Zygmunt Kaczkowski

BRACIA ŚLUBNI I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

BRACIA ŚLUBNI

powieść z czasów augustowskich

Tom I.

Kaczkowski Zygmunt

Nie to mąż, który żołdem rycerskim się bawi,

Nic ten, który nad błaznom pomstą ręce krwawi,

Nie to, który dość serca ma i wielkość siły,

Ani też to, któremu i żywot nie miły,

Nie to, który postronki targa a podkowy

Żelazne w ręku łoma, nie to, kto stalowy

Goźdź kręci, albo młyńskie zastanawia koło,

Albo talerz dębowy rozbija o czoło,

Nie to, który swą głową cudze drzwi wybija,

Ani to, który garnców kilka duszkiem pija.

Nie to, który szczęśliwie pojedynki stroi

A nieprzyjaciela żadnego się nie boi,

Nie to, który duż w ręku albo na raz trwały,

Nie to, który szwank może wytrzymać nie mały:

Ale ten, który mężnie fortuny skaranie

I swe frasunki nosi, a żadnej odmianie

Tak w złym jako i dobrym nie podległ, takiego

Mężem zowę i dank mu daję męstwa swego.

Hieronim Morsztyn.

I.

W ogromnej gór rozpadlinie, ciągnącej się od granic wsi Bereźnicy aż do brzegów rzeki Hoczewki, w prostej prawie linii od wschodu do zachodu, leżą dwie wsie graniczące ze sobą. Wsie te, z których większa zwie się Żernica a mniejsza Żerniczka, dawniej zapewne jednego domu bywały własnością, może nawet zgoła przez jednego były założone szlachcica; o ile wszakże świadczą najstarsze papiery i najdawniejsze podania, zawsze Żernica była gniazdem starożytnego domu Bobowskich, a na Żerniczce siadywali nieustępujący tamtym w niczem Osuchowscy.

Obadwa te domy, od niepamiętnych czasów tak blisko sąsiadujący ze sobą, piękną też i nigdy niezakłóconą przyjaźń zawsze żywiły dla siebie, a lubo główną tej przyjaźni przyczyną było raz tak bliskie sąsiedztwo, a powtóre poczciwość i dobre serce chowające się spadkowo w obudwu tych rodach, toż jednak inni, czy to cudzej przyjaźni zazdrośni, czy to wszystko na świecie swoim rozumem tłómaczyć chcący, przypisywali to raczej temu, że tak Bobowscy jak Osuchowscy zarówno wiele ważyli sobie znakomitość swojego rodu i przybierając do siebie li tylko jeszcze Żurowskich, zawsze za pierwszych pod tym względem chcieli uchodzić w całej Sanockiej ziemi. Wszakże, gdyby nawet i ta była ich pięknych ku sobie afektów przyczyna, nie można im tego było brać za złe, bo rozpytawszy się starych ludzi i ksiąg starych się poradziwszy, nie można im było nieprzyznać pewnej słuszności.

Bobowscy bowiem należeli rzeczywiście do najstarszych nietylko w ziemi Sanockiej ale nawet w całej Rzeczypospolitej rodów, a pieczętując się Gryffem, wiele mieli o sławie swoich przodków do opowiadania: i jeżeli sławnym jest w dziejach on Zygmunt z Bobowy, Podsędek ziemski Krakowski, którego podpis czytamy na przywileju Jedlińskim Władysława Jagiełły, a który na Grunewaldskiej potrzebie, obyczajem starych Polaków, kiedy się wszyscy herbowi, chociaż pomiędzy sobą nie krewni, pod jeden znak gromadzili, chorągiew Gryffów przywodził; jeżeli sławnym jest Jan Bobowski, którego regiment pieszy za Zygmunta IIIgo taką odznaczał się chwałą, a z któregoto regimentu wyszedł on późniejszemi czasy tak sławny wojownik Aleksander Lissowski; jeżeli sławnym nakoniec jest Albert Bobowski pod imieniem Ali-Beka znany, który za młodu przez Turków w niewolę wzięty i tam się poturczywszy, siedmnastu języków się nauczył i książki takie na świat wydał, które swojego czasu znała cała Europa; — toż i Osuchowscy, pieczętujący się Gozdawą, a liczący niemniej sławnych siedmiu swych przodków w Grunewaldskiej, czterech na Cecorskiej, a jedenastu na Wiedeńskiej potrzebie, nie mieli zupełnie powodu kłaść siebie niżej od swoich znakomitych sąsiadów.

Przyjaźń też tych obudwu szlacheckich rodów pomiędzy sobą, której dawność i trwałość nie na lata jak dzisiaj, ani na lat dziesiątki, ale na wieki liczono, nie objawiała się światu samemi czczemi komplimentami, powtarzanemi sobie wzajemnie, ani drobnemi przysługami sąsiedzkiemi, które albo nic albo nie wiele kosztują; ale potwierdzoną ona była tysiącznemi opowieściami, które od lat najdawniejszych tradycyjnie od pokolenia do pokolenia przechodząc, świadczyły jawnie, że nie było tego dobra ziemskiego, któregoby w nagłym razie odmówił był kiedykolwiek dziedzic Żernicy dla dziedzica Żerniczki, albo przeciwnie. Opowiadano tedy, jako jeden Bobowski na wojnie Chocimskiej własną piersią zasłonił walczącego przy swoim boku Osuchowskiego i sam poległszy, życie tamtemu ocalił. Opowiadano dalej, jako znów na drugiej Chocimskiej Osuchowski dał się samowolnie wziąć w jassyr bisurmanom dla tego, ażeby już pojmanego wcześniej nie zostawić bez siebie Bobowskiego. Inna wieść niosła ze szczegółami wiadomość, jako jeden Bobowski za zginionym wśród burzliwych za Jana Kazimierza zamieszek Osuchowskim, lubo sam cało i zdrowo powrócił do domu i jeno mu było siedzieć i chwalić Pana Boga na dworze Żernickim, puścił się na długoletnią po całym świecie wędrówkę i póty się tułał po krajach zamorskich, póki swojego sąsiada ożenionego już w Danii nie odszukał i nie przyprowadził ze sobą; — z intercyzy zaś ślubnej panny Bobowskiej, która za panowania Jana IIIgo wyszła była za Bukowskiego, Sędziego ziemskiego Pilznieńskiego, można się dowodnie przekonać, że obdłużona powyżej wartości Żernica byłaby już wtenczas wyszła z rąk Bobowskich, gdyby był Osuchowski, podczaszy naówczas Przemyski, świeżo nabytej wsi swojej Procisnego nie sprzedał i tą summą Bobowskiego z rąk wierzycieli nie wykupił.

Przyjaźń ta tak poświęconych dla siebie sąsiadów w początkach panowania pierwszego Sasa doszła nawet była do tego stopnia, że naówczas żyjący Żernicy i Żerniczki dziedzice budowali sobie tak zupełnie wedle jednego planu dwory i inne zabudowania, że przy zupełnem podobieństwie obudwóch wsiów położenia i miejsca, na którem też dwory stały, żadnej innej pomiędzy niemi nie było różnicy, krom tej, że naprzeciwko okien Żernickiego dworu, na drugiej stronie rzeczki, która także i wieś Żerniczkę przecinała, był las dębowy starożytny, którego już w Żerniczce niepodobna było zasadzić. Zresztą obadwa te dwory, które nietknięte prawie dotrwały aż do końca panowania Stanisława Augusta, zupełnie były podobne do siebie. I tak: naprzód przy samym wjeździe tu i tam stała brama wysoka, murowana, czworograniasta, nad którą nie wielkie się podnosiło piąterko, a w niem dwie izby dla wartowników. Za bramą rozciągał się coraz w górę podnoszący się dziedziniec, na którego środku nie było po staremu drzew żadnych, ani onej lipy rosochatej, samotnej, pod której cieniem zwykli zasiadać staruszkowie biali do kubka miodu, do pacierzy za poległych na wojnach dalekich ukochanych swych towarzyszy, do marzeń o dawnych czasach i do rozmyślań o onej trumnie dębowej, która stała nagotowiona pod łóżkiem, o Bogu odpuszczającym w łasce swej grzechy tego świata, o onym świecie nakoniec, przez nikogo nieodgadnionym a zapełnionym duchami ojców naszych, przyjaciół, krewnych.... ale na tem miejscu tak w Żernicy jak i w Żerniczce stał słup w pół człowieka wysoki, drewniany, z tablicą kwadratową na sobie, na której zamieszczony był zegar słoneczny. Około tego słupa w przytomności pańskiej, który z gośćmy siadywał w ganku, stawali masztalerze, kiedy na linewce puszczali na około dziedzińca tureckie ogiery, albo doma chowane źrebce, dla sprezentowania ich gościom; około tego słupa karmiono pańskie ogary codziennie i po powrocie z polowania łakomą dla nich dawano odprawę; około tego słupa nakoniec za nieposłuszeństwo, lenistwo, lub inną swawolę, stawiano sługi dworskie na wstyd i poprawę, bo nie było zwyczaju ani u jednego ani u drugiego z sąsiadów, za lada powodem bizunem boćkowskim okładać plecy chłopskie.

Dalej za onym słupem a wprost naprzeciwko bramy, stał dwór murowany z kamienia; bo tak w jednej wsi jak i w drugiej łatwiej o kamień i wapno niż o drzewo budulcowe. Dwór był murowany po staroświecku, ganek miał z przodu na czterech słupach oparty i ławami opatrzony po bokach, w środku sień wielką kamiennemi wyścieloną płytami, po prawej izbę wielką gościnnną, w której wszystkie po przodkach odziedziczone i przez każdoczesnego dziedzica nabyte, niby na wystawę gościom były zgromadzone bogactwa: więc złotem tkana makata na Turkach pod Chocimem przez jednego z Bobowskich zdobyta w Żernickim dworze i podobna makata w Żerniczce przez jednego z Osuchowskich przywieziona z pod Wiednia; dalej tu i tam perskie dywany, drogocenne po brzegach złocone a z zamorskiego drzewa misternie rzezane sprzęty, w metalowe a grubo złocone ramy poujmowane zwierciadła, grające i kukające zegary, misterne malatury z historyi świętej i lada jakie rycerskich przodków portrety, dalej hełmy, misiurki i rdzą już zarośnięte pancerze, które ich właściciele zapomnieli wziąć z sobą do grobów, nakoniec srebra domowe, które poglądając na coraz gorsze czasy, herbownemi cechami swojemi i napisami z szaf dębowych przez szkła wyglądały. Za tą komnatą szły dalsze izby na około domu i było ich siedm, aż ósma, która się już po lewej stronie od sieni na samym rogu domu znajdowała, była tak tu jak i tam sypialnią pańską i kancelaryą.

Po lewej stronie dworu, tak w Żernicy jak i w Żerniczce, stała wązka i długa oficyna, w której kuchnia, parę pokojów gościnnych i pomieszkania sług co przedniejszych; po prawej zaś już jedne za drugiemi wyciągały się stajnie i obory, stodoły i brogi, które znów drugi formowały czworogran i znów odpowiedni dworskiemu miały w swym środku dziedziniec, z tą jednak od tamtego różnicą, że tamten był czysty i gładką, w lecie co tydzień podkaszaną wyścielony murawą, ten zaś z jednej strony brunatnemi zarzucony mierzwami, z drugiej w samej rzeczy był stawem, ciemno-zieloną i swemi wyziewami zabijającą napełniony gnojówką.

Takie wybudowali sobie dwory i obejścia nie rozerwaną przyjaźnią ze sobą powiązani sąsiedzi; jednakże z tą przyjaźnią, o której powiadano, że od niepamiętnych czasów nigdy się nie rozerwała ani na rok jeden, bo jeszcze zawsze za życia ojców synowie statecznym się ze sobą wiązali afektem, już zaraz z końcem panowania Augusta IIgo zdarzyło się tak, że się rozerwała na czas dłuższy i nie mogła mieć nadziei tak prędkiego zawiązania się na nowo. Stało się bowiem tak, że pan Fryderyk Osuchowski, Łowczy Sieradzki a Żerniczki naówczas dziedzic, jako to żołnierz sławny swojego czasu i niepraktykowanie gorący w boju, poszedłszy z królem Stanisławem Leszczyńskim do Gdańska, tam drapiąc się kędyś niepotrzebnie na mury forteczne ustrzelony w samo skronie od Sasów, padł i ducha wyzionął na miejscu, zostawiwszy w Żerniczce żonę i syna wprawdzie, ale takiego, któremu było dopiero lat kilka; — na Żernicy zaś jak siedział tak siedzał zawsze jeszcze stary pan Michał Bobowski Stolnik Sanocki!

Około połowy panowania Augusta IIIgo, pan Michał Bobowski miał już lat siedmdziesiąt z okładem, a ci, którzy go pamiętali od dawna, powiadali nawet że więcej. Starzec to był wysoki wzrostem i tak chudy, że po obudwu stronach kontusza miał poprzyszywane szlifki sukienne, przez które pas musiał przeciągać, ażeby się z niego nie zsunął. Czuprynę na głowie miał białą jak mleko i tak gęstą jak szczotka; twarz miał obdłużną, której barwa żółtą była na czole jakby pargamin a na policzkach sinawa, nos wielki orli i oczy wielkie niebieskie, prawie zawsze nieruchome i zamyślone. Pan Stolnik Sanocki bywał po kilka razy posłem na sejmach i deputatem na trybunałach i wielkiego zachowania używał u szlachty; zachowanie to jednak nie tyle miał do zawdzięczenia swoim poselstwom i deputacyom, ile swojej nieporównanej znajomości wszystkich praw, statutów i konstytucji, którą nawet najzawołańszym imponował legistom, jako też i onej subtelnej sumienności, której aż nadto dostateczne dowody dawał niegdy na swoich funkcyach sądowych a dzisiaj jeszcze na kompromissach, na które zwykła się była zapisywać nie tylko cała ziemia Sanocka, ale nawet szlachta z ziem oddalonych. I te to funkcye sądowe, na których cały swój młodszy wiek strawił, jakoż i ustawiczne sądzenie sporów sąsiedzkich na sądach polubownych, od których nigdy wolnym być nie mógł, głównie zaś jego wrodzone do pracownictwa zamiłowanie, uczyniły z niego tak zapalonego jurystę, że lubo go do tego później już żadna nie zniewalała potrzeba, on jednak przez cały czas od zatrudnienia gospodarskiego wolny a nawet nieraz z uszczerbkiem gospodarstwa lub innych obowiązków rodzinnych, kodeksami i paragrafami tak był zajęty, jak gdyby krom tego nic już innego nie istniało na świecie.

Pan Stolnik Sanocki miał, jak się to wyżej już rzekło, wieś dziedziczną Żernicę; prócz Żernicy dziedziczył jeszcze i na Rogach, wsi pięknej i bardzo intratnej a położonej pomiędzy Rymanowem i Krosnem, i zbyteczne to natężanie się nad paragrafami nic nie szkodziło tym obudwu dziedzictwom; bo wsie te były tak czyste od wszelkich długów a nawet od jakichkolwiek wątpliwości granicznych, że pan Stolnik raz rozgadawszy się szeroce z palestrantami w Sanoku, sam z własnej woli ofiarował tysiąc czerwonych złotych temu, któryby coś na nim sądownie wygrać potrafił, i żaden nie podjął się tego; biegłość ta jego w jurysteryi i te jeszcze zresztą przyniosła pożyteczne owoce, że dziedzic Żernicy i Rogów nie tylko nigdy nie pożądał cudzego grosza, ale nawet, jak powiadano, skrzynie w swej kancelaryi miał dobrze zaopatrzone i gotowizną i rewersami mniej gospodarnych sąsiadów, a że nie jedna drapieżna ręka, sięgająca po cudzy majątek i nie jednej familii majątkowy upadek, tylko jego pancerną paragrafami głową powstrzymane zostały, o tem wiedziała swojego czasu cała ziemia Sanocka, wiedziały i dalsze krainy.

Ale pan Stolnik miał syna, rówieśnego prawie latami Łowczycowi Osuchowskiemu z Żerniczki, a synowi temu Józef było na imie. To dziecko można powiedzieć, że umęczone było za życia ojca. Ubrdało się bowiem panu Stolnikowi koniecznie z Józefka wielkiego uczynić legistę. Męczył też to dziecię tak statutami i paragrafami, że Józefek w dwunastym roku swojego życia, jakie tylko były znane natenczas w Polsce statuta i prawa, nie wyjąwszy nawet Speculum Saxonum i wszystkie Magdeburgie, umiał na pamięć jak pacierz, a oprócz tego wprawiał go był już ojciec w taką praktykę, że ten maluczki chłopiec sam musiał utrzymywać dekretarz wszystkich ojcowskich sądów kompromissarskich, a oprócz tego prowadzić także i sentencyonarz spraw takich, które nie dostały się nigdy panu Stolnikowi do sądzenia, a które on, dowiedziawszy się o nich tylko ze słuchu, rozsądzał sobie w domu tak dla ćwiczenia.

Pan Bobowski miał dwie wsie dziedziczne, skrzynie pełne gotowych zasobów i reputacyę jednego z najzamożniejszych szlachty na całą ziemię, i był też nim w rzeczy: więc wpadło to w oczy sąsiadom że będąc w tak pięknej sytuacyi, jedynaka syna męczy tak bezpotrzebnie naukami, i litowali się nad Józefkiem i prosili za nim u ojca; ale to nic nie pomagało. Pan Stolnik powiadał:—Majątek w dzisiejszych czasach, rzecz bardzo krucha. Najbogatszy u mnie jest ten, który majątek ma w głowie. A zresztą, choćby i nie to, to warto coś także i dla sławy uczynić, bo jużciż rzecz oczewista, że kiedy ja, którego nic nie uczono za młodu, sam do tego doprowadziłem, że mnie znają na kilkadziesiąt mil na około, toż on, który już teraz zna wszystkie prawa na pamięć, kiedy do swoich lat przyjdzie, powinien być znany przynajmniej połowie Europy. Pan Albert Bobowski jeńcem był przyprowadzony do Carogrodu, a przecież nauczył się jeszcze siedmnaście języków, został pierwszym tłómaczem Sułtana a Ali Beka zna dzisiaj świat cały.

Na próżno argument pana Stolnika argumentem zbijali sąsiedzi, napróżno powiadali: że nie dla Polaka to sława, na którą zarabia się piórem i niemieckiem nad bibułami ślęczeniem, że nie rzecz jest rycerskiego szczepu potomstwo do mniszego zatrudnienia zaprawiać, że się kości pradziadów, w stalnych pancerzach i skórach niedźwiedzich śpiące spokojnie po grobach, wstrzęsą od gniewu i wstydu, kiedy się dowiedzą, że ich wnukowie swych synów wychowują na mdłych jurystów i kancelaryjnych pisarków: wszystko to było napróżno! pan Stolnik bowiem jak raz co w swojej ułożył głowie to et sinam fractus dilabatur orbis, nie odstępywał od tego;—więc biedny Józefek bladł coraz bardziej i mizerniał pod pandektami, a starożytna krew Gryffów, która za igraszkę sobie miała gruchotać kości wyborowi krzyżackiego rycerstwa pod Grunewaldem, wysychała w nim już do szczętu.

Ale nie dość jeszcze było tej męki, którą mu cierpieć przyszło pod okiem ojca. Kiedy bowiem Józefek doszedł lat kilkunastu, oddał go pan Stolnik do pana Pisarza grodzkiego Sanockiego na aplikanta, ażeby tam praktycznie poznał całą jurysteryę od deski do deski. Biedny chłopczyna, kiedy się nagle znalazł w Sanoku, i to ulokowany na najniższym szczeblu sądowniczej hierarchii w powiecie; sam nie wiedział co się z nim stało. Nie miał matki nieborak, któraby się swego dziecka ujęła i niedała mu się poniewierać pomiędzy sądowniczym motłochem, nie miał krewnych statecznych, którzyby byli potrafili przemódz niecofnione postanowienie ojca, nie miał przyjaciół nawet którzyby go dobrą radą wspomogli, łzy jego ukoili i pocieszając na teraz pokazali choć w oddaleniu nadzieję. Cierpiał też biedny Józefek w milczeniu, pracował po dniach i po nocach; a potyrany przez wszystkich, był jeszcze przedmiotem urągania i gburowatych przycinków dla podłej hałastry Popowiczów i Kutasińskich, którzy radzi widzieli potomka znakomitego rodu choć na chwilę na równi ze sobą. Jednakże i w tym małym i paragrafami zagłuszonym dzieciaku przebrała nakoniec miarkę swoją cierpliwość, a chociaż umiał sobie taki gwałt czynić w domu, że ani poznać nie dał posobie wrodzonej do paragrafów niechęci, tutaj jednak zdobył się na to, że nocą uciekłszy z kancelaryi pana Pisarza, przybiegł piechotą do ojca do Żernicy i do nóg mu upadłszy, zaklął go na wszystko: że raczej w Żernickim dworze, niżeliby miał być torbiferem w Sanoku. Zgniewał się pan Stolnik na syna, nie tyle za to że uciekł z funkcyi, ile za to, że palenie w piecach przeniósł nad stan jurysty, i nie odesłał go już napowrót do pana Pisarza, ale też go i ze swojego paragrafowego objęcia nie wypuścił już aż do śmierci. Męczył się tedy znowu Józefek nad pandektami i po staremu a nawet z wrastającym wiekiem i objęciem, coraz obszerniejszą i cięższą musiał pełnić służbę około dekretarzów i sentencyonarzów i było tak, że kiedy pan Stolnik już był ociemniał a pan Józef, już chłop setny natenczas i pod wąsem, czytając mu różne konstytucye albo dekreta sejmowe przy łóżku, w czem się omylił, to akiego jeszcze nieraz kpa wziął za to, jak gdyby miał dopiero lat dziesięć albo dwanaście. Tymczasem kiedy takie wychowanie odbierał przyszły dziedzic Żernicy, całkiem inaczej się działo w Żerniczce. Pani Łowczyna Osuchowska, kobieta już nie młoda wiekiem i podobno niegdy nie bardzo szczęśliwa w pożyciu z mężem, z siedmiorga po kolei pomarłych dzieci modlitwami sobie u Pana Boga uprosiwszy życie tego jednego, takie dawała wychowanie swojemu ukochanemu Stasiowi, jak Bóg dał albo jak zrządzały przypadki. Najprzód tedy, lubo wiedziała dobrze, że wtych czasach i szlachetnie urodzonemu dziecku koniecznie potrzeba nauki i lubo pragnęła z duszy ażeby jej Staś ukochany jeżeli nie więcej, to przynajmniej tyle posiadał nauk co wojewodzie który lub kasztelanie Krakowski, toż jednak tak długo nie mogła się oswoić z samą tą myślą, że w tym celu trzeba go będzie odwieźć do miasta do jakiego konwiktu i samej pozostać w Żerniczce, że Stasio już dwunasty rok kończył i zaledwie to wiedział, że są jakieś druki i litery na świecie. Ale za to umiał on celnie z łuku strzelać do tarczy, koni oklep dosiadać, ptaki imać na siłki lub w samotrzaski a nawet i do flinty już się nie raz porywał, czemu wszystkiemu nietylko nigdy nie przeszkadzała, ale owszem nawet sama lubiła przyglądać się matka i cieszyło ją to, i powiadała:—Nieodrodna to krew Gozdawitów; czysto ojcowska natura. — A trzeba wiedzieć, że pani Łowczyna była z domu Orzelska i jej ojcowie pieczętowali się także Gozdawą.

Śród tego czasu pan Stolnik Sanocki tej i owej niedzieli pozwalał swojemu Józefkowi przejść pieszo albo przejechać się wózkiem do Żerniczki, do Stasia. I było to wielkie szczęście dla Józefka natenczas i największa uciecha. Jednakże kiedy tam przyjechawszy, wybiegł z swoim rówiennikiem w podwórze i sam chudy, blady, z pożółkłą na twarzy i do pargaminów podobną cerą, z zapadniętemi piersiami, zaledwie zdaleka śmiał patrzeć, jak tamten chłopiec czerstwy, rumiany i z natury odważny, koni śmiało dosiadał, przez płoty i rowy swawolnie sadził i po drzewach się wspinał dla założenia tam siłek lub otrzęsienia owoców, to aż się dusza w nim radowała i śmiał się, ale często śród śmiechu odwracał się nagle, wzdychał ciężko i płakał. Staś poczciwy, lubo nie wiele się znał na westchnieniach i płaczu, jednak zasmuconego ujrzawszy sąsiada rad porzucał swawolę i pocieszał go jak mógł w tym frasunku, a kiedy nie wiedział już co wymyślić doradzał mu iżby namówił ojca, aby go do szkół odesłał: tam — powiadał — napędzimy księży ze szkoły i będziemy swawolić do syta. Ale wkrótce i Stasiowa swawola niespodziewanie się zakończyła; przyjechał bowiem około tego czasu brat stryjeczny pani Łowczynej do Żerniczki, brat który był Pijarem, księdzem mszalnym i professorem w konwikcie Warszawskim, a który miał w imieniu swojego rodzeństwa ułożyć się o podział jakiejś świeżo spadłej spuścizny z panią Łowczyną. Ksiądz ten, kiedy obaczyl 12to-letniego chłopca, urodzenia szlacheckiego, nie umiejącego ani czytać ani pisać, ledwie chciał wierzyć temu, że Żerniczka jeszcze w granicach Rzeczypospolitej Polskiej leży, i odprawiwszy kilka mszy świętych na przebłaganie Pana Boga za taką herezyę, płaczącą matkę zostawił w domu, a ciekawego Stasia zabrał ze sobą.

Odpadła tedy Józefkowi natenczas nawet i ta ostatnia rozrywka. A kiedy w lat dziesięć potem pan Łowczyc Osuchowski, strawiwszy te lata częścią na naukach, częścią na jakiejś służbie dworskiej już młodzian i pod wąsem, piśmienny i dobrze po świecie otarty na swoje dziedzictwo powrócił, to zastał wiele odmian jak zwyczajnie w lat dziesięć na świecie: wielu sąsiadów i przyjaciół wymarło, wiele młodzieży podorosło; matka jego już się zestarzała na dobre, pan Stolnik już był ze starości ociemniał, ale pan Józef, lubo już był także wyrósł potężnie i zmężniał, jednakże zawsze jeszcze ślęczał dniem i nocą nad coraz nowemi księgami i zapewne o nie mało statecznych wiadomości wzbogaciła się jego głowa, ale ze świata żywego snać tylko tyle przybyło mu wyobrażeń, ile ich na kilko-miesięcznej praktyce u pana Pisarza w Sanoku mógł nabyć. Przybywszy pan Łowczyc do domu i nacieszywszy się z matką swoją do syta, niebawem też pojawił się i w Żernicy, a tam ujrzawszy co się z jego towarzyszem zabaw dziecinnych jeszcze wciąż dzieje, jako to człek już światowy i pomiędzy młodzieżą miejską i dworską cokolwiek już ośmielony, i tą śmiałości swoją temci bardziej na prowincyi pochwalić się chcący, zaraz też ze swojemi uwagami w tym względzie przed panem Stolnikiem wyjechał. Ale pan Stolnik nie był tym człowiekiem, któremuby ktoś swoim rozumem mógł imponować, a tembardziej człek młody i niedowarzony; wyciął on też zaraz panu Łowczycowi potężną oracyę a nakoniec dodał: — Jeżeli łaska, to przyjeżdżaj sobie do mego Józefka, bardzo mnie to kontentować będzie; zawsze to Osuchowscy zaszczycali swoją przyjaźnią Bobowskich, więc i wy możecie sobie razem koni dosiadać albo w palcaty pójść czasem ze sobą, bo to młodzież to lubi swawolę — ale opiekę nad Józefkiem zostaw z łaski swojej już temu, któremu ją Bóg sam poruczył. — I tak zostało znowu po dawnemu. Pomimo to jednak Łowczyc zrazu, już to przez dobre serce i przyjaźń, którą miał dla Stolnikowicza, już to z nudów, których po dworskiem i miejskiem życiu doznawać musiał w Żerniczce, często się jawił Żernicy; lecz kiedy się z czasem pokazało, że jego usposobienia z usposobieniami Józefa, jego cały nawet charakter z charakterem tamtego tak nie są zgodne, że się pomiędzy nimi żadna bliższa nie zawiązuje relacya, to przestał całkiem bywać w Żernicy a znalazłszy dla siebie odpowiedniejszą kompanię w powiatowej młodzieży, a głównie pomiędzy jej junakami, których natenczas kilkunastu było w Sanockiej ziemi, zostawił Józefka i nadal opiece Boskiej i pana Stolnika.

W kilka lat jednak potem postać rzeczy całkiem się zmieniła: pan Stolnik bowiem, obłożony kodeksami i konstytucyami, oblany łzami swojego szczerze do siebie przywiązanego syna, przeniósł się na świat tamten, ażeby stanąć także pod oną Grunewaldską Gryffów chorągwią, pod którą wszyscy jego ojcowie się gromadzili, ale pod którą jeszcze dotychczas żadnego Gryffa legisty nie było.

Po śmierci ojca pan Stolnikowicz gorącemi zalał się łzami. Pojrzał po świecie i widział świat wielki i szeroki i zimny, trudny do przejścia, nie podobny do zrozumienia, tak jako jest w książkach; pojrzał po swoim majątku i widział dwór i wieś ludną, sług pełno, poddanych, dobytku i sprzętów; pojrzał po sobie i widział siebie osieroconym, samotnym, niedołężnym i nieumiejącym nawet jednego dać kroku i znowu zalał się łzami. I jeszcze raz zalał się łzami, kiedy się przekonał u siebie, że nawet pogrzebu ojcu zarządzić nie będzie w stanie.

Tak długo płacząc samotnie i rozmyślając nad sobą, posłał nareszcie po pana Łowczyca. Pan Łowczyc natychmiast przyjechał, jak mógł tak sąsiada swego we łzach i żalu utulił i nie odstępując już ani krokiem od niego, pogrzeb piękny zarządził, nabożeństwo wielkie rozkazał, gości siła pospraszał, w kuchni ład przyzwoity uczynił, piwnicę od lat kilkunastu nietkniętą otworzył, i wszystko tak pięknie zrobił, że było aż nadto dobrze jak na smutny obrzęd pogrzebu. Józefek, który do niczego ani się nie odezwał, nie mógł się dosyć nadziwić, jak to Staś temu wszystkiemu podoła, będąc tak młodym jak on i nie mając nikogo starszego nad sobą, ale przy stypie jeszcze bardziej się dziwił, jako ludzie starzy i bardzo stateczni jego zdrowie pili wielkiemi puharami, kłaniali mu się wszyscy i z taką się oświadczali przyjaźnią, jak gdyby jakieś największe do tego ich zniewalały obowiązki. A ponieważ wiedział, że ci ludzie żadnych względem mego obowiązków nie mają i tylko z dobrego serca to czynić mogą, więc nabrał innej otuchy i innych wyobrażeń o ludziach i świecie, niżeli te, które mógł o nich powziąść z akcyj sądowych i karnych kodeksów.

Tymczasem przez zawezwanie pomocy pana Łowczyca do urządzenia pogrzebu, zawiązał się znów bliższy stosunek pomiędzy obudwoma młodymi sąsiadami, a ponieważ pan Stolnikowicz ciągle jeszcze nie mógł się obchodzić bez rady i pomocy pana Łowczyca, i prawie gwałtem go trzymał u siebie, więc ten stosunek ścieśniał się coraz bardziej, że nakoniec przypomniały się im chwile ich pacholęctwa, odświeżone zostały one stare powieści o Bobowskich i Osuchowskich przyjaźni i wzajemnych poświęceniach dla siebie, nastąpiły niebawem ich samych wywnętrzenia się i spowiedzie, pragnienia i żale, aż też przyszło do tego, do czego pomiędzy młodymi tak łatwo przychodzi, że w sercach wnuków zasiane zostały nasiona tej samej przyjaźni, która przez tyle wieków kojarzyła ze sobą ich ojców i dziadów.

W kilka tygodni też po śmierci pana Stolnika, siedzieli obadwa sąsiedzi w ganku na ławie a pan Łowczyc tak mówił:

— Bóg widzi, panie Józefie, że już nie co innego jedno rzeczywiście taka wola Boża być musi, ażeby Bobowscy nie rozrywali swojej sławnej przyjaźni z Osuchowskimi. Bo jużciż ja, tyle świata przedeptałem, tyle różnych ludzi a tyle młodzieży poznałem, a jak moją matkę rodzoną kocham i lat setnych przy dobrem zdrowiu jej życzę, tak jeszcze przed nikim moje serce się tak rado nie otwierało, jako przed tobą.

— Bóg-że ci zapłać za to, panie Stanisławie — odpowiedział smutnym tonem pan Stolnikowicz — i Bóg daj także w łasce swojej, ażeby ta przyjaźń nasza, która się zawiązuje tak pięknie, tak szczęśliwe przynosiła owoce, jako przynosiły wszystkie przyjaźnie naszych ojców i dziadów. Nikomu bo też zapewnie z moich przodków tak przyjaźń Osuchowskiego nie była potrzebną, jak mnie nieszczęsnemu: żaden też pewno Bobowski tak niezaradny i tak niedołężny nie był rzucony na świat jak ja.

— Ej! nie jest to tak źle panie bracie — przerwał znów Osuchowski — jak ci się widzi. Nie znasz wprawdzie jeszcze świata, tak jak potrzeba, ale masz ty swój rozum, który snadno się czuć daje w każdem twem słowie i dasz ty sobie z nim radę.

— Gdzie tam panie bracie, gdzie tam, tak niejest. Nieznasz mnie jeszcze dobrze i dla tego tak pochlebną masz o moim rozumie opiniję, Naślęczało się wprawdzie nad książkami nie mało i wie się dziś pewno, jako wyglądał Rzym niegdy, jak wyglądała Grecya, wie się jakie prawa dyktował Solon, jakie Drako, jakie Lykurgus, zna się pisma Justyniana, zna się Pandekta a Cyceroniańskie oracye co przedniejsze umie się prawie na pamięć: ale czy to mnie nauczy, jak gospodarować w Żernicy, jak siać, jak orać i zbierać, jak konie chować i bydło, jak to sprzedawać, jak inne kupować, tak aby fortuna rodzicielska nierozleciała się w cztery wiatry? Zna się to też jeszcze Statuta Wiślickie i Sandomirskie, zna się konstytucje koronne i litewskie, ba całe Volumina Legum gdyby drugi pacierz tkwią mi jeszcze w pamięci, ale czy to mnie nauczy, jak przyjąć sąsiada, jak się nachodzić w gościnie, komu jaki dać pokłon i jaką cześć oddać, a głównie, czy to mnie obroni od śmiechu i szyderstwa sąsiadów, kiedy się dowiedzą, że ja, potomek przodków rycerskich i z miecza po wszystkich wojnach wsławionych, dzisiaj konia dosiąść nie umiem, szabli nie podołam, marnej flinty nabić nie umiem?.. o Boże! czyż pokazać mi się tak ludziom?

— Daj-no pokój, daj-no pokój, panie Józefie — odezwał się na to pan Osuchowski —nie święci to garnki lepią mospanie. Nie wiele to potrzeba na to, ażeby ten marny świat poznać, a z niektórej strony może nawet lepiej całkiem go nie poznawać. Nie tacy to straszni zresztą ci zuchowie, którzy się radzi z innych naśmiewają. Czynią oni sobie rum szablą, czynią, aż trafi się taki, który cięcie pochwyci i nakreskuje łeb junacki tak dobrze, jak i nie junacki. Ot ja mospanie, fechtmistrzem nie jestem, sztukom niemieckim nie rozumiem anim też nowe jakie cięcie wynalazł, a kiedym stanął przed dwoma laty z panem Chryzantym Nowosieleckim, który się do pierwszych junaków tej ziemi liczy, to któż się pierwszy za gębę złapał i krzyknął gwałtu? on a nie ja pewnie. A u pana Dzianotta przeszłego roku, kiedy pan Deręgowski, który już zapewno jest gracz najpierwszy, bo i nie ma co mówić, but mój wsadził sobie na głowę jak czapkę i naśmiewał się ze mnie mówiąc, że chyba jeno słoń afrykański, ale żaden człowiek tak grubej nogi mieć nie może i powadziliśmy się ze sobą, że przyszło do bitwy: to komuż pół czupryny ze łba zgolono, aby ranę opatrzyć? jemu a nie mnie pewnie. A ot znowu temu kilka tygodni u pana Libańskiego w Jabłonkach, kiedy nastawiano płotów w dziedzińcu kilka jeden za drugim i certowano się o to, kto je bez zastanowienia się po kolei przeskoczy, to kogóż niecierpliwość wzięła, że wsiadł na konia i bez certowania się poprzeskakiwał je wszystkie najpierwszy? mnie pewno a nie którego z onych wielkich rycerzów. Owoż to nie tak znów bardzo straszno pomiędzy junakami tego świata, jak to sobie wystawiasz i to ci powiadam, że jeżeli w tobie prawdziwa krew starych Gryffów płynie a przyłożysz k'temu ręki a głowy, to taki nic nie będzie ze szczerych chęci pana Stolnika: Bobowski za kratkami stawać nie będzie, jeno po staremu jak Bóg przykazał, obciąwszy i nakreskowawszy tego owego będzie tak żył jako żyli ojcowie jego. — Pan Bógby z ciebie mówił, panie Stanisławie — rzekł na to z westchnieniem pan Stolnikowicz, ale jakoś ja nie wiele mam w tem nadziei.

— Tem większą ja mam za to nadzieję; — podchwycił Łowczyc — jeżeli bowiem taki, który już ma wprawną rękę do broni i konia, dobre ma rozumienie o sobie, to lepiej dla niego, bo tem większych sztuk dokazywać będzie i nic mu się nigdy nie stanie; ale gdyby zasie taki, który nic jeszcze nie umie wiele rozumiał o sobie, to na nic, bo w rychle albo karku nadłamie, albo go lada kto zrąbie na trzaski.

— Prawdo powiadasz, jak mnie Bóg miły, tyś mądry człowiek.

— Gdzież tam, panie bracie — powiadał dalej pan Osuchowski — jam jest człek prosty a mądrości u mnie tyle, ilem jej sam wynalazł; ale jeżeli mnie słuchać będziesz, to się na człowieka wykierujesz za to ci ręczę.

— Co mówisz! — zawołał na to z radością Bobowski — chciałżebyś się ty mną tak zająć, ażebyś mnie na takiego człowieka wykierował, jak wszyscy inni?

— Dla czegóż nie! — odpowiedział tamten — uczynię to z chęcią i z serca. Tylko słuchać mnie musisz tak, jako słuchałeś niegdy pana Stolnika.

— Słuchać cię będę we wszystkiem.

— Więc kiedy tak — rzekł na to Osuchowski, poprawiając się na swojej ławie — więc nie ma czego odwlekać. Każden dzień nadaremnie miniony nigdy się już nie powróci. Zaczynajmy więc zaraz dzisiaj a zaczynajmy od tego, żeby się jakoś tych bibuł pozbyć, których ono tyle widzę w kancelaryi nieboszczyka Stolnika, a które mnie tak rażą w oczy że się zawsze plecyma obracam do tego uczonego izbiska. Bibuły — mówił dalej pan Łowczyc — rzecz to potrzebna na świecie, bo człowiek by i listu napisać nie potrafił nie mając z niemi znajomości, ale chroń Boże tego, któryby im całą swą duszę zapisał i bodajby nigdy nie przyszły dla nas te czasy w których w księgach będziemy szukać zbawienia. Uczyli ci i mnie Pijarowie i nie mało się także nasiedziałem nad bibułami, bo prawie trzy lata mnie uczono samego czytania; nabijali mnie potem w głowę i łacinę i różne filozofie pogańskie, ale to sobie powiadam i zawsze powiadać będę, żem się na dworze Hetmańskim za rok jeden daleko więcej rozumu nauczył, niż u Pijarów za dziesięć, a jedna baba dała mi więcej poznać diabelstwa tego świata, niżeli mnie nauczyły morałów... Potem — powiadał dalej pan Łowczyc — pójdziemy do stajni i obaczymy jakie to konie łacinnicy chowają i czy to będzie wsiąść na co; dalej obaczymy broń, jaka się ostała po panu Stolniku, bo to rzecz główna a zresztą niech już sam Bóg radzi o swojej czeladzi.

Pan Stolnikowicz, zapewniwszy się już dowodnie z tych słów pana Łowczyca, że się nie zostanie bez przewodnika na tym strasznym dla niego świecie, który, znając go li tylko z processów i opowieści wystawiał sobie napełnionym samymi rębaczami czyhającymi na krew ludzką i samymi jurystami, czyhającymi na majątki szlacheckie, bardzo się uradował, a nie umiejąc utaić swojej radości, rzucił się swemu rówieśnikowi na szyję i obcałował go tak, jak nigdy jeszcze nie całował nikogo w swem życiu. Nie popuścił też już ani na chwilę pana Łowczyca, nagląc go, ażeby jak najprędzej zarządził nim, jego biblioteką, stajnią, piwnicą, gospodarstwem, zgoła całą fortuną. I tak zaczęła się nowa robota w Żernicy.

Najpierw tedy nałożono stos wielki na środku dziedzińca i wrzucono weń wszystkie książki i pisma, jakie się najdowały w kancelaryi pana Stolnika, a kiedy płomień wielki wystrzelił w górę i pożerał łakomie Volumina Legum i konstytucye, Cycerona mowy i dekretarze pana Stolnika, pan Józef wpatrywał się w to dziwne widowisko i tak nagle posmutniał, że nie tylko westchnienia jedne za drugiemi wciąż wydobywały się z jego piersi, ale nawet i łza jedna i druga zakręciła się w oku. Pan Józef bowiem miał serce czułe i kochał ojca swego nad życie, więc żal mu się zrobiło, tych prac ojcowskich, tak niegdy przez niego cenionych, i żal tych smutnych wprawdzie ale zawsze własnych jego młodości pamiątek. Pan Stanisław miał także serce nie zgłazu ale nie na straty tak rzeczy obrzydłych jak pargaminy, patrząc tedy na niepotrzebną czułość pana Józefa, odezwał się zaraz w ten sens: — Widzisz, nie źle się to robi, że się niszczą te księgi i szpargały, bo to czem skorupka nawrze tem koniecznie cuchnąć musi, a tem bardziej też wtedy, kiedy się w nią tę samą ciecz wleje, którą niegdy nawarła. Nawróciłbyś się ty kochanku za lada powodem do tych woluminów, gdybyś je miał pod ręką, a tak gdy ich nie będzie a przyjdzie ci chwila markotna, to raczej na konia wsiądziesz i poharcujesz trochę, albo z pistoletu sobie postrzelasz do tarczy i to się przyda na coś tobie i Rzeczypospolitej, bo jeden mąż zbrojny i sprawny wiece u niej wart niżeli cała akademia palestrantów i łacinników. Ale to nie ma jeszcze o tem z kim gadać, kiedy nie wiesz nawet, co to jest Rzeczpospolita.

— Tak znowu nie jest — odezwał się na to cały zarumieniony Bobowski — wiem przecie nie tylko czem jest ta nasza, ale czem są i czem stoją wszystkie potencje na świecie.

— Tego nie zaprzeczam — odpowiedział Osuchowski — rozumiem nawet, że wiesz o tem więcej niżeli ja a może i więcej, niżeli który akademik Krakowski, ale zawsze to inak jest w książce a inak w naturze, i za prawdę powiadam tobie, że dużo jeszcze obaczysz, kiedy się obejrzysz po świecie.

— To też to nadzieja, że nie taki jest świat w naturze, jaki wymalował mi się w owych księgach prawniczych, daje mi jeszcze otuchę jakiejś znośnej przyszłości, jednakże tylko wtedy ta otucha mnie nie opuści, jeżeli ty mnie nie zechcesz opuścić, panie bracie.

Zapewnił go tedy pan Łowczyc krótko a węzłowato, że na niego liczyć może jak na Zawiszę i jeszcze kilka innych do tego przyłączył sensów moralnych o życiu i świecie, z których, jeżeli widać było, że lubo młody znał już dosyć świata i ludzi, toż nie mniej także się pokazywało, że pan Stanisław, chociaż nie wiele sobie ważył mądrość książkową i nie mówił ozdobnie, jednakże z poważnej strony patrzał na świat, na życie i ludzi i serce miał w ciele piękne i ozdobne. A kiedy stos książek i pargaminów, przypominający czasy Zygmunta III., w których takie stosy prawie nie wygasały w Polsce, już począł się zniżać zapadać, przeszli panowie młodzi do stajen i do całego gospodarstwa, przeszli mój wię, ażeby zburzyć wszystko od gruntu i nie namyślając się wiele, nowy ład i nowy rozum zaprowadzić we wszystkich kątach, tak jak to zwykle bywało w tej naszej Polsce, kiedy młody syn nagle odziedzicza fortunę po ojcu.

I cokolwiek o tym nowym ładzie w domowem i po zadomowem gospodarstwie Żernickiem sobie kto myśleć może, albo co już natenczas o tem szeptał i do zrozumienia sobie dawali zawsze spraw cudzych ciekawi sąsiedzi, nie będę tutaj opowiadał szeroce i długo: jednakże tego pominąć nie mogę, że ktoby był pana Bobowskiego młodego znał dobrze natenczas, kiedy go ojciec zostawił swej rozległej fortuny dziedzicem, i ktoby był znał młodzież ówczesną prowincjonalną jak była żwawą, tylko bronią, łowami i końmi zajętą i w swem junactwie pod każdym względem prawie zawsze aż szaleństwa dosięgającą; ten byłby nigdy nie przypuścił, ażeby człowiek taki, który od niemowlęctwa aż do dwudziestego piątego roku swojego żywota, wszystkie dnie swoje i połowę nocy nad księgami prześlęczał który do tego czasu jeszcze szabli wziąć w rękę nie umiał, konia dosiąść nie zdołał, dzikiego zwierza w kniei nawet nie widział, ażeby człowiek taki mówię, mógł się nie tylko całkiem na podobnego wszystkim ówczesnym szlacheckiego młodzieńca przerobić, ale nawet ażeby tylko mógł był wstąpić w ich grono z innym skutkiem, jak przyjmując przy pierwszym kroku zaraz choralny śmiech szyderstwa a może i wzgardy na siebie, a na przyszłość i na zawsze już rolę niedołężnego papinka, służącego tylko za cel wcale nieoględnym przycinkom i częstokroć grubym żartom powiatowej młodzieży. I miałby był może słuszność ten, któryby tak był się domyślał, bo stoi tam gdzieś w książkach takie prawo przepisane z natury, że jeżeli się drzewo skrzywi za młodu, to już krzywo rość będzie aż do samej starości. Ale jest drugie prawo istniejące w samej naturze, a to prawo dziedzictwa we krwi ojcowskiej i w mleku matczynem cnót i przywar po swoich przodkach. I dla tego to prawa, które i w Polsce póty było w całej swej mocy, póki ściślej się w sobie zamykały familie, póki solidarnością pomiędzy sobą związani jeden za wszystkich i wszyscy za jednego odpowiadali członkowie jednego domu, póki ojcowie familii w swych testamentach pierwej rozporządzali dobrem moralnem i zdolnościami swoich następców, a dopiero fortuną, póki hańba syna lub córki spadała na czoło całego domu, póki nakoniec mężowie żenili się w sile i czerstwości swojego wieku, a panny idąc za mąż umierały dla świata a poczynały żyć dla tej, w którą wstępywały, familii — dlatego to prawa właśnie i pan Bobowski, choć nakrzywiony za młodu, kiedy przyczyna skrzywienia się jego kolei życia usunioną została, jak gdyby różczką czarodziejską dotknięty, stał się od razu tak pełnym dobrych i złych ale zawsze tych samych usposobień, jakich bywali oni przodkowie jego, którzy sami sobą chorągiew postawili pod Grunewaldem i którzy swym własnym sumptem pułki posyłali na wojny. Krew Gryffów odezwała się w panu Józefie tubalnym głosem i w mgnieniu oka zdobyła dla siebie na powrót te prawa, które lej wydrzeć usiłowano. I słyszeli o tem już wszyscy, i dziwowali się temu, i niedowierzali niektórzy a jednak tak było w istocie. Jeszcze bowiem nie porósł był dobrze trawą grób nieboszczyka Stolnika, kiedy na egzekwiach za duszę tego sławnego jurysty i sędziego polubownego, przez jego syna wyprawianych w Żernicy, zdarzyły się dwa wypadki, które jeżeli nie dowiodły zgromadzonej tam szlacheckiej młodzieży, że Stolnikowicz godzien jest zupełnie ich towarzystwa, to przekonały ją przynajmniej, że już wstąpił na oną drogę, na której wielbiciele starożytnej, rycerskiej Gryffów chwały widzieć go sobie życzyli. Kiedy bowiem Starosta Giebułtowski, chcąc się obrachować z panem Kossowskim z Myczkowa z należytości za zboże, którego mu był po spalenia się jego do siewu dostarczył i nie mógł w to potrafić w pamięci, to ani kawałeczka papieru nie można już było wynaleźć w całym Żernickim dworze i to był jeden wypadek który tak mocno zadziwił wszystkich, że aż szlachta, przyzwyczajona dwór Żernicki nazywać papiernią, sama sobie niechciała uwierzyć; drugi zasie wypadek był ten, że pan Deręgowski, Stolnik Ostrzeszowski, wielki junak i biba swojego czasu, kiedy na onej stypie spiwszy się setnie, chciał się przespać cokolwiek i w tym celu wylazł na ono piąterko umieszczone nad bramą, to zamiast zastać tam tak jak dawniej bywało, spokojną izbę trębacza i wartownika, wpadł do psiarni pomiędzy wygłodzonych czterdzieści ogarów i brytanów, od których omal że żywcem zjedzony nie został. A kiedy w rok potem na imieninach w Jabłonkach pan Stolnikowicz ujmując się za przycinki, z któremi się tam przytomny Węgier, niejaki graf Syrmaj, po kilkakrotnie przeciwko całej szlachcie Sanockiej wypuścił, tegoż grafa Syrmaja na rękę wyzwał i tak go zesiekł, że w kilka tygodni potem pana Deręgowskiego, który tam był z końmi pojechał na jarmark, aż za to pojmano i już pod szubienicę prowadzono na Węgrzech — to nietylko mu za to cała ziemia chórem takie wrzasnęła laudum, że przez kilka miesięcy jego echa jeszcze się odzywały, ale pan Osuchowski zaraz mu się rzucił na szyję i zawołał one wszystkim pamiętne słowa:

— Panie Józefie! masz mnie na całe życie.

Jakoż rzeczywiście od tego snać dopiero momentu pan Osuchowski, czy już z natury przezorny i nad każdym uczynkiem poważnie namyślać się lubiący, czy wypadkami swojego życia tej cnoty nauczony, oddał duszę i ciało panu Bobowskiemu, a już w parę tygodni potem obadwa przyjaciele zgodzili się na to, ażeby tę przyjaźń swoją, w dawnych wiekach przez ojców naszych używanym zwyczajem, Panu Bogu ofiarować i w Jego oczach trwałym i statecznym ślubem uświęcić.

I piękne to było widowisko w Hoczewskim kościele, ostatnie już niestety z onych wszystkich widowisk, w których się tak jasno i wspaniale odbijały szczerość i prostota na pozór a jednak dla nas już nie dościgniona wielkość serca naszych pradziadów. A działo się to w samą niedzielę Zielonych świątek i wszystka szlachta okoliczna była zgromadzona w kościele. Po summie i po odśpiewaniu pieśni nabożnych, kiedy już lud prosty się wyniósł i sami tylko honoratiores zostali, panowie Bobowski i Osuchowski, w świąteczne suknie ubrani i świątecznie na duszy przystrojeni, bo po spowiedzi i św. komunii będący, trzymając się za ręce obadwa, przystąpili do ołtarza i uklękli na stopniach na których już ksiądz, stuletni staruszek i pleban tamtejszy, czekał na nich, na krześle, bokiem do ołtarza obrócony, siedzący. Gdy uklękli, ksiądz powstał i przeczytawszy najpierw nad ich głowami modlitwę, słuchał potem statecznie, jako ci obadwa panowie ślubowali sobie w głos: iż się wzajemnie kochać jako bracia rodzeni i wspierać będą zdrowiem, fortuną i życiem, i że się w żadnym terminie nie opuszczą ani porzucą aż do śmierci.

— A kiedybyśmy obadwa — czytał dalej w głos Osuchowski rotę swoją napisaną na karcie — tylko jeden grosz mieli, tedy połowa należeć będzie jednemu a połowa drugiemu. A kiedyby nam obudwom tylko jedna pozostała ręka, tedy ta ręka ma pracować na chleb dla obudwóch. A kiedyby nam obudwom tylko dwie pozostały nogi, tedy te nogi mają nosić ciała obudwóch. A kiedyby który znalazł się in dubio, co ma pierwej piersią swoją zasłonić, czy Kościół Boży i przenajświętszą wiarę katolicką; czy swego brata; albo zasie, czy Rzeczpospolitą czy swego brata — tedy niechaj mu na pamięci będzie ona prawda niezbita: że na samym przodzie i przedewszystkiem jest Bóg, świata stworzyciel i Jego przenajświętsza religia, od której cala nasza fortuna wieczna zawisła, potem dobro pospolitej rzeczy, czyli onej gminy wielkiej, w której się rodzimy, chowamy i umieramy, i której sławę i splendor od wieków na wszystek świat jaśniejący a przez nas jeszcze nie odświeżony, naszą nazywamy własnością, a dopiero ono nędzne stworzenie Boże, które się zowie człowiekiem. Czego daj Boże dotrzymać i co do słowa ziścić a ku Twojej wiecznej chwale obrócić, Amen.

Potem ksiądz im powkładał obrączki na palce mieniając tak jako to czyni przy ślubie małżeńskim, a pobłogosławiwszy ich z góry, rzekł do nich głośno:

— A, aby to było ku chwale Tego, który tu na nas patrzy, i ja życzę z całego serca.

Poczem jeszcze pokłonili się obadwa aż do ziemi i ucałowali stopnie ołtarza Pańskiego, a wziąwszy się znowu za ręce, szli precz wesoło patrząc i kłaniając się szlachcie, czyniącej im rum przez sam środek kościoła. Piękne bo też i bardzo budujące uczynił ten obrzęd na obecnych wrażenie i tak chwycił za serce wszystkich, że nawet wiele dawnych i długo-trwałych nienawiści i kłótni pomiędzy sąsiadami zagładzonemi zostało natenczas, a jeżeli mnie pamięć nie myli, w onej to chwili także ze łzami w oczach podał rękę pan Dzianott, Żahoczewia dziedzic, panu Osuchowskiemu, Cześnikowi Bielskiemu, z którym przez lat kilkanaście nieprzystojną miał kontrowersyę o chaszcze Żahoczewskie, i w onej chwili także pan Urbański z Jabłonek, kazał przed kościołem właśnie co ze mszy świętej wychodzącego leśniczego swego zawołać przed siebie i przyrzekłszy mu dworek i grunta przywrócić, z których go był przed pół rokiem wypędził, przyjął go napowrót do służby i łaski swej.

O przyjaźni tych dwóch kawalerów, o której już i przedtem wiedziano, a która teraz tak uroczystym stwierdzona ślubem, zwróciła na siebie uwagę całej ziemi, wiele sobie tuszyli sąsiedzi, a lubo pan Deręgowski, i z najświętszych rzeczy igrać sobie lubiący, i tam był powiedział: — Rwie się już tam sentyment podobno, gdzie go aż ślubem wiązać potrzeba; — toż jednak nie była ta uwaga na swojem miejscu, a przynajmniej nie było do niej powodu. Chociaż znów z drugiej strony niepodobna było nie dać posłuchu niektórym o tej rzeczy rozprawiającym, osobliwie też tym, którzy są tej opinii, że tylko pomiędzy takiemi ludźmi może trwać ścisła przyjaźń, którzy są usposobieniami umysłu i serca do siebie podobni, im zaś te usposobienia mniej do siebie podobne, tem mniej tuszyć sobie można o trwałości przyjaźni. Niepodobna mówię tym było nie dać posłuchu; — usposobienia bowiem tych braci ślubnych mało były do siebie podobne.

I tak, pan Osuchowski, który był olbrzymiego wzrostu i olbrzymiej budowy, jasnych włosów, twarzy okrągłej a raczej graniastej, oczu niebieskich i brwi gęstych nad temi oczyma,—miał serce łagodne i w gruncie nieposzlakowanie poczciwe, ale to serce było silne, do czułości nad drobnemi rzeczami wcale nie skłonne, drobnych pochuci za szczęśliwostkami ziemskiemi wcale nie znające, ale do wielkich poświęceń zdolne, do wzniosłych celów często się podnoszące, cierpieć zdolne, ale zarazem zdolne i w największem cierpieniu ustom nakazać milczenie.

Pan Bobowski, — który był także wzrostem wysoki choć nie olbrzymi, twarzy pociągłej, orlego nosa, włosów i oczu czarnych, w których wraz z bladością na twarzy wiecznie jakaś smętność się przebijała, — miał serce tak czułe, jako je mają te niewiasty, którym świat się najpierwej przez smutki i cierpienia objawił; on się unosił nad świeżemi odnawiającej się wiosny barwami, on wzdychał nad kwiatkiem bezpotrzebnie zerwanym, on od nędzy oczy odwracał, a drugą ręką sypał jej garściami pieniądze, on nigdy nikogo nie uderzył, on nie mścił się nigdy, on nie karał nikogo, on się krzywd nawet sobie samemu na majątku doczesnym zadanych nie upominał, jeżeli tylko ten, który je zadał, uczynił to z potrzeby i niedostatku. Serce takie, panujące nad całą jego istotą; nie podnosiło się nigdy do żadnej wysokości, a żyjąc tylko jak najdrobniejszemi muszkami i zawsze tylko z dnia na dzień, z dzisiaj na jutro, nigdy nie zapragnęło nawet wielkiego szczęścia, a jeżeli coś takiego miało w oczekiwaniu, to więcej radowało się wszelkiemi drobnemi przyborami, niż samą rzeczą. Serce to lubiło namiętnie złudzenia, może nawet więcej niż rzeczywistość, ztąd też miało zawsze tysiące uczuć na pogotowiu i jeżeli tysiącami dróg się puszczało codziennie, to codziennie ze wszystkich powracało się nazad, żadną nie doszedłszy do końca. Serce to umiało także i cierpieć i miewało momenta takie, w których cierpienie przeniosło by było nad roskosz, a może nawet snowały się po niem myśli takie, ażeby się dać zabić za coś lub za kogoś. Takie serce jeżeli go Bobowski nie dostał już od natury, wychował sobie ślęcząc przez lat kilkanaście nad arcydziełami ludzkiego rozumu, — i któżby to był pomyślał? a tymczasem tak było w rzeczy.

Rozum, ona główna potęga ludzkiego ducha, lubiąca mieszkać li w organizmach zdrowych i mocnych, nie znosząca się z drobnostkami tego ziemskiego życia, powinien był wedle tego podziału przymiotów serca zamieszkać w Osuchowskiego głowie i tam byłby miał serce mocne, wolę silną i wszystko po sobie; ale los tym razem igraszkę sobie uczynił, bo rozum za obydwóch dał Bobowskiemu. Tak więc i tędy nie zgadzali się z sobą bracia ślubni. Bobowski bowiem, pomijając już jego nauki, które doskonałą wspomagane pamięcią, w samej rzeczy były obszerne i znakomite, miał jeszcze i on zmysł gospodarski, mocą którego zawsze wiedział jak co zrobić należy, chociaż nie zawsze tak zrobił; Osuchowski byłby wszystko zrobić potrafił, ale nieborak rzadko kiedy wiedział, jak sobie ma począć w którym wypadku, a lubo miał przed oczyma i te i owe wielkie cele i przedsięwzięcia, jednak na drogi do nich wiodące ślepym był całkowicie. I ztąd to pochodziło po części to jego rozmyślanie się długie i poważne przed każdym uczynkiem.

Dalej pan Józef, pomimo wszystkich swych nauk i całego rozumu, nie wiele miał, prawie nic doświadczenia, nieznajomości świata i życia, a lubo po śmierci ojca był już z panem Łowczycem w Warszawie, był i w Krakowie i wiele widział, wiele pojął, wiele zrozumiał, toż jednak poznał dopiero rzeczy z ich barw, jakiemi uderzały w jego źrenicę, ale nie z ich treści istotnej. Pan Stanisław zasie przeciwnie; na ile stać było bystrość jego pojęcia, poznał on dosyć już świata i ludzi i na życie człowieka na ziemi, na jego obowiązki względem państwa i towarzystwa, zapatrywał się z tej strony, która naówczas wszystkim prawego serca ludziom zdała się być praktyczną, a jeżeli można było dać wiarę niektórym jego powieściom, i jeżeli niektóre przez niego wypowiadane opinie można było wziąć za owoce jego własnych doświadczeń, to pan Osuchowski przez te lat kilka, które strawił po miastach i dworach, wiele i bardzo wiele już widział, wiele sam na sobie doświadczył a jego ostrożność i zastanawianie się nad wszystkiem, było nie tylko skutkiem nie bystrego i niezaradnego rozumu, ale także skutkiem wielu zawodów którego przy wstępie na świat powitały. Na ten domysł naprowadzało głównie jego aż nadto częste wspominanie o celibacie, którego jak się to niżej pokaże, tak zawziętym był zwolennikiem, jak nim nawet żaden średniowieczny asceta być nie mógł, i lubo upartej, do ciągłego myślenia siebie zniewalającej a nie wszechstronnie pojętnej głowie taka myśl może przyjść sama z siebie, toż jednak tutaj były pewne powody, które wnosić kazały, że pan Osuchowski, jeżeli sobie wieczną bezżenność a rodzajowi kobiecemu nienawiść poślubił, to uczynił w skutek rzeczywistych doświadczeń uczynionych w swem życiu. Zaś pan Bobowski wcale nie był zwolennikiem bezżeństwa i wszystkiem tem nie był, czem był pan Osuchowski —i dla tego nie można było nie dać posłuchu tym, którzy nie rokowali długiej trwałości tej świeżo co poślubionej przyjaźni.

Pomimo to jednak pierwsze lata tego bratniego związku całkiem o czem innem przekonały sąsiadów; bracia ślubni bowiem, ćwicząc się ciągle i ustawicznie w wszelkich sztukach rycerskich, które namiętnie kochał i w których arcybiegłym był Osuchowski, niezapominali ani na chwilę o ćwiczeniu się w cnotach obywatelskich. I uważali na to bacznem okiem sąsiedzi i oddawali im sprawiedliwość, a kiedy zaraz z początku tego i owego wspomogli, za tamtym pokrzywdzonym gromko się ujęli, obelgi na ludzi uczciwych miotającą gębę rozpłatali, kilka sprawiedliwych wyroków sądowych z szablami w ręku wyegzekwowali i na sejmiku elekcyjnym, liczną partyę sobie zebrawszy, swoją i większości opinię przeciwko burmistrzującej już prywacie utrzymali, to i uwaga publiczna zaczęła się pomału obracać na nich i tajone przedtem afekta szlachty poczęły na jaw wychodzić i roznosić się po całej ziemi, a nawet i dalej. Więc kiedy ciż kawalerowie tych cnót swoich praktykować nie przestawali, a przy wszelkich praktykach swoich zawsze umieli się ustrzedz od tego, coby było nad miarę, i ponieważ czy to na sejmikach, czy na konfederyach, czy przy jakich bitwach albo nieporozumieniach powiatowych, zawsze trzymali się tej partyi, która miała sprawiedliwość i prawdę za sobą, albo przy której honor ziemi lub kraju stać przykazywał; więc postawili się niebawem w takiej pozycyi w powiecie, że ważyli wiele w publicznej opinii a z dniem każdym już coraz mniej się zdarzało wypadków takich, w któreby się szlachta tłumnie wmieszała, a do którychby braci ślubnych nie przywołano. Przyszłoż nakoniec do tego, że jak niegdy do pana Stolnika garnęła się szlachta tłumami, ażeby jej spory lub processa rozsądzał, albo w uciśnieniu mądrością paragrafową ją zapomagał, tak znowu dzisiaj do syna cisnął się ten i ów na majątku lub na czci pokrzywdzony, ażeby nie kodeksem, lecz sercem lub z szablą w ręku stawał w jego obronie, a ponieważ takich posług braterskich nigdy nie odmawiali zgodni ze sobą przyjaciele i ponieważ zawsze, jeżeli tylko sprawiedliwe było żądanie, pomoc ich była doraźna i zawsze skuteczna, więc i sława ich rosła z każdym dniem coraz bardziej i zachowanie ich u sąsiadów rozszerzało się coraz dalej i dalej. I rozpowiadała sobie szlachta o nich natenczas wiele, i trudniła się ich losami i nazywała ich obrońcami swoimi, nie zatrudniającymi się czem innem, tylko dawaniem uciśnionym pomocy: bo też rzeczywiście natenczas można ich było widzieć, tych braci ślubnych, osobliwie w przedwieczornych godzinach, prawie zawsze siedzących w ganku w Żernickim dworze, dymiących lulki, rozmawiających statecznie i często w bramę poglądających, tak jak gdyby tylko wyczekiwali, rychło się ktoś pojawi, który zawezwie ich pośrednictwa albo pomocy.

II.

Rozpadlina gór tych wyniosłych wprawdzie, ale prawie bezleśnych i tylko jałowcami i inną karłowatą krzewiną okrytych, w której leżą wsie Żernica i mniejsza od niej Żerniczka, ciągnie się jeszcze i dalej, a rozwierając się coraz bardziej, kończy się wreszcie tem, że daje piękny i wspaniały widok na brzegi rzeki Hoczewki, od Bieszczadu prosto ku północy płynącej, i na stojące rzędem po tamtej stronie rzeki wzgórza strome i różno-kształtne, pięknemi zaroślami okryte i dzikiemi skaliskami przyozdobione. Do piękności tego widoku przyczyniają się jeszcze nie mało biegi górskiego strumienia, o wiele już położystsze i bujniejszą roślinnością zaścielone, droga większa ku Bieszczadowi idąca i zawsze prawie ożywiona, dwie wsie stykające się tutaj z sobą a nakoniec zamek Żahoczewski, o najdziksze pod słońcem gór urwisko plecyma oparty z dwoma basztami narożnemi w zapienionych falach Hoczewki się pluskający.

Zamek Żahoczewski, przedostatni już z zamków polskich, granicy węgierskiej dosięgających, kiedy i przez kogo był zbudowany nie wiedziano już z pewnością natenczas, a lubo jedni chcieli utrzymywać upornie, iż Balowie z Węgier do Polski przyszedłszy, tę najpierwej dla siebie wymurowali siedzibę, drudzy zasie niby jako wieść dawną powtarzali, że Kmitowie do których ongi i Żahoczewie należeć miało, tu sobie drugą wystawili rezydencyę; toż jednak głośna i różnemi plotkami upstrzona tradycya o jakimś Pobogu rycerzu, który czasów już dzisiaj zamierzchłych, żonę swą własną zabiwszy, tu w tych górach miał osiąść, ów zamek zbudować i w nim życie na modlitwach pokutnych zakończyć, tak to wszystko zmieszała, że przy braku wiadomości o tem po starych księgach, ani się kusić komu o wymyślenie sposobu, w jakiby dojść założenia i założyciela tych murów. Ale nie tylko te daty są dzisiaj i pozostaną już na wieki nie znane nikomu, ale i kształtów jego pierwotnych, jego baszt dzisiaj zwalonych, jego otoczenia i całej jego figury, tak jako była niegdy, najstarszy nawet człowiek dziś nie pamięta.... to wszakże pewna jest i niezawodna, że onego czasu, w którym bracia ślubni mieszkali na swoich dworach, korpus Żahoczewskiego zamku stał jeszcze w całości i baszta jedna od południa, o której wieść taka była, że z jednej galeryi niegdy widać było okna Leskiego zamku, podnosiła się jeszcze o kilka sążni po nad dachy miedziane, dziurawe już i tędy owędy deskami ponaprawiane. Mury zresztą środkowe stały jeszcze w całości, a lubo gmach cały nie był bardzo obszerny, toż jednak na piątrze znajdowało się kilka komnat ogromnych taflowaną posadzką, rzezanemi stropami i malowanemi ścianami ozdobnych, a przed temi zaś komnatami od strony zachodniej znajdowała się tak obszerna galerya, że na niej latem wydawano biesiady na dwadzieścia i cztery osób. Przez tę galeryę, kamiennemi wschodami po obudwu stronach zaopatrzoną, wchodziło się do wszystkich komnat pierwszego piętra, które miało pod sobą izb kilkanaście sklepionych, na drzwi żelazne się zamykających, pod któremi znowu rozprzestrzeniały się także mocno sklepione i jakby gmachy jakie rozłożyste piwnice. Po lewej stronic zaniku ciągnął się długi szereg murowanych stajen i izb pewno gościnnych albo służalskich, co wszystko kończyło się spichrzem na piętro wysokim, czystym i schludnym, widocznie już później domurowanym; od spichrza na poprzek a równolegle z frontową ścianą zamku, wlokła się długa, stara i natenczas już zapuszczona grabowa aleja, która mając w swym środku. murowaną bramę zajezdną, drugim swym końcem otwierała wdzięczny widok na zielone i bujną łoziną zarośnięte brzegi Hoczewki, nad któremi w oddali stał i wiecznie szwargotał młynek maleńki, dwoma szczerbatemi kołami mielący, starą omszoną strzechą nakryty i zielonemi osadzony wierzbami. Od tego końca alei, znów równolegle z północną ścianą zamku, ciągnął się mur niegdyś pewno wysoki i butnie na przechodniów poglądający, ale dziś już niski, pokorny i grzbietem rozwalonym świecący na którym miasto dawno zebranej miedzi rosły już tylko dzikie chwasty i piołuny. Ten mur zapadał się na ostatku w bałwany rzeki, która za plecyma zamku płynęła i kończył tym sposobem ogrodzenie całego obejścia, w którem było i kilkadziesiąt drzew owocowych i maleńki wirydarz, staranną ręką pielęgnowany, i nakoniec wielki i obszerny dziedziniec, na którym może niegdy stawało po kilkadziesiąt koni rycerskich, parskających rozwartemi nozdrzami i z rąk uzbrojonych giermków gwałtem się wydzierających i wrzał przytem rozgwar wojenny, odgłosem surm bojowych przerywany,— a dzisiaj już tylko białe się przechodziły gołębie i wlokły się psy domowe z pospuszczanemi ogony.

Gwar jakikolwiek rzadko już kiedy przerywał smutne milczenie Żahoczewskiego zamku, bo na tym zamku mieszkał onego czasu pan Dzianott, człek spokojny i cichy, biesiad ani uczt nie lubiący, gospodarstwem tylko i domem zajęty, mający żonę chorą i od lat kilku już w łóżku leżącą, syna młodego i pełnego nadziei, któren siedział w Warszawie, w kancelaryi królewskiej się aplikował, na wielkiego ministra się kierował, ale o tyle też więcej pomocy potrzebował od ojca; a nakoniec i córkę miał młodą i piękną, ale smutną i zamyśloną, książeczkami zajętą i także miły spokój lubiącą. Więc nie było nigdy gwaru na tym zamku onego czasu.

Pan Dzianott jakiego był pochodzenia, Bóg to sam wiedzieć raczy: powiadano że Włoch jest i brzmienie jego nazwiska, jeżeli tak jak wszystkie cudzoziemskie w Polsce późniejszemu przekształceniu uległo, nie zaprzeczało temu podaniu; powiadano dalej, że dawniejszemi czasy we Włoszech wielkie się tej familii dzierżyły splendory, o czem wszakże żadnego nigdzie nie było świadectwa; ale natomiast to była pewna, że Piotr Dzianott, szlachcic włoski, jeszcze dawnemi czasy indygenat w Niemczech otrzymał, a to jeszcze pewniejsza, że tenże sam Piotr przeniósł się z Niemiec do Polski i do wojska się koronego zaciągnął, a gdy pod hussarską chorągwią długo ojczyznie służył i dla niej tak fortuny jako i zdrowia nie żałował, do indygenatu w Polsce przypuszczony został na sejmie roku 1662. Włoskie pochodzenie pana Dzianotta potwierdzało się atoli nie tylko brzmieniem jego nazwiska, ale i cała jego figura zdawała się świadczyć o tem; był-to bowiem człowiek bardzo miernego wzrostu, pomimo pięćdziesięciu lat wieku tak lekki i zgrabny, jak oni linoskokowie, którzy z południowych w zimne wyciągając krainy, różne sztuki łamane wyprawiają po naszych jarmarkach; zresztą krew wszystka była w nim tak gorąca, że kiedy co mówił, to także przytem giesta rękami i nogami wyrabiał, jak gdyby stał na teatrum. Jednakże to nie zawsze, bo kiedy mu tego potrzeba było, umiał także i krew zimną zachować i mówić poważnie i statecznie, lepiej niżeli który ksiądz na ambonie; co więcej, on umiał milczeć także jak głaz i niemiał nigdy zwyczaju swarzyć się głośno, wyrzucać komu winę na oczy, do odpowiedzialności za jaką winę słowną pociągać, ale za to umiał on swojej opinii dowieść zawsze, choćby późniejszym czasem, umiał zdaleka i nieznacznie wpływać na cudze sprawy, umiał mścić się cudzemi rękami... a ludzie lubiący szukać przywar w swoich sąsiadach, powiadali o nim, że jest człek charakteru skrytego, że przy cudzym płomieniu pieka swoje pieczenie, że plotki okoliczne w bieg puszcza, że na handlach i facyendach nigdy nie traci, że kupna i przedaże innym psowa na targach, i Bóg nie wie co jeszcze a to wszystko świadczyło także o jego powinowactwie z Włochami, którzy ze skrytości i podstępności umysłu znajomi są wszemu światu. Ale lubo opinia taka była o panu Dzianocie w sąsiedztwie, toż jednak nie było żadnego faktu, któryby jej prawdziwość potwierdzał, i lubo wiele o tem bajano, wszakże nigdy nie znalazł się taki, któryby powiedział: oto on tego oczernił, tego oszukał, a tamtemu stał się takiej a takiej szkody przyczyną. Bo w samej rzeczy pan Dzianott był człowiek spokojny, mało kogo nawiedział, mało kogo u siebie przyjmował, a jak mu mało na bliskich ze sąsiadami stosunkach zależało, widać ztąd jawnie, że się nawet nigdy o żaden urząd nie starał. Gospodarstwem i swojemi dziećmi zajęty, wiecznie siedział on w domu i zmudnie pracował, a nieraz można go było widzieć nie tylko stojącego po całych dniach przy robocie na polu, ale nawet o żniwie siedzącego na pełnym wozie i własnoręcznie wiozącego snopy do stodoły.

I miał też słuszność pan Dzianott, że tak zmudnie pracował, miał on bowiem żonę, przez której długoletnią chorobę gospodarstwa kobiecego prawie całkiem nie było w Żachoczewiu; więc grosz wszystek, którego potrzeba było na opędzenie domowych wydatków, musiał być wyciągniętym z samej roli i stajni, a grosza tego, pomimo całej oszczędności pana Dzianotta wiele tam trzeba było; nie tylko bowiem dom kosztował już nie mało pod owe czasy, nietylko kosztowały leki i lekarze dla chorej pani ale kosztował syn jeszcze w Warszawie na równości z synami pańskich domów utrzymywany, kosztowała i córeczka nie mało, która wychowana w jakimś panieńskim klasztorze w Warszawie razem z pańskiemi dziećmi, przyzwyczaiła się do pięknych sukienek, które wiele grosza ochłonęły, do książek cudzemi drukowanych językami, które także potrzeba było sprowadzać, a na koniec przyzwyczaiła się do niezajmowania się niczem, co chociaż nie pociągało za sobą wydatków, jednak nie przysparzało dochodów. I nie naganiali jej już tego rodzice, a ażeby rzec prawdę, to może ją jeszcze starali się utrzymywać przy strojach i książkach, bo było tak, że jeżeli o synie tuszyli sobie, że lada dzień zostawszy sekretarzem królewskim, niebawem na ministerstwie jakiem osiądzie, to i dla córeczki rokowali sobie niemniej świetne nadzieje.

I nie masz się co dziwić rodzicom którzy choćby jak niepodobne do prawdy tuszą dla swych córek zamęścia, bywa to bowiem prawie zawsze tylko ich miłości rodzicielskiej dowodem, tylko ich troskliwości oznaką, którą gdyby mogli, niebaby przychylili swym dzieciom: a tem też bardziej nie było się co dziwić Żachoczewskiego zamku dziedzicom, mieli bowiem córeczkę taką, która pod one czasy — gdzie wprawdzie nie łatwo było znakomitego domu synowi ożenić się z pospolitą szlachcianką, ale też za to wiele było nie nadto znakomitych familij synów tak opatrzonych, jak drudzy magnaci a nie sadzących się koniecznie na to, ażeby splendor swojego domu, o którym nigdy za mało nie rozumieli, przez ożenienie się podnieść — mogła z łatwością trafić na kogoś takiego, któregoby i w senatorskim nie odrzucono domu. — A córeczce tej było Julia na imie. I była ona tak piękną, jako lilia kwitnąca w pełni kiedy swą główkę pochyli, na drobniejsze kwiateczki spogląda i anielskiemi się dumaniami obwija. I była tak piękną jak gwiazdka, która w mgły gazowe obwinięta, po lazurowych błądząc błękitach, nikogo blaskiem swoim olśnić nie pragnie a jednak oczy wszystkich za sobą obraca, dla wszystkich szczera i otwarta a jednak dla nikogo nie pojęta nie odgadniona. I była ona tak piękna, jako posąg z białego marmuru, wzniosły i uderzający wspaniałością swą wszystkich, rozmawiający z każdym i myśli swoich udzielający, a jednak nie obudzający w nikim nic więcej, prócz czci bałwochwalczej u pogan; uznana w piękności swojej u rozumnych a przez szeroko rozwarte usta wybiegającego podziwienia u gminu. Takie czyniła Julia wrażenie na świat ją otaczający, ale powinna była inne czynić wrażenie. Julia była wzrostem więcej słuszna niż mierna, budowa jej ciała była więcej szczupła niżeli potężna, ale za to okrągłości jej form nic już nie mogło przewyższyć pod słońcem. Twarz jej była pociągła, nos równy zupełnie, czoło ani zbyt niskie ani wyniosłe, ale przed białością jej lica, gorsu i ramion i przed promieniami jej świeżych, ciemno błękitnych oczu padało wszystko na twarz, co żyło. Włosy jej czarne i szklące jak jedwab stały się przedmiotem zazdrości u wszystkich kobiet, a chód jej niewyniosły ni dumny, ale jakiś tak lekki i uroczy, że niezdawała się iść ale płynąć w powietrzu, obyczajem duchów skrzydlatych unoszących się nad grobami, czynił to, że gdziekolwiek przechodziła wszyscy nawet bez myśli ustępywali jej z drogi. Takie przymioty powierzchowności, lubo wzbudzały u jednych cześć i uznanie, u innych uwielbienie i podziw, nie wiele jednak serc podbiły dla Julii: kobiety ją niecierpiały, unikały i różnemi wymysłami piękności jej ująć usiłowały; starzy chwalili na zimno, mówiąc: że okrutnie gładka to dziewka — a kawalerowie, lubo nie jednemu może i taka i owaka myśl na widok jej przychodziła, jednak nie mieli jakoś odwagi zbliżyć się do niej, lub zbliżywszy się dłuższą utrzymać rozmowę i podziwiali ją tylko z daleka. I musiało już tak być zawsze i nieodmiennie, i oziębłości tej całego świata dla Julii nic już przemódz niemogło, były bowiem temu dość ważne przyczyny. A pierwszą zaraz było to, że panienka ta była córką takiego domu, który nie tylko nic nie ważył w powiecie ale nawet bywał przedmiotem niepoczciwych przycinków i żartów takich, które tylko jego poniżenie a może nawet i podeptanie zupełnie miały na celu, powtóre że matki zdrowej i ze sąsiadkami powiązanej przyjaźnią i innemi stosunkami nie miała, a miała ojca, który był cichy i spokojny, z nikim garnca nie wypił, nikogo nie wybił, nie posiekał, z nikim nie przenocował się w rowie w słodkich pijanego afektu objęciach, z nikim nie miał processów, sporów granicznych, zajazdów nie czynił, do burd nie należał...

Trzecią zasie przyczyną onej oziębłości, o której mowa, było o wiele staranniejsze i starannością swoją wszystkich oczy uderzające wychowanie panienki , a że nieukrywanej wyższości moralnej nie znosili naówczas i nie znoszą do dziś dnia sąsiedzi i sąsiadki w powiecie, nie długo potrzeba dowodzić. Do tych powodów nakoniec przyczyniało się nie mało i samo usposobienie Julii, które nie z serca, nie z wyrachowania, ale po prostu z natury, z wrodzonej wstydliwości dziewiczej, ze skromności, z braku pretensyi do świata wyrobiło w niej zachowanie się tak zimne i trudne, tak milczące i mało otwarte, że to ją już dobijało z kretesem, bo nietylko odstręczalo nawet najchętniejszych, ale stawało się powodem do najzłośliwszych wniosków, a nawet do rzucania podejrzeń o zupełny brak serca, dumę, próżność i pogardę dla otaczających ją osób. Tymczasem usposobienie moralne Julii było całkiem inne w rzeczy, niżeli wyobrażenie, jakie o niem mieć chciano. Wychowanie jej było wprawdzie wyższe nad to, które owego czasu pospolicie dawano kobietom, i w głowie jej pięknej znajdowało się cokolwiek więcej wiadomości, niżeli w wyczubionych głowach jej innych sąsiadek, ale jej wyższości istotnej nad inne nie stanowiło głównie samo wychowanie i ilość nauki, tylko, że ona to, czego się nauczyła w konwikcie, umiała zachować, podnieść i rozprzestrzenić w domu rodziców, podczas, kiedy inne kobiety, zamieszkawszy raz na wsi, już o wszystkiem czego się niegdy uczyły, zapominały; a nakoniec jej wyższość stanowiło głównie jej serce, piękne i czułe z natury a później wykształcone i wyrobione do tego stopnia, że ani dziw nawet, że nie znachodziło w żadnem innem sercu sympatyi, bo do tego potrzeba równego sobie: a ono nie znalazło takiego.

I jeżeli co można było zarzucić Julii, to chyba to tylko, że to serce było za nadto tkliwe, rzewne, że się roznosiło w samych najprzedniejszych uczuciach i właśnie tak jako lekki zefir wiosenny, który się rankiem nad pełnemi różami unosi, ich westchnieniami oddycha i płacze ich łzami, unosi się nad jej różowemi myślami. Ale na róże łzy roniące o świcie wchodzi rankami słońce, które mgły chłodne rozpędza i łzy ich osusza; a jej serce nie miało żadnego słońca, które-by się nad niem uniosło i łzy osuszywszy, dało mu wesołość i uśmiech na cały dzień letni: jej serce znało tylko blady i chłodny promień księżyca, któremu przystało li nocą na niebiosa wypływać, stare baszty zamkowe i lodowate groby oświecać, a chłodząc wszystko do koła, z ludzkiego serca smętne wydobywać westchnienia. Prócz łez i westchnień, które znało jej serce, znała jej głowa jeszcze bezgraniczne marzenia; głowa, która nie umiała dzielnie sterować myślami i wyobrażając sobie świat raz niebem a drugi raz piekłem, a ludzi raz szatanami a drugi raz aniołami, dziwne z jej piękną duszą wyprawiała igrzyska.

Julia namiętnie lubiła książki i wiele czasu trawiła nad ich czytaniem, ale jej ojciec nie był jednym z onych starych Polaków, w świętej wierze jako w pancerzu wychowanych i wzrosłych, i za wszystką naukę i rozrywkę nie kazał jej czytać biblii obojga zakonów i świętych żywotów, — a ona, mając sobie samej wybór ten zostawiony i dany grosz na to, nie wiedząc co czytać w języku polskim, a umiejąc francuzki, czytała wszystko o czem tylko wieści zasięgnąć mogła zdaleka. Znała więc ona lepiej niż wszystko sławną Heloizy historyę, znała swoją imienniczkę kochankę Romea, znała i wszystkie inne, które poumierały, albo przynajmniej nieszczęśliwemi były z miłości; znała ona dalej Barbarę, Gasztoldową wdowę, znała Dorotę z Tenczyna i Oświecimównę, a ponieważ nie doszła do niej wieść o głośnych rycerskich Chrzanowskiej i o cichym domowych Anny Jagiellonki cnotach, więc nie myślała o niczem, jak tylko o miłości, o jej cierpieniach i smutkach, o śmierci dla niej, lub innych męczarniach, mało kiedy myśląc, bo może nawet zgoła nie wiedząc, że miłość jest jako róża i obok kolców które ranią i krwawią, ma także swoje kwiaty i roskosze. Ona krom tych, które pielęgnowała w swym wirydarzu, o żadnych innych nie myślała tego żywota kwiatach, właśnie jakoby treścią i jądrem tego życia były same cierpienia, a całą roskoszą to tylko, ażeby cierpieć za rzeczy piękne i dobre. I było jej życie podobne do wieńca z samych czarnych wijącego się kwiatów.

Więc nabiwszy sobie takiemi myślami głowę, jednego wieczora umierała już z bólu nad trupem wyśnionego Romea; inny raz, nie umarłszy zupełnie, w czarnej wlokącej się szacie szła na grób jego tam przy bladych promieniach jedynego jej powiernika księżyca, łzami się oblewała żywemi, cierpiąc jak drugi Chrystus w Ogrojcu igłową tłukąc o marmur grobowy i wołając doń głosem łkającym, aby jej oddał zwłoki ulubionego albo ją połknął i przy nim położył. Ale marmur był zimny i milczący jak cały świat na około i nie wysłuchał jej prośby, a ona nieustając w swoich zaklęciach, padła zemdlona i objęła on głaz nieczuły obydwiema rękami, ażeby go ogniem swojego serca spalić na popiół, albo łzami roztopić. Ale i to się nie stało i z onego snu nadgrobnego obudziły ją dopiero słowiki, uderzające w chór swój wyniosły w chaszczach nadbrzeżnych i obudziły ją na to, ażeby powróciła do domu i cierpiała dalej już aż do śmierci.

Inną razą, kiedy już dosyć się nabłądziła po cmentarzach i grobach, kiedy już serce w niej zdrętwiało od samych bólów i cierpień, kiedy już oczy się jej zamykały od łez i piersi wysychały od westchnień, a ona z warkoczami rozrzuconemi i rękami opuszczonemi ku ziemi, siedziała samotnie pod gruzami jakiegoś kościoła i chłodząc się nocy majowej powietrzem, słuchała echa przynoszącego ostatnie słowa jakichś psalmów pokutnych, on przyszedł do niej, on, widziany już dawno w snach przedpółnocnych i wszystkiemi drżeniami serca pragniony... miał twarz bladą i smutną, oczy czarne płomienne i krucze kędziory na głowie, któremi wiatr igrał i unosił w powietrzu... miał suknię czarną aksamitną bramowaną złotem i perłami nabitą, miał drugą białą atłasową pod spodem, na której pas był złoty, kamieniami sadzony, a z za tego pasa widać było sztylet zabójczy z rękojeścią dyamentową... na sukni czarnej miał lilię białą przypiętą, w lewem ręku niósł czapkę okrągłą z białem piórem chwiejącem się za nią, a w prawem drugą taką lilię dopiero zerwaną.... przyszedł, spojrzał na nią i upadłszy jej do nóg, długo łzami oblewał śnieżne jej ręce: Jestem , rzekł on potem głosem czystym i takim, jakiego żadna pierś śmiertelna nie wyda, jestem i przyszedłem po ciebie, ażebyśmy sobie ręce i serce podali na wieki. Julia wstała i pochyliwszy się nad nim, łez gorących strumieniem oblała te wieści które on przyniósł, ażeby on wieniec kwiatów czarnych przez jej całe życie się splatających, dwiema białemi liliami zakończyć. I wstawszy, podała mu rękę i szła z nim precz, w świat gdzieś daleki i sobie nieznany, w długą do jakiegoś wielkiego grobowca wędrówkę. A ponieważ wojna była natenczas tylko co przygasła w narodzie, i w ruinach stały wszystkie zamki i grody, więc szli do chatki małej, słomia ną strzechą przykrytej, nad zieloną sadzawką pochylonej, ażeby w niej z dala od gwaru świata i zimnych ludzi przeżyć tę resztę życia do śmierci. A koło tej chaty był cały gaik róż woniejących i cała łąka lilij kwitnących i cały las pełen słowików śpiewających. A na brzegu sadzawki stały wierzby zaspane, w biały puchowinione i w wodzie się przyglądające, a po sadzawce pływało dwoje śnieżnych łabędzi, które do onych wierzb przypływały, puch chwytały w dzioby czerwone i pluskały się w wodzie. Po drugiej strome sadzawki, pomiędzy płaczącemi brzozami, stał maleńki krzyżyk drewniany: jego czoło wiecznie się kąpało w skwarnych promieniach słońca a jego stopa owiniona była w bluszcz do góry się pnący, wiecznie zielony i kwiateczkami okryty. W onej chatce mieszkali oni i oddając swe ranki liliom i różom, dnie karmieniu łabędzi i ogrodowym robotom, zachód słońca onemu krzyżowi, który z ich ust odbierał modlitwy a natomiast wlewał w ich serca słodycz spokoju i złociste strumienie nadziei, wieczory zaś trawiąc na słuchaniu słowików i bujaniu po światach swych myśli i marzeń— było im bardzo błogo na ziemi. I było wieczne szczęście we wnętrzu chatki i wieczne kwiaty za chatką i wieczna wiosna na ziemi. Aż znowu kiedyś grom straszliwy uderza w chatę, burza łamie lilie i kwiaty, strzały wojenne wypędzają słowików z ogrodu, łabędzie ulatują w powietrze, krzyż się druzgocze w kawałki i upada z trzaskiem na ziemię — a do onego wieńca zakończonego dwiema białemi liliami poczynają się znowu zaplatać kwiaty czarne jeden za drugim. Taką głowy i serca zajęta robotą Julia, nie dziw że nie myślała o tem, jakim sposobem sobie sympatyę u sąsiadek pozyskać i nie dziw, że dotychczas żadnego nie przywabiła do siebie konkurenta. I jej to może nic nie szkodziło, jej może i niepotrzeba było do szczęścia kończyć tak życie swoje, jak je kończą wszystkie kobiety w powiecie; ona może i nie myślała o tem, że nakoniec dobrzeby było pójść za mąż i mieć dom swój własny i gospodarstwo i kogoś takiego, na którego barki możnaby złożyć brzemie trudnych i nudnych trosków pospolitego życia; jej, aby prawdę powiedzieć, ani na myśl nie przyszło, jakby kochać mogła, poślubić i na wieki żyć razem z którym z onych wąsatych i barczystych młodzieńców, których krzyk hałaśliwy i brzęk pałaszowy ciągle na gościńcu i po sąsiedztwach słyszała. Ale ojcu i matce nieraz przychodziło to na myśl, bo oni, mając oczy zdrowe i księżycowemi niezamglone myślami, widzieli to dobrze że Julii coraz bardziej owa dawna wesołość i swieżość dziewicza znika z krasnego lica, zaczynali poznawać że jakoś nie wywijają się dobrze ich wielkie o jej przyszłym losie nadzieje, liczyli dobrze że Julii już minął rok dwudziesty, a po nim jeszcze jeden i jeszcze jeden, a ani pies dotąd nie zapukał do drzwi Żahoczewskiego zamku. I gryzło ich to nie pomału i zaprzątali tem myśli swoje i rozmawiali o tem nieraz pomiędzy sobą starzy. Ale ani myśl ani rozmowa nic na to nie pomagała i pan Dzianott sam wiedział o tem, że to nie pomoże, ale że to dwadzieścia i dwie latek jeszcze nie wiek jest a miłość ojcowska także i u niego, tak jak u każdego ojca, vo-tum swe miała, więc pan Dzianott lubo myślał o tem, nie zabierał się jeszcze do żadnego czynu ani nawet żadnego pewnego nie układał planu.

Aż dnia jednego o wiośnie, właśnie wtenczas kiedy sława cnót obywatelskich braci ślubnych, a jego tak bliskich sąsiadów, roznosiła się już skrzydłami wichru po całym powiecie, matka Julii opuściwszy na chwilę długo przez siebie strzeżone łoże, wyszła była przy pomocy sług na galeryę, ażeby tam usiąść w poręczowem krześle i godzinę przepędzić na świeżem powietrzu i słońcu. Obok matki usiadła Julia i po zwyczaju książkę jakąś trzymając w ręku, nie czytała jej, lecz rozmawiała z matką starając się ją zabawić i rozweselić. I rozmowa toczyła się właśnie o tem, że rok mija po roku, wszystko do koła się zmienia, młodzież podrasta, żeni się, nowe domy się otwierają w sąsiedztwach, tylko w Żahoczewiu od lat już dwudziestu wciąż jedno jest i to samo.

— I nie rozumiem, moje dziecko kochane — mówiła dalej matka — co to ma znaczyć. Piękną jesteś i młodą, wychowanie twoje pewno lepsze niż wszystkich twych rówienniczek, bogatą nie jesteś, ale są i uboższe panny od ciebie i nie daleko ich szukać i wszystkim tym, jeżeli nie powychodziły już za mąż, to choć swaty się jakieś trafiają, choć się nawinie ten albo drugi kawaler i choć pokręci się koło domu i drugiego za sobą pociągnie i przecie nakoniec... tu tylko wszystko jakby zaklęte.... i droga do nas, gdyby nią ojciec snopów nie woził z pola, zarosłaby była już dawno w pas trawiskami, a może i człowieka dosięgającą krzewiną.

Julia kochała matkę aż do pieszczotliwości i miłość tę zawsze starała się uległością jej woli i nigdy nieustającą troskliwością o jej wygody okazać; ale tego przedmiotu o którym teraz mówiła matka tak nie lubiła, że pomimo to, iż wiedziała, że prowadząc go dalej, najmilszą dla matki utrzymałaby rozmowę, spuściła tylko oczy na dół i smutne zachowała milczenie.

Matka Julii była to kobieta prostego serca i ducha, nabożna, skromna, kochająca cały świat równo i przepuszczająca wszystkim wszystko, a ponieważ do tego jeszcze skołataną była cierpieniami długiej choroby i w skutek tego od lat kilku już codzień do przejścia w świat inny przygotowana, więc stała się jeszcze pokorniejszą i wyrozumialszą na wszystko, niżeli była przez całe życie. I dla tego widząc, że mowa o braku szczęścia Julii do ludzi sprowadza jej smutek, także umilkła, usiłując tymczasem zabawić się jakąś drótową robotą.

Ale w tem obca jakaś pokazała się na galeryi osoba. A osobą tą była słusznego wzrostu i letnia już jakaś kobieta. Ile na oko sądzić było można, nie należała ona do całkiem prostego gminu, ale z jej zaniedbanego i brudnego ubioru znów wnosząc nie wiele ją można było wyżej nad on gmin prosty postawić. Miała ona bowiem koszulę cienką wprawdzie i w dziwne jakieś floresy wyszywaną, ale pomiętą już nie świeżą; spódnica na niej była w żółte i czerwone szerokie pasy, bóty niegdy żółte ale dzisiaj mocno już wytyrane, chustka na głowie biała czarnemi upstrzona malowidłami, a lubo w tak ciepłym czasie miała na sobie i inderak granatowy wytarty, toż na wszystko zarzuciła ona jeszcze chustkę jakąś szarą i tak ogromną, że ta okrywając jej głowę, brzegami swemi sięgała jej aż do kostek. I ubiór ten nie miał nic w sobie osobliwego i nie mógł nikogo uderzyć; jednak coś było w całej istocie tej baby, że patrząc na nią, jednych niezmierna opanowywała ciekawość, a drugich dreszcz przejmował od pięt aż do czupryny. I zdaje się, że twarz jej głównie taki wpływ jakiś nieodgadniony wywierała na wszystkich, i twarz ta była rzeczywiście dziwnem jakiemś zjawiskiem. Nie dosyć bowiem, że była cery tak ciemno oliwkowatej , że ją koniecznie trzeba było, o pokrewieństwo z cygaństwem posądzić, nie dosyć, że otoczona dziwnie bujnemi a dobrze już szpakowatemi włosyma, miała takie oczy jakieś, że takich drugich żadną miarą nie można było znaleść u drugiego człowieka; nie dość nakoniec, że twarz ta była okryta zmarszczkami w taki sposób się po niej rysującemi, w jaki na żadnej innej nie rysują się twarzy: ale nad to wszystko cała twarz tak jakoś ruchoma i tak jakiejś czartowskiej sztuce podległa, że podczas kiedy przypatrzywszy się już raz dobrze, zdawało ci się żebyś ją poznał i między najliczniejszemi tłumami, toż spoglądnąwszy drugi raz na nią, widziałeś już twarz cale inną i do tamtej ani krzty niepodobną. Więc nie można było tego naganić, że nie jednemu, który się tej kobiecie z bliska przypatrzył, przychodziły na myśl one wiersze, które w swoim Statucie Jan Dzwonowski, sławny swojego czasu poeta, zamieścił, a które mówią:

I ta dobra gospodyni, która z wody mleko uczyni,

I z powroza nadoi i niezłe, gdy się ustoi.

Gdzie chce, choroby nabawi; komu chce, zdrowia naprawi;

Komu chce, naczyni złości, pozbawi go majętności,

A kto się z nią zachowa, wielka podpora domowa.

Kiedy weszła ta kobieta na Galeryę, Julia, spojrzawszy na nią, wstrząsła się mimowolnie i zadrżała, ale matka, drżącą i wychudłą ręką oczy zasłoniwszy od słońca, rzekła w głos:

— Czy mi się zdaje, czy w samej rzeczy, to Ewa? — Nie zdaje się Jejmości, ja to sama,—odrzekła baba kłaniając się nisko.

— No proszę, — wzięła znowu głos matka, — któż by się tego spodziewał. Gdzieżeś to się bawiła przez tyle czasy?

— Nigdziem się ztąd nie oddalała, moja Jejmość kochana, — odpowiedziała znów Ewa; — zawsze mieszkam na Balogrodzkiej granicy i ot żyję jakoś z łaski Pana Boga. — A pani znowu...

— Jakże ci się powodzi? czyś za mąż poszła? zkądże teraz powracasz?

— Nie, Jejmość droga, męża nie miałam i nie mam, a powodzi mi się ot! jak Bóg da z łaski swojej. Temu powróżę, tego poswatam, pokłóconych pogodzę, a zresztą pracuję gorzko a krwawo, i jeżeli nie ztąd to z owąd kapnie grosz siaki taki, i nie umiera człek z głodu, bo dobrzy ludziska na świecie.

— Wy wróżyć umiecie? — spytała się nie śmiało, lecz z pewną ciekawością Julia.

— Umiem panienko, — odpowiedziała przybliżając się do niej zagadniona, — i pannie powróżę.

Ale w tem matka ruszyła się żywo w swem krześle i pewna niecierpliwość odbiła się w tym ruchu, tak, jak gdyby nie chciała, ażeby wróżb tych słuchała jej córka. I rzeczywiście tak było, że ona tego nie chciała i dla tego niecierpliwość swoją dalej okazywać usiłowała; ale Julia zajęta już cale wróżką, nie uważała na to i tymczasem podała już Ewie swą białą rękę, mówiąc:

— No, to mi powróżcie.

Niecierpliwość matki nie uszła baczności Ewv, w skutek czego nie przystąpiła ona zaraz do ręki Julii, ale natomiast zbliżywszy się do matki, pokłoniła jej się nisko mówiąc:

— Ale nie wiem, czy Jejmość pozwoli ? Jejmość, dając pierwej znak swojej niechęci dla tej wróżby, nie tyle była samejże wróżbie przeciwną, ile chciała tylko powiedzieć, że ta właśnie wróżba nie wiele mieć może wagi, bo, chciała dalej Julii powiedzieć, że zna ona od dawna już Ewę, wszakże służyła niegdy u jej rodziców, a prowadzenie się jej zawsze było takie, że niepodobna aby stworzenie to mogło kiedy władzy wróżenia dostąpić; nie przywiązując tedy żadnej wiary do tej wróżby, a obawiając się, ażeby z niej się nie wyjawiło co takiego, coby zakłóciło spokój domowy, rozumiała, że lepiej się stanie, jeżeli żadnej wróżby nie będzie. Lecz teraz, kiedy wróżka sama tak pięknie i łagodnie odwołała się do woli matczynej, ujęta tem za serce, odezwała się matka:

— Jeżeli nic w tem złego nie będzie, to powiedz moja kochana, co wyczytasz, — wszakże zawsze dodała, — ale nie rozumiem doprawdy, gdziebyś ty się wróżenia wyuczyć mogła?

— Wprawdzieć nie łatwa to sztuka,—odpowiedziała na to Ewa, — ale kiedy człowiek chce, to sobie do wszystkiego nauczyciela wynajdzie; a o złe niech się Jejmość nie boi; umiem ja milczeć i nie chodzę po to pomiędzy ludzi, ażeby ich straszyć złem takiem, na którebym zaraz nie podała lekarstwa.

Tu przystąpiła Ewa do Julii i wziąwszy dłoń jej w obydwie ręce, mocno się w nią wpatrzyła. W tejże chwili twarz jej się dziwnie zmieniła, brwi się podniosły, oczy się roziskrzyły, włosy się wzniosły na głowie, a z ust przedtem sinych a teraz rozczerwienionych jak szkarłat, takie wyrywały się słowa:

— Za mążby pannie potrzeba, bo tak jest nie dobrze. Schniesz, nudzisz się i latasz tamtędy, kędy się jeszcze dosyć nalatasz po śmierci. Wiem o tem dawno, moje sługi cię tam zdybywały i dziwowały się tobie... Gospodarstwa ci trzeba, domu, zatrudnienia, za mąż potrzeba... Ale nie było dotąd żadnego... nie było i nie będzie takiego, o jakim myślisz... ale będzie inny, dwóch ich będzie... dwóch ich będzie i to z bliskiego sąsiedztwa...

W tem pan Dzianott, w dreliszkowym żupanie, pasem opasany skórzanym, w bótach ze szarej skóry do kolan, w kapeluszu pilśniowym z szeroką kanią, z kijem laskowym w ręku, powracając od rzepy, którą siano natenczas, wpadł, jak to miał zwyczaj, prędko i pośpiesznie na ona, gdzie się to działo, galeryę. Pan Dzianott, troskliwy ojciec i dobry mąż dla swej żony, porzucił robotę w polu i przy. biegł tylko na chwilkę, ażeby obaczyć, jak się ma żona i jak jej służy powietrze, lecz obaczywszy obcą jakąś kobietę, trzymającą dłoń jego córki w obudwu rękach, stanął zdziwiony i rzekł na prędce:

— Czemże to Ichmość się bawią, czy nie jedno wróżbami?

— Zgadłeś, mężu kochany — odpowiedziała mu żona — przyszła wróżka i dla krotochwili Julcia kazała sobie powróżyć.

— Nie na wiele się to snać przyda — rzekł na to ojciec — bo i mnie wróżono wielkie rzeczy onego czasu, a do dziś dnia nic z nich nie przyszło, ale przecież, cóż mówi? — Ewa przyjściem pana Dzianotta spłoszona, stała już w zwyczajnej swojej postaci, plecyma o poręcz od galeryi oparta i zamyślona, a kiedy pan domu, co wy wróżyła, zapytał, odpowiedziała głosem zimnym i obojętnym.

— Mówiłam pannie, żeby jej za mąż potrzeba, że dotychczas jeszcze kawalera nie było, ale że będą.

— Będą? — zapytał Dzianott.

— Będą, dwóch ich wraz będzie, dwóch a obadwa z bliskiego sąsiedztwa...

— Z sąsiedztwa? — zapytał znów Dzianott i stanął i zamyślił się mocno.

Potem zasie chodził i myślił ciągle, a dalej już i wróżkę odprawiły kobiety, dawszy jej datek nic skąpy i zapomniały już może o wróżbie, a on jeszcze chodził ciągle i myślił. Po chwili jednak kazał sobie konia osiodłać i pachołkowi wsiąść na drugiego, a ubrawszy się pięknie i powiedziawszy żonie, że dla jakiegoś kupna musi na parę godzin z domu wyjechać, z myślą: Kto sobie pomaga, temu Bóg pomaga — ruszył gdzieś w niedalekie sąsiedztwo.

W kilka dni potem, o tej samej właśnie porze popołudniowej jak wtenczas, siedziała znowu Julia z chorą swą matką na galeryi, kiedy nagle dał się słyszeć tentent kopyt i szczęk broni przy bramie a niebawem konno, buńczuczno i strojno wjechało trzech jezdnych w dziedziniec. Matka nie mogła tak prędko i o swoich siłach podnieść się z krzesła, ale panna skoczyła i popatrzała na dół z galeryi, i widziała tych jezdnych, ale ktoby byli, powiedzieć nie umiała.

Tymczasem oni, konie pachołkom swoim oddawszy, poprawili coś koło ubiorów i szli prosto na górę. Ale wszedłszy na galeryę i tam kobiety zastawszy, nie szli już dalej, tylko się do nich zbliżyli, pokłon piękny oddali i najpierwej o pana pytali, a kiedy się dowiedzieli, że go nie masz w domu i już posłano poń w pole, to jeszcze raz się kłaniali i prezentowali się paniom, wymawiając swoje nazwiska. Więc dowiedziały się panie od razu, że jeden z nich co najpotężniejszy budową i wzrostem, był pan Osuchowski, Łowczyc Sieradzki a dziedzic Żerniczki, drugi, cokolwiek mniejszy i szczuplejszy ale cudnie piękny młodzieniec, pan Bobowski Stolnikowicz Sanocki a dziedzic Żernicy, a trzeci cale już mały, nie bardzo młody, brunet i cokolwiek łysawy, pan Grott herbu Mora.

Pan Grott był-to szlachcic herbowy polski, ale nie possessyonat; pieczętował się herbem Mora i powiadał, że mu się to z prawa należy i że jest krewnym onych Grottów, siedzących w błotach Pińskich, ale posiadłości swej nie miał ani tam, ani na błotach, ani owdzie na piaskach, ani tu w górach. Zjawił się on niedawnemi czasy tu w ziemi Sanockiej, a jako to pomiędzy szlachtą zawsze i ten i ów pożywić się może, tak i on nie siejąc ani orząc, jako szpak albo wróbel około strzech latający, żywił się z cudzej stodoły. Pomiędzy szlachtą onego czasu bardzo wiele żywiło się takich ludzi, bo też i w Polsce było ich bardzo wiele; spokój trwał już dosyć długo, pokolenia młode podrastały żwawo w tej dobrej doli, młódź rosła w coraz to większą liczbę, w cudze kraje nie wychodziła, na wojnach jej nie wybijano, głodów i pomorów nie było, a nawet Tatarzy już zaprzestali byli swoich zagonów, więc siedziało to wszystko w dobrem zdrowiu we wnętrzu kraju; a że posiadłości Rzeczypospolitej przez ten czas nie przybyło, więc jej szlachcie ubyło i niektórzy z nich byli bez posiadłości. Ale żywiła szlachta takich z dobrego serca, a im który z nich więcej miał przyrodzonego dowcipu, temmu łatwiej było o dobry stół i wygody. Różnych też sposobów dobierali sobie oni proletaryuszowie dla opatrzenia potrzeb swojego życia: więc jedni byli pokorni i cisi, wyręczali swych gospodarzy w zatrudnieniach domowych, w handlach jakich albo przemyśle, i uciuławszy przytem dla siebie grosz jaki, osiadali potem sami na dzierżawach, albo wcale i na dziedzictwach; drudzy znowu, także pokorni i spokojni, uczyli tylko dzieci czytać i stawiać litery i mając za to chleb powszedni i czasem jaką przetartą suknię z garderoby pańskiej, na tem poprzestawali; najwięcej jednak było pomiędzy nimi takich, którzy pamiętając na swoje urodzenie szlacheckie, zapominali o swem położeniu i nie dając do siebie przystępu pokorze ni pracy, wieszali się tylko przy szlachcie, że pan brat z nią żyjąc, gościnność jej nie za łaskę ale za obowiązek uważając i wybierając na swoją siedzibę zawsze tylko domy kawalerów, wdowców albo hulaszczej i o jutro nie wiele dbającej szlachty. Ci ludzie byli dowcipni, junakowaci na oko, ale często dobrze tchórzem podszyci; gardłujący wiele za cudzemi sprawami, a podczas gdy ciągle o tem rozprawiali, jako u nich gardło dać za przyjaciela byłoby niczem, nigdy gardeł swych nie dawali. Takim wiodło się prawie zawsze najlepiej i nigdy im domu ani przyjaciół nie brakło, i mogliby oni byli daleko pierwej przyjść do własnego chleba, niżeli tamci pierwsi, ale z tych żaden nigdy do niczego nie przyszedł, bo każdy z nich co miał to przehulał. Dla tego też już największą zacnością takiego człeka było, jeżeli miał garderobę porządną, parę koni własnych i swego sługę i lubo goszczenie takiego daleko więcej wynosiło, niżeli innego, jednak zawsze tak było, że taki prędzej znalazł dom otwarty dla siebie, niż inny.

Do tego też rodzaju należał i pan Grott, herbu Mora. Bywało ci wprawdzie i u niego tak jako Bóg dał, i nieraz nie tylko koni i sługi, ale i żupana dobrego nie było, a zwłaszcza już natenczas, kiedy się w karty zgrał, albo kości go omyliły; ale nigdy stan taki nie trwał u niego długo, a czasem i kilku tygodni mu na to nie było potrzeba, żeby miał dwa albo trzy konie, kontusz sajetowy jeden i drugi, pas lity,zegarkiipierścienie,itrzosiknie próżny. A wżdy przeto nikogo nie obdarł, nie okradł, ani też oszukał tak, ażeby go potem o fałsz obwiniono w powiecie. Więc gra tylko szczęśliwa i przemysł misterniejszy od owoczesnych rozumów były źródłami, które go pożywiały; nad te obadwa źródła jednak jeszcze obfitszem i pełniejszem były serca szlachty, na ściężaj otwarte dla niego. Umiał bo też on pozyskiwać sobie te serca, tak jak nikt z jego kolegów; żaden bo też z nich nie miał ani tego dowcipu, ani tych wiadomości, ani tej fantazyi wiecznie żywej i krotochwilnej i niczem niespożytej. I rzeczywiście, zkąd on się tego wszystkiego wyuczył, co umiał Bogu tylko wiadomo, ale to pewna, że co wyczytać można w księgach starożytnych filozofów, co w klassykach rzymskich, co w oratorach, czem się natchnąć z Pisma Świętego, czego nauczyć się od doświadczonych stuletnich starców, to wszystko Mora miał w jednym palcu. A i wiersz jaki mu zacytować z pamięci, Horacyusza na świadectwo powołać, Kochanowskiego, Reja, lub którego innego z poetów, było to rzeczą powszednią. Co więcej, Grott umiał nawet sam wiersze składać i nieraz niemi wprost odpowiadał na zapytania, a kiedy mu taka wena przyszła, to niby nic powiedział ich sto albo dwieście. I to było, czem się głównie różnił od swoich kolegów pieczeniarzy i czem nietylko sobie zaraz wszystkie serca otwierał, ale czem nawet dostąpił takiej u szlachty swobody, że na przycinki i żarty odpowiadał daleko ostrzejszemi żartami a nieraz tak cierpką a jędrną prawdą, że wartoby ją było i w księgę zapisać. I te żarty i prawdy jego znosili wszyscy, jeden ze śmiechem, drugi zasie ze wstydem, ale obruszać się za to nikt nie śmiał, bo już on zyskał był dawno taki przywilej, jakim się szczycili pan Stańczyk lub Gąska, I dobrze z tem było jemu, dobrze i sąsiadom: on miał chleb i poddasze, oni zabawę, wysługę, a na czas i dobrą radę i dlatego wszyscy mu radzi byli u siebie a już z otwartemi rękoma przyjęli go bracia ślubu kiedy przed kilkoma tygodniami do Żernicy zajechał i na czas dłuższy tam zasiedział. Taki był on trzeci kawaler, który z braćmi ślubnymi do Żahoczewia przyjechał, — ale wróćmy do rzeczy.

Kiedy goście ci weszli na galeryę, kobiety tam siedzące trochę się pomieszały, dawno już obcych ludzi widziały u siebie, dawno takich kawalerów pięknych i strojnych; ale i kawalerowie jakoś także nie wiele okazali śmiałości, bo już to pan Osuehowski nigdy prawie nie wiedział albo wiedzieć nie chciał, od czego zacząć dyskurs z kobietą, a pan Bobowski tak się jakoś na panienkę zapatrzył, że zaprezentowawszy się, dalej i słowa powiedzieć nie umiał i byłby nakoniec nikt rozmowy nie zaczął, gdyby nie Grott, herbu Mora. Ten przysiadłszy się do Jejmości, jak to miał zawsze zwyczaj czynić,kiedy przyjeżdżał z kawalerem w dom taki, gdzie była pani stara a panna młoda, i począwszy rzecz od pogody, przeszedł potem do zdrowia, którego brakowało Jejmości i tyle nagadał rzeczy różnych, że te wprawdzie nic nie nauczyły nikogo, ale zawsze przerywały milczenie. Bracia zaś obadwa, mając sobie zostawioną panienkę, w żaden wszakże sposób nic nie mogli wydobyć ze siebie; w dobrą chwilę dopiero potem Bobowski, wcale nie z wewnętrznej potrzeby mówienia, ale li tylko dla tego, ażeby go za niemego nie wzięto, przysunął się z krzesłem swojem do panny i tak zaczął półgłosem i z głębokiem westchnieniem:

— Mój Boże! jak też to ludzie na tej ziemi mieszkają tak blisko siebie, że się miedzami stykają a przecie się czasem nie znają- I to się nazywa hulaszcza i wciąż się włócząca szlachta nasza; jacyż zasie są ci, którzy sławni są światu z tego, że wciąż w domu siedzą?

— O! tak — odezwał się zaraz na to Mora — ludzie siedzą sobie pod miedzą a tyle o sobie wiedzą, co wypiją i zjedzą; a ręczę za to, że nie jednemu u nas szlachcicowi możnaby jego sąsiada podać na półmisku, i byleby był ladajakim przyprawiony saporem, zjadłby go i nie wiedział, że to sąsiad jego. Chociaż w tej Polsce naszej, gdyby sąsiad sąsiada zjadł i bez saporu, nie byłaby to nowina. Nie znają się u nas niektórzy pomiędzy sobą, ale drudzy zasie tak się kochają, że się aż zjadają.

I tak dalej w ten sens, wpadłszy na nowy tor, prowadził swoją rzecz pan Mora, a pan Bobowski milczał patrząc na Julię, a Julia milczała patrząc czasem na Bobowskiego. Osuchowski także czasem spojrzał z ukosa na Julię, bo lubo był zaciętym bezżeństwa zwolennikiem i kobiet nielubiał, jednak na piękną rzecz same od siebie obracają się oczy. Wśród tego czasu przybiegł z pola pan Dzianott, a skoro przybiegł zaraz ożywiło się towarzystwo. Pan Dzianott bowiem rzucił się najprzód do powitania i sprawił się z tem bardzo wymownie i grzecznie, bo i komplimentów nie szczędził swoim miłym i ukochanym sąsiadom, i dał im poznać to z lekka, że dawno mu się już to należało; dalej kazał stół przynieść w galeryę, nakrył go pięknie i takiem winem a różnemi marcypanami zastawił, że trudno było odgadnąć senatorska to gościna czy zgoła królewska? a kiedy jeszcze do tego tę gościnę swoją żywą rozmową, układnością i różnemi facecyami umaił i przyozdobił, to tak kilka godzin minęło, jak gdyby jedno mrugnienie oka.

Śród tych kilku godzin pan Grott szedł ciągle o lepszą w facecyach z Dzianottem i obadwa dobrze sobie dotrzymywali; już też i pani się rozmowniejszą uczyniła cokolwiek i Osuchowski się rozgadał na dobre i Julia nawet jedno i drugie czułe albo uczone słowo wrzuciła; Bobowski tylko jeden milczał i jak słonecznik głowę swoją obracał za Julią.

Tymczasem słońce zaczęło już zapadać za bujnemi lasami zjeżone góry i chłód poczynał na otwartą zawiewać galeryę, co zauważywszy pan Dzianott, zniewolił żonę swoją, że się z galeryi wyniosła, a kiedy tylko jednej osoby ubyło temu gronu, zaraz i pan Osuchowski za swoją czapką się obejrzał, i pan Bobowski rad nie rad za swoją, i zabrawszy się pomału wszyscy trzej towarzysze, pomimo nalegań i prośb gospodarza, aby dłużej zostali, podziękowali za gościnę, prosili o wzajemność i wsiadłszy na konie, grzebiące kopytami przed gankiem odjechali.

Za bramą i aleją grabową zniknęli oni zaraz całemu zamkowi z oczu, bo ich droga skręcała się zaraz na lewo i niknęła pomiędzy chaszczami i wąwozami, ale pomimo to Julia, oparłszy się o galeryę, stała jeszcze długo i swe wielkie błękitne oczy w skały i lasy, na rumianem od ostatnich promieni słońca niebie się rysujące, wpatrzywszy, długo jeszcze tam stała. Myśli które natenczas przesuwały się przez jej głowę, i uczuć które się kłębiły w jej sercu, nikt opisać nie zdoła, bo to są rzeczy tak nie dające się pochwycić umysłowi ludzkiemu, jako nie dają się uchu pochwycić one cudne harmonie płynących po niebie światów, jakoż i ona sama nie bardzo jasną z tych myśli potrafiłaby była sobie zdać sprawę: to jednak pewna, że twarz Bobowskiego tak jej zdała się być znajomą, jak gdyby już wiele lat w jej obecności przeżyła; oczy jego widywała już pewno gdzieś dawniej, ten jego żupan biały atłasowy, ten pas srebrny kamieniami sadzony, ten kontusz aksamitny bramowany złotem, ta cała postać zgoła tak skromna, milcząca i zamyślona, była jej już od dawna znajomą. Jakoż już i chłód wieczorny całe orzeźwił powietrze, ptaki się już popowieszały do snu po zielonych gałązkach i księżyc już wielki i biały wyszedł na niebo, aby przyświecać samotnemu słowikowi, uderzającemu gdzieś w dali w urywanych tylko akordach, a ona jeszcze stała o galeryę oparta i zamyślona i w białej długiej sukni odbijającej mocno od poczerniałych murów, wydawała się jak on duch zamkowy, który się w pewnych nocach jawi na wysokich krużgankach, zwiastując do nieszczęść przyzwyczajonym wnukom nowe jakieś nieszczęście.

A tymczasem trzej kawalerowie jechali sobie stępą w górę oną ogromną rozpadlinę, w której leżą wsie Żernica i Żerniczka. I dziwna, że pomiędzy nimi także nieme panowało milczenie i Grott nawet nie miał jakoś ochoty ust swoich otworzyć. Raz tylko jeden Stolnikowicz odezwał się był do Osuchowskiego mówiąc:

— Niepospolicie gładka to dziewka, panie bracie, ta córka Dzianotta;—a kiedy Osuchowski nic na to nie odpowiadał, dodał tamten: — A i Dzianott sam grzeczny człowiek i nie rozumiem, czego chcą od niego? — Dopiero pan Łowczyc:

— Ot! głupi ludzie! żeby dał temu w łeb, drugiemu w bok, a na onego żeby wymalował z jakie sto tysięcy przed sądem, toby się z nim wysiekli, wyprocessowali, a pogodziwszy się, pokochali; ale że spokojny i cichy, to psy na nim wieszają.

I na tem skończyła się cała rozmowa.

Ale w tydzień nie spełna potem Bobowski, niby to mimochodem, znowu zajechał do Żahoczewia; a dalej raz z Osuchowskim, raz z Grottem, a czasem i sam jeden, lubo zawsze zasłaniając się różnemi pozorami, jednak dość często skręcał swojego konia do onej brany, która jak gdyby upiór jaki, stała we środku starej i pruchniejącej alei. Rodzice widząc to radzi byli a nawet czasem aż nadto radzi, a że ojciec zwyczajnie zajęty był gospodarstwem i sam pola doglądał, matka zasie nie każdego dnia mogła wyruszyć się z łóżka, więc państwu młodym nie tylko sposobności nie brakło rozmawiać sam na sam, ale wstydliwemu Stolnikowiczowi nieraz już aż nadto było tych chwil szczęśliwych, w których wiele czuć i wiele rozmyślać ale wiele mówić nieumiał.

Ale i bez częstej i długiej rozmowy w krótkim czasie o wiele się odmieniły myśli i usposobienia tych dwojga ludzi.

I jeżeli Bobowski coraz bardziej przestawał zajmować się swojem ulubionem rycerstwem, końmi, łowami i służeniem uciśnionej braci, a krom myśli ustawicznej o pięknej pannie ze Żahoczewia nie miał tylko tę jeszcze, że niedorzeczną i cale niepraktyczną, jest opini a Łowczyca o małżeństwie: to Julia dawno już zapomniała o swoich pięknych po nieznajomym świecie żeglugach, dawno zapomniała o kochankach umarłych i ich marmurowych grobowcach, zapomniała nawet o chatce onej nad zieloną wierzbami okoloną sadzawką, a natomiast wszystkie jej myśli i uczucia, wszystkie sny i marzenia zajął żywcem tak jako był młody dziedzic Żernicy. Tego Julia całą mocą swej duszy zaklęła w swoją głowę i serce, tego obraz żywy niosła wszędzie ze sobą, temu poślubiła wieczną miłość i poświęcenie się, za tego postanowiła sobie umrzeć, zginąć, dać się zamęczyć lub ukrzyżować. Więcej jeszcze nie pragnęła dotychczas, a nawet jego sentymentami, jego sercem dla siebie tak mało się zajmowała, że tylko raz szczególny wzięła ją ciekawość, czy też on także czasem myśli o niej.

Po tej ciekawości byłaby Julia i sama poszła już dalej i zaszła tam, dokąd wszystkie panny ze swemi myślami zachodzą, ale ją w tem uprzedził sam Stolnikowicz. Jednego dnia bowiem, pojechawszy on do Żahoczewia o przedwieczornej godzinie, znalazł się sam na sam z Julią we wielkiej zamkowej sali, która zapewne dawniej kiedyś świetnością swych ozdób odpowiadała zamożności dziedziców i wspaniałości samego zamku, ale dzisiaj już tylko, odpowiadając ubóstwu dziedzica i zamkowemu zniszczeniu, świeciła tylko zakopconym pułapem i wybladłemi malowidłami. Tam w głębokiej framudze od okna stojąc oboje i długo patrząc na dzikie urwisko góry i spienione nurty Hoczewki, nagle się odwrócili, jednocześnie spojrzeli po sobie i—znowu się odwrócili od siebie. Ale niebawem potem, świeżego w piersi nabrawszy oddechu, tak się odezwał pan Józef:

— Nie uwierzy mnie panna Julia, jak mnie to jest ciężko na sercu, jak przykro, że od tak dawna bywając już w domu jej rodziców, od tak dawna mając miłą przyjemność rozmawiania z panią i uwielbiania przymiotów jej serca i duszy, muszę się jeszcze zawsze zachowywać jak on młodzieniaszek nieletni, któren bojąc się rózgi swych opiekunów, nie śmie wydać na jaw tych, któremi jego serce goreje, afektów.

Na te słowa Julia się mocno zarumieniła, oddech w piersi zaparła ale milczała, Bobowski zaśmówił dalej:

— Wprawdzie nie taić mi tego, że lubo nie mam żadnych opiekunów nad sobą i tylko tych i owych doradców, którzy mi są przyjaciołmi, ale temu mogliby przecie stanąć na drodze; jednak z nie małem biciem serca i z nie małą bojaźnią odważyłbym się przyznać się pannie Julii do tego, co mnie od niejakiego czasu tak ciśnie i boli, jak gdyby mnie kto kamień młyński przywiązał do serca...

Tu się zatrzymał Stolnikowicz a Julia widząc, że wyczekuje jej odpowiedzi, wymówiła półgłosem:

— Mech mówi pan Józef. — A on też dalej:

— Ale koniec końców niechaj mi się stawią przeszkody jakie chcą, ja je koniecznie przekonać muszę i choćby mi przyszło w tera życie położyć moje, szczęśliwym będę...

— O! Boże! — westchnęła panna.

— Szczęśliwymbędę,—mówił dalej Bobowski, jeżeli mi Bóg pozwoli położyć życie za tę, bez której jako widzę niczemu dla mnie były wszystkie dnie moje. Będęż mógł liczyć na to, że smutki moje albo li nawet i straty, jakie mi w tem przedsięwzięciu znieść przyjdzie, będą przyjęte z takiem sercem...

— Ach! panie Józefie! — przerwała Julia — nie narażaj się na żadne smutki i straty, niech ciebie Bóg zachowa takim jak jesteś, bo gdybyś... o Boże ! jabym nie przeżyła tej chwili.

— Ale to już inaczej nie może być — rzekł znowu pan Józef, a ująwszy ją za rękę mówił z zapałem — ja wiem co robię, ufaj mi tylko i wierz...

W tem nadszedł do onej sali pan Dzianott... i nic. Witał się tylko z Bobowskim i był bardzo grzeczny i czuły, rozmawiał ze Stolnikowiczem o różnych rzeczach i zabawiał go po swojemu, a gdy ten się do odjazdu zabierał, żegnał go równie grzecznie i mówił: do widzenia.

Po tej wizycie bywał pan Stolnikowicz dalej na Żachoczewskim zamku i miewał zawsze sposobność rozmawiania sam na sam z Julią, i nastąpiły pomiędzy niemi różne jeszcze dokładniejsze rozmowy i wszystkie wzajemnych ciężarów sercowych zwierzenia, jak to zwykle bywa w miłości.

Tak działy się te rzeczy; co atoli Bobowski rozumiał pod onemi przeszkodami, któreby mu w tej sprawie mogły były stanąć na drodze, nie wiadomo; nie wiadomo także, jakich smutków albo zgoła strat się spodziewał, któreby z przezwyciężenia tych przeszkód wyniknąć miały; zdaje się jednak, iż wedle jego przeczucia źródłem tych wszystkich przeszkód, których następstwami mogły być smutki i straty, nie miało być co innego, jeno ona zawziętość Osuchowskiego przeciwko małżeństwu, z którą pewnoby swemu przyjacielowi stanął był na drodze. Smutkiem zaś ztąd wyniknąć mogącym mogły być przy równej zawziętości Stolnikowicza z drugiej strony nieporozumienia pomiędzy braćmi ślubnymi, może nawet gorszące spory lub zgoła gniewy, a stratą, całkowite przyjaciół rozdzielenie się i rozejście.

Nie będziemy tu sądzić pana Stolnikowicza z tych jego myśli i uczuć, nie będziemy roztrząsać, były li one istotną prawdą jego duszy i serca, czy tylko czczemi w chwilowym sentymentów zapale wyrzeczonemi słowy: ale natomiast powiemy, że jeżeli przy spełnieniu swych życzeń z tej strony się przeszkód spodziewał pan Stolnikowicz, to miał słuszność zupełną.

Pan Łowczyc bowiem od kilku tygodni już dostrzegał jakiejś zmiany w swym przyjacielu, coś przeczuwał i domyślał się czegoś; nie mając atoli ani bujnej imaginacyi, któraby mu co chwila nową tworzyła myśl w głowie, ani podejrzliwości w swem sercu, ani nakoniec onego sprytu żartkich i obrotnych umysłów, które w każdej sprawie w skok sobie poradzić umieją, pragnął był dusznie dowiedzieć się prawdy, ale jej jeszcze nie wiedział. Rozmyślając atoli codziennie więcej nad tem, postanowił nakoniec, nie podstępnie i skrycie śledzić spraw swego brata, ale na jego wydalania się z domu pilne dawać baczenie i na jego słowa więcej cokolwiek uważać. Tymczasem Stolnikowicz, wierny jeszcze swoim afektom i przedsięwzięciom, ułożył był w swojej głowie oswajać pomału swego brata z tem przekonaniem, że on wcale nie pochwala ani podziela jego opozycyi przeciwko małżeństwu i że dziś, czy jutro, za rok jeden czy za lat więcej, zawsze to stać się musi, że połowa panowania w Żernickim dworze oddana zostanie pani jakiejś pięknej i w przystojnym domu wynalezionej.

A kiedy z jednej strony było przedsięwzięcie badania i dochodzenia tajemnic drugiej strony, a w tejże drugiej stronie znów przedsięwzięcie powolnego swych uczuć i myśli wylania, więc niedługiego czasu potrzeba było na to, ażeby pan Łowczyc, pomimo całej ciężkości swojego objęcia, po odszukanym już raz tropie wpadł na samo to miejsce, gdzie wedle jego zdania diabeł się był zagnieździł.

Jakoż jednego przedwieczora, kiedy obadwa bracia po zwyczaju usiedli w ganku do poufnej pomiędzy sobą gawędki pan Grott zaś był zajęty jeżdżaniem swych koni, nad któremi, kiedy się już raz w jego dostały ręce , tak się mozolił, że ledwie ich czytać i pisać nie uczył: pan Stolnikowicz, nagadawszy wpierw dużo o różnych rzeczach, skierował mowę swoją do obowiązków każdego człowieka względem ludzkości i społeczeństwa, a powiedziawszy mało co o troskach i trudach, tak szeroce się rozwiódł nad przyjemnościami wynikającemi ze spełniane tych obowiązków, że aż mu wypadło swą mowę zakończyć słowami:

— Wiesz panie bracie, że to nie głupi wynalazł małżeństwo.

Pan Łowczyc. lubo w skutku dawniejszych względem swego przyjaciela podejrzeń powinien był być przygotowany na takie dictum, tak się jednak tem jego otwartem wyznaniem przestraszył, że aż się rzucił na swojej ławie, lulka mu z ust wypadła i krzyknął:

— W imie ojca i syna i ducha! a to co takiego?

Ale Stolnikowicz nie był przygotowany na taki wykrzyknik i także się wzdrachnął, wszakże będąc dla swego przyjaciela tak delikatnych sentymentów że nawet każde przykre uczucie, które dotykało tamtego, jemu równą czyniło przykrość, odpowiedział łagodnie:

— Nie panie bracie, ot tak myśl jakaś przeleciała koło mnie.

— Ba! myśl — rzekł znowu tamten — ale bo to myśl myśli nie równa, a są myśli takie, za które, kiedy raz przyjdą, drogo się potem płaci.

Na to nic już nie odpowiedział Bobowski, a i Osuchowski, niechcąc przedłużać tej niebezpiecznej materyi, także umilkł na czas przydłuższy, ale co tamtemu czynił po prostu z braku dalszego konceptu, to ten li tylko ze smutku a nawet boleści, którą go przyjęła jawna już teraz Stolnikowicza ożenienia się chętka. Tak jest, boleść prawdziwa, szczera, dojmująca boleść przejęła Osuchowskiego, kiedy już nieodmiennie przekonał się o tem, że jego przyjaciel jest na tej drodze, po której jeżeli nie wprost do piekła, to wprost do wszystkich nieszczęść tego życia się leci. Człowiek ten bowiem, jak się to już wspomniało powyżej, niczego tak nienawidził na świecie jak kobiet i wcale nie wahał się z tem występować publicznie, że najsprawniejszem narzędziem czarta zatraciciela dusz ludzkich, są te właśnie istoty, które wedle młodych zapaleńców widzenia, mają często postać aniołów. Powstało li to przekonanie w nim w skutek jakiejś nieszczęśliwej z kobietami praktyki, czy było ono tylko tak bez żadnej przyczyny ufiksowaną sobie teoryą, nie można było jeszcze dotychczas odgadnąć, to jednak pewna, że teorya ta zdawała się być tylka jednem ogniwem całego łańcucha pewnych przekonań, któren to łańcuch, objąwszy wszystkie myśli Osuchowskie-go, wodził je w swoich granic obrębie jakby w kole obłędnem. A domysł ten, uczyniony przez znających go bliżej sąsiadów, gruntował się na tem, że ile razy pan Łowczyc począł mówić o celibacie, wystawiając go jako supremum bonum swoim słuchaczom, to zawsze przytem aplikował i tę naukę, która w krótkich tutaj zamknięta słowach, przykazywała młodzieży: iż ta, jako kardynalna kraju i państwa podpora, powinna zawsze być jako żołnierz w obozie, słuchający li trąbki i wodza rozkazów. Młodzież powinna całe jestestwo swoje trzymać li na usługi ludzkości i w ustawicznem oczekiwaniu powołania do służby, winna rozumnie i zręcznie wszystko to oddalać od siebie, co takiemu powołaniu mogłoby stanąć na drodze; a ponieważ nic tak nie obciąża człowieka i nie ogranicza jego osobistej wolności, jak żona, za którą wloką się zaraz dzieci, dom ludny, sług liczba, pierzyny, bety i różne inne zniewieściałości, więc chyba ten tylko może się żenić, któren z prawego obywatela chce się uczynić niedołęgą i stróżem śmieci domowych.

— Rozumiem ja to dobrze, — mówił nieraz pan Łowczyc, — że gdyby mężowie dzisiejszych czasów byli tacy jako byli dawniejszych; gdyby mąż dzisiejszy swoje rycerstwo i swe obowiązki względem króla i kraju miał tak świeżo w pamięci, jako miewał je tamten; gdyby miał umysł tak czerstwy, serce tak twarde i tak umiał być żonie mężem i panem; a zasie żony gdyby tem były co dawniej, gdyby ich panowanie rozciągało się tylko nad zamkowemi babami i dziećmi, a gdyby im, kiedy mąż wyjeżdża na wojnę, płakać nie wolno było aż wtenczas, kiedy po spuszczeniu mostów zamkowych w kole swych służebnic do przęślicy usiędą: to i ożenienie się nawet ranne nikomuby nie wadziło. Ale kiedy mężowi dzisiejszemu więcej jeżdżą kufle, karty a kości po głowie, niżeli kraj i dobro pospolitej rzeczy; kiedy sam żwawiej umie wskoczyć pod pierzynę i sprawniej pójść gonionego albo li drabanta, niżeli na koń wskoczyć i pójść z szablą o lepszą; kiedy pani ma więcej dowcipu od niego i wyglaskawszy go pod brodę i pomrugawszy oczkami, tak mu swojemi kornetami, robronami, kolebami poszóstnemi a różnemi innemi świecidałkami nabije głowę, że nieborak sam nie wie, czy prócz świecidełek jest co więcej na świecie, a kiedy jej nie dogodzi, taką mu wojnę uczyni w domu, że w kąt przed nią Cecorska albo i Grunewaldska: to dzisiaj złe zabijać w samem gnieździe! i kawalerem każdemu być póty, póki przynajmniej siedm razy krwi się nie przelało od broni nieprzyjacielskiej.

I tak był przekonany o tej prawdzie pan Osuchowski, że nie mówię aż do znudzenia nieraz ją powtarzał okolicznej młodzieży, ale zgoła za zgubionego każdego poczytując, który się żeni, za niejednego byłby sobie palec pozwolił był uciąć, gdyby go tem od małżeństwa wykupił.

A gdy tak było, nie dziwno będzie nikomu, że dowiedziawszy się o zamysłach a przynajmniej o pochuciach swojego ukochanego brata, nietylko się srodze nad nim rozbolał, ale zaraz począł głęboko nad tem się namyśliwać, i różne myśli mu już zaczęły przychodzić do głowy. W kilka dni potem, miał li już jaki plan ułożony, czyli go nie miał, jednak już tylko głównie chodziło mu o to, czyli tu nagle niebezpieczeństwo już grozi, czy dopiero powolne, a mianowicie, czy Stolnikowicz te swoje chęci zwraca już do jakiego przedmiotu, czy tylko im puszcza wodze w świat tak na ślepo ?

Rzecz ta atoli wyjaśniła mu się sama ze siebie; jednego dnia bowiem, gdy po obiedzie ze Żernicy powracał do siebie, naparł się pan Józef koniecznie odprowadzić go aż do bramy i tak się stało; kiedy atoli pan Józef, pożegnawszy swojego przyjaciela niby od bramy ku domowi nawrócił, a w rzeczy zaraz za pierwszemi krzakami konia skręcił i dwór objechawszy, ku Żahoczewiu się puścił: już Osuchowskiemu więcej nie było potrzeba a jego postanowienie już było gotowe.

Jakoż zaraz nazajutrz przyjechał pan Osuchow-ski do Żernicy i zaledwie zlazł z konia, rzekł do Bobowskiego obcesem:

— Panie bracie, już to darmo, jakem żyw, tak nic z tego nie będzie.

— Z czegóż to? —zawołał prawie z przerażeniem Bobowski.

— Kwasić się tutaj dalej w tych górach, to niepodobna. Bądź co bądź, w świat nam trzeba koniecznie.

— Ale zkądże znowu tak nagła ochota? — mówił zwolna pan Stolnikowicz.

— Nie nagła to panie bracie,—odpowiedział znów tamten, — dawno ja o tem już myślę, ale nie wszystko się gada, co chodzi po głowie. Teraz zasie namyśliwszy się dokumentnie, powiadam wyraźnie: w świat nam trzeba, precz w świat koniecznie, bo na psy tu zejdziemy z kretesem.

— Ba! dobrze, w świat,—mówił na to Bobowski,— ale gdzież to? na wojnę? a gdzież dziś wojna? chyba że na handle jakie.—Na to pan Łowczyc:

— Żaden Osuchowski za handlem nie chodził, to i ten nie pójdzie. Żaden też Bobowskiego do handlów nie kusił, to i ten kusić nie będzie. Ale na praktyki zawsze z sobą chadzali, owo i teraz tam pójdą.

— To wszystko dobrze — mówił znów Stolnikowicz — ale gdzież dzisiaj szukać takiej praktyki, kiedy cały świat kiśnie w spokoju?

— Nie cały on kiśnie, nie cały, są Turki i Tatary którzy gnębią wiarę świętą i lud chrześciański; jest Wołosza, która się dosyć natłukła naszych ojców, są kacerze, heretyki, są nakoniec dzikie bestye i diabły po świecie, więc iść i bić co się zdarzy na chwałę Bożą, a co bąć się pobije, zawsze to lepiej, niżeli tu siedzieć i zegnić, świata nawet nie widziawszy.

— To prawda, że lepiej, ale kiedy nas pobiją? — zarzucił pan Józef.

— To i tak dobrze; piękniejsza śmierć w młodości na polu, niż w starości za piecem.

— Ta chętka Waszeci— mówił zawsze jeszcze niby pół żartem Bobowski—przypomina mi pana Cieszanowskiego najmłodszego, który, jak starzy rachują, lat prawie temu trzydzieści także tak wyszedł w świat bić co się zdarzy i do dziś dnia jeszcze nie wrócił...

— Ty bo widzę żartujesz—rzekł na to cale surowo pan Łowczyc — a ja mówię prawdę od serca. Postanowiłem i już inaczej nie może być.

I dopiero wtedy twarz się widocznie przeciągnęła panu Józefowi, zaczął coś bełkotać ni to ni owo, ale jakoś dobrego argumentu nie mógł wynaleźć w swej głowie. A pan Łowczyc tymczasem dosadzał, mówiąc dalej:

— Chyba że nie chcesz... chyba że masz jakieś powody, o których niewiem, może zgoła obowiązki sieroty pod opieką oddane, majątki cudze w rękach, procesa cudze, za któremi masz gardłować przed kratką...

— Nie... jąkał Bobowski — tak, właściwie nic nie mam, ale jednakże...

— Cóż, ale? powiadaj, bo jeżeli jest jakie słuszne ale, to ja cię za kark nie biorę, sam zresztą pojadę...

— A broń Boże! — zawołał pan Józef.

— No więc; do zebrania się trzy dni czasu, koń jeden pod siebie, drugi pod pachołka, szablę do boku, szkaplerz na piersi i parę złotych do pasa, owoż wszystko czego potrzeba, a to przecie jest w domu.

— Ha! — rzekł na to głęboko wzdychając pan Józef — to i cóż robić? ale czy koniecznie za trzy dni?..

— Koniecznie; — odpowiedział sucho pan Łowczyc a powstawszy i uśmiechając się sam do siebie powtórzył on wiersz znajomy, który powiada:

Długo myśleć, w skok czynić, jest to zwyczaj stary,

Tym sposobem pan Hetman pogromił Tatary.

I tak pan Józef przystał, musiał przystać na dziki projekt pana Łowczyca; nie miał on tyle siły w sobie, ażeby się żelaznej woli tamtego mógł oprzeć, nie miał widać dosyć silnego i prawdziwego afektu dla Julii, ażeby go ten afekt natchnął i do oparcia się pobudził, wiązały go zresztą nierozerwane śluby z panem Łowczycem... więc przystał; ale się bardzo smutno zrobiło Bobowskiemu. Stanęła mu Julia przed oczyma, jej miłość, jej dusza piękna, jej postać cała... stanął mu dom jego przed oczyma, dom, świadek jego młodości, powiernik jego tylu marzeń i smutków... i stanęła mu cała wieś przed oczyma, w niej ile ludzi tylu przyjaciół, w niej grób nieboszczki matki, kości ojca, prochy wszystkich Bobowskich.., i bardzo smutno zrobiło się panu Józefowi. Jednakże myśląć o tem i zasmucając się coraz nowemi myślami, pocieszył się także z nich niektóremi. I mówił tak do siebie: Przecie da Bóg że jeszcze na tej wyprawie nie zginę... szaleństwo to oczywiste, ale przeciwić się nie mogę, śluby mnie wiążą. Wieś pożegnani, ludziom rozdam pamiątki, pomodlę się na grobie rodziców, i przecie wrócę jeszcze. Ale Julia.. biedna Julia! będzie płakać i tęsknić i nawet zwierzyć się swoich smutków nie będzie miała przed kim. Ale i ja jeszcze pożegnam nie dziś to jutro skoczę do Żahoczewia, powiem wszystko, pocieszę, a kiedy wrócę, będę już jej na całe życie. Zresztą... może to i dobrze, będzie to próba... jakiś czas mnie nie będzie, pozostanie mi wierną: jej jestem... zapomni, ha! to i ja przeboleję.— I tak różne rzeczy jeszcze myślał Bobowski, ale we wszystkich się mylił.

A najpierwej mylił się w tem, żeby mógł jeszcze pożegnać Julię: pamiętał o tem bowiem pan Łowczyc lepiej, niżeli o wszystkiem innem i jak chwycił pana Józefa w swoją opiekę tegoż jeszcze wieczora, tak go już nie wypuścił z niej przez całe trzy dni i ani kroku mu nie dał zrobić bez siebie. Więc kiedy czyniono przygotowania do odjazdu w Żernicy, Osuchowski w nich dopomagał, a kiedy toż samo przedsiębrano w Żerniczce, to on brał Bobowskiego ze sobą. I tak ani podobieństwa nie było do tego, żeby pan Józef mógł jeszcze widzieć się z Julią, aniby to się było stać mogło natenczas gdyby się termin tej podróży był odwlókł, co bardzo łatwo się stać mogło, bo jednakże, wybierając się wydawać całemu światu wojnę we dwójkę, warto się choć nad tem namyślić, od kogoby zacząć — ale nawet i ten krótki termin się nie odwlókł tym panom.

Zdarzyło się bowiem tak, że właśnie natenczas stała się była w ziemi Sanockiej ona cygańska historya, o której mi już raz przyszło wspominać

W okolicy zagęścili się byli cyganie i tak kradli, że ich niektóre kradzieże można było prawie rozbojami nazywać: chodzili wielkiemi kupami i brali dobytek i sprzęty z domów prawie na oczach właścicielom. Przeciwko tym rozbójnikom nie chciała chorągiew konna koronna dać żadnej pomocy, bo nie miała do tego rozkazu. Ale czterej najpierwsi junakowie owocześni tej ziemi, a mianowicie pan Chojnacki, pan Deręgowski, pan Sobolewski i pan Nowosielecki Chryzanty, dobrawszy do siebie ile tyle pospolitego ruszenia, zrobili na nich tak skuteczną obławę, że główna banda popadła w ich ręce, z których co przedniejszych kilkunastu obwieszono, innym zaś dobre pro memoria dawszy, rozpędzono na cztery wiatry. Ztąd jednak wywinęła się druga plaga na nieszczęśliwy ten powiat. Reszta bowiem nie pojmanych i porozpuszczani łotrowie jak wzięli podpalać dwory, tak nie było tej nocy, w którejby choć jedna łuna nie zakrwawiła niebo. Kilkadziesiąt dworów i dworków zgorzało, poszły w niwecz znakomite szlacheckie zasoby, a niektórzy dzierżawcy, wdowy samotne i co mniej zaradni a drobni possessyonaci poczęli już poglądać na torbę i kij żebraczy. Wzruszyło to tedy acz zupełnie niewinne sumienia onych junaków do tego stopnia, że się wybrali na wojnę, na hajdamaków ukraińskich, ażeby łotrom odebrać się mającemi łupami tutaj choć w części zapomódz niedostatek i nędzę. Ta wyprawa dość się szczęśliwie powiodła, jak to opowiedziano było na swojem miejscu, ale wieść o wyjściu onychna hajdamacką wojnę właśnie tych dni się była po świecie rozeszła, kiedy pan Łowczyc dał trzydniowy termin panu Józefowi do wybrania się w świat na wędrówkę.

Więc kiedy ta wieść się do nich doniosła, nie mieli się już nad kierunkiem swojej wyprawy co długo namyślać, — i poszli w skok za tamtymi na hajdamacką wojnę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej