugi — wartoby się zawsze nad tem namyśleć

I kiedy tak to pomiędzy sobą to z żydem rozmawiali ta szlachta, statecznie namyślając się nad tem iść do gospody, czy nie iść? i kiedy jako najśmielsi z całej miasteczkowej gawiedzi, stawali się dla niej przedmiotem coraz większego podziwienia godniejszym; nagle nowy tentent jakiś dał się słyszeć na rynku, a na tejże samej drodze od Zachoczewia wiodącej czterech jezdnych się pokazało. I dwóch z nich jechało przodem a dwóch zasie trzymało się z tyłu. Więc ci, którzy jechali z tyłu nie bardzo oczy na siebie zwracali, bo widocznie była to służfoa, jeden kozak w granatowej kierei i czapce baraniej, a drugi sługa w barwie zwyczajnej, jakich pełno po wszystkich dworach; ale pierwsi siedząc na dzielnych koniach po żołniersku siodłanych, nie mało imponowali swoją powierzchownością małomiasteczkowej publice. Więc jeden z nich, był to mąż pięknej i smukłej postaci, ledwie może dwadzieścia i kilka lat wieku mający, twarz miał obdłużną, nos mało co orli, foremny, oko modre wesołe, wąs i włosy jasne przydłuższe, w pięknych na plecy spadające kędziorach i tak coś dziwnie pańskiego biło od jego całej figury, że kiedy ten orszak zatrzymał się koło ratusza, ludzie bliżej stojący mimowolnie czapki pozdejmowali z głowy. Drugi, jadący temu po lewej stronie, był trochę mniejszy wzrostem, ale jeszcze smuklejszy a wiekiem tak młody, że może nawet nie dochodził dwudziestu. Ten był brunet i twarz miał bladą, nic a nic jeszcze nie zarośniętą, tylko kresa poprzeczna niedawno co zagojona na czole i pewna posępność siedząca na całej twarzy, świadczyły jawnie, że wiek jego tak młody, nieobeszedł się jednak już bez pewnych doświadczeń. Obadwa ci panowie mieli burki krymskie na sobie, czerwonym muzułbasem podbite, pod niemi suknie zwyczajne podróżne; więc kontusze szaraczkowe sukienne i pasy srebrne klamrowe, na nogach buty grube jałowicze liczkiem na dobrą stronę i przy ostrogach, szable w pochwach żelaznych z furdymentami u boku i czapki na głowach. Ale pomimo to, że strój tych obudwóch młodzieńców był jednakowy, już na pierwszy rzut oka można było rozpoznać, że tamten starszy i wzrostem słuszniejszy był panem a ten drugi jego czeladnikiem lub dworzaninem.

Kiedy ci jezdni wjechali w rynek, zdawało się że drogą zarówno w dalsze góry Sanockie jak i na Balogrodzki zamek wiodącą, pojadą dalej i zapewne byliby tak uczynili, ale kiedy ich tłum onych ludzi przed gospodą stojących uderzył w oczy, zatrzymali swe konie, a starszy z nich obaczywszy i zapewne poznawszy arendarza, rozmawiającego ze szlachtą przy bramie, podniósł się cokolwiek na koniu i zawołał: — Arendarz!

Na ten głos skoczył żyd jak oparzony, zdjął zawczasu czapkę, przystąpił do onego jezdnego i nieśmiałem wprawdzie ale jednak bardzo ciekawem okiem w twarz jego poglądał. Jezdny pan, bawiąc się zapewne tą ciekawością żydowską, przez chwilę milczał i z uśmiechem patrzał na żyda, ale w krotce potem rzekł gromkim głosem:

— No! czegóż mi się tak przypatrujesz? jest mój ojciec na zamku?

— Aj waj! — zawołał żyd z nieudaną radością i aż do ziemi kłaniając — toż to Jasny Pan, panicz nasz!

Aj Waj jakżem się ucieszył! a jak Jasny pan zmężniał, a wyrósł, a wypiąkniał! pf! a jaka pańskość bije od Jasnego pana! ach! ach! toż-to będzie wesele na zamku!

— Więc jest ojciec doma? — zapytał znowu pan Wincenty, syn Podkomorzego, którym rzeczywiście był ten młodzieniec.

— Jest, jest chwała Bogu! — odpowiedział arendarz — ach! ach! a Jasna pani jaka będzie kontenta! a panienka coby jej Pan Bóg dał zdrowie! ach! ach! jaka to będzie pociecha!

— Zdrowiż tam wszyscy? — zapytał znowu pan Karsznicki, ujęty tą żydowską radością.

— Zdrowi chwała Bogu, zdrowi. Nu! ale jedź już Jegomość, to szkoda każdego momentu takiej pociechy, co ją Pan Bóg tak rzadko daje ludziom na tym świecie. Jedź Jegomość, a ja tam zaraz przybiegnę , cobym i ja choć zdaleka się przypatrzył tej wszystkiej radości.

— A cóż to za tumult przed twoją gospodą? — zapytał jeszcze pan Podkomorzyc, nie mogąc się prawie oderwać od tego białowłosego arendarza , który tyle zdradzał przywiązania dla jego familii.

— Aha! — zawołał na to prędko arendarz, — mało co żem nie zapomniał. Nu! to jakieś dziwo tu przyjechało.

— Jakież znów licho?

— Jakiś pan, czy nie pan, czy kto go tam może wiedzieć. Karetę ma taką, z przeproszeniem Jegomości, jaką mała chałupa, a kufrów tyle ze sobą, coby ich dla całego domu starczyło. Ubrany jakoś ni tak ni owak, a tak pachnie od niego, jak w lecie od wszystkich kwiatów. Konie ma takie wielkie, że z przeproszeniem honoru pańskiego, ten na którym Jegomość siedzi, byłby przy nich jak źrebię, a takie czarne że aż strach na nich patrzeć, jeno na głowie mają białe gwiazdeczki jak mleko, a wszystkie jakjeden.

— No i któż to taki?

— Co wiedzieć? Jaśnie panie; — odpowiedział arendarz, — sług ma aż dwóch, a nu żeby zabił którego, czy powie choć słowo.

— Cóż robi ten jegomość? — zapytał znów pan Karsznicki.

— Co robi? ja nie wiem. Zamknął się w swoim alkierzu i tak tam nakadził, źe aż woń idzie po wszystkiej gospodzie. Sługa mu nosi to wodę, to flaszki różne, to kufry tam znosi i powiada, ze pan się ubiera i pojedzie na zamek.

— Na zamek pojedzie? — zawołał pan Wincenty, a obróciwszy się do swego towarzysza, rzekł prędko: — Chodź Halecki tam ze mną, obaczymy kto to jest taki.

I pozsiadawszy z koni obadwa młodzi a dawszy je w ręce służącym, szli do gospody. Wszedłszy do sieni, szli najpierwej powóz i konie oglądać, co gdy obaczyli, nie mogli się dosyć nadziwić doskonałości jednego i piękności a sile drugich.

— Co to za forma kształtna! — mówił pan Wincenty przypatrując się powozowi.— A co to za siedzenie we środku! jakie tu koła! a jakie sprężyny! panie bracie, podobno nic równego nie znajdzie i w samej Warszawie. Hej! żeby to kiedy, jak się człek będzie żenił, swojej żonie taką zkąd dostać kolebkę!

— O! pewnie, że to nie Warszawskie, — odpowiedział na to Halecki, — gdzieś to musi być z Anglii albo i z Francyi, bo patrzaj-no Waszmość pan co to za skóry? to to rękawice z nich robić dla nas tak miękkie, a jakie mocne i dychtowne!

— A konie jakie! — rzekł znowu pan Wincenty, — ba ba! mospanie! ta to cug taki, że mu podobno równego nie znajdzie i w czas sejmu w Warszawie! ej, nie chudzina to jakiś jedzie tym statkiem.

— Pańskie to, pańskie i bardzo pańskie! — odpowiedział na to Halecki, — ale gdzież te sługi, że z nich nie widać żadnego?

— Jest tu i sługa, — odpowiedział na to w barwie, ale po niemiecku ubrany woźnica, przystępując do nich śmiele i w kapeluszu na głowie, — czegóż Ichmość żądacie?

Pan Wincenty spojrzał na tę figurę, a obaczywszy gbura, rozpuszczonego zapewne nadto wielką dla siebie pobłażliwością swojego pana, albo zbyt zaufany w jego znaczenie, przystąpił do niego i rzekł:

— Tyś jest woźnica tego powozu?

— Ja, — odpowiedział znowu owym rubasznym głosem zuchwały sługus, — albo co? — Tedy pan Podkomorzy stanąwszy ostro, rzekł:

— Najpierwej czapka na dół, błaźnie; bo nie z twoim równym masz sprawę! — a kiedy ten przestraszony, z głowy zdjąwszy kapelusz, w przyzwoitszej stanął postaci, zapytał pan Podkomorzyc:

— A teraz mów, kogo to wieziesz ? u kogo służysz?

— U Grafa Karsznickiego, — odpowiedział służący.

— Graf Karsznicki? — powtórzył do Haleckiego odurzony pan Podkoinorzyc,—co to jest takiego?— i zapytał raz jeszcze:—jak się twój pan nazywa?

— Graf Karsznicki, wielmożny panie, — odpowiedział zuów sługa:

— Gdzież ten Graf mieszka? zkąd jedzie? dokąd?

— Graf mieszka pod Oświecimem, jedziemy z domu, tutaj na zamek, bo tu jacyś krewni pana Grafa mieszkają.

— Cha, cha, cha! — zaśmiał się pan Wincenty i rzekł; — toż to Bartek być musi, syn pana Marszałka a mój stryjeczny! ale zkądżeby znowu ten tytuł grafowski? Chodź Halecki, pójdziemy do niego.

I poszli. Przeszedłszy atoli pierwszą izbę gospodną, gdy chcieli wnijść do alkiérza, kamerdyner grafowski, wychodzący właśnie ztamtąd, drzwi zamknął za sobą i w jednej ręce srebrne trzymając miednicę, drugą położył na klamce i rzekł:

— Pardon, Messieurs! il n'est pas permis!

— Ayez la bonte de me permettre!—odpowiedział na to proszącym tonem pad Podkomorzyc i wziąwszy Francuza leciutko za kołniérz, podniósł go w górę, odstawił wraz z miednicą na stronę i sam wszedł do alkierza.

W alkierzu pod oknem stał stół białem prześcieradłem nakryty, a na tym stole stało najpierw dość duże w srebrne ramy ujęte zwierciadło, daléj cały aparat do golenia, więc brzytwy i pędzle i mydła, słoiki, flaszeczki i maście, a nadewszystko takie szklące i wykwintne i piękne, że wraz z mnóstwem innych na tymże samym stole porozrzucanych grzebieni, szczotek! puszek, puszeczek, nożów, nożyczek i innych gracików, raczéj zdawało się być częścią jakiegoś modnego sklepu, albo wymyślnej jakiejś galantki gotowalnią, niżeli podróżnym męzkim, jak to nazywano onego czasu, jaszczykiem. Przed tym stołem w zwierciadło wpatrzony i coś około brwi swoich muskający, siedział pan Graf w swej własnéj osobie.

Graf był to człek jeszcze młody i nie mający jak dwadzieścia siedm lub ośm lat wieku, ale twarz jego blada, pociągła i starannie ogolona od ucha do ucha, usta już trochę wywiędłe i peruka ogromna jak pudło spoczywająca najego głowie, czyniły to że na pierwszy rzut oka nie można było rozpoznać, czy pod tą peruką miody udaje starego, czy stary kryje liczne lat swoich krzyżyki. W brwiach tylko czarnych i równych i w oczach równie czarnych a pełnych jeszcze ognia i blasku, mieściły się pewne jego młodości świadectwa, ale tym trzeba się było bliżej dopiero przypatrzyć. Graf był zresztą słusznej i smukłej postaci, a lubo budowa jego nie była pełna i okrągła, toż te niedostatki tak umiała pokryć sztuki francuskiej wymyślność, że pióczjego kamerdynera każdy byłby przysięgał, że pan Graf okrągłością swojej budowy nie ustąpi w niczem Apollinowi. Jakoż i teraz dla tego zapewne, ażeby tajemnica jego kamerdynera nie stała się jeszcze i czyją inną własnością, lubo nie kazał pan Graf do alkierza wpuszczać nikogo, zarzucił jeszcze na siebie puderman jedwabny, cielistego koloru a w pasy niebieskie, który go tak całego okrywał, że podczas kiedy na dole nic nie widać było, tylko końce szklących trzewików z brylantowemi sprzączkami, to nad pudermanem podnosiła się tylko ogromna silnie opudrowana peruka.

Kiedy pan Podkomorzyc z swym dworzaninem, albo, jak go sam nazywał, wyrostkiem, wyszedł do onego brudnego na prędce na gabinet przerobionego alkierza, Graf niespodziewając się nikogo obcego, ani się nawet oglądnął; ale pan Podkomorzyc postąpił dalej a popatrzywszy dobrze w twarz onemu Grafowi i poznawszy go, serdecznym głosem zawołał:

— Bartku! jak się masz!

— Que diable! — zawołał na to przestraszony Graf i zerwawszy się z krzesła, podczas gdy lewą ręką puderman z przodu zatulił, w prawą porwał krucicę i w groźnej stanąwszy postawie, zawołał:— Qui etes vous? que me voulez vous, Monsieur?

Po tej odpowiedzi, której wcale się niespodziewał na swoje serdeczne zapytanie pan Podkomorzyc, trwała krótka chwila milczenia, po której pan Wincenty głowę opuściwszy ku ziemi, rzekł tonem żałosnym:

— Moi je suis ton frère, Barthèlemy. — Ale na to jeszcze Graf groźniej zawołał:

— Cest n'est pas vrai! je n'ai pas des freres! vous etes un faux frère qui m'insulte! — i równie groźnie patrzał obudwóm w oczy; ale śród tego patrzenia wzrok mu zaczął się miękczyć powoli, twarz się mienić, a kiedy na ustach niedawno co gniewem ściągniętych, uśmiech osiadł łagodny, to i szczere uczucie serca w polskich odezwało się słowach:

— Wicuś! jak mnie Bóg miły, to Wicuś!

— Widzisz! — zawołał na to znowu od serca pan Podkomorzyc — chodźże, niech cię uściskam! — i chciał mu się rzucić na szyję. Ale pan Bartłomiej zdaleka tylko rękę wyciągnął i tak się powitał, bo wiedział dobrze, że gdyby się był rzucił w swego brata objęcie, to lubo może sercu byłoby się stało zadosyć, ale koszulka batystowa z koronkowemi żaboty i starannie upudrowana peruka, byliby takiemi wyszły z tych braterskich afektów, że znowu z godzinę trzebaby było strawić nad niemi, nimby się mogły pokazać na zamku. Ale nie miał tego na uwadze pan Podkomorzyc i smutno go przejęło to chłodne powitanie Bartkowe, a to tak smutno, że nawet nie wiedział od czegoby miał dalszą począć rozmowę. Ale w tem zaczął Bartłomiej :

— Mon cher, ja tu jadę twego ojca odwiedzić.

— Bardzo się cieszę z tego i ja i mój ojciec cieszyć się będzie, ale przedewszystkiem powiedz mi, jak się mon cher mówi po polsku?

Dziwnie sie na niego spojrzał Bartłomiej, ale rzekł zaraz:

— Za cóż mnie się o to pytasz, kiedy sam wiesz? mówi się mój kochany, albo mój miły.

— Za cóż nie mówisz tak?

— Kiedym się już tak przyzwyczaił w Paryżu.

— To się odzwyczaj od tego w Polsce, bo to jak ciebie kocham, bardzo głupio wygląda.

— Co! — zawołał znowu na to gorąco Bartłomiej — niespodziewani się przecież, żebyś mnie chciał nauki dawać na samym wstępie!

Spokojnie i dobrodusznie patrzał na ten gniew pan Wincenty, a kiedy jego spokój pana Bartłomieja obraził do tego stopnia, że aż krucicą ową, dotychczas trzymaną w ręku, gwałtownie o stół uderzył, rzekł mu brat jego:

— Mój Bartku! dobry z ciebie chłopak jak anioł, wiem o tem dobrze, bośmy przecie przez lat tyle na jednej ławic legali w Warszawie, ale widzę, żeś coś zadługo się bawił tam gdzieś w Paryżu czy indziej. Sie moja rzecz jest dawać tobie nauki, jak masz co czynić i jak się zachować, ale kiedyś tutaj przyjechał i zapewne czas dłuższy zabawisz, bo choćbyś się i rwał jechać, to cię mój ojciec nie puści, radbym aby ci się tu podobało i abyś się tu zabawił. Również nie miłoby mnie było, gdyby jaka śmieszność na ciebie upadla, boć to jedna krew w nas płynie i jednym się szczycimy klejnotem: tedy nie miej mi to za złe, że ci dam jaką naukę.

— A no proszę — rzekł na to Bartłomiej, — co z serca, to ja do serca.

— Tedy po pierwsze nie mów z francuzka, bo tu tego nie lubią i tak jest: kto ten język rozumie, ten widzi jako niewiele warta ta umiejętność i śmieje się z tego, który z nią lada chwila wyjeżdża: a kto zasie nie rozumie,ten nie rad, że się ktoś czemściś nad niego wynosi i jeszcze głośniej naśmiewa się z tego.

Uśmiechnął sio na to pan Bartłomiej, a Podkomorzyc mówił dalej:

— Powtóre widzę, żeś trochę gorący, a to także nie dobrze. Z naszą szlachtą nie o każde słowo się zaraz obrażać i wołać na sprawy, bo tu ludzie nie oratory i często im się wyrywa co takiego, co na obrazę wygląda, a u nich to żart jest od serca. U tych ludzi zresztą szabla jest zawsze przy boku, a na nieszczęście sławni są z tego po świecie, że się dla krotochwili bijają, więc lubo mnie to wiadomo, że i u ciebie serce jest inęzkie i nie uciekasz od szabli, jednak zawsze to moją radą, żeby się nie nadstawiać, bo by cię tu w lot zjedli, żeby i kosteczki nie pozostało.

Na to się jeszcze dziwniej uśmiechnął Bartłomiej, ale pan Podkomorzyc zabrał głos na nowo, mówiąc:

— Mój Bartku, kocham ciebie jak brata i od serca rad jestem temu, żem się z tobą obaczył, ale jam się już lat kilka z rodzicami nie widział i bardzo mi serce do nich ucieka. Ubierajże się prędko i przyjeżdżaj do zamku, a tam przy wolniejszym czasie nagadamy się dosyć.

To rzekłszy, nachylił się przed nim i pocałował powietrze przed jego twarzą, a ścisnąwszy go jeszcze do tego za rękę tak szczerze, że aż stawy zachrobotały, zostawił paryskiego eleganta przy toalecie, a sam z swoim wyrostkiem wsiadłszy na koń, kłusem popędził na zamek.

Na zamku było dzisiaj wszystko jak bywało zwyczajnie. Podkomorzy siedział w swoim pokoju i przy otwartych na galeryjkę drzwiach szklannych, tkał swój włóczek na ryby; Kapelan siedział na swem krześle wyniosłem i nie już Chmielowskiego Ateny, ale czytał pisma Św. Bernarda. Bieda zaś po staremu stal przy papugach, ażeby wrzaskiem nic przerywały czytania. Po środkowéj komnacie przechodziła się tam i sam pani Podkomorzyna i po odmówionych pacierzach, frasobliwie się nad czémś namyśliwała, a na wielkiéj galeryi w drzwiach otwartych stała po staremu Barbarka i niby patrząc a niby nie patrząc na górę Stężnicką, zdawała się jednak na coś czekać albo czegoś wyglądać. I ani śniło się komu na całym zamku, żeby dzień dzisiejszy mógł w czém być odmienny od wczorajszego.

W tém ze swoim konnym orszakiem wjechał pan Wincenty w dziedziniec. Pierwsza go ujrzała Barbarka i poznawszy natychmiast, jak błyskawica, która nagle z chmur spokojnych wypada z krzykiem: Wicuś! Wicuś przyjechał! zbiegła po wschodach w podwórze i stojącemu już przy swym koniu bratu, z płaczem się rzuciła na szyje. Na ten krzyk, matka, także sercu swemu nie mogąc się oprzeć i powagę odrzuciwszy na stronę, prędkim krokiem zbiegła na dół i nim się jeszcze własnemi oczami przekonać mogła, czy tak jest w istocie, klęczącego już syna u nóg swych po macierzyńsku ściskała za głowę, i włos jego w kędziory się zwijający, rzęsistemi skrapiała łzami. Ale Podkomorzy, krzyk usłyszawszy, nie zrozumiał go zrazu, rzekł więc tylko do Kapelana:

— Zdaje mi się, że coś głośno w dziedzińcu.

— Obaczymy, — odpowiedział na to Kapelan i powstawszy, poszedł ku drzwiom otwartym, aby pojrzeć w dziedziniec. Ale nim on okulary zdjął z nosa, przez które nic nie widział w oddali i nim się przypatrzył jakie to konie, wiele ich i jaka przy nich jest służba, pan Wincenty, prowadzony przez siostrę i matkę, w burce, nawet jeszcze przy szabli, leżał już ojcu u nogi jakby dziecko dwuletnie płacząc, ściskał jego kolana.

— Syn mój kochany! dziecko moje jedyne! — wołał wzraszonym głosem starzec ten siwo-włosy, podnosząc ręce obydwie do nieba, jak gdyby najpierw podziękować chciał Bogu za tę chwilę radości, i zapewne po tym głośnym wybuchu rodzicielskiej miłości, byłby zaraz się jął do modlitwy, ale ledwie co podniósł syna i serdecznie pocałował go w czoło, takie łzy rzęsiste się mu puściły z oczu, że przez chwilę ani słowa nie mógł wymówić ten starzec.

Śród tego czasu pan Wincenty, ujrzawszy o kilka kroków od siebie stojącego Kapelana, który go wykolebał na swojem ręku, był jego nauczycielem i przewodnikiem jego lat pacholęcych, chciał się rzucić z powitaniem ku niemu, ale matka i siostra trzymając go z tej i owej strony za poły, z wielkiej radości i szczęścia przytrzymały go i nie dały ruszyć się z miejsca, co ujrzawszy Kapelan, rzekł głosem także wzruszonym:

— Ciesz się już rodzicami, ja cię witam zdaleka, — i także łzy mu resztę głosu zalały. W tym momencie jeszcze i sługa stary, biało-włosy i latami zgarbiony, który pana Wincentego piastował i służył mu w pierwszem jego polu na przejażdżkach i łowach, a dalej już nie mógł przez wiek i opuszczające go siły, przy wlókł się do Jegomościnego pokoju i milczkiem z boku zaszedłszy, z płaczem i jękiem prawie upadł mu do nóg. Więc ci, którym serce już uspokajało, w nowe łzy wybuchnęli i tak te łzy i wzruszenia, przez długą jeszcze chwilę władając całą Balogrodzkiego zamku rodziną, nikomu nie dały ani słowa wymówić.

Wkrótce jednak uspokoiła się ta fala niezwykłego uczucia, a kiedy już jej miejsce zajęła tylko radość spokojna i wesoła świadomość szczęścia, pani Podkomorzyna wyszła, ażeby jakieś dyspozycye poczynić w kuchni, Ksiądz Kapelan usiadł napowrót na swojem krześle i z łez się ocierał, Barbarka stała o ścianę oparta i z ciekawością się przypatrywała stojącemu przed ojcem bratu, tylko Podkomorzy chodził jeszcze trochę żywiej po izbie, mówiąc co chwila;

— Jak się cieszę, jak się cieszę, to ci ani umiem powiedzieć.

Po chwili jednak uspokoiwszy się już całkiem, rzekł do swego syna, biorąc go oburącz pod pachy:

— Siadajże kochany Wicusiu i powiadaj nam, co się z tobą działo przez tyle czasy; bo my nic ci nie powiemy o sobie, u nas wszystko jest po staremu, postarzeliśmy się cokolwiek oboje z matką, aleśmy zdrowi i chwalimy Pana Boga, jako jest w naszej mocy, a teraz jeszcze z weselszem sercem chwalić go będziemy, kiedy nam w niewyczerpanej swej łasce ciebie zdrowo i cało powrócił.

Powiadajże nam co, synu!

— Z trudnabym ja mój ojcze — rzekł na to pan Wincenty — wszystko na raz objąć potrafił, coby się godziło powiedzieć, bo za lat tyle nie mało się przeżyło wypadków, nie mało znajomości poczyni-

Io nie mało pozyskało przyjaciół i nie mało niebezpieczeństw uszło za pomocą Boską szczęśliwie... że dzisiaj, gdybym chciał ładem to wszystko wyliczać, trudnobym nawet miał wiedzieć, od czego zaczynać.

— To zaczynaj od końca — rzekł na to ojciec.

— Tak to podobno wypadnie — mówił dalej pan Podkomorzyc — i najpierwej powiedzieć rzecz która jest najsmutniejsza.

— No, i cóż to być może? — zapytał niecierpliwie pan Karsznicki.

— Oto, że ta wszystka moja służba, wszystkie usiłowania, wszystkie prace i koszta z woli Pana Boga i panów na nic się nie przydały.

— No to i tak dobrze jest moje dziecko — rzekł Podkomorzy; — kto służy krajowi i dobrupospoliteinu, niekoniecznie się ma na to oglądać, aby za to była zapłata; i owszem, to jest tylko służba uczciwa, Panu Bogu i ludziom przyjemna, która wypełnia się z obowiązku i na żadne się nie obziera nagrody a kiedy w czasie za to przyjdzie jaka nagroda, niechaj ona będzie tak jako darowizna i rzecz naleziona przez szczęście i łaskę Bożą, ale niejako żołd wypłacony najemnikowi. Zresztą tak, kiedy byłoby tobie dano jakie beneficium, byłoby dobrze, a kiedy nie dano, to i tak dobrze; i tak musiała się stać sprawiedliwość, bo musieli być inni jeżeli nie zacniejsi to potrzebniejsi przed tobą.

— Nie przeczę ja temu mój ojcze — mówił smutno i prawie ze żalem pan Wincenty — że na tyle ludzi, ile ich się tam teraz ciągle garnie do tej partyi ukraińskiej, nie jeden musi być i zacniejszy i zasłużeńszy odemnie, i jeżeli taki wziął co przedemną, to mnie wcale żal o to nie jest. Ale był zasie taki, który i niewiedzieć z jakiego wyszedłszy gniazda, ani się tak wyniósł nad inne rycerską, ani dowcipem nikogo nie olśnił, ani cnotami zasłynął, ano sztuką a pochlebstwem około panów rzecz swoją forytując, i cnotliwe i szlachetne i rycerskie daleko za sobą zastawił. I to mnie jest i będzie żal wieczny, mój ojcze, że jakom teraz zbliska obaczył, i u nas, tak jako niegdy w onych państwach swawolnych a zepsowanych, więcej poczyna u starszych kunszt choćby jaki i pochlebstwo, niżeli cicha cnota i rzetelna zasługa.

— Chowaj cię Boże Wicusiu — zawołał na to pan Podkomorzy — tak nie mów; bo niechby jeno kto dwa słowa takie z ust twoich posłyszał, rychłoby ciebie posadził pomiędzy onych młokosów pustych a zadufałych, którzy niczego tak nie umieją jak przyganiać uczynkom starszych. Człek roztropny i rzetelnie około Rzeczypospolitéj służący, służy wiernie i bez przestanku i nigdy w to swym rozumem nie wchodzi, sprawiedliwie-li sądzone są jego zasługi, albo niesprawiedliwie? Jest bowiem taki, który w to kiedyś wejdzie i wszystkie starsze i najstarsze z ich sądów osądzi — a który ze służących a zasłużonych tu nie dostał starostwa, ten ma jeszcze za to swoje własne sumienie, które więcej warte niż najlepsze starostwo! Więc i tak dobrze, moje dziecko kochane; mnogość dóbr ziemskich nie uściela drogi do pozyskania niebieskich, a waszeć nawet niewiem cobyś teraz robił z tém tam zasłużonem starostwem, bo już i tak one dobra ruskie jako kania deszczu, tak na ciebie czekają. Powiadajże mi dziecko, jako ci tam było w tej służbie?

— Będziemy mieli jeszcze dosyć czasu mój ojcze nagadać się o tém — rzekł na to pan Wincenty — a teraz raczéj powiem ojcu, że będziemy mieli jeszcze jednego gościa dzisiaj na Balogrodzkim zamku.

— Któż to taki? — zapytała ciekawie przysłuchująca się tej całéj rozmowie Barbarka.

— Jedzie tu do nas Bartek Karsznicki — odpowiedział pan Wincenty — ale aniby go ojciec poznał; tak niepodobny do siebie.

— Bartek, syn pana Marszałka? — zawołał pan Podkomorzy — a gdzież jest?

— Jest w gospodzie w miasteczku i tam się przebiera.

— O! bardzo się cieszę,bardzo, Jego ojciec, acz mi nie był rodzonym jeno przyrodnim, jednak zawsze wiele, bardzo wiele serca miał u mnie. Zacny też to mąż był, Panie świeć jego duszy! a mądry, a uczony, że rzadko książki któraby tak pisała, jak on mówił. Był téż za to dwa razy Marszałkiem Trybunału w Piotrkowie. Ale to Bartek musiał już wyróść, mąż z niego a nie pacholę; bardzo, bardzom ciekawy go widzieć, boć to już pięć a sześć, jedenaście lat temu jak był z ojcem u mnie w Kolińcach.

— No i nie ma co mówić, jeno że to zawsze afekt jest piękny, nawiedzić stryja o mil pewno pięćdziesiąt — dodał pan Wincenty.

— A tak, pięćdziesiąt i to na dobrą miarę — rzekł na to ojciec — e! ale to nie sam afekt musi go tu przywodzić...

— A cóżby takiego ? — zapytała Barbarka:

— Jest w tém i co innego, — odpowiedział pan Podkomorzy; — i założę się o to, że tak jest. Przed dwoma laty umarła jak wiecie ciotka moja, bo i jego a wasza babka pani Podstolina Poznańska. Pani ta zmarła w lat kilka po swoim mężu, a zmarła bezdzietnie i zostało się po niéj dwa folwarki tam gdzieś na Wielkopolsce, które prawem boskiem i ludzkiem na mnie przypadały i na pana Marszałka. Jakoż przymominam sobie, że zaraz wtenczas jakiś Bartka opiekun, którego nazwisko już mi wypadło z pamięci, pisał do mnie, ażebym tam przyjeżdżał i brał połowę onéj po Podstolinie spuścizny. Odpisałem mu oczewiście verba veritatis, bo czy jest to sumienie mnie starego chcieć tłuc po drogach , z jakie sto mil potężnych dla jakiegoś tam mospanie folwarku, i czy ja to golec taki, żebym, choćbym był w innym wieku i przy lepszém zdrowiu, zaraz leciał po jakieś tam dywidendy z spuścizny!......

Owóż tedy Jmć pan Bartek, który natenczas był w cudzych krajach, musiał powróciwszy coś z tem uczynić, i teraz przy afekcie albo poradę jedzie, albo przywozi pieniądze.

— Ale co to się z tego Bartka zrobiło, mój ojcze! to ani do uwierzenia! — mówił na to Wincenty; a wtem gwar się zrobił w dziedzińcu i z hukiem a trzaskiem grafowski powóz w samej rzeczy zajechał przed ganek.

Na ten głos pan Wincenty wyglądnąwszy przez okno rzekł do ojca: — Owo już są nasi goście; — Barbarka wybiegła przez drzwi szklanne w galeryę, Ksiądz Kapelan także z ciekawości się ruszył, ale pan Podkomorzy zastał na swojem miejscu, mówiąc :

— A no, obaczymy, co się to z niego zrobiło. Idź Wicusiu naprzeciw.

Tymczasem pan Bartłomiej lekką nogą wyskoczywszy z karety, oglądnął się na około, mruknął coś sobie pod nosem i wszedł do sieni. Miał on na sobie tą rażą suknię ogoniastą aksamitną szafirowego koloru, dosyć wciętą do stanu, białym atłasem podszytą a z wierzchu suto złotemi haftami bramowaną; pod tą suknią miał kamizelkę białą wełnianą, także subtelnemi kolbertynami błyszczącą, z pod której dziwnie cieniuchna wyglądając koszula, tak delikatnemi była ozdobiona robotami, że się nie zdawały być z przędziwa, jeno z mgły jakiejś utkane. Dajéj miał na sobie Bartłomiéj z tejże saméj inateryi co kamizelka skąpiuteńko ukrojonc pluderki, białe jedwabne pończochy i jak dwa zwierciadła tak szklące delikatne trzewiki, brylantowemi pospinane sprzączkami. Ubiór ten uzupełniała, jeszcze cieniuteńka szpada u boku, mały trójgraniasty pod pachą kapelusz, starannie wygładzona peruka i woń piżma i larendogry, która się tak roznosiła od -niego, jako mgły się roznoszą od gór naszych na słotę. Tak ubranego z dybał go pan Wincenty na wschodach i powitawszy serdecznie prowadził wprost na ojcowskie pokoje.

Pan Podkomorzy już od chwili siedział w swem krześle i z pewną niecierpliwością patrzał w drzwi pootwierane na przestrzał. I jak on sobie tam to odmienienie się Bartka wyobrażał; tego trudno odgadnąć, ale to pewna, że kiedy mu się zdaleka obiedwie te wchodzące figury pokazały, przetarł raz oczy, kiedy byli w jego kancellaryi przetarł drugi raz oczy, a kiedy już pomiędzy papuziemi klatkami stanęli, pan Podkomorzy zerwał się z krzesła i zawołał:

— Tfu! do biesa! a toż co takiego! —

Barbarka się cofnęła zdziwiona, Księdza Kape-

lan osłupiał na swoim miejscu i w tem osłupieniu krzyż położył na swoich piersiach. Tymczasem pan Bartłomiej, obróciwszy się do Wincentego, rzeki dosyć głośno:

— Proszę cię Wicusiu, zaprezentuj mnie twemu ojcu. — Ale Podkomorzy tuż na to:

— A na co tu prezentacji! dosyć tego, co oczy widzą.

Na te słowa stanął Bartek zadziwiony i chmurny i obróciwszy się znów do swego brata, rzekł:

— Cóż to jest takiego! ma foi! je ne conçois pas ça.

— A toż co znowu? — zawołał zasie na to pan Podkomorzy spojrzał na Wincentego, ale ten czy to znak jaki dał swemu ojcu, czy mu nawet co szepnął, nie wiedzieć, dosyć, że Podkomorzy zaraz, przystąpił do pana Bartłomieja i ująwszy go jedną ręką za szyję, pocałował go w prawy policzek, i rzekł:

— Kocham ciebie mój Bartku , tak jak mojego własnego syna, ale mnie wielki żal jest za tobą.

— A to czemu mój stryjaszku kochany?— zapytał pan Bartłomiéj, — przeciem nic złego stryjaszkowi nie zrobił.

— Ej! ej! — mówił Podkomorzy z kwaśną miną przechodząc się po pokoju, — wszystko tak robicie że jeno płakać nad wami. Myśmy krwawo na to pracowali za młodu, ażeby wam dobry kawał chleba zostawić, aby wam sławę dziadów oddać w całości, aby wain przykład jeszcze i ze siebie przekazać, a was wicher nosi po świecie, pstrocizna zasiada po głowach, pustki w sercu, asami zamiast iść w nasze siady, w Niemcy idziecie, we Francuzy, aż nareszcie pójdziecie w cygany!

— Nie rozumiem, co stryjaszek chce przez to powiedzieć? — rzekł na to z grzecznością Bartłomiej.

— Ej! ej! już mam dosyć, — mówił dalej pan Podkomorzy.

— Mój stryjaszku! — rzekł na to z wielką cierpliwością Bartłomiej, — przykro mi to jest bardzo, że pierwszy wstęp mój w dom stryjaszka dobrodzieja, zamiast od złożenia jemu powinnego uszanowania, muszę od oracyi prodoma mea zaczynać; ale przykrzéj mi to nie równie, że zamiast mojem przybyciem sprawić stryjaszkowi ukontentowanie, widzę żem mu przyniósł zgryzotę.

— Pfe! pfe, — zawołał na to pan Podkomorzy, — tego nie mów! jak mnie Bóg miły, że tak się cieszę, że ciebie widzę, jak gdybym twego ojca nieboszczyka oglądał; — i objąwszy go oburącz, uściskał go serdecznie, a podczas kiedy Bartok już nawet ani na peruko swoją nie uważając, ani na żaboty, jak mógł tak oddawał uściski, Podkomorzy zakończył:

— No siadajże mój francuzie, siadaj , już ci ani słowa nie powiem o twoim stroju.

— Ale ja teraz powiem — rzekł na to Bartłomiej siadając tak, aby był frontem obrócony do panny Barbary — ale ja powiem, bo bym się rad wytłumaczył z tego, o co mnie stryjaszek obwinia, a czemum ja może nie winien. Otóż wiadomo jest stryjaszkowi, że lat temu już więcej jak dziesięć, jak mnie sam ojciec odwiózł na dwór Króla Leszczyńskiego, abym się tam w szkole urządzonej przez niego wyuczył i uformował. Dobry pan ten kazał mnie przyjąć do swojej szkoły i byłem tam przeszło pół roku, ale później różne okoliczności tak zrządziły, żem się musiał ztamtąd sam przenieść do Paryża. W Paryżu już nie było szkoły polskiej ani Polaków, a chodząc na akademiję musiałem żyć z Francuzami. Cóż naturalniejszego że żyjąc z nimi i przejąwszy ich mowę i obyczaje, przejąłem także ich ubiór? Później mieszkając w Paryżu, już jako kawaler , ile że ciągle utrzymywałem kompaniję z francuzką młodzieżą i z nią razem prezentowałem się po wszystkich domach a nawet na dworze królewskim, tem konieczniejszym stał się dla mnie ten ubiór, jakoż przyzwyczaiłem się tak do niego, jak gdyby był mój własny narodowy. Z tem przyzwyczajeniem przyjechałem do kraju i jestem tutaj dopiero pół roku; noszę na sobie te suknie, bo prawdę mówiąc , nawet nie mam wyobrażenia, jak brać żupan na siebie, jak pas zawiązywać, jak karabelę przypasać....

— Patrzajże! — zawołał na to pan Podkomorzy.

— Ale chociaż tak jest, nie idzie zatem, ażebym się już za miesiąc nie miał tego nauczyć i rzuciwszy ze siebie francuzkie jedwabie, nie miał się ubrać w taki żupan karmazynowy i żółte buty, jak je ma na sobie stryjaszek.

Tym zręcznym zwrotem swojej oracyi trafił w samo serce Podkomorzego Bartłomiej i już nie potrzeba było niczego więcej; już on afekt jego pozyskał i mógł być pewnym, że lubo boleśnie był przerażony stryj jego pierwszym francuzkiego ubioru widowiskiem, po tych kilku słowach już o wszystkiem zapomniał, a nawet tak swego synowca, z tej wady u siebie tłómaczył, jakby tego nigdy nie potrafił był sam Bartłomiej.

Przyzwyczajonym do tego, ażeby w ludziach noszących strój cudzoziemski onego czasu, nie widzieć nic tylko fałsz na ustach i w sercu, chytrość, obłudę i najpodlejsze zepsucie, będzie się zapewne wydawać, że to był fortel tylko i kłamstwo wierutne ze strony Bartka, kiedy powiedział że nie masz nic niepodobnego, ażeby się lada dzień przebrał w kontusz i karabelę przypasał. Ale tak nie było w istocie; jakoż musimy tutaj zaraz wziąść Bartka w obronę przeciwko takim i tym podobnym zarzutom, bo jakkolwiek bądź może nie mało w nim znajdowało się złego , jednak nie był to jeszcze człowiek onej szkoły obrzydłej, z której w kole fartuszkowej dyplomacji paryzkiej dowcipu a na książkach Woltera i innych skeptyków tego wieku, rozumu się ucząc, powychodzili potem oni perukowi filozofowie i eleganci, którzy jakby drugim potopem zalali Polskę onym bezrozumnym racjonalizmem i obyczajowem zepsuciem, które do dziś dnia jeszcze swoich zgniłych nie przestaje wydawać owoców.

Bartek był to całkiem innego rodzaju elegant. Bartek z przyrodzenia miał charakter otwarty, serce czule i śmiałe i ono delikatne w tem sercu uczucie, które z pierwszego wejrzenia zaraz umie trafnie rozpoznać co złe a co dobre, szlachetne a nieszlachetne, piękne a brzydkie; oprócz tego, miał jeszcze Bartek pojęcie dość bystre, w charakterze energije i upór, a wraz z tem wszystkiém krew tak gorącą i w niej taką porywczość, że jeszcze w domu ojcowskim będąc, ledwie nie co kilka dni cóś zrobił takiego, co srodze frasowało statecznego pana Marszałka. Pan Marszałek był to człowiek doma chowany, ale mający przeto nie mało znajomości z książkami, a ponieważ do tego jeszcze udało mu się za młodu przyczepiać koleją do kilku posłów, na zagraniczne dwory przez Króla albo Rzeczpospolitę wysełanych, więc zaczerpnął téż w tych podróżach cokolwiek cudzoziemskiej ogłady i ożeniwszy się potem i w kraju osiadłszy, należał do tych ojców, których już się nie mało jawiło za panowania Sasów, a którzy jak najusilniej starali się o to, ażeby swoim synom jak najwykwintniejsze, a wedle ich zaś wyobrażenia, koniecznie za granicą dokonane, dać wychowanie. Długo się tedy mozolił w domu pan Marszałek z swym Bartkiem, a kiedy potem oddawszy go do konwiktu w Warszawie, widział, że i tam nie dają mu takich nauk, jakich dla niego pragnął, to ledwie tenże kilkunastu lat wieku dochodził, począł jak najusilniej starać się o to, ażeby go mógł w onej szkole, którą Książe Lotaryngski dla młodzieży polskiej swoim sumptem w Lunewilu urządził, pomieścić. I wiele w tem doznał pan Marszałek trudności, bowiem na niezliczoną liczbę kandydatów do tego, nie było podobno więcej miejsc jak dwanaście; jednakże przez różne protekcye i ofiary uczynione przez siebie, udało mu się przecie dokazać tego, że król filozof raczył łaskawie wejrzeć na jego prośbę. Jakoż mającego już lat siedmnaście syna swego odwiózł sam do Lunewilu Marszałek. Ale na nic się to nie przydało. Żartkiej bowiem fantazji i niespokojnego serca Bartłomiej, już wpół roku pobytu swego na dworze królewskim, zaplątał się w jakieś miłostki z jednego ze słng dworskich córeczką, a gdy ta panienka była już pewnemu Francuzowi tak dobrze jak zaręczoną, tajemnica wnet odkrytą została i przyszło pomiędzy rywalami do zwady. Bartek, czy to przez miłość dla panny, czy przez upór, czy przez ono uczucie honoru, które nie pozwala dać się z kwitkiem od żadnego przedsięwzięcia odprawić, poprowadził te zwadę tak daleko jak tylko było można, a kiedy przeciwnik jego był równego jemu usposobienia, więc się skończyłona tem, że obadwa wziąwszy pistolety do ręki, stanęli na plac oznaczony. W tym pojedynku zaraz Bartek miał to nieszczęście, że ranił swego przeciwnika w pierś samą i ranił śmiertelnie. Pojedynek prawie pod bokiem królewskim nie był tam wprawdzie sprawą gardłową, ale jednakże Bartek nie miał już co dalej robić na dworze. Napisał tedy list do ojca, w którym do wszystkiego się przyznał, a sam do Paryża niby to na akademię wyjechał. Pan Marszałek bardzo się tą wiadomością sfrasował, ale ponieważ koniecznie chciał dać osobliwe wychowanie swojemu synowi, więc go nie brał z Paryża, jeno mu kazał tam chodzić na akademię. I Bartek rzeczywiście zrazu zaczął chodzić na kursa, bo miał w sobie dobre serce i radby był ojcu dogodził; ale nie tak to łatwo chodzić na kursa w Paryżu jak w Krakowie albo w Warszawie. W Paryżu było wtenczas jak zawsze mnóstwo różnej młodzieży, która z całej Francyi się pozbiegawszy, taki bogaty pomiędzy sobą dawała wybór cudzoziemcowi, że nawet nie wystarczało czasu na samo zabieranie tych znajomości i ich utrwalenie; w Paryżu, pomiędzy jedną częścią tej młodzieży, był duch taki ognisty, że o wiele w kąt przed nim iśćby musiała wszelka szlachecka choćby najognistsza fantazya; w drugiej zaś połowie puszczały się już pierwsze Iisteczki onej wolnomyślności i duchowej swobody, która później przez Woltera i jego kolegów ze wszelkich rozkiełznana hamulców, stała się wściekłością rozpalonego rozumu. Ale pierwsze jej tchnienia były bardzo wonne i powabne dla szlacheckiej i nieszlacheckiej młodzieży; jakoż dając jej wszelką wolność w obyczajach i życiu, i akademikom także się spodobały, zwłaszcza też tym, którym lepiej smakowały zaułkowe miłostki, wesołe kawalerskie biesiady, ćwiczenia się w broni i osobistej odwadze, niżeli kursa na akademii. Z taką tedy młodzieżą przeżył Bartek lat kilka w Paryżu, a była to rzeczywiście młodzież ekscentryczna i pod wielu względami niepospolita. Więc nie koniecznie głównemi cechami jej ducha były wolność sumienia, skeptycyzm w rzeczach religii, życie swobodne i nieraz rozpustne, wygórowane uczucie osobistego honoru, skłonność do burd i do pojedynków, ale główniejszą może jeszcze od tych cechą jej ducha, była ta, która ze summy tamtych wyniknąć musiała: a to jakiś nie ustający niespokój duszy, pragnienie czegoś nieświadomego, nigdy nie uspokojone ni ugaszone, lekceważenie sobie życia i ona dziwnie do wysokiego stopnia doprowadzona awanturniczość, która potrafiła wydać takiego Księcia Karola de Nassau, i pomimo odległości tak się udzielić jeszcze Polsce, że i nam nie brakło na Beniowskich i Dzierżanowskich.

W takiej tedy szkole przepędziwszy lat kilka Bartłomiej , nauczył się wszystkiego, czego się mógł tylko nauczyć: jego duch prędki i porywczy z natury stał się tam jeszcze więcej prędkim i więcej porywczym, odwaga jego się wzmocniła i na pewnej stanęła potędze, jego serce wydelikatniało a raczej rozdrażniło się w onej wygórowanej ambicyi i uczuciu osobistego honoru, jego sumienie zupełnie rozwolniało w rzeczach wiary, obyczajów i życia, jego głowa napełniła się najdziwaczniejszemi pomysłami i wyrobiła w sobie tak silną ekscentryczność, na jaką ją tylko stać było. Dalej, nauczył on się także bić na wszystkie sposoby, za nic sobie ważyć to życie i mieć sobie za pewną zabawkę, stawiać je na kartę; oswoił się z niebezpieczeństwami i tęsknił już czasem za niemi; jednakże pomimo to, że się tam tego wszystkiego nauczył, czego się mógł nauczyć , nie zapomniał wszakże wszystkiego, co ze sobą przyniósł z domu, a co mógł łatwie zapomnieć. Więc pozostała w nim jeszcze pewna względność sumienia w sprawach takich, gdzie o cudze życie chodziło; pozostała mu pewna prawość w sercu, która zawsze się odezwała, jeżeli ją jaki opór nie zwalczył albo nie zagłuszyło dziwactwo, i pozostała mu jeszcze może jaka kropla miłości ojczyzny.

Jednakże i tego jeszcze byłby Bartek z sobą nie wywiózł z Francyi, i byłby pewno stał się żadnego względu na nic nie mającym awanturnikiem całego świata, gdyby nie czysty przypadek. W kilka lat bowiem szalonego chodzenia na głowie po Paryżu ze swymi kolegami, umarł Bartkowi ojciec.

O tym wypadku Bartek się dość późno dowiedział i zasmuciło go to bardzo, i odstrychnął się na czas jakiś od swoich kolegów. W tej samotności i smutku, zastanowił on się cokolwiek nad sobą, a zastanowiwszy się, poznał niebawem nietylko całą niskość takiego życia, jakie dotąd prowadził, ale wkrótce i to, że będąc teraz jedynym dość znacznego majątku dziedzicem, może się rzucić w inne koła towarzyskie Paryża i innych sobie znaleźć kolegów.

Jakoż niebawem rozkazawszy sobie przysłać gotowizny pozostałe po ojcu, urządził się całkiem inaczej i postawił się na stopie kawalera szlachcica. W tym charakterze porobił nowe znajomości, wyrobił sobie wstęp do wielu domów magnackich, prezentował się na dworze królewskim, gdzie przez królowę Polskę ułatwiony mieli przystęp Polacy. To nowe życie i ocieranie się o ludzi celujących wykwintnością i smakiem, starło z niego niejedne szorstkość, pomiędzy niewyborowymi kolegami i w akademickich estaminetach nabytą, i lubo nie zabiło w nim jego junackiego ducha ani odmieniło dzikiej jego fantazyi, jednak dało mu pewną powierzchowną ogładę. Wkrótce potem, skłonność serca, ku pewnej znakomitego urodzenia i sytuacyi damie powzięta , odsunęła go jeszcze bardziej od dawniejszych nałogów. Miłość ta atoli, lubo trwała lat parę i kosztowała Bartka kilka pojedynków, kilka dalekich po Anglii i Italii wędrówek i kilkanaście tysięcy dukatów, nie została doprowadzoną do żadnego statecznego celu; przeciwnie nawet, miłość ta zakończona przeniewierzeniem się tamtej strony, jego już poważnieć zaczynające opinie o kobietach, o miłości, a ztąd o ludziach i o świecie, napowrót strąciła w on dziwny zamęt i niestateczność, w której one przez jego pierwsze lata pobytu w Paryżu się wyrabiały. A kiedy po zakończeniu się tej miłości Bartek do Paryża wróciwszy, na nowo się rzucił w ono dawne swoich przyjaciół grono, aby tak jako pierwej żyć każdym dniem dzisiejszym bez troski o jutro, uczuł już czczość jakąś w sobie i zatęsknił za jakąś nowością, a ponieważ po tak długiej niebytności w domu , już inu się jego ojczyzna wydawała nowością , więc sprawił sobie powóz nowy kupił cztery maściste konie, wziął swojego Etienn'a ze sobą i powrócił na zagon rodzinny.

I pomimo tej nieszczęsnej miłości i unudzenia się Paryżem, nie był wcale Bartłomiej jeszcze jednym z onych moralnie i fizycznie przeżytych paniczów, którzy późniejszemi czasy do nas przybywali z Paryża; jego serce nie strupieszało jeszcze śród paryskiej rozpusty, ani się wyczerpało w uczuciach śród opinij skeptycznych, ani się wyzuło zupełnie z zapału i szlachetności, ani się napoiło skrytością, obłudą i fałszem; owszem, i serce jego i umysł miały całą rzeźkość młodzieńczą, całą otwartość szlachecką, całą odwagę mezką, a lubo te wszystkie cnoty, jakby paciorki jakie nanizane były na nitkę dziwaczności i awantumictwa, a ta nitka była czyście z francuzkiego uprzedzoną jedwabiu i z winy tej nitki sameż paciorki innej nabierały barwy i blasku , toż to raczej było winą okoliczności niżeli samego Bartka.

Tak cokolwiek bliżéj zapoznawszy się z pana Podkomorzego synowcem, możemy mu już śmiało uwierzyć, że jeżeli powiedział że nie masz nic wtem niepodobnego, ażeby wkrótce wdział na siebie żupan i kontusz , nic miał wcale chęci kłamstwem kaptowania sobie serca swojego, stryja; jakoż i jasno nam teraz będzie , dla czego Bartek kiedy go pan Wincenty ostrzegał, żeby był ostrożny z tą szlachtą, która zjada ludzi jak wróble, nic na to nie mówił, tylko się skromnie uśmiechał. Poczem powracamy do rzeczy.

Po takiém przemówieniu się z Podkomorzym, Bartek zadowolony tém, że nie zostawił stryja swego w niepochlebnej o sobie opinii, zapuścił się z nim w dalszą rozmowę, w której zaraz na wstępie mu oświadczył, że lubo tylko szczery afekt i chęć złożenia swojego szacunku przywiodła go do Balogroda, jednak ma przytém i sprawę, a to ułożenie się względem wiadoméj po pani Podstolinie sukcessyi, któréj wiarygodny inwentarz przywozi ze sobą. Mówiąc o tej sukcessyi, wspomniał nawiasem, że zupełnie pragnie stryjowi do woli zostawić wybór pomiędzy ziemią a gotowizną i lubo sam wolałby grosz gotowy, niżeli kłopot gospodarski z oddalonemi od siebie wioskami, toż jednak jeżeliby to miało być stryjowi jeszcze niedogodniejszem, gotów jest ziemię wziąść na siebie, a natychmiast po obliczeniu się stryjowi część jego w gotowiźnie wypłacić. Czem nietylko ujął Podkomorzego dla siebie przez to, że się ofiarował uwolnić go od onych gospodarskich na dalekich wioskach kłopotów, ale zarazem dał mu dobre wyobrażenie o sobie, jako o człowieku gospodarnym i mającym gotówkę.

Śród tej rozmowy Barbarka pilnie się przypatrywała Bartkowi. Niezgrabną i mało okrzesaną wydawała się jej młodzież Sanocka; znała ona zgrabniejszą i polerowniejszą w tamtych ziemiach, w których się urodziła i wychowała, ale jednak tak gładkiej, tak polerownej, wymownej i ugrzecznionej, do jakiej na pierwszy rzut oka trzeba było policzyć Bartka, nigdzie jeszcze nie zdybywała. i oglądała ona jego figurę pilnie, przypatrywała się wykwintności jego ubioru, przysłuchiwała się uważnie jego jego słów doborowi i wszystko ją to dziwiło i zajmowało coraz więcej , aż poty, póki Bartek nie skończywszy z Podkomorzym rozmowy, nie zapytał się pana Podkomorzego na nią samą wskazując:

— A to jest córka stryja dobrodzieja, Jmć Panna Barbara?

Na te słowa Podkomorzanka się zapłoniła nie żartem, a skoro tylko jej ojciec zapytanie synowca potwierdził, wstał on ze swego miejsca i przybliżywszy się do niej, rzekł śmiało:

— Cieszę się bardzo, że przecie raz los mi dozwala poznać Jmć Pannę i przeto zaspokoić najgorętsze, jeszcze mojego pacholęcego serca pragnienie, a zaspokoiwszy je cieszę się jeszcze sto razy więcej, że moją siostrę stryjeczną zastaję tak piękną, jakiej w tak dalekich po Europie podróżach, może ani jednej widzieć mi się nie zdarzyło.

Niespodziewając się wcale Barbarka takiego powitania od Bartka, pierwszy raz może w życiu została dłużną odpowiedź; jakoż nawet zapłoniwszy się jeszcze bardziej, ani dawała po sobie nadziei rychłego ust otworzenia; co zauważywszy Bartłomiej dodał natychmiast:

— To milczenie Jmć Panny stokroć mi jest milszem, niż najwymowniejsza odpowiedź; bo podczas kiedy każda odpowiedź musiałaby być rzeczą ludzką i cale zwyczajną, to milczenie jest boskiem i nad wszelkie wyrażenie zachwyca. Kobiety, które kształtnie mówią i wiele mówią, jak to się dzieje we Francyi, przyprowadzają nakoniec do tego, że nami władną po woli, ale one tego nie wiedzą, że milczenie różowym okraszone rumieńcem, od razu nas do nóg im rzuca i przykuwa na wieki.

— A jak to gada! a jak to gada! jakby z książki kto czytał; — rzekł na to Podkomorzy, wysłuchawszy wszystkiego z uwagą, a podczas kiedy Barbarka jeszcze się nie mogła zdobyć na żadną odpowiedź, Bartek zręcznie się zwrócił do Podkomorzego i rzekł półgłosem:

— Jak honor kocham, tak jest piękną Panna Barbara, jakich mało widziałem.

— Bogdaj ciebie! — rzekł na to Podkomorzy uradowany, biorąc go oburącz za ramiona, a pocałowawszy go w czoło, dodał:

— No chodźcie chłopcy, pójdziemy do matki. Pani Podkomorzyna, przestrzegając jak najściślej we wszystkiem godności domu i etykiety, luboby już dawno była wbiegła na powrót do mężowskich pokojów, aby się syna cieszyć widokiem, nieuczynila tak jednak dla tego, że gość nowy przyjechał i to gość taki, którego obowiązkiem było ją przyjść powitać. I dla tego, kiedy ci panowie wraz z dziwnie jakoś usposobioną Barbarką weszli do gościnnej komnaty, zastali panią domu siedzącą już na kanapie i ich czekającą.

Tej familijnéj rozmowy, która dnia tego przez cały wieczór trwała na Balogrodzkim zamku, nie będziemy tutaj powtarzać, to tylko wspomnieć musimy, że Bartek, lubo nie rada była temu pani Podkomorzyna, że ktoś do jej familii należący, na swoich barkach wnosi takie nowatorstwa do kraju, jakiemi są strój i język fraucuzki, jednak dosyć się jéj podobał, a podobał jej się raz ze swojej energii i męzkości charakteru, z którą zaraz przy każdéj bliższej rozmowie się zdradzał, apowtóre z grzeczności, delikatności i uszanowania, które zachowywał dla kobiet. To samo co matka, zauważała w nim i panna Barbara, a kiedy tego wieczora jeszcze usłyszała od Bartka kilkanaście takich grzeczności, jakiemi ją przywitał na wstępie, to idąc spać jeno ręce zatarła z radości, a przy rozbieraniu się rzekła do siebie półgłosem:— Już ty będziesz miał teraz za swoje panie Stolnikowiczu.

Wyobrażenia Bartka o kobietach nie były bardzo dla nich pochlebne; nie zgadzał on się w tej swojej opinii ani z tymi kolegami swoimi, którzy kobietę podnosili do ideału i widzieli w niej pół-boga; ani z tymi, którzy się w sielankowych roznosząc uczuciach, służbę około nich z takim sprawowali respektem, jako oni kapłani, którym powierzony jest do strzeżenia jaki płomień Westalki; ani z tymi nakoniec, którzy tę służbę uważali za główny obowiązek każdego młodzieńca, za najsłodsze i najważniejsze w tem życiu zajęcie, a nagrodę z ich rąk otrzymaną za najwyższe szczęście na ziemi. Bartek był grzeczny i usłużny dla kobiet, bo się wychował w Paryżu i wiele czasu strawił na takim dworze, gdzie bez grzeczności i czułości dla kobiet, nie byłby ważył ani na ludzkie stworzenie; mając atoli głowę nabitą róźnemi ważniejszemi myślami i serce zdolne do wznioślejszego zajęcia się i stateczniejszych zapałów, komplimenta swoje powiadał i umizgi czynił li żartem i dla zabawy, a dopiero jeżeliby ktoś żart jego brał koniecznie za prawdę, albo gdyby zasie ktoś z boku chciał mu w jego krotochwilnych umizgach kłaść jakie tamy i przez upór zawadzać, dopiero wtenczas jego żart stawał się prawdą dla niego, a niewinna przedtem zabawa często najważniejszem wszystkich sił jego zadaniem.

W dniach następnych Bartek zawsze był pełen komplementów dla panny Barbary, można nawet powiedzieć, że się do niej zbliżał dość chętnie i z pewnem zajęciem; bo go bawiła ta panna domowego wychowania, trochę szczera, trochę rubaszna, aprzytem dowcipna i piękna,— takiej damy nie widział on jeszcze nigdy na życiu; ale Bóg jego był świadkiem, że w tej robocie nie miało nateraz udziału ani jego serce, ani jego umysł, ani próżność, ani nawet żadne zachcenie. Była to czcza zabawa dla niego i nic więcej. Uważał on wprawdzie to, że panna Barbara nie z odrazą przyjmuje te komplimenta, i to go tak ośmielało, że z każdym dniem ich porzucał jej więcej i śmielszych. Dziwiło go to trochę wychowanie tej panny, więcej męzkie niżeli kobiece; więc unosił się nad jej umiejętnością strzelania, jeżdżenia na koniu, trzymania sług w posłuszeństwie; zastanawiał go jej charakter, który mu się przez różne drobne domowe zdarzenia to odsłaniał, to znowu zakrywał, i bawiło go to, i zajmowało i wprowadzało w coraz większą ciekawość, ale zawsze była to dla niego tylko czcza zabawka i krotochwila.

Barbarka zaś, przyjmując ciągle od Bartłomieja grzeczności i tem go ośmieliwszy do siebie a niby przyuczywszy do służenia sobie o tyle, o ile jej tego na coś było potrzeba, już była tem zadowolona do syta i czekała tylko z niecierpliwością, rychło się pokaże pan Stolnikowicz. Ale Stolnikowicz nie przyjeżdżał i tych dni nie mógł nawet przyjechać, bo go dnie pierwsze robót wiosennych właśnie pociągnęły do drugiej wsi swojej, do Bogów, gdzie mu przyszło nowych sług przyjmować, nowy ład w gospodarstwie zaprowadzić i dni kilkanaście się przytem zabawić.

Tymczasem to od sług zamku Żahoczewskiego, to od Balogrodzkiej publiki wyszła i prędko się rozeszła po całych górach wieść o jakichsiś dziwnych cudakach, którzy na Balogrodzki zamek przyjechali w gościnę. Szlachta, słodkiego wczasu zażywająca za panowania Sasów i czekająca tylko pod swemi słomianemi strzechami na lada jakie nowiny, ażeby z pod strzech tych co najrychlej wylecieć, łakomie pomiędzy siebie tę wiadomość porwała i puściwszy ją w obieg, w krótkim czasie taką z niej uprzędła legendę, że w niéj ani krzty prawdy nie było. I nie masz się co zresztą dziwić téj szlachcie: serce bujne, zdrowe i wrażeń pragnące, w braku powodu do wielkich uczuć chwyta się rałych, i jako bluszcz przyzwyczajony piąć się po murach zamkowych i basztach, w braku tych winie się także około kupy kamieni lub koło płotu, tak i one serca tamtego czasu, nie mając świeżych bitew i wypraw wojennych, któreby wspominać, czuć i udzielać sobie mogły nawzajem, chwytały się plotek i baśni sąsiedzkich i z niemi zamiast koło fortec i zamków także nieraz wiły się koło płota. Że nareszcie przybycie Bartka w góry Sanockie stało się przedmiotem tak ogólnego i żywego zajęcia, nie masz się co dziwić jeszcze i dla tego, bo Polak w sukniach francuzkich był wcale jeszcze tutaj nowością. Szlachta tutejsza, która się rodziła i umierała na jednym i tym samym zagonie, częstokroć ani nawet nosa nie wytknąwszy za granicę powiatu, nie wiele się troszczyła o to, a nawet i nie wiedziała często, co się działo w Warszawie lub koło wielkich gościńców, a że Polacy już poczynali kłaść na siebie ogoniaste ubiory a na głowy pudrowane peruki, słyszała tylko zdaleka i dopuszczała tego tylko magnatom i królewskim ministrom. Szlachcic pomierny ani mógł, wedle ich wyobrażenia, zmieścić się w pludry i kamizelkę z kolbertynami, a pierwszym, który ją przekonał inaczej, miał być dopiero pan Bartłomiej Karsznicki. Później, za lat kilka, przekonali się wszyscy, że szlachcic polski tak dobrze wlezie w pluderki jak Niemiec i Francuz , a za lat kilkanaście nawet, że ich setki i tysiące mogą się zgoła obejść bez pludeributów; ale natenczas jesz, cze to wszystkich dziwiło i poruszało do wnętrza, i ci temu wierzyli, inni niedowierzali, trzeci już naprzód piorunowali a wszyscy razem niczego tak ciekawi nie byli, jak widzieć naocznie ono osobliwe subiektum, które mając herb i polskie nazwisko, nie ma ani wąsów pod nosem, ani kontusza na sobie, ani karabeli przy boku.

Tymczasem pan Podkomorzy, nagadawszy się już do woli ze swoim ukochanym Wincentym a polubiwszy po trochę Bartka za to że miał dowcip i rozum i duszę wyniosłą, ułożył sobie swoim chłopcom piękną krotochwilę uczynić, i ażeby nie potrzebowali po jednemu poznawać jego sąsiadów, całą szlachtę okoliczną zaprezentować od razu. A że dnia pierwszego czerwca właśnie przypadała dwudziesta dziewiąta jego zaślubin rocznica, więc to wziąwszy za assumpt, ogłosił Podkomorzy, że w dniu tym radby widział wszystkich bliskich i dalekich a choćby też i najdalszych sąsiadów na swoim zamku. Można też sobie wyobrazić, że szlachta, czekająca tylko powodu do odwiedzenia Podkomorzego, hurmami dnia tego zwaliła się na zamek. Więc przyjechali i wszyscy sąsiedzi i owi z za Sanoka i owi od Lutowisk i z za Chwaniowa, a który miał jakiego gościa to i tego przywiózł ze sobą. I było tak, że kiedy Podkomorzy już około południa statecznie zasiadł między kolumnami pod frontową galeryą, ażeby witać swych gości, to nie tylko że sam ledwie co dziesiątego mógł znać po nazwisku, ale byli tacy, których ani Bobowski ani Osuchowski, stojący przy Podkomorzym i pomagający mu w onej gospodarskiej usłudze, znać nie mieli honoru. Ale pomimo to szło to jakoś gładko i dobrze, a serce otwarte i szczere gospodarza umiało wszystkich przyjąć zarówno i każdemu dogodzić.

Jakoż w godzinę albo dwie po południu już było około kilkadziesiąt osób zebranych na zamku. Ci, którzy przjjeżdżali, jedni zostawali przy Podkomorzym z nim się bawiąc i rozmawiając, drudzy rozchodzili się po dziedzińcu, biorąc się ze swymi przyjaciółmi pod boki i z nimi się witając, trzeci zasie co śmielsi szli na górne pokoje, do onej wielkiej komnaty narożnej, w której pani Podkomorzypa, mając do pomocy swojej kilku poufalszych sąsiadów i Bartka, wystrojonego jak lalkę i woniejącego jak sklep aptekarski, zabawiała znów panie i panny, które także na te fetę zjechały. Ale który tylko z onych komnat górnych powrócił, zaraz nie zaniedbał wziąć tego albo owego pod ramie i tak mu coś gadał a gadał, że się zawsze około takich dwóch musiało niebawem jeszcze kilku zgromadzić, na to, ażeby jeszcze żywiej rozprawiać a śmiać się. I takich już kilka kupek po dziedzińcu chodziło, a każda z nich spotykając się z drugą, coraz się ożywiała i widać było, że je wszystkie razem i każdą z osobna jeden tylko przedmiot zajmuje.

To zdarzenie nie uszło uwagi Stolnikowiczai obudziło zaraz w nim ciekawość, coby temu być mogła za przyczyna: jakoż już kilka razy, biorąc za połę Osuchowskiego, proponował mu, ażeby szedł z nim na górę, ale pan Łowczyc, nie lubiący towarzystwa kobiet, zawsze mu się od tego wymawiał, mówiąc, że nie godzi się zostawiać Podkomorzego samego.

I tak  bracia ślubni czekali już poty na dole, dopóki aż  wszyscy spodziewani goście się nie zjechali, a  panu Stolnikowiczowi ani marzyło się o tem, że tam  na górze, ile razy kto pokazał się we drzwiach narożnej komnaty, tyle razy Barbarka się w swojej nadziei zawiodła i tyle razy, z coraz większą złością w sercu a coraz większą wesołością na twarzy, obracała się do siedzącego obok siebie i dziwnie gładko coś prawiącego jej Bartka.

A kiedy już druga popołudniowa godzina uderzyła na ściennym zegarze, Podkomorzy powstał ze swego krzesła i zaprosiwszy swoich gości, ze wszystkiemi poszedł na górę. I kiedy weszli do narożnej komnaty, zastali tam wiele pań pięknych i panien, to o tem rozmawiających to o owem, i wszystko siedziało pięknie i statecznie, ale Bartek tak  nie pięknie jakoś siedział koło panny Barbary i tak niestatecznie coś peruką swoją manewrował koło jej piersi i twarzy, że gdyby nie to, że obaczywszy Bartka, wszyscy się tak jego ubiorem i całą figurą zajęli, że nie mieli już czasu dojrzeć co on robił i kto koło niego siedział, to byliby się tem bardzo zgorszyli. Bobowskiego cały Bartek nie wiele zajął, ale pomimo to i on także nie dojrzał jego nieprzystojnych umizgów, bo on, kiedy wszedł i spojrzawszy w oczy pannie Barbarze jakąś niezwyczajną z nich srogość obaczył wymierzoną ku sobie, tak struchlał od razu, że już nawet nie widział co się działo około niego.

Tymczasem Podkomorzy, przyprowadziwszy swoich gości na salę, wziął zaraz Bartka pod ramie i idąc z nim pomiędzy szlachtę, prezentował go co przedniejszym i starszym; a kiedy tak Bartek przesunął się po przed oczy wszystkim, uderzając tych subtelnością i zgrabnością swojej figury, tamtych ubiorem, a do trzecich donosząc tylko woń perfum swoich i piżma, różne na różnych twarzach dały się dostrzegać wyrazy: więc tu podziwienie, tam uśmiech sardoniczny, tu lekceważenie i gdzie niegdzie nawet oburzenie albo szczera pogarda. A podczas kiedy w miejscach , od których już się Podkomorzy z Bartkiem cokolwiek oddalił, nawet ustne się dawały słyszeć uwagi, pan Osuchowski, który wzrostem wszystkich o głowę przenosząc i barkami trzech drugich zasłaniając, głosu także za kilku miał w swojein gardle, rzekł do pana Urbańskiego niby po cichu, ale tak, że wszyscy bliżsi słyszeli:

— Panie bracie! wiedzą ludzie, jakim jest struty i podupadły od czasu tej bisurmańskiej niewoli, nie raz nawet tak sobie mówię, że już zgoła nic ze mnie nie będzie; ale teraz czuję to dobrze, że kiedybym taką laleczkę na śniadanie przekąsił, jeszczebym na długie lata ozdrowiał.

Na to śmiech głośny dał się słyszeć wtym kącie, w którym stał Osuchowski, a śród niego znów pan Gumowski, który przeszłego roku w Łatesowej winiarni dal się z tem słyszeć przy wszystkich, że za czystą zabawkę ma sobie to , kiedy mu przyjdzie pójść z kim na szable, przystąpił do pana Łowczyca i rzekł:

— A ja zasie, kiedy widzę, że już takie pośmiewisko zaczynają ze siebie robić Polacy, tak sobie powiadam, że bodajbym zbawienia dusznego nie stał się godzien pierwej, póki takiemu jednemu łba nie ukręcę.

I śmiech znowu rozległ się w onym kącie.

Bartek, już kiedy z Podkomorzym się pomiędzy szlachtą przechodził, uważał to dobrze, że jakieś dziwne miny się na niektórych twarzach krajały, i że wzrok ten i ów, z którym mu się przyszło spotkać w przechodzie, był jakiś szyderczy, — i to go już trochę sadziło; ale kiedy śmiech ten usłyszał i raz drugi, zagotowało się w nim tylko jak owo w garnku, kiedy go płomień nagły z jednej strony przypiecze i znowu ucichło, ale nie masz wątpliwości, że war ten nie ochłódł w nim całkiem, tylko osiadł na spodzie i lada chwila mógł na nowo zakipieć.

Tymczasem pani Podkomorzyna powstała z kanapy i dała tem znać swoim gościom, że już czas do obiadu. Podkomorzy więc zaraz podał rękę pani Stolnikowej Sanockiej, jako najstarszej wiekiem i najpierwszej godnością, za nim pan Błoński pani Podkomorzynie, dalej inni innym paniom i pannom, a nakoniec pan Bobowski, lubo się był nieźle nastroił, aby podać rękę pannie Barbarze, ubieżony jednak został przy tem przez zgrabniejszego od siebie Bartka i zamiast ręki dostał mu się znowu wzrok panny Barbary, tą rażą już nie tak groźny i srogi, ale zawsze dumny jakiś i niby tryumfujący.

Panie bracie, — rzekł to zauważywszy pan Łowczyc do pana Józefa, — trzeba się z tem było jakoś lepiej uwinąć.

- Ej! nic nie szkodzi, — odpowiedział na to Bobowski, — gdyby kto inny, to by mnie to ubodło, ale bratu to niechaj będzie wolno.

I ztem za innymi pociągnęli bracia ślubni do sali jadalnej.

Obiad u pana Podkomorzego nie był wymyślny ani zamorskiemi piankami a marcypanami upstrzony, ale potrawy były wszystkie zdrowe, smaczne i ze znajomością rzeczy zrobione, nie tak jako się trafia gdzieindziej, że zraz ciężki pływa w sosie długim a delikatna potrawka grzęźnie w zawiesistym; tam wszystko było przyprawne tem co do niego należy, a podczas, kiedy tego było potrzeba, nie żałowano imbieru, cynamonu, cukru i innej woniejącej bakalii, to znowu wszystkich potraw było tak suto, że pomimo to, iż taka liczba była łaskawych, jeszcze i drugie tyle byłoby się tam mogło pożywić. Jednakże jeszcze cały ten obiad był niczem w porównaniu z winami, które Podkomorzy zastawił. Ale szlachta pijąc i podziwiając, nie wiedziała wcale o tem, że to co dawano z początku obiadu, było jeszcze najpośledniejsze, a kiedy Podkomorzy nalewając przepraszał, że nie bardzo jest w stanie znawcom dogodzić, bo jeszcze nie zwieziono tutaj jego piwnicy, ten i ów trącał swego sąsiada łokciem, mówiąc: — Chybażby już same nektary miały być w tej piwnicy. — Tymczasem chociaż nektarów nie było, przecie zawsze jeszcze coraz lepsze wino podawano po każdej potrawie. I tak się to wino wciąż poprawiało aż do końca obiadu, a lubo to, które podano przy pieczonym indyku, jako ostatniej potrawie, zdawało się już być punktum tego, co się może urodzić w Węgrzech a w Polsce wychować, toż jednak coś ciekawszego było już w pogotowiu.

Podkomorzy bowiem wszelkiemi siłami uwziął się na to, ażeby sławę swojej piwnicy od razu dzisiaj odkryć i na długie lata utrwalić. A był zwyczaj natenczas wstatecznych domach, że przy obiadach , które swą przytomnością zaszczycały kobiety, nie pito jeno pod miarę; kiedy zasie gospodarz chciał swych gości uraczyć i być sobie z nimi na czas dobrej myśli, jak to tam wtenczas nazywano, to po obiedzie dopiero, kiedy już damy wyprowadzone zostały do komnat bawialnych, puszczał wodze swojej fantazyi. I wiedział o tym zwyczaju pan Podkomorzy i do niego się zastosował. Jakoż, skoro tlko po pieczystem rozniesione zostały świeże i w korzeniach smażone owoce i te skonsumowane, wstał on zaraz, i podawszy rękę pani Stolnikowej Saneckiej, tym samym obyczajem wyprowadził napowrót wszystkich gości ze sali jadalnej, jakim ich do niej wprowadził; ale ledwie co tylko swoją damę na środkowej ulokował kanapie, zaraz się zgrabnie w tył na obcasie obrócił i tuż za sobą stojącemu panu Błońskiemu, ramie z ukłonem podawszy, szedł napowrót do sali jadalnej, a idąc, kłaniał się wszystkim na te i ową stronę i mówił: — Proszę Waszmościów za nami! proszę nas naśladować.

Wiedział każdy co to ma znaczyć i wiedział, że się gospodarskiej woli nie godzi sprzeciwiać; więc szli wszyscy za Podkomorzym, a podczas kiedy każdy znalazł sobie swą parę, Bartek tylko jeden sunął samotnie na końcu.

W sali jadalnej tymczasem pozbierano ze stołu talerze, zastawy i okruchy i pozostawiano li obrus na którym, kiedy za przykładem Podkomorzego wszyscy znowu za stołem zasiedli, zastawiono butelki, kielichy i suche przekąski. Co gdy się stało, wstał ze swego krzesła gospodarz, i nalawszy kulawkę, spełnił ją duszkiem za zdrowie i pomyślność tej ziemi, która tak na niego łaskawa, i oddał w ręce panu Chorążemu. Ale Chorąży, człek stary i subtelnego rozumu, nie powtórzył za Podkomorzym, jeno  pełną mając w ręku, zaintonował: prze gospodarskie. Od niego kulawka poszła w dalszą kolej, a tymczasem każdy popijał sobie ze sąsiadem ze swojej butelki i poczęła sięgawędka niby to właściwie ogólna, ale jednakże i partykularna po kątach na czas zażywiana.

Przy tej zabawie pan Bartłomiej siedział także za stołem i w rozmowie i żartach brał taki udział jak wszyscy; w kielichowej zaś sprawie nie tylko że sam dotrzymywał rzetelnie;, ale jako krewny domu i pól gospodarza, jeszcze swym sąsiadom dolewał, ba i dalszych zachęcał. To troszeczkę dziwiło onych barczystych, kontuszowych sąsiadów, ale nic jeszcze nikt nie śmiał mówić, ten tylko i ów wąsa sobie poprawił, w tył wylot zarzucił i mruknął coś sobie pod nosem, co jednak niczyjej nie zwracało uwagi. W dobrą chwilę dopiero, kiedy już kilka kolejek obeszło i poczęły się kurzyć czupryny i animusze roziskrzać, stało się tak, że Bartek widząc próżne szkło przed panem Gumowskim, naprzeciwko siebie siedzącym, powstał i przechyliwszy się przez stół nalał mu ze swojej butelki, mówiąc grzecznie:

— Aby nie było restancyi.

Pan Gumowski, który dusznie znieść nie mógł Bartkowej peruki i sukni ogoniastej, i szpady, i pończoch, i trzewików, ba i Bartka całego, srogą minę uczynił na to i ruszając wąsami, długo wodził wzrok swój od kielicha do Bartka a od Bartka znów do kielicha, że aż Bartka to podsadziło i musiał rzec głośno ale zawsze grzecznie :

— Czy Waszmości to nie po sercu, żem mu się poważył usłużyć?

— Hm! — rzekł na to z lekceważeniem Gumowski — przyjąłbym ten kielich od Waszmości, ale gdybyś i sobie nalał i napił się ze mną.

— Ba! — rzekł Bartek na to — kiedy prawdę mówiąc, boję się cokolwiek. Ale dla Waszmości to jeszcze uczynię; —chociaż nie prawda,bo kto chciał to mógł widzieć, że się Bartek wcale nie bał kielichów. Na to zaś pan Gumowski:

— Ej! nie bój się Waszmość, kiedy się upijesz, to cię zaniesiemy do twojej izby, położymy cię na pierzynie, przykryjemy pierzyną, a jak się wyśpisz, taki zasie ładny będziesz jak teraz.

— A ponieślibyście mnie Waszmość na rękach?— zapytał potulnie Bartek.

— He he he! czemu nie? —odpowiedział Gumowski — ponieśli my tu już nie jednego, który ważniejszy był od Waszmości, tobyśmy i Waszmość ponieśli.

— Tyleście już Waszmość ponieśli! — zawołał niby przestraszony Bartłomiej — gdybym nie miał peruki na głowie , toby mnie włosy kołkiem stanęły od samego strachu.

— Widzi mi się, panie bracie, że kpi — rzekł na to do pana Gumowskiego pół głosem pan Pobiedzieński.

— A! gdzieżby się kpić kto poważył z takiego rycerza, jakiego owo widzę w panu Gumowskim? — odpowiedział tuż na to Bartek, który tych słów dosłyszał. Gumowski się znowu srogim wzrokiem popatrzył na Bartka i rzekł:

— Graj, graj łąteczko, aż się dograsz jakiego guza na oną woniejącą peruczkę.

— Strach, jak honor kocham, co tu za srodzy ludzie w tej ziemi! Bogdajżebym nigdy tu był nie przyjeżdżał! — rzekł na to Bartek.

— Panie bracie — odpowiedział na to surowo Gumowski, —to do czasu dzban wodę nosi; u mnie szabla przy boku.— Na to Bartek.

— Co Wasze mówisz! a ja nawet szabli nie mam w całym moim majątku!

— Ho ho! na to Waszmość nie rachuj, bo kiedy tego będzie potrzeba, to ci ich tu dziesięć dadzą w je dnem mrugnieniu oka.

— Ej!... nie... rzekł na to Bartek, niby się namyślając, — taki się boję.

— A kiedy się boisz, toś tchórz, — rzekł na to Gumowski-

— A przepraszam! — zawołał na to Bartek i jak oparzony zerwał się zaraz od stołu.

Na to tumult się zrobił w tym końcu sali, a podczas kiedy jedni wołali: Gumowski! pilnuj się, bo w tem honor całej ziemi! — Bartek przyskoczył do Wincentego mówiąc: Wicuś, pozwólno mi twego pałasza, niechaj tego szlachcica naznaczę! — Wicuś w tym momencie szablę swoją odpasał i dał ją Bartkowi, a podczas kiedy już to wszystko sypało się z wielkim pośpiechem na dół w dziedziniec, dopiero spostrzegli się starsi a domyśliwszy się zarazem, jaka temu przyczyna, biegli także na dół, jedni aby temu przeszkodzić a drudzy tylko ażeby się przypatrzyć.

Podkomorzy wpadłszy w dziedziniec, zaraz pochwycił Bartka, mówiąc prędko:

— Bartku! jak mnie kochasz, bić sie niebedziesz-

— Bić się będę i muszę, choćbym miał zaraz po bitwie wyjechać! — rzekł na to Bartek.

— Bartku! jeżeli mnie co dobrego życzysz! w moim domu... mojego gościa... mój Bartku!

Ale w tem ksiądz Kapelan, który tuż się nawinął a także był przy dobrej fantazyi, bo w dobrej kompanii lubiał stare wino staruszek, podniósł prawą rękę nad Bartkiem i rzekł:

— Niechaj się bije JW. Panie. Honor Karsznickich cierpiałby na tem... sam byłem świadkiem.

Ale nim tych słów Kapelan domówił, Bartek już stał na środku dziedzińca, o swoją szablę oparty, wprost naprzeciwko pana Gumowskiego, któremu padawała szablę i do ucha coś szeptała szlachta. A tu tymczasem nietylko wszystka szlachta wysypała się na dziedziniec, ale i damy nawet, dowiedziawszy się o tem, wyszły na galeryę i uspokajane przez starszych mężczyzn, którzy wraz z niemi tam stali, z wielką ciekawością patrzeć poczęły w dziedziniec, a podczas kiedy niektóre z nich, pomimo takiego oddalenia tak się jeszcze bały tej bitwy, że jeno przez ramiona drugich na dół zaglądały, Barbarka nic a nic się nie bojąc, stała z boku przy samem poręczu i ręce w krzyż założywszy, śmiało na dół patrzała-

I dla tej to przytomności dam panowie bijący się nie zrzucali już zwierzchnich sukien ze siebie, jako jest we zwyczaju, jeno tak jak byli stanęli, a przytem, lubo pan Gumowski był gracz pierwszej próby i niepospolicie z pałaszem było mu do twarzy, toż jednak Bartek nierównie lepiej a nawet tak po rycersku wyglądał, że pochwały dla niego dały się słyszeć nawet pomiędzy niechętnymi dla niego.

Kiedy się ci panowie złożyli, zaraz pan Gumowski, jako to człek gorący i serdecznie w swojej zakochany fantazyi, począł gromko nacierać, Bartek zasie, więcej swej sztuce niżeli przyrodzonej krewkości wierzący, wyciągnąwszy wprost szablę, przez pół pacierza albo może przez cały trzymał się tylko odpornie, a ci, którzy widzieli, jako pan Gumowski silnie tnie raz za razem, szeptali już sobie z cicha:— Dobrze to póki cięcia padają na szablę, ale kiedy jedno padnie na miękkie, będzie dwóch z tego panicza.— Tymczasem Bartek, wyrozumiawszy już swego przeciwnika i wypatrzywszy chwilę sposobną, chwycił cięcie a oddając je zaraz napowrót, drapnął pana Gumowskiego w prawicę, że aż krew wytrysnęła od razu. Co uczyniwszy, odskoczył i szablę opuściwszy ku ziemi, pokłonił się panu Gumowskiemu. Ale pan Gumowski, nie czując wcale onego drapnięcia:

— A to co? — zapytał.

— Vous êtes touche; — odpowiedział Bartłomiej.

— Gadajże z nim, — rzekł na to szyderczo pan Gumowski.

— No, bij Waszmość dalej, chcę iść o duszę,— odezwał się ktoś ze szlachty.

— Jesteś ranny mości Gumowski,—rzekł równo z nimi pan Wincenty.

— Ranny? a gdzież? — zapytał Gumowski, oglądając się po sobie, a kiedy mu krew pokazano na ręce, spojrzał, plunął i rzekł: — A no! to we Francyi nazywa się- rana! — a do Bartka: — Chodźwa dalej!

— Ale dla Boga, dajcie już pokój, — rzekł na to Podkomorzy, łamiąc ręce i frasując się nie pomału.

A Kapelan, który stał dobrze zbliska, znów po staremu podniósł rękę do góry, mówiąc:

— Bij Waszmość dalej, mości Bartłomieju; do Podkomorzego zaś : — Nie wiem, od kiedy to JW.

Panu bitwa tak nienawistna? miło patrzeć, kiedy dwóch takich graczów idą o lepszą.

Tymczasem pan Gumowski znów sierdzisto natarł na Bartka, ale Bartek tą rażą już nie tak długo wyczekiwał ze swoją szablą, jeno zaraz trzecie albo czwarte cięcie schwyciwszy, płatnął pana Gumowskiego znów w prawą rękę trochę powyżej łokcia i czując to w szabli, znowu odskoczył i oparł się na pałaszu, mówiąc:

— Drugi raz Waszmość jesteś raniony.

— Ej! co mi Waszmość będziesz kreski rachował! — krzyknął na to Gumowski, — broń się, bo mi już cierpliwości brakuje! — i skoczył z wielką furyą na Bartka.

Ale temu już także snąć cierpliwości zabrakło; postawił się więc jako mógł najsrożej, a podczas kiedy oczy jakby dwa świdry wlepił w swojego przeciwnika, nic poprzestał już na obronnej, jeno odbiwszy silnie dwa lub trzy cięcia, wjechał zgoła na niego. W tym momencie już widno było wszystkim czyja lepsza, nawet ktoś krzyknął z tłumu: W bok Gumowski! — ale ledwie ten głos doszedł do uszu wszystkich, już Gumowski z łbem rozpłatanym po lewej stronie, leżał jak długi na ziemi.

Na to krzyk się zrobił nagły i pomieszany, kobiety wołały: Ach! na galeryi, Barbarka się w głos roześmiała, szlachta jedna skoczyła do Gumowskiego wołając: zabit! zabit! inni pobiegli po wodę, Podkomorzy ręce łamał i zły był, a Bartek stał z krwią zimną po staremu o pałasz oparty i mówił:

— Owo już zjedli jednego.

Tymczasem, ile że to dawnego czasu im kto był tęższym rębaczem, tem też lepszym felczerem, opatrzono pana Gumowskiego w mrugnieniu oka i pokazało się zaraz, że lubo cięcie było dość silne, jednak rana nie była ani głęboka ani tak niebezpieczna, żeby o zdrowie rozpaczać. O czem kiedy przekonał się Podkomorzy, nabrał lepszej fantazyi i rozkazawszy zaraz dać izbę osobną rannemu i wszelką opiekę, lepiej nareszcie zadowolony tem, że Karsznicki zwyciężył, niżeliby miał być zwyciężony, kazał w dziedziniec wynieść stół i krzesła i podać wina, jakie tylko było najlepsze w piwnicy. A podczas kiedy popijając po kropli, jedni wydobywszy szabel, pokazywali sobie w oddaleniu jakie były cięcia Gumowskiego a jakie Bartkowe, drudzy chodzili zdaleka około Bartka, oglądając go ze stron wszystkich i różne czyniąc uwagi. Więc jedni mówili:

— Subtelna i delikatna figura, ale siła jest w ręku.

— I dusza panie bracie jak przynależy — mówili drudzy.

— Widać gdzieś się tłuc musiał z francuzkiemi rębaczami do syta, bo jaka to sprawność w nim a jaka sztuka — zauważali trzeci. A inni zasie:

— O! frant Niemiec, jak mi Bóg miły! a jak to skacze przy sprawie! i okoby drugiemu wydziobał i nazadby uskoczył.

A podczas kiedy pan Krakiiszowski powiadał: — Przeciebym ja jemu nie radził, żeby często się z naszymi próbował, bo jak padnie kiedy na pana Osuchowskiego ręce, to taki mu końca dojedzie;—Batek stał za stołem, na około którego zgromadzona była szlachta, i pijąc wielkiem gardłem, tak mówił:

— Wiedziałem ja to już dawno z ust nieboszczyka mojego ojca, że nie pierwej można pozyskać miłość i estymę u szlachty, aż póki się dobrą moc guzów pomiędzy nią nie rozdzieli, ale teraz przekonuję się o tem naocznie. Me rozumiem ja przez to, żeby ona taki respekt miała przed guzami, albo żeby nie była sprawną do szabli, i owszem, umie ona obejść się z szablą, ma odwagę i w samo prawie fantazji, ale przecie w tem wszystkiem jeszcze wielką ma wadę.

— A no mów Waszmość, co to jest za wada?— odezwał się któryś z gości.

— Ma wadę — powiadał Bartek; — a to tę, że jej się tak zdaje koniecznie, że kiedy się kto nie kończy na ski, polskiego herbu niema a w kontuszii nie chodzi, to już jakiś szewc, kramarz, chętka pętelka. Prawda ono jest, że tu w Polsce trudno gdzie szukać odwagi a rycerskości, krom u herbownych, ale są zasie całe narody, które łbów nie goląikontuszów nie noszą, a przecież u nich jest odwaga i rycerskość , może nawet lepsza niż u nas. A ponieważ całą młodość moją przeżyłem w Paryżu i napatrzyłem się dosyć rycerskości i odwadze, jaka się tam między ludźmi znajduje, więc nawet to powiadam otwarcie, że kiedyby się wam z tamtymi pomierzać przyszło, w kątbyście poszli wszyscy Sanoccy junakowie.

— Hm! panie bracie,—rzekł na to pan Osuchowski, przystępując do niego, — napijże się ze mną, a ja tobie powiem.

A wypiwszy z Bartkiem po pełnej i w dalszą kolej puściwszy, tak zasie mówił:

— Powiadasz panie bracie, że mieizając się z Francuzami, w kątbyśmy poszli przed nimi; a ja tobiepawiadam, że albobyśmy poszli, albo nie poszli. Najpierwej to masz wiedzieć przed wszystkiem, że nikt u nas nie jest takim prostakiem, żeby myślał, że już nigdzie nie masz odwagi ani rycerskości, jeno w tej Polsce naszej; bo kto zna historyę narodów, ten wie dobrze, że i Niemcy i Francuzi się niezgorzej bijali, kiedy im przyszło do tego, że już nie mówię nic o Hiszpanach a cale omijam starych Rzymian i Greków, których męstwo ut ajunt, nie ma do dzisiaj równego na świecie. Więc my Polacy wiemy o tem doskonale, chociażmy się nie chowali w Paryżu jeno na swoim zagonie; ale przecież tak powiadamy, że strudnabyśmy w kąt zaraz iść mieli przed tamtymi. Mają oni swoje sztuki, to prawda i zaraz ot z nich jedna, za którą teraz gwałtu woła pan Gumowski, ale mamy my także swoje...— I to mówiąc, pan Osuchowski uderzył pięścią w róg stołu dębowego, przy którym wszyscy stali, a kiedy ten róg pękł i jakby piorunem odstrzelony z trzaskiem odleciał na ziemię, a noga pod tym rogiem tak się głęboko wbiła w ziemię, że aż się reszta stołu zupełnie przechyliła w tę stronę, dodał on zwolna: — A owo z naszych sztuk także jedna. Widziałem ja także odważnych Francuzów i Niemców, — mówił dalej pan Łowczyc, — i teraz także widzę z nich jednego przed sobą, ale zawsze tak mi się widziało i dzisiaj widzi, że kiedybym i najodważniejszego z nich tak pogłaskał po głowie, toby się w takie same trzaski rozleciał, jako ten stół dębowy.

— Ba! — rzekł na to Bartek, — jeno że... ale napijno się ze mną, to ja tobie znów powiem.— A gdy się napito, prowadził dalej: — Jeno że żaden Francuz nie będzie taki prostak, żeby się z panem Łowczycem próbował na pięście.

— Jeno na co? — spytał pan Łowczyc.

— Na broń! — odpowiedział Bartek.

— Niby też to nie wszystko jedno?

— A nie jedno, bo przy sprawie na broń nie ręka decyduje, jeno dusza a serce, — rzekł Bartek.

— A ja tobie powiadam, — rzekł pan Stanisław, — że czy cię ręką moją czy duszą przygniotę, to tak pryśniesz jako ten róg stołowy.

— A no! — rzekł Bartek mając już dobrze wglowie, — kiedy masz duszę tak mocną, chodźże za mną panie bracie: I wy wszyscy za mną, którzyście tacy zuchterowie. Proszę waszmościów.

To mówiąc, Bartek szedł prosto ku baszcie narożnej, a szlachta ciągnęła się za nim, ciekawa co to będzie takiego. Tymczasem on przyszedłszy do tego miejsca, gdzie przy baszcie stała jodła w ziemię wbita, kółkami nasadzona i na dach prowadząca, począł leźć po tej jodle do góry, mówiąc: — Proszę Ichmość za sobą. — A lubo nikt za nim nie lazł on jednak wciąż szedł do góry i wylazłszy na dach basztowy rynnami zaopatrzony, zaczął chodzić po samym brzegu przy rynnach.

Damy widząc to z wielkiej galeryi znowu Ach! wołały i oczy odwracały od tego niemiłego widoku, starsi panowie powiadali, że to istne szaleństwo, a młodsi dziwowali się temu mówiąc:— Niech go diabeł! taki mówcie co chcecie, jest animusz w tym kawalerze! — I rzeczywiście był to niepospolity animusz, bo lubo Bartek był w delikatnych trzewikach i pewniej mógł przeto stąpać, jednak zawsze to była wysokość pewno dwóch piąter, dach gątowy i stary, bez galeryi, i gdyby był spadł z niego, to nie łoże mu było gotować, lecz grób oczywisty. Ale Bartek, który już pewno nieraz dokazywał tej sztuki, bo to była zwyczajna tamtoczesnej młodzieży francnzkiej po biesiadach igraszka, przeszedł na około dachu, i zdrów a cały, nawet trochę trzezwiejszy, nazad zeszedł po onej jodle na ziemię.

Jakoż ledwie co zeszedł, zaraz go Podkomorzy chwycił w swoje ramiona i zawołał:

— Niech cię Pan Bóg ma w swojej opiece! A co, panowie bracia! Taki to krew Leliwitów, czy w żupanie, czy w sukni zamorskiej, zawsze jest jedna i ta sama!

A szlachta powiadała: że prawda, — i utraciwszy przez to trochę swojej instynktowej odrazy do Bartka, przy łasce i gościnności Podkomorzego piła i hulała do świtu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej