Gustaw Daniłowski

A TO SIĘ PALI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZECHODZIEŃ

DWA GŁOSY

PRZERWANA CHWILA

GŁUPIA BABA

PAN JABOT

WIGILJA

POCIĄG

A TO SIĘ PALI TYLKO SERCE MOJE

(DWA GŁOSY I INNE NOWELE)

Daniłowski Gustaw

Władysław Skierski, początkujący literat, i robotnik ślusarski, Bartłomiej Barącz, obaj emigranci z jednej okolicy, dla oszczędności mieszkali razem.

Należeli też do pierwszej sekcji drugiego plutonu kompanii strzelców, gdzie Skierski nosił przezwisko "Stacha", a Barącz „Marka".

Ponieważ stanowili we dwóch rotę, w najczęściej używanej podczas pochodu kolumnie czwórkowej szli obok siebie.

To sąsiedztwo było dla dość słabego fizycznie literata bardzo dogodne. Doskonale wyćwiczony i silny jak tur Marek nietylko podpowiadał mu w kłopotliwych sytuacjach, jak się ma zachować, ale nieraz, gdy wypadało iść w nocy przez ugory, zoraną rolę, słowem bez drogi, pozwalał mu się chwytać pod ramię, co znakomicie ułatwiało marsz. Za te zasługi wyświadczone w polu, Stach pomagał Markowi w domu.

Marek jako robotnik o bardzo słabem wykształceniu ogólnem, nie umiał sobie dać rady z teorją sztuki wojennej, zwłaszcza, gdy w grę wchodziły pojęcia oderwane, wyrazy obcego pochodzenia, lub formuły matematyczne.

I dopiero przy współudziale Stacha przyuczał się pracować samodzielnie, dzięki wrodzonej inteligencji szybko pokonywał trudności i wkrótce nabył tyle wiedzy, że mógł zdać egzamin oficerski. Nie kusił się jednak o rangę, gdyż nie miał zaufania do szabelki; przekładał nadewszystko karabin, którym władał tak świetnie, że aż satysfakcja była patrzeć.

Zawsze pilny i obowiązkowy, gdy z powodu komplikacji politycznych nastąpiło ogólne podniecenie, zawzięty chłop z chciwości wiedzy dostał, jak gdyby furji.

Obkuwał się po całych dniach, nieraz zrywał się w nocy, chwytał kurtkę i repetował polową sygnalizację, przyczem kiedyś stłukł lampę i omal nie spalił całego skromnego ich dobytku.

Na ćwiczeniach wobec markowanego wroga zachowywał się tak, jakby chodziło o prawdziwą bitwę. Wysłany na wywiady, mógł czołgać się godzinami na brzuchu, brodzić po pas w wodzie korytami wezbranych rzeczek; to też wracał zwykle ubabrany, jak nieboskie stworzenie, i przemoczony do nitki.

Kiedyś zaś podczas ataku zapalił się do tego stopnia, że ugodził lufą karabinu sekcyjnego „Borutę" tak silnie w piersi, że mąż ów nakrył się nogami; szczęściem, natrafił na guzik i skończyło się na olbrzymim sińcu.

Poszedł za to na godzinę pod karabin i wystał sumiennie cały czas wyprostowany, jak struna. W dobie tej strzelców ćwiczono w gorączkowem tempie, ale Markowi ciągle było zamało.

Napraszał się na ochotnika, z własnej inicjatywy ćwiczył prywatnie nowozaciężnych rekrutów, całe dni niemal przebywał w polu, a wróciwszy do domu, pakował zdarte nogi w kubeł z zimną wodą, brał książkę i kiwał się nad nią nieraz do świtu.

Stach podziwiał jego siły, co mu nie przeszkadzało wcale wymyślać sublokatorowi od „małpozwierzy" i „idjotów", zwłaszcza gdy mu spać przeszkadzał a nazwał go zbiegiem i Kulparkowa, gdy Marek nazajutrz po forsownych, nocnych ćwiczeniach z widoczną sytysfakcią zakomunikował rozkaz, powołujący do stawienia się na godzinę trzecią po południu z jedną zmianą bielizny i żywnością na dzień cały, co wróżyło długi marsz.

Pokłócili się wówczas do tego stopnia, że szli na punkt zborny przeciwnemi stronami ulic i połączyli się dopiero w lokalu „Strzelca", gdzie wrzało, jak w ulu. Okazało się, że przybyły paki z bronią i ich kompania, dopełniona do bojowego składu, t. j. do dwustu pięćdziesięciu ludzi, ma gdzieś wyruszyć.

Z godzin trwało rozdawanie uzbrojenia, rwetes i gwałt, wreszcie pierwszy i drugi pluton w pełnym rynsztunku z manlicherami starego typu i saperskiemi łopatkami u pasa, trzeci i czwarty z werdlami i bagnetami u boku stanął w szeregu. Dowództwo nad kompanią objął porucznik Mars; przyjął od plutonowych raport i na komendę kolumna pociągnęła ulicami miasta. O parę stajań od rogatek, na szosie, idącej w kierunku granicy, spotkano okryty brezentem wóz. Na przodzie siedział znajomy doktor i dwóch felczerów. Tu nastąpił krótki postój; z wozu wydobyto pałasze, na które oficerowie zamienili swe trzcinki, szeregowcy zaś otrzymali po sześćdziesiąt ostrych ładunków.

Ta parada, niezwykła liczba, pełny ryns2tunek, ostre ładunki, wóz sanitarny, rzeźki, pachnący wiatr, widok rozległych, zieleniejących pól — wszystko to składało się na jakieś uczucie mocy, od której rosły serca i jakby nowem, wyzwolonem tchnieniem rozciągały się szeroko piersi. Raźno, w takt odzywającej się od czasu do czasu trąbki, szeregi wybijały takt i każdy czuł w sobie jakby po stokroć spotęgowaną siłę.

Przez harmonję ruchów, utrzymywanie z towarzyszami czucia, powoli zanikała świadomość indywidualnego istnienia, wszyscy spajali się jakoby w jeden regularnie poruszający się mechanizm.

Sprawniej, niż zwykle, czwórkowa kolumna na szerszych miejscach formowała się w pluton, a kiedy po obu stronach pobiegły malachitowe łąki, rozległa się komenda:— rozwinięty. Wówczas pierwszy pluton wziął krótki krok.

— W czwórki w prawo — zagrzmiał podporucznik drugiego, Sikora.

— W czwórki w lewo! — ryknęli plutonowi następnych i, zrównawszy się ze skrzydłami pierwszego, plutony zrobiły "na lewo front" i w dwurzędzie szeroką linią, pierś przy piersi utrzymując równanie, cała kompania kroczyła, jakby tańcząc po sprężystym wilgotnym kobiercu.

Przed nią palił się czerwienią ogromny krąg zachodzącego słońca i jakby kępa jasności widniał w świeżem poszyciu brzozowy las.

— Raz, dwa, lewa, lewa! — pokrzykiwali radośnie oficerowie.

Jakieś wrażenie pędu zdawało się samo podnosić nogi i na komendę — w czwórki — kompania zrobiła tak gwałtowny zwrot, że aż szczęknęły karabiny.

Odtrąbiono — spocznij, — wolno śpiewać — dał sygnał kompanijny.

— O mój rozmarynie, rozwijaj się — zaciągnęły pierwsze szeregi.

— O mój rozmarynie, rozwijaj się - podchwyciły następne, a potem całym chórem:

Pójdę do dziewczyny, pójdę do jedyny, zapytam się,

A jak mi odpowie — nie wydam się,

Ułanów werbują, strzelcy maszerują, zwerbuje się!

Dadzą mi konika cisowego,

Dadzą mi konika cisowego,

I ostrą szabelkę do boku mego!

Dadzą mi buciki z ostrogami

I siwy kabacik, i siwy kabacik z wyłogami!

A po momencie pauzy Marek wysokim tenorem, a za nim reszta huknęła wesołą piosenkę:

Lepsza ja, Jasiu, niźli ty, Bo ja mani fartuszek wyszyty! A któż ci go, Kasiu, wyszywał, Kiedy ja u ciebie nie bywał? Oj, wyszywali mi go dworacy, A jeśli nie we dnie, to w nocy. Oj, wyszywali mi go dworzanie, A jeśii nie w łóżku, to w sianie.

— Baczność! Równaj krok!

Piosenka urwała się, jak uciął, i tylko dudniała miarowo szosa. Kompania skręcała na ugór, szła czas pewien płaskowzgórzem, aż znowu rozległa się komenda: — rozwinięty na lewo w skos; — i długi wąż czwórek począł spłaszczać się powoli, jakby rozsuwać się w poprzek, aż wkońcu zmienił się w dwie smugi sinawych mundurów, łyskających bronią. Szeroko rozpostarta wstęga szła w milczeniu, zapatrzona w płomienną zorzę, w zbiegłe na widnokręgu różowe, wełniste obłoki, w omglony po tamtej już stronie lesisty wzgórek i w biały widniejący w dole komory celnej dom.

— Kompania stój!

Jeszcze krok i szeregi zatrzymały się, jak wryte.

— Do nogi broń! spocznij!

Stuknęły, jak jeden, kolby karabinów i wyskoczyły naprzód prawe stopy, ale tym razem nie wkradło się w szeregi pewne rozprzężenie, dopuszczalne na „spocznij". Blizkość granicy, widok ozdobionych orłami słupów wprawiał wszystkich w nastrój surowej powagi.

Niezwykle silnie zmieniła się twarz Marka.

Suchy jego profil przybrał wyraz sępi. Wysunął naprzód głowę i zdawał się wpijać rozgorzałemi oczyma w dal.

— Widzisz — trącił łokciem Stacha, wskazując ruchem źrenic grupkę pogranicznej straży, której sylwetki rysowały się dość jasno na przesianem blaskami tle nieba. Jak na dłoni — psubraty!...

— Baczność, na ramię broń!

Żołnierze zrobili odpowiedni chwyt i zesztywnieli na miejscu.

W tej samej chwili rozległ się tętent i z za krzaków wysunęli się dwaj jeźdzcy, kapitan i starszy instruktor „Strzelca". Zbliżali się kurz galopem, a gdy znaleźli się w odległości jakichś trzydziestu kroków, Mars krzyknął:

— Na lewo patrz!

Żołnierze spuścili po paskach ręce na szyjki karabinów dla oddania odpowiednich honorów. Mars podbiegł salutując i zdał raport. Kapitan o coś pytał półgłosem, potem przejechał stempa wzdłuż kompanji, lustrując szeregi, wreszcie zatrzyma! się i rzeki głosem spokojnym, lecz doniosłym:

— Obywatele, przywożę wam nowinę: jest wojna! Kompanja drgnęła, potem zastygła, zrobiła się umarła cisza, a potem przyspieszonem tętnem zabiły setki serc.

— Znajdujemy się — ciągnął po pauzie — w odległości mniej - więcej kilometra od granicy; zadaniem waszej kompanji jest obsadzić ten dom, spędzić straż i znieść w tem miejscu kordon.

Ale, obywatele, jesteście dotychczas armją ochotniczą; kto chce, ten może się cofnąć, nie będziemy tego traktowali jako objawy tchórzostwa, słabości ducha ; rozumiemy, że niejeden z was może mieć jakieś poważne sprawy do załatwienia, musi mieć pewną zwłokę dla uregulowania prywatnych interesów; tych, co opuszczą nas, będziemy uważali za rezerwę, która w odpowiedniej chwili się zjawi. Zresztą i nie na placu boju można oddać sprawie wielkie usługi. Daję wam tedy dziesięć minut do namysłu, ale uprzedzam, że z uderzeniem jedenastej minuty ci, co zostaną wchodzą w skład regularnej armji i cofnięcie się z szeregu po tym terminie będzie karane, jako dezercja.

— Rozejść się — rzucił krótko i wydobył zegarek. Szeregi stały moment, jak zdrętwiałe, wreszcie poczęły rozpełzać się powoli. Ci sami ludzie, którzy każdą nowinę, zwiastującą konflikt, przyjmowali gromkiemi okrzykami — hurra! — gdy to marzone stanęło w postaci rzeczywistości, witali je milczeniem. Niektórzy, stłoczeni w grupki, porozumiewali się szeptem, inni odbijali się daleko w pole, jakby pragnąc pozostać sam na sam z sobą.

Stach czuł, że zostanie, ale doznawał tego uczucia tremy, jakby zatajonego smutku, którego doświadczał, ilekroć mu wypadało występować z płomienną przemową wobec wykwintnej i obojętnej publiczności. Zachciało mu się raptem znaleźć w pobliżu Marka, który stał na swojem miejscu z rękami złożonemi na lufie karabinu i patrzył w kordon.

— A cóż wy? — rzekł, by coś powiedzieć.

— Ja? — wymówił tonem zdziwienia Marek — bagnetu nie mam, ot co jest... Słuchajcie — zaczął z ożywieniem — widzę nie więcej jak tysiąc czterysta kroków, potem skokiem pod te brzozy — raz jeszcze dam salwę i do ataku, kolbą przez łeb, bagnetu nie ma, — westchnął — pamiętajcie, jakby się tam który z tyłu wykopyrtnął, podrzućcie rai jego werdel, bym miał go pod ręką. Stachu, — zaczął nagle w przystępie nieznanej serdeczności — więc to już za chwilę, mój Boże! — i oczy stanęły mu w światłach, jakby w jasnych łzach.

Rozległ się sygnał na zbiórkę.

Wolniej niż zwykle formowały się plutony, niektórzy bowiem podchodzili, jakby ociągając się, w rezultacie jednak nie zabrakło nikogo.

— Dziękuję wam, obywatele, — zasalutował kapitan, zawrócił konia i wraz z instruktorem oddalił się lekkim truchtem.

— I ja wam dziękuję, tęgoście się spisali — zawołał wesoło Mars no, a teraz do domu, wolno palić i śpiewać, kolumna czwórkowa, w czwórki na prawo zwrot.

Zmienili wszyscy szyk prócz Marka, który postąpił krok naprzód i zatrzymał, oglądając się na kompanję zdziczałemi oczyma, jakby nie rozumiejąc, co zaszło.

— Ej, tam, Marek! gapi się, jak „ofirma" i nie słyszy komendy! — zestrofowal go plutonowy.

Marek złączył się machinalnie ze swoją czwórką i stąpał, psując równanie i potykając się o kamienie, jak ślepy.

Szeregi szły ciągle w milczeniu, nastrojone jeszcze czas pewien na uroczysty ton; szybko jednak rozigrały się humory, wróciła dawna werwa i huknęło, aż drgnęła noc:

Przyjechali trzej ulani z wojny, Pytali się o nocleg spokojny. A znalazłszy gospodę spokojną, Pytali się o dziewczynę strojną-ą-ą.

Ostatnią nutę podbijano kilkakrotnie i wysoko, w czem celował Marek; obecnie jednak szedł w milczeniu, żadna nuta nie drgała mu w ściśniętej, zalanej goryczą piersi.

A czyście jej nie widzieli w polu ? Wybierała pszeniczkę z kąkolu — dzwoniła pieśń...

A czy ona o weselu myśli,

Że tak pilnie swą pszeniczkę czyści?

Wydobywały się gwiazdy na niebie, sierp księżyca rozjaśniał noc.

...Wyzbierała półtora zagona,

Nie będzie jej do południa doma. —

— Czego oni śpiewają! — burzyło się coś w Marku, a pieśń grzmiała coraz radośniej.

...Przejechali przez cztery zagony, Dojechali do samej, do onej, A ona ich mile przywitała... ciszej, bo byli w bliskości rogatek, nuciły szeregi: każdemu podarunek dała, A pierwszemu obrączkę na rączkę, A drugiemu miłości gorączkę, A trzeciemu rozmarynu wieniec, Bo to serca jej był ulubieniec...

Zadudniał bruk miasta, skręcili w boczną ulicę, złożyli w lokalu broń i radzi, że świetnie wypadła próba męstwa, wysypali się z podwórza.

— Cóż, wzięło was, wreszcie i wyście się zmachali — dogadywał żywo Stach, widząc, jak Marek ze spuszczoną głową powłóczy nogami — zajdziemy chyba do Michalika, oblać ten wypadek.

— Idźcie choćby do samej cholery! Zgnijecie w tej budzie i wsadzą was za gablotkę, jak te szkielety malarzy! Do Michalika! — zaśmiał się nieszczerze — ja nie mam tam co robić!

— A co będziecie robili w domu? Nie chcecie tam, to wstąpmy do Hanusza ; warto coś przetrącić.

— W domu —powtórzył Marek, westchnął i jakby obezwładniony, dał się prowadzić.

W tylnym pokoju restauracji nie było już cywilnej publiczności, za to strzelców, jak nabił.

Z humorów i zaognionych twarzy znać było, że minęło już kilka kolejek.

— Wiwat! poeta z „Marką"! — przywitano ich okrzykami, zrobiono miejsce.

— Jeszcze dwie! — krzyknął za kelnerem porucznik Sikora i wkrótce wjechała tacka jarzębiaków.

— No duszkiem, wiara, — wychylili wszyscy do dna prócz Marka, który siedział posępnie, jakby obcy całemu towarzystwu, zupełnie samotny.

— Marek, co to jest? — strojąc udanego marsa, odezwał się Sikora. - Baczność!

Marek mimowoli wstał.

— Do ręki broń!

Marek machinalnie ujął kieliszek.

— Cel, pal!

Marek drgnął, jak ukłóty.

— Obywatelu poruczniku — zaczął rwącym się, zdyszanym głosem — gdybyście mi tam, kiedym ich czuł, jak na muszce trzymał, gdybyście... ale jeżeli wy tu w knajpie mówicie mi te słowa... to... kieliszek pęki mu w ręku, krwią zbroczyły palce... zachłysnął się — psia krew ! trzasnął nóżką w stół, roztrącił krzesła i wybiegł.

Stach wyskoczył za nim.

— Czy wyście oszaleli — usiłował go dogonić. Ale Marek szedł szybko, czując, jak mu coś rwie wnętrzności, jakgdyby głębokie łkanie.

Gdy Stach schwytał go za ramię na plantach, drganie to zmieniło się w wybuch wściekłości.

— Tęgośmy się spisali! — ryczał, patrząc na towarzysza prawie z nienawiścią.

Od granicy wobec nich, dudy w miech i drała do domu! Czego wy mnie się czepiacie? — wyrwał rękę - nie jestem dziwką, bym się z wami po plantach włóczył, idźcie, bo was chyba zdzielę.

— A to na zbity łeb! — oburzył się literat i trochę skwaszony całem zajściem wrócił do kompanji.

Długo ciągnęła się biba, ale bez poprzedniego wesela; wszyscy czuli się jakoś nieswojo. Stach wyszedł wcześniej z silnie zaprószoną głową, ale zanim się dowlókł do Dębnik, otrzeźwiał zupełnie.

Marka zastał na łóżku. Spał w butach i ubraniu, obok na stołku dogasała wypalona świeca i leżał rozwarty tom Słowackiego, którego Marek, mamrocząc półgłosem, czasem do poduszki czytywał.

Skierski podniósł książkę i z pewnem niezadowoleniem zauważył, że welinowa stronica jest splamiona smużką krwi wycieranej widocznie ale nie wywabionej doszczętnie. Różowa żyłka jakgdyby zaznaczała czterowiersz:

Ja prawie jestem człowiek obłąkany, Ciągle powiadam, że kraj już się pali, I na świadectwo ciskam ognia zdroje, A to się pali — tylko serce moję!

Skierski szeptem powtórzył kilkakrotnie ten ustęp i zrobiło mu się nagle i smutno i ile.

Spojrzał mimowolnie na Marka i dopiero teraz zauważył, jak ten chłopak w ciągu ostatnich tygodni

schudł, jak zeschła mu pociągła twarz, smagła, miejscami ciemna, jakby spalona. Coś serdecznego poruszyło mu się w duszy i poczuł się nagle Markowi tak blizki, że byłby go chętnie uściskał, ale lękał się gburowatej odprawy. Rozebrał się, wyciągnął zmordowane marszem i pijatyką członki, ale zasnąć długo nie mógł. Jak refren uporczywej melodji, uczepił się jego duszy ostatni wiersz :

A to się pali — tylko serce moję!...

I kołatał nieustannie w takt pulsującej skroni, jakby drugie krwi tętno.

PRZECHODZIEŃ

Burzliwe to były dni, a często nawet wśród ciszy nocnej dawał się słyszeć dobywający się jakby z łona ziemi, z traw wygonów, z głębi wód potężny, buntowniczy hymn:

My nowe życie stworzym sami I nowy zaprowadzim ład!

W czasach tych istotnie rodziły się nowe poglądy, przetwarzały się dusze, rozrastały się siły, uczucia stawały się podniosłe, bliźni bliźniemu bliższy, ludzie gotowsi do ofiar i niepowszednich czynów.

I wiosna tej doby jakby przyspieszyła kroku tak, iż w końcu kwietnia aleje, ogrody i osady odziały się mocną zielenić}, nowym cudownym poszyciem świeżych liści. W dniu 1-go maja w osadzie tej postanowiono odbyć święto dla ludności całej okolicy.

W przeddzień do późna w noc krajały zapał na sztandary młode dziewuchy i wiły wieńce z liści leśnych.

Gdy wzeszło słońce, zarumieniły się na telegraficznych słupach chorągwie, na czubach drzew, jakoby purpurowe ptaki rwące się do lotu, załopotały sztandary.

Precz z  caratem!

Niech żyje socjalizm ! — biły z nich w oczy surowe napisy.

W poprzek alei lipowej przeciągnięto girlandę z dębowych liści z której, jak zastygły strumień krwi, spływała chorągiew ze słowami:

Niech żyje Polska Niepodległa!

Od rana drogami i ścieżynami odświętnie ubrany lud ciągnął ku wzgórzu, na którym stał krzyż otoczony balustradą — miejsce, jakby stworzone na trybunę. Łączkę przed wzgórkiem wkrótce zaludnił tłum i nagle pod sztandarami zjawił się przyjezdny z miasta mówca, młodzieniec o energicznej twarzy i pałających oczach, znany wielu zebranym, pracował bowiem w owej okolicy. Mówił donośnie, krótkiemi urywanemi zdaniami, które przerywały od czasu do czasu entuzjastyczne brawa.

— Towarzysze — ciągnął — gdybyśmy się mogli wznieść wysoko pod te obłoki, zobaczylibyśmy po całej ziemi kwiecące się w dniu robotniczego święta sztandary i nieprzejrzane rzesze ludu, śpiewającego na różną nutę, w rozmaitych językach, ale zgodny w treści nasz hymn robotniczy:

Krew naszą długo...

I nie mógł skończyć... z setek piersi buchnęła, jak grom, pieśń i ruszył pochód, poprzedzany przez starszego robotnika, który z powagą przyciskając drzewce do piersi, niby monstrancję, niósł chorągiew z inicjałami: P. P. S.

Pochód ze śpiewem minął osadę, a potem ciągnął przez okoliczne wioski i rósł w siłę. Kiedy jednak zaciągnęło się chmurami niebo i począł siać drobny, przenikliwy deszcz, jął się uszczuplać i wreszcie tylko najwytrwalsi dotrzymali placu.

Na rozstajnych drogach, skąd się miano rozejść, zmęczony licznemi przemowami, zaczął namawiać zebranych, by któryś z nich zabrał głos.

— Nie wstydźcie się — przekonywał — trzeba się wprawiać, raz się przecie ośmielić, no, wy, Czapla — wiem przecie, że tęgo gadacie, albo choćby, wy, Machnicki, kropnijcie co od serca. Ale wezwani szturchali się pod łokcie, wypychali jeden drugiego, ale żaden nie decydował się wystąpić.

Tymczasem ku gromadzie zbliżył się z miejska ubrany w rudym meloniku, z tobołkiem na plecach, i krzywym w ręku patykiem, wyłamanym widać po drodze, średnich lat mężczyzna.

Gdy znalazł się tuż, zdjął kapelusz, otrząsnął z ronda wodę i rzekł:

Kłaniam się temu sztandarowi i cieszę się, że i tu zebrał się naród, szkoda, że tak mało, ale kiedyś będzie więcej, iż powiedziane jest:

Proletarjusze wszystkich krajów łączcie się!

Urwał, a potem krzykliwie, jakby nagle zachrypłym głosem wołał.

— Z miasta Łodzi ide, do familji lecę... z pod trupów wylazłem... krwi tyle — podniósł rękę wysoko — dotychczas mi w butach chlupie. Szli my spokojnie, żadnego buntu nie robili tylko śpiewali, cała ulica Piotrkowska była pełna narodu... A tu zastąpiły nam drogę sołdaty...

My do nich: bracia, towarzysze w mundurach... a te psubraty jak zaczną  grzać... trach, trach raz po raz prosto w gromadę, a z boku kozacy z szaszkami. Jezus Marja, zarąbali mi chłopaka, rozdeptali babę...

Upadłem... na mnie trupy... z pod trupów wylazłem i tak idę... Przechodzień się zachłysnął, obrócił się nagle i, człapiąc po błocie, począł się oddalać i rozpłynął się w mgle, deszczu i mroku, który już się snuł po dolinach.

Tłum stał bez ruchu. Młodzieniec zbladł, płomienne jego oczy przygasły, stały się jakby zaszklone i wpół martwe, milczał chwilą, a potem posępnie, jakby przez zacięte zęby, wymówił:

Nadejdzie kiedyś dzień zapłaty!

Ale skłonny do śpiewu tłum nie podniósł hymnu. W śmiertelnej ciszy ludzie poczęli się rozchodzić, rozpraszać i znikać w ponurych ciemnościach słotnej nocy, jak zemsty cienie.

REHABILITACJA

W rocznicę bitwy grochowskiej podajemy (u naszym czytelnikom przepojony gorącym sentymentem utwór p. Danilowskiego o tym, jak dzieci w bitwę grochowską się bawiły.

Nasłuchawszy się opowiadań historycznych o powstaniu listopadowem, liczna dzieciarnia bawiąca na kolonjach letnich, postanowiła w najbliższą niedzielę odtworzyć przebieg bitwy pod Grochowem.

Cały tydzień trwały przygotowania, strugano pałasze, robiono z pieńków armaty, zbierano cienkie witki, które miały służyć za główny oręż walki, lepiono chorągiewki, kilka papierowych pistoletów miało imitować karabinowe strzały, eksplodjujące żabki — huk dział.

Kierownik kolonji, stary historyk, p. Piotrowicz, zwany przez dzieci „naszym panem", który im w dżdżyste dni o tych dziejach opowiadał, miał być widzem i formalnym dowódcą Radziwiłłem. Prócz tego obowiązkiem jego było czuwać, by wszystko odbyło się tak, jak niegdyś naprawdę.

Podczas szykowania broni trwała zgoda, ale gdy przyszło do rozdzielania ról, zaczęły się nastręczać niezliczone trudności.

Nikt nie chciał być Dybiczem, nikt Rosenem i dopiero gruby, flegmatyczny Pawełek i sensat z natury Myryś, gdy im wytłómaczono, że w gruncie rzeczy wroga armja poniosła straty równające się klęsce, zgodzili się objąć komendę nad przydzieloną im gromadką.

Co do polskich wodzów, to każdy chciał stanąć na czele czwartaków i z tego powodu powstały tak liczne nieporozumienia, że omal cały projekt się nie rozchwiał.

Ale „nasz pan" zażegnał burzę przez urządzenie losowania; puste kartki miały oznaczać prostych żołnierzy, a z odpowiednimi napisami generałów;

— Żymirski — wyciągnął pierwszy Kubuś, który nie marzył o tak wielkim zaszczycie, zaczerwienił się jak burak, wypiął brzuszek i obciągnął kurteczkę.

Po szeregu pustych, czupurny Stefanek, przeczytawszy swoją, począł tańczyć kółko, jak opętany:

— Bogusławski — wrzasnął, machnął na trawniku parę kozłów, wreszcie schwytawszy widły stanął w pozycji, jak do ataku i począł wołać raz po raz ;

— Mierz wolno, wybieraj oficerów, a celuj w sam łeb, chciałeś rewolucji, psia krew, to nie chybiaj, bo bieda będzie...

Chłopicki wypadł Stachowi i ściągła twarz smukłego chłopca oblekła się w momencie wyrazem niepowszedniej powagi.

Pewne protesty wywołało wyciągnięcie przez złotowłosą Elżunię nazwiska.

— Prądzyński — ale, że była skautką i istotnie roztropną bardzo dziewczynką, wreszcie przez pamięć na Emilję Plater zgodzono się przyznać jej godność genjalnego strategik.

Nie wiadomo dlaczego nazwiska Rolanda, Szembeka i Małachowskiego zostały przyjęte przez ogół tak obojętnie, że Wicek, Adaś, a zwłaszcza zadzierzysty Ignaś musieli się uciec do protekcji p. Piotrowicza, by przytwierdził, że byli to dzielni wodzowie.

Skrzyneckim został najstarszy uczeń trzeciej klasy — Antoś.

— Nie winszuję — docięta mu Elżunia, nie chciałeś mnie słuchać i wyszedłeś, jak Zabłocki na mydle.

— Jak tam było, to było — odparł — nie bój się, jakby poszło naprawdę, to bym pokazał co umiem, a zresztą wyprostował się dumnie, w każdym razie dyktator, to nie to, co kwartermistrz. Dyskurs przerwało wygłaszanie nazwisk.

— Krukowiecki, Lubieński...

Z kartą  pierwszego stał ze spuszczoną głową żywy zwykle, jak iskra, błękitnooki blondynek, Władzio; z nosem na kwintę skręcał swój papierek kolega i przyjaciel Władka — chuderlawy Zbyszek.

— Małpy! — mijając ich w skoku na jednej nodze, mruknął wódz czwartaków.

Zbyszek nic nie odpowiedział, tylko zacisnął zęby, Władziowi spłonęły oczy, potym zbladł i wargi zadrgały mu tak boleśnie, ze gdyby p. Piotrowicz to widział, prawdopodobnie zakazałby zabawy.

Wybrani generałowie uszykowali swe oddziały, a „nasz pan" wytknął stanowiska naokoło skrawka zagajnika, pozostałego po wyrąbanym lesie.

Na huk rzuconej żabki, rozpoczął się bój.

Zrazu szło wszystko składnie, ale w miarę tego, jak zapał jął ogarniać dzieci, obraz począł odbiegać od rzeczywistości.

Lubieński i Krukowiecki zamiast stać na miejscu przysuwali się powoli, zdradzając silne zdenerwowanie. Zamiast Żymirskiego. wysunął się na czoło Stefanek, który wołając co chwila „psia krew", był poprostu wszędzie, wystrzelawszy wszystkie kapiszony, złamawszy witkę, porwał ogromną tykę i ani na chwilę nie dopuszczał Dybicza do Olszynki, wysunął się nawet na łąkę, wyparł tchórzliwego Pawełka na porębę za stosy drzew.

Zdawało się, że nie Chłopicki dowodzi, ale pułkownik czwartaków,

Ku oburzeniu Elżuni, zabrał w dodatku armaty, których zaszczyt zdobycia miał jej przypaść w udziale.

Z wielkim trudem udało się wreszcie p. Piotrowiczowi odwołać Stefanka, wysunąć na front Rolanda i Żymirskiego i przywrócić naczelne stanowisko Stachowi.

Stach przypomniawszy sobie, że ma jeszcze wojsko, pchnął swych adjutantów Michałka i znanego z szybkości w nogach Felka, po piechotę Krukowieckiego i jazdę Łubieńskiego.

Na krzyk: Na odsiecz! — ruszył Właduś, kopnął się z miejsca Zbyszek, ale okrzyk nauczyciela: Stać! — powstrzymał ich na miejscu.

— Czekamy na rozkazy naczelnego wodza — wymówił następnie Władek.

Gdy chłopcy wrócili z odpowiedzią, Stach podbiegł do „naszego pana" i zażądał potwierdzenia rozkazu, poczem wygłosiwszy poważnie:

— Do widzenia waszmościom, jadę teraz zdobywać armaty — ruszył na plac boju.

Huknęła żabka.

— Masz tu fajtnąć — podpowiedziała Stachowi przytomna Elżunia i chłopak rozciągnął się jak długi.

Historyk przeciągłym gwizdnięciem dał znać, że wódz jest ranny i wojska polskie mają się cofać i iść w rozsypkę.

Niechętnie wysypali się chłopcy z lasku, a ośmielony sygnałem gruby Pawełek pewny zwycięstwa wdzierał się ze swą podniszczoną armją w zagajnik.

Byli prawie w środku, gdy nagle z obu stron wpadli, jak wicher, Krukowiecki z zaognioną twarzą, a za nim zasapany, jak miech Łubieński.

Obaj wodzowie jak nieprzytomni walili witkami na prawo i na lewo po głowach, po twarzach, po plecach.

Z piskiem i krzykiem rozbiegli się rzekomi wrogowie, a Władek złamawszy witkę rzucił się na Pawełka i powaliwszy na ziemię zaczął go bić kułakiem, Zbyszko gniótł kolanami wrzeszczącego Rosena.

Pospieszył na ratunek p. Piotrowicz, z rozwianemi połami surduta, sadząc przez krzaki.

— Co to jest? Puście ich ! — wołał z daleka. Opamiętali się chłopcy.

Podniósł się zwolna Dybicz.

— To wbrew umowie — chlipał trzymając się za czerwony policzek.

— Tak nie wolno! — łkał, trąc guz na czole Rosen.

— Tak, to wbrew ugodzie, nie tak stoi w historji — poczęli protestować inni malcy.

Władek i Zbyszko potargani bez czapek, które pogubili w pędzie, stanęli winowajczo przed nauczycielem.

— Patrzcie, coście z nich porobili — zaperzył się p. Piotrowicz — przedewszystkiem jakim prawem ruszyliście się z miejsca?

Właduś podniósł, świecącą w słońcu, jasną czuprynkę i patrząc błękitnemi oczyma, w których jeszcze świeciły niewygasłe płomienie zapału, w surową twarz nauczyciela, mówił:

— My nie jesteśmy świnie, byśmy jak tamci pozwolili zdobyć Olszynkę.

— Ani małpy — dodał Zbyszko i nadąsał się. Protestujące dzieci umilkły. Strapił się p. Piotrowicz i stał chwilę bezradny, czuł, że powinien ukarać malców za poturbowanie kolegów, ale nie mógł.

— Dzieci — rzekł po namyśle — co mam im za to zrobić?

Zapanowała chwilowa cisza, aż wreszcie Stefan, warknąwszy ulubione od dzisiaj swoję „psia krew" — tęgo się spisali, w górę ich — zawołał.

— W górę! — powtórzyli starsi chłopcy, porwali obu malców na ramiona i nieśli tryumfalnie przez lasek, młodsze dzieci w podskokach towarzyszyły pochodowi, wkrótce przyłączyła się z okrzykami — Wiwat! — rozsypana armja domniemanych nieprzyjaciół, a wreszcie ze śladami jeszcze nie wyschłych łez Dybicz i nieco kulejący Rosen.

Jeden stary historyk stał nieruchomy na miejscu.

Patrzał, jak przez sen na tę dziecięcą rehabilitację występnych wodzów, siwa broda mu się trzęsła, wilgotną mgłą zachodziły oczy.

DWA GŁOSY

Dnia tego ścigany zgryzotą trawiących myśli, srogością tęsknoty, uciekłem z obcego miasta w step, jeszcze więcej mi obcy.

Tam błądziłem do umęczenia i w wyczerpaniu fizycznem znajdowałem moralne ukojenie.

Kiedym wracał po własnych śladach, już tylko sam jeden omdlały smutek szlochał cicho na mem udręczonem sercu.

Zbliżał się wieczór, a upalone piachy ziały ciągle gorącem, iskrzyły się całe, niby rosą umarłą, słonym szronem, a tu i owdzie szkliły się jeziorami skamieniałej soli, jak skrzepami wielkich łez goryczy.

Na żółto-popielatych powierzchniach nagiej pustyni liche kępy anemicznej wielbłądziej trawy i majaczące w przestrzeni, jak kretowiska, kurzące się dymem, tułacze kibitki kałmuków stanowiły jedyne nikłe ślady życia w tej jałowej ziemi, żarem zabitej.

Zresztą nic więcej — tylko boleśnie rozciągnięte w bezgraniczną dal, nieprzejrzane, płowe płaszczyzny pod wysoko rozpiętym lazurem bezlitośnie czystego nieba, posępna pustka i cisza tak złowroga, jakby gdzieś w pobliżu czaiła się w skoku morderczym nagła śmierć.

Nie oglądając się, dążyłem szybko ku miastu i z uczuciem wytchnienia złożyłem zmęczone oczy na rysujących się coraz wyraźniej sylwetkach budowli, które ostremi linjami wrzynały się w przeźrocze powietrze. Wszystkie szpice blaszanych dachów, krzyże i banie cerkiewne tliły się ogniem różowym, a najwyższy półksiężyc nad strzelającą w niebo smukłą wieżycą minaretu wyglądał, jak sierp skrwawiony. Przez klatkę domów złociła się Wołga, rozlana szeroko w morze bezbrzeżne, pyszna tonącym w niej pożarem żagwiącego się słońca. Całodzienna spiekota i skwar zdawały się ściekać obecnie w to purpurowe ognisko, które, jak krwawe serce, wyrwane z łona dnia, drgając aureolą jaskrawych promieni pogrążało się zwolna w milczącą toń.

Na ten widok coś rzuciło się we mnie i w kurczu boleści, z mocą wizji jawiły mi się moje rodzinne zachody, tak odmienne od tego, któregom był świadkiem.

Otoczył mnie przytulny, słodki i rzewny wieczór letni, kiedy powiew łagodny kołysze do snu rozmodlone niwy, kiedy błędne tumany słaniają się, jak sny białe, po rozgranych gwarem żab moczarach, srebrzy się trawa łzami rosy, a w zorzy czerwonej pławią się płomienne obłoki, jak złocienie i róże, kwiecące się na niebie, i liljową mgłą zmierzchu rozmarza się rozłożysta ziemia...

Obraz był tak silny, że wydało mi się nagle, iż dzwonią w kościółku. To szczyt minaretu zabrzmiał wieczornym izanem. Słyszałem nieraz ten śpiew muezina, ale nigdy nie tknął mnie tak głęboko, jak w tej chwili. Nie było to wołanie, ale istotnie jakby dzwonienie ludzkiej piersi. W martwej ciszy przeciągłe, monotonne „ałłach, ałłach!" tłukło się samotne, niby rozpłakane żywe tułactwo, szukające spoczynku.

Donośny, niezmiernie smutny, przejmujący głos sprawiał wrażenie do modlitwy, nie nabożnego uwielbienia, lecz smętnego wybuchu tęsknoty do nieznanego Boga. Śpiew łkał  żałośnie, w sercu mera zrywały się głuche echa uczuć zamierzchłych. Mignął przelotny majak nieśmiałej nadziei, że ten głos nie wzywa daremnie, westchnęło tajemnie święte wzruszenie ufności, że jest jakaś myśl mądra, troska frasobliwa, dobroć bezsenna czuwająca nad światem.

Były to krótkie, ledwie uchwytne poruszenia duszy, w których urodziła się ciepła otucha.

Z czułem rozkwileniem całej istoty, podobnem do tego, z jakiem wracałem od pierwszej komunji, śpieszyłem przez wązkie zaułki do domu i, przekraczając próg pokoju, miałem jeszcze subtelne poczucie doznanego wzruszenia, a jako nową łaskę, odnajdywałem w sobie błogosławiony dar wewnętrznego spieszczania najbrutalniejszych wrażeń.

Dzięki tej przedziwnej władzy, podwórko, pełne koszlawych szop, walących się przybudówek, krzywych daszków i śmiecia, wydało mi się mniej duszne, schody nie tak strome i brudne, jak zwykle, a lichość i brzydota sprzętów mego pokoiku o odrapanych ścianach nie uraziły mnie zupełnie.

Z rozkoszą wyciągnąłem się na zapadłym barłogu i z pod ociężałych powiek widziałem otwór odemkniętego okna, zasnuwający się drobną siateczką mroku. Gdzieś za nią, na fjoletowej wklęsłości dalekiego nieba wytrysnęła, jak światło z innego świata, cętka gwiazdy i żarzyła się nagiemi drganiami to sinych, to czerwonawych płomyków.

Nietylko wpatrzony, ale niejako i wsłuchany w jej rytm ognisty, wtulałem się zwolna w bezdenne puchy leniwej zadumy o jakichś rzeczach tak lotnych i rozwiewnych, jak cienie żeglujących górą obłoków w sennych głębiach zmąconego jeziora.

Mój spokój zamącały częste skrzypienia furtki, szepty i szmery, które sprawiali dyskretnie wkradający się do domu nocni mieszkańcy podwórka — stali i przygodni. Byli to rozmaici włóczędzy, osobniki bez określonego miejsca pobytu, zajęcia i nazwiska, przeważnie przedstawiciele tak zwanej „złotej roty", licznej kategorji istot, jak gdyby zgoła różnych od reszty spółeczeństwa. Nietylko bowiem nie wiadomo, co ta odmiana, pozornie podobna nieraz do bardzo solidnych ludzi, porabia, z czego i jak żyje, ale i skąd pochodzi? Zdaje się ona nie rodzić, ale poprostu wyrastać, dźwigać się wraz z swymi łachmanami z gliny nadbrzeżnej, odrazu w wykończonej postaci porosłego szczeciną obdartusa, witającego świat ochrypłym głosem: „na wódkę!" Gatunek ten przymiera zawsze głodem, ale nie umiera chyba nigdy, przynajmniej trupów nie widać i nic go nie ubywa, jak nie ubywa wody w Wołdze, choć mija fala za falą.

Otóż kilkunastu takich drapichrustów złaziło się na nocleg do naszego podwórza i wysypiało się pod okapami szop, komórek, pod daszkami, nawet na daszkach, słowem, gdzie się dało.

Kiedy i jak zdobyli sobie ten uświęcony starą tradycją przywilej, tego nikt nie umiał wytłomaczyć. Zapewniano mię za to, że obecność tych podejrzanych figur właśnie lepiej, niż wszelkie zamki, skuteczniej, niż najuczciwsza policja, zabezpiecza mieszkańców od kradzieży i rozboju; a że dom stał na uboczu, w tak zwanem „złem miejscu", stanowili oni poniekąd dobrodziejstwo. Przytem nie przeszkadzali nikomu, schodzili się późno, cicho, jak upiory, i znikali ze świtem.

Z początku, choć uprzedzony zawczasu o wszystkiem, doświadczałem lekkiego niepokoju, słysząc stąpanie i szepty tych nieznanych gości, widząc skradające się ich cienie, a przestraszyłem się na dobre, gdym razu pewnego ujrzał na poziomym daszku pod mojem oknem rozciągniętą w ogromny ciemny kształt postać jakiegoś dryblasa. Oswoiłem się jednak z tem bardzo prędko i już bez najmniejszej emocji słuchałem nieraz, jak rozpaczliwie trzeszczały gonty, podczas gdy „mój" na daszek się gramolił.

„Mój" -- dziwny wyraz! Żartem używany, stał się dostatecznym powodem do wykiełkowania jakiegoś zarodka przychylności dla osobnika z pod ciemnej gwiazdy, któregom nie znał nawet z wyglądu, bom go nie widział nigdy przy świetle, z którym nie łączyło mnie przecież nic a nic, prócz chyba stosunków przestrzennych. A jednak tak było; miałem sposobność przekonać się o tem tej nocy.

„Mój" od pewnego czasu gdzieś się zawieruszy), i teraz właśnie, słysząc, jak inni się schodzą, łapałem się na gorącym uczynku oczekiwania, zmartwionego roztargnienia, jakby zawodu, że jego jeszcze niema. Brakowało mi go dziś do tego stopnia, że gdy rozległ się wreszcie charakterystyczny trzask, ucieszyłem się niemal i wstałem, by się przekonać, czy się nie mylę.

W dole pod oknem czerniał znajomy kształt, koło szopy rozróżniłem również kilka wydłużonych cieni, znieruchomiałych w śnie.

Musiało być dość późno. W zenity wzbijała się zachwycająca południowa noc, noc, w której niema rozlewnego czaru ukojenia, ale znać mocne tętno jakiejś porywającej potęgi istnienia. Na granatowem, wysoko podniesionem sklepieniu nieba, drgając, gorzały, jak żar rozsypany, zawrotne roje gwiazd. Odczuwało się ogrom tych światów pałających, przerażający pęd zataczanych orbit. Rozpylona szeroko droga mleczną

Cofnąłem się i siadłem na łóżku, jak nieprztomny. To, com widział, trwało stosunkowo tak krótko i było dla mnie do tego stopnia i niepojęte, że gdyby nie jakiś dotkliwy cierń, który czułem pod sercem, mógłbym mniemać, iż mi się przyśnił ponury, krwawy sen.

Oddychałem z trudnością, jakbym dźwigał jeszcze dławicę zmory na piersiach. Zjadliwe mgły zgryzoty, niby dymy myśli, zgorzałych w cieniach niewiadomości, podnosiły się we mnie i jak lotnym pyłem sadzy zasępiały obolałą duszę.

Było mi źle, ciężko i gorzko nad wyraz. Siedziałem bez ruchu długo jak zdrętwiały, nie mając odwagi wyzwolić się z tego letargu, gdyż czułem, że pierwszym błyskam świadomości skaleczę się do żywego.

— Jakże okropny musi być ten, co tak niegodziwie się modli! — w chwili zaciętego bólu, wstrząśnięty tą gwałtowną refleksją, wzdrygnąłem się do głębi z trwogi i obrzydzenia i otworzyłem oczy.

Zmierzch pokoju nasiąkał mętną jasnością. Poznałem, że świta. Naokół panowała zabójcza cisza; wyczuwałem ją, jako przepaścistą czeluść milczenia w której lękliwie kołacze jedno moje serce; gdy nagle coś targnęło się w jej wnętrzach i, niby smutek samotny i przeszywający, poczęły lecieć ku mnie donośne smętne wołania:

— Ałłach ! Ałłach!

To muezin wydzwonił hymn tęsknoty wschodzącemu słońcu.

Słuchałem, a pierś mi się ściskała niezmiernym żalem nad tym kryształowym głosem się rozbija: nadaremnie między ziemią a niebem.

Gdy skończył, zbliżyłem się machinalnie do okna, jakby chcąc zobaczyć potrzaskane szczątki tych wezwań bezowocnych. I żachnąłem się niby ugodzony tępym ciosem między oczy.

Na daszku z ręką podwiniętą pod głowę leżała na wznak wyciągnięta postać odrażająca.

W strzępach rozłażących się łachmanów żółciało paloną skórą wychudłe ciało żebracze.

Na jednej z bosych nóg, pożartych bliznami, ślimaczycie powyżej kostki rozdrapany strup niezgojonego wrzodu. Odrzucona na bok, niby zbyteczna wynędzniała ręka, obwiązana jakąś szmatą koloru ścierki, drgała co moment skurczem boleści. Twarz porośnięta kłakami lichego włosienia, nosiła również ślady świeżego pobicia. Ku mocno wydatnej grdyce, jakby ustawicznie coś łykającej, zwieszał się z rozdarcia rozpuchniętej wargi stalaktyt zapiekłej krwi. Policzki były sine i obrzękłe. Tylko doły oczu zamkniętych, ozdobionych lukami gęstych brwi, nie miały żadnej skazy, a czoło — ledwie jedną niewielką zaognioną centkę, jakby fatalną pieczęć krwawych przeznaczeń. Ta górna część oblicza stanowiła dziwny kontrast z resztą zelżonej twarzy; zwłaszcza to czoło cudownie sklepione, szlachetnie wyniosłe, z dwoma mądrymi guzami, zdawało się być stworzone na gniazdo orlich pomysłów. . I z niego to wionęła ku mnie ta świetlana myśl, że to nie on wołał: „Antychryst", ze to się rwały ku piekłu zgniłe szmaty łachmanów, wynędznienie ciała, rozjątrzone strupy, haniebne sińce pobicia, bolesne skrzepy krwi, rozognienie ran.

A jakby na potwierdzenie dźwignęły się jego powieki i popatrzyły na mnie dwie duże blado-niebieskie źrenice, czyste oczy rozbudzonego dziecka, naiwne wyrazem szczerego zdziwienia, onieśmielone popłochem żałosnego lęku.

— Mój — zaszlochało mi coś w sercu.

Ale on zsunął się szybko z daszku, chyłkiem, czając się pod murami, dowlókł się kulejąc do furtki i znikł.

Tyłem go widział.

A ilu jest takich? Któż zliczy?

PRZERWANA CHWILA

Jerzy Bicki po długiej, zaciekłej krętaninie doprowadził się do takiego stopnia rozjątrzenia, iż stał się dla najbliższych nietylko nieznośnym, ale i niebezpiecznym.

Istniały tematy, których wobec niego niepodobna było poruszać.

Z gadatliwego i wesołego stał się ponury i milczący, a gdy odezwa! się, to głos zdawał się wychodzić z najgłębszych pokładów zdławionej piersi i by! zazwyczaj protestem przeciwko mowie.

— Mącenie eterru — to nie rrobota, koledzy! — rzucał z pasją w środek rozkrzyczanego zebrania warczące zdanie i niezwykle wzruszony opuszczał szybko pokój ze łzami w oczach, jak twierdzili niektórzy.

Co gorsza, działał w sposób tak manifestacyjny i wyzywający, jakby mu chodziło o to, by z przesiąkniętej grozą atmosfery ściągnąć na swą głowę piorun. Może spodziewał się znaleźć w tem wrażenie gorącego czynu, bolesny lecz widomy stygmat swej działalności, a może łaknął ofiary? Spostrzegłszy to, koledzy uznali za konieczne wyprawić go na czas dłuższy z miasta, by się rozerwał, a zwłaszcza by się oderwał od zajęć i połączonej z niemi febry duchowej.

Wyrok wydano zaocznie, a wykonanie poruczono dwom najbliższym towarzyszom Jerzego: doktorowi Orskiemu, który imponował wyrobieniem i powagą, i inżynierowi Świdrowi, znanemu z potoczystej wymowy.

To połączenie artylerji z lekką kawalerją zdobyło twierdzę oporu Bickiego. Po godzinie zaciętej walki Jerzy popadł w stan biernej apatji i oszołomienia, a zanim zdołał się opamiętać, gorliwi przyjaciele wyznaczyli mu miejsce pobytu, przewieźli wieczorem na dworzec, polecili wyszukać letnie mieszkanie dla wspólnych znajomych i, uściskawszy serdecznie, po trzecim dzwonku ulotnili się, jak widma. Potężny jęk lokomoty,wy przedarł powietrze, skrzypnęły łańcuchy, wagony się zachwiały i potwór z żelaza ruszył naprzód. Jedyny towarzysz podróży, fertyczny jegomość o zacięciu komiwojażera i wybitnie semickich rysach, po bezowocnych dwujęzycznych próbach nawiązania rozmowy, mruknąwszy niezbyt pochlebny dla Jerzego komplement w trzecim rodzinnym, zaczął się gotować do snu. Jerzy zaś, niemal zdziwiony tem, że jedzie, wsparty na oknie drgającego wagonu, uczuł, jak mu co chwilę wpadają w oczy migotliwe latarki zwrotnic i różnokolorowe światła sygnałów, które, okręcając się naokoło swej osi, mknęły szybko w tył i znikały w mroku nocy.

— A jednak mnie się pozbyli... — pomyślał z goryczą Jerzy, i najprzód zawrzał w nim głuchy gniew, a później z niesłychaną siłą rzuciły się nań wszystkie te zmory, od których go chciano oddalić: więc przeświadczenie o tem, że spełnia pracę Danaid, plugawa świadomość bezsilności, szarpanie się konających zgnilizna żywych, pewność i straszliwy jęk zatracenia.

Znękany, z chłodem w szpiku kości legł na ławce i, zaciskając powieki, jękiem wewnętrznym błagał o omdlenie lub sen... Zwolna minął zenit męczarni; po chwili Jerzy poczuł budzącą się w nim odporność i instyktownie ją! liczyć miarowe takty w uderzeniach kół, szukając w tych rytmicznych wahaniach ulgi i ucieczki. Środek skutkował. Rozżarta, rozprężona hydra boleści, chowając żądła zatrute, jęła się szybko kurczyć i pod piersiami zwijać w kłębek zwarty i ciężki; prócz ucisku w tym punkcie Jerzy doznawał wrażenia niezwykłej suszy wewnętrznej, jakby po przejściu palącego wichru, do czego dołączało się mętne lecz nieznośne poczucie raptownego wyjałowienia mózgu i mechaniczności rachunku — raz, dwa, trzy, który, niby rozpędowe koło, nabierał wstrętnych cech konieczności martwej i nieprzerwalnej.

Nagle takt i ton łoskotu kół zmienił się.

Jerzy, niemal przerażony tem zjawiskiem, podniósł powieki i, ujrzawszy za szybą czerniące kraty mostu, wstał i patrzał:

W dole świeciła rzeka, jak nieruchoma matowa blacha, oprawna w szeregi coraz gęściej ustawionych latarni, które w postaci dwóch świetlnych, zbiegających się linji rozwiewały się w mrocznej dali. W pobliżu jednej z nich czerniała w mglistych zarysach wydłużona wysepka, a z tyłu nad nią piętrzyły się, jak skały, ciemne sylwetki domów przedmieścia z jasnemi migotliwemi plamami oświeconych okien.... Wkrótce most skończył się, wagon się chybnął, znów szybciej zadudniły kota, a zamiast ciemnych krat za szybą, jęły się żarzyć ogniste sznurki, jak druty rozpalone. Chwilami drut się przerywa! i kładł się na ziemi w postaci iskry niknącej szybko, to znów kilka naraz równoległych szeregów wykwitało za oknem i spadało na dół deszczem ognistym. Nagle, jak potwór mglisty, nadleciał tuman dymu i pochłonął świetny fajerwerk.

— Zgasło — ze ściśniętem sercem wyszeptał Jerzy, wpatrując się w dawno niewidzialny obszar rozległej równiny, który się przed nim otworzył.

W wilgotnej ciemności nie mógł rozróżnić: czy to łąka, czy pole? Widział tylko, że ta płaszczyzna zlewa się ciemnymi krańcami z mrokiem horyzontu. Strop nieba wydawał się niezwykle blizki, mało wklęsły i jakby powleczony dymem. Gdzieniegdzie tylko w tej mętnej cieczy mieniły się rzadkie i nikłe kropelki gwiazd, a w dalekich cieniach zapalały się od czasu do czasu ciche i słabe ognie błyskawic. Nie miały one jednak zwykłej postaci szybkich i ostrych zygzaków, były to raczej blade, rozlewne łuny jasności, coś, jakby uśmiech rozświetlający posępne oblicze nocy żałobnej po dniu we łzach zagasłym.

Czasem znów zdawało się, że tam za chmurami rozesłani przez Boga migają w szybkim locie aniołowie, a jak który z nich trąci skrzydłem o mroczną nieba powłokę, to się ona na zaziemską światłość otwiera.

To też ilekroć strop nieba się rozwidniał, z najgłębszych tajników duszy Jerzego tryskał jakiś cieplejszy, łkający zdrój, balsamem cichego smutku oblewał mu serce rozdarte, a kamień w piersiach roztapiał w łzy. Wyczerpany subtelna rozkoszą smutku, osunął się wreszcie bezwładnie na ławkę, oparł się o zawiniątko i zamknął oczy, pogrążając się zwolna w stan pół-snu, pół-czuwania.

Urywki świeżych wspomnień i wrażenia dni ubiegłych wiązały się z majaczeniami sennemi w chaos luźnych obrazów. Słyszał wszystko, co się wokoło niego działo, ale tak, jakby ze znacznej odległości. Wiedział, że jedzie, ale nie zdawał sobie sprawy, dokąd? Wark kół wydawał mu się jakimś głuchym łoskotem, idącym z pod ziemi. Czul, kiedy się pociąg zatrzymywał; rozróżniał przenikliwe jęki dzwonków, ale nie byt pewien, czy to dzwonek stacji, czy też szczęk mieczy?...

Nagle ujrzał się pod kolumnami posępnego gmachu; czerwone cegły murów wydały mu się skrzepami krwi, a rysy karyatyd, zgiętych boleśnie pod brzemieniem wyniosłych krużganków, zaczęły przybierać kształty twarzy; ze ślepych jam ich oczu wyzierała zrezygnowana rozpacz i lęk upodlenia wszystkich nędz świata....

W duszy Jerzego, szarpanej szałem przeraźliwej żałości, zbudził się z dawna drzemiący wulkan. Schwycił oburącz kolumny wilgotne, jak gdyby śluzem łzawym ociekłe, i jął się przy nich szamotać; tłumne zaś zbiegowisko przyglądało mu się zrazu ciekawie, później, gdy skrawił dłonie, lekceważąco, a gdy słupy nie drgnęły, wybuchnęło szyderstwem.

Wtenczas on, stojąc pod pręgierzem własnej niemocy, w obeldze wołań, modlił się śmiertelną bladością twarzy o litościwy kamień, którym go jeszcze nikt nie śmiał uderzyć.

Zwalił się nań nie kamień, lecz przeszywające wejrzenie ukochanych oczu, nad wyraz wymowne, nieodwołalnie wskazujące mu wyzwolenie li tylko w śmierci. Było to spojrzenie szybkie, jak wystrzał, i wżarło mu się gorącą kulą pod serce, bo oblicze, z którego wypadło, nietylko było zawsze umiłowane, ale w tej chwili zbarwione po czoło purpurą wstydu za niego.

I stał się cud zbawczy.

U stóp Jerzego otwarły się cicho czeluście ziemi o rdzawych zrębach. W uroczystych głębinach tej przepaści tliły się jasne ognie ofiarne.... Leżący tłum zastygł w ciszy, łuna krwawa na licach ukochanych przygasła, a potem wszystko spowiło się we mgły błękitne — i Jerzy czuł, iż zapada się w otchniań bezdenną. Poruszył się gwałtownie, otworzył oczy: sąsiad chrapie, szyby pozieleniały od świtu, świece w latarniach pożółkły.

Opadły ciężkie powieki, i Jerzy wkrótce zasnął na dobre.

A spał tak twardo, że prawdopodobnie minąłby swoją stację, gdyby go nie zbudził konduktor w chwili. gdy pociągł miał już wyruszać z „Tuław". Na szczęście Jerzy miał szczupłe i lotne pakunki, zdążył więc wczas wszystko pozbierać i wyskoczyć.

W kwadrans, pełen beztreściwej herbaty i skamieniałego pieczywa, stal na schodach małej stacyjki i dobijał targu z odzianym w powłóczyste szaty właścicielem długiego, oplatanego wózka i małych koników.

Żyd żądał dziesięć złotych, a konkurentów nie miał, bo, jak sam objaśnił, chłopskie furmanki zostały pod rzeczy wojska, które ciągnęło z Puław do Janowca na „letni łagier". On zaś z powodu zachodzącego szabasu nie mógł jechać, ale gotów jest za lichy pieniądz dostawić „w mig jaśnie pana" do samego „Wimierza". W końcu jednak, wyczerpawszy cały zapas najuroczystszych zaklęć aż do „złamania nóg" włącznie, zdecydował się "stracić", zgadzając się na rubelka i obietnicę napiwka za dobrą jazdę.

Po chwili Jerzy znalazł się na wózku, pakunki pod kozłem, a na koźle, prócz woźnicy, jego młodszy brat i niezwykłej objętości siostra żony, którzy w odpowiedniej chwili wyrośli, jak z pod ziemi.

Świsnął bat, zadreptały koniki i wózek nadspodziewanie prędko potoczył się po bitym gościńcu....

Dzień był piękny i jasny, droga po wczorajszym deszczu bez Dvłu, wyborna, jak to mówią, rzemienna.

Jerzy dawno nie by! na wsi, a od czasu pójścia do szkół nie widywał jej w czerwcu. To też z uczuciem niezwykłego podziwu i serdecznego rozrzewnienia rozglądał się radośnie po polach pokrytych zieloną runią bujających zbóż. Późniejsze pszenice wyglądały jeszcze jak trawy, poskręcane w rutki, jare zaś żyta okwitały i nastroszone kłoski wznosiły czupurnie do góry. Lekko kłujące niwy, trącone świeżem westchnieniem rannego wiatru, i drżące liście przydrożnych drzew, perliły się jeszcze srebrnym pyłem wysychającej rosy.

Po jednej stronie drogi za płaszczyznami pokratkowanych pól zapalały się błyskiem stali lśniące sploty szerokiej rzeki, nad którą, niby wielkie ciała płowych lwów, wygrzewały się w słońcu ławice piasku.

Po drugiej stronie wrzymały się ku niebu szeregi wyniosłych, ale łagodnych wzgórz, skąpanych w przepychu blasków rozpalonego do białości kręgu, ktory, czepiając się promieniami jasnego błękitu, dźwigał się coraz wyżej po stropie niebieskim. Wzgórza u dołu były poszyte nizkimi krzewami, na szczytach zaś pokryte mieszanym lasem, gdzie na tle ciemnej zieleni drzew iglastych odcinały się żółto-zielone kępy brzóz i klonów. Nieraz taka jaśniejsza plama sprawiała wrażenie nagiego światła, tryskającego z gałęzi.

Cały krajobraz był niezwykle ciepły, soczysty i świeży i nosił szczególnie znamię wybujałości i nadmiaru siły.

Elastyczne źdźbła zbóż i ziół po przejściu fali wichru odginały się gwałtownie, jak pręciki stali. Młode pędy przydrożnych drzew strzelały wprost przed siebie, jakby się chciały oderwać od starych, zczerniałych konarów, a lśniące liście były grube i mięsiste.

Przepojone żywicą i zapachem pól powietrze, przeźroczyste, jak kryształ, miało też jędrność kryształu ; przyczem, zdawało się, że trzepoczące się w niem skowronki są widomymi pulsami jego życia, a że pulsy te biją w krysztale, więc tętno ich staje się pieśnią dźwięczną i donośną....

Jerzy, podniecony urokiem tych świeżych wrażeń, prócz zachwytu uczuwał taką nieprzepartą potrzebę ruchu, że rad był, gdy wózek, skręciwszy w bok, zaczął skakać po kamienistej drodze, podrzucając go w górę. Mówić za to nie miał ochoty i natarczywe badania Żydka, co do celu podróży, zbywał monosylabami, lub energiczną komendą: jedź prędzej!

— Ciężka droga, panie! — odpowiadał Żyd, szarpiąc lejcami i wymachując batem.

— Kamienie i pod górę! — dodawał z kozła przybrany brat, a otyła siostra sapała, jak trzeci koń.

W końcu wdrapali się na szczyt wzgórza, i Jerzy ujrzał najprzód palący się w słońcu złoty krzyż, potem wieżyczkę kościółka, a następnie w kotlinie grupę skupionych domków; od tego jądra rozbiegały się w różnych kierunkach żółte paski dróg, wzdłuż których, jak pochowane w trawie omszałe kamienie, leżały w gęstwinie sadów wiejskie chaty.

Był to Wimierz.

Wózek potoczył się szybciej, zadudniły koła po wyboistym bruku, i Jerzy znalazł się w ognisku życia miasteczka — na rynku.

W jednej chwili, jak stado wróbli na rzuconą kruszynę, rzuciła się ku wózkowi banda chałaciarzy, ale kilka zdań, szybko wyrzeczonych z kozła, uspokoiło jej zapędy.

— Kuba! Kuba! — rozległy się nosowe wołania. I z gospody, przed którą właśnie stali, wypadł, jakby wypchnięty obcą silą, brudny, gamajdowaty i rozczochrany wyrostek. Ślamazarnie zdjął rzeczy i wprowadzi) Jerzego do niewielkiego, odrapanego pokoju, tak zwanej stancji dla porządniejszych gości.

Niebawem zjawił się z propozycją obiadu sam gospodarz, pękaty mieszczanin, z twarzą jak krwawnik, i mistyczno-liljowym nosem, stwierdzającym, ze "spiritus flat, ubi vult". Barszcz, kotlety i piwo — to wszystko, co miało być „w ten moment", kazało dość długo czekać na siebie, to też Jerzy nietylko zdążył się umyć i zauważyć, że go kości bolą, ale nabrał w dodatku wilczego apetytu. Ostatnia okoliczność, jak się okazało, była niezbędną i najlepszą przyprawą do słynnych obiadów pana Piwowońskiego. Wchłonięte jadło, kwaskowate piwo, oraz powietrze, którego się Jerzy przez drogę nałykał, tak go usposobiły do snu, że ledwie zdążył wyciągnąć się na kulawej kanapie i przytknąć głowę do poduszki, pogrążył się w słodkiej nirwanie.

Kiedy się zerwał, przekonał się, te poobiednia drzemka trwała kilka godzin, nie żałował jednak przespanego czasu, czując, że ten sen nietylko go odświeżył fizycznie, ale jakby odmienił duchowo. Przebrał się z pośpiechem i, chwyciwszy laskę, puścił się na chybił trafił w kierunku wiejskich chat.

Lud Wimierza musiał się mieć dostatnio: obejścia były obszerne, zabudowania porządne, chaty czyste, kryte przeważnie gontami, rzadko gdzie słomą. Z tyłu za obejściami ciągnęły się sady owocowe, a od strony drogi widniały zaopatrzone w furtki chróściane płoty, z poza których wyzierały krzaki czeremchy i bzu. Bzy kwitły jeszcze, wprost uginając się pod ciężarem białych i ciemnoniebieskich gron kwiatów. W jednem miejscu okwiecona gałąź tak silnie przegięła się za ogrodzenie, że Jerzy nie mogąc oprzeć sit; pokusie, uszczknął jedną kitę. Zadrżał cały krzak i oblał go wilgotnym pyłem silnego zapachu.

— Cudowny prysznic, ale ładnie zaczynam — od rabunku... — uśmiechnął się Jerzy, oglądając się mimowoli, przyczem dostrzegł na przyzbie zgarbioną postać starego chłopa.

Chłop, siedząc, ćmił fajkę i zdawał się nie spostrzegąc Jerzego, któremu ta bronzowa twarz, prawie czarna na zgięciach obfitych zmarszczków, wydała się niezwykle pociągającą i jakby znajomą.

— Ślicznie tu u was, gospodarzu! — rzekł, zbliżając się Jerzy.

— A, niezgorzej, chwała Bogu — odparł obojętnie starzec, podnosząc oczy koloru sprowiałego błękitu, dziwne, jakby już nie z tego świata, i zaczął znów blademi, wązkiemi wargami ssać krótki, zczernialy cybuszek.

Zapanowpła dłuższa chwila milczenia.

Jerzy, muskąjąc się kitą bzu po twarzy, wpatrywał się w chłopa i jednocześnie zamyślił się nad jakimś majakiem wspomnienia, które przemknęło tak szybko, że nie zdołał go pochwycić, natomiast uczuł potrzebę jeszcze raz usłyszeć ten trochę drżący głos przewlekły i miły — więc spytał:

— Chciałbym tu u was w Wimierzu nająć mieszkanie na całe lato, tak dwa pokoje z kuchnią, ale nie wiem gdzie?...

Chłop wytrząsnął fajeczkę, zamyślił się na chwilę, jakby coś rozważał, poczem, poruszywszy parę razy ustami, rzekł, wskazując ręką:

— To pójdzie pan prosto do dróżki, a potem k'sobie, koło mogiły, tu, musi być, są...

— Koło jakiej mogiły?

— Ano — odparł, jakby zdziwiony chłop, podnosząc mętne oczy — koło tej... co to w mór ludzi chowali... Tyle ci narodu zginęło, a nic tego nie znać, jeszcze chyba więcej przybyło... Bóg łaskaw !...

A że właśnie jęknął dzwon na Anioł Pański, chłop zdjął czapkę, odsłaniając łysą czaszkę, z pasmami włosów długich i białych, jak kądziel, i jął mruczeć pacierze.

— Dziękuję ! — szepnął Jerzy, czując, że go ogarnia niewytłomaczone wzruszenie, że prądy myśli bezwiednych, jak rzeki podziemne nurtują jego wnętrze. Nie umiał sobie zdać sprawy z tych poczuć, a ilekroć próbował je określić, wsiąkały w głębsze, nieprzejrzyste pokłady jego jestestwa. Nie mógł zresztą skupić się dostatecznie i nie chciał, doświadczał dziwnego rozproszenia myśli i rozlewności uczuć, i sprawiało mu to niewymownie subtelną przyjemność i jakby ulgę.

Szedł długo wprost przed siebie w takim stanie, jakby nie on sam, ale coś myślało w nim i o nim, przypomniał zaś sobie, że ma szukać mieszkania dopiero wtenczas, gdy znalazł się nad brzegami rzeki.

— Musiałem minąć dróżkę, Wartoby zawrócić — postanowił i siadł na belce i począł błądzić oczyma po powierzchniach wody.

Słońce się miało już ku zachodowi, więc główny nurt rzeki wydawał się potokiem brudnego złota i wyraźnie się odcinał od płytkich płaszczyzn rozlewu wód, które wyglądały jak lekko karbowane blachy srebrne.

Na płowy piasek co chwila wpadała pieniąca się fala drobna i cofała się nazad w milczeniu. Pusto było, jak okiem zajrzeć, i bardzo cicho. Czasem tylko pokłóciły się rybitwy w powietrzu i, niby obrażone, rozlatywały się w różnych kierunkach, jak drobne żaglowce. To znów kulon ze smętnym świstem raz wraz przelatywał nizko nad wodą z jednego brzegu na drugi, jakby na żadnym nie mógł znaleźć spokoju.

Słońce stoczyło się jeszcze niżej, zloty zaś nurt rzeki nasiąkał coraz silniej szkarłatem, aż naraz zarumienił się cały krwią, a rzeka jakby się tego zjawiska ulękła, jeszcze więcej przycichła. W uroczystej tej chwili rozległ się szelest i plusk i z pod ogrodów, jak nieziemskie widziadło, wysunęła się wązką łódka. Z tyłu łodzi krzepka postać odpychała się od piasku długiem wiosłem, z przodu druga zanurzała w fale podrywkę, wyciągając ją co czas pewien, a wtenczas, jak roztopiony metal, spływała z sieci woda, wewnątrz zaś zostawały często drgające kawałki srebra, a nieraz nic. Wówczas Jerzemu robiło się przykro: żal mu było każdego zmarnowanego wysiłku rybaka, za to uśmiechał się sercem, gdy połów był szczęśliwy.

Wkrótce łódka wsunęła się znów pod ogrody, a słońce opadło jeszcze niżej. Tarcza już znikła za chmurą; na horyzoncie leżał ogromny wachlarz jasnych smug promieni, a w krwawem morzu, niby szczątki pobitych potworów, pływały poszarpane strzępy obłoków.

Jerzy wstał, nie chciało mu się jednak wracać do gospody, szedł więc wzdłuż brzegu i, skręciwszy w pierwszą napotkaną ścieżkę, począł się piąć pod górę pokrytą w dole krzewami berberysu i karłowatym jałowcem, a wyżej lasem. W miejscu, gdzie ścieżka wpadała do szerokiej drogi, spotkał chłopa z radłem i koniem.

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus — powitał go chłop.

— Na wieki — odparł Jerzy i szedł dalej pod górę, aż się zadyszał; zboczył więc z drogi i siadł na kupie miękkiego chróstu.

Odpoczywał chwilą bezmyślnie, aż raptem wydało mu się, że gdzieś, kiedyś widział tego chłopa, radło i takiego samego gniadego konia z wytartymi bokami. Obejrzał się; nie było już nikogo, natomiast myśl mu pochłonął nowy widok.

W dali — konające w czerwieni łuny zachodu, niby gniewne ognie strącanego w przepaść dnia; pod niemi pancerz rzeki, na nim ciemna plama tratwy z ognikiem płonącym blado, bliżej — wtulone w kępy drzew chaty ciche, a w dole kupka domków z jarzącemi światłami w oknach.

— Szabas! — szepnął Jerzy, pochylając się w tył; położył się na wznak i, jak to nieraz czynił, będąc malcem, ją! patrzeć w niebo:

Tam wisiały drobne obłoczki z czerwonymi płomieniami po brzegach, jak gorące kłęby żółto- białego dymu, a że wiatru nie było, więc leżały nieruchomie na sklepieniu nieba.

— Jak dobrze i cicho! — pomodlił się Jerzy, zamykając oczy, jakby chciał się jeszcze głębiej w tej ciszy pogrążyć.

I gdy tak leżał, wypłynęły przed nim nagle spłowiałe oczy starca, koń z wytartymi bokami i cały Wimierz, a zaraz potem lata dzieciństwa i, jakby się zamknął łańcuch elektrycznej baterji, jasna błyskawica rozświetliła świadomość. W tej jednej, krótkiej chwili olśnienia, Jerzy przypomniał sobie i zrozumiał odrazu wszystko.

Tam, w rodzinnej wsi siadywali pod wieczór Przed chatą tacy sami, już poza życiem stojący, starcy, i pozwalali mu bezkarnie rwać bzy pachnące. Tam na noc ściągały z radiami takie same zbiedzone koniki... Dwór zgorzał od piorunu i jest mogiłą piołunu i gruzu, ale na przyzbach licznych chat dziś jak dawniej, siedzą w milczeniu osiwiali starcy, o czarnych, bronzowych twarzach, a po ugorach, jak wyszły, tak chodzą po dziś dzień bardzo nędzne lecz mocne, wiecznotrwałe koniki. Na powierzchniach rzek, męczy się w wirach ruchliwa, lekka fala pienista, zmieniając za lada podmuchem bieg i kierunek — ale przyziemne nurty, choć powolne, są stałe, niezmienne i pewne.

Dzwon rozbujany od wieków dźwięczał dziś nutą słyszaną przed laty... tak samo żegnali się wtenczas chłopi, a po niezmierzonych łanach chodzi w radle ten sam, nieśmiertelny koń gniady.

W krwawych deszczach migają błękitne klingi błyskawic, zapowiedzie gromów, giną ludzie, pada mór, a "narodu coraz więcej — Bóg łaskawi" powtórzył Jerzy szeptem serdecznym i z uczuciem cichego ukojenia otworzył oczy.

Obłoczki już straciły kolory, zsunęły się z dawnego miejsca ku widnokręgowi, gdzie skupione leżały cicho, jak stado białych baranków, przydybanych nocą na łące. W pobliżu stada, niby pastuch, otulony wełnistym kożuchem, rozciągnął się większy obłok, światlejszy przy brzegu. Odwinęła się z lekka poła koźucha, błysnęła żółtą skórą i z fałd wysunął się pozłocisty sierp i zawisł na ciemnym szafirze. A dalej stał bez koni zapomniany, drogocenny wóz o djamentowych kołach, więc na wszo strony rozbiegli się z latarkami aniołowie po łące niebieskiej i błąkali się wśród nocy, szukając pasterza stada i złotych narzędzi.

Westchnął lekki wiatr nad ziemią smutną, potrącił zioła i kwiatów kielichy, wylewając z nich pachnidła, jął szemrać po krzakach, aż gdzieś w gęstwinie świsnął zbudzony słowik raz i drugi, potem zaszczebiotał w szybkiem tempie. Z doliny odpowiedział, jak echo, inny i rozśpiewały się krzaki i gaje, jak arfy cudowne.

— Noc, śpiew i pachnie!... — tyle tylko zdołał jeszcze myśleć Jerzy, ten sposób jedynie usiłował określić swoje wrażenia. Wkrótce i te szczątki myśli pierzchły i Jerzy począł doznawać dziwnego uczucia, jak gdyby cała jego świadomość i wszystkie zmysły stały się niemem, lecz jasnem zwierciadłem, z obu stron wrażliwem.

Z zewnątrz odbijały się w niem: cały sklep nieba, słowicze tony, pyłki zapachów, księżyc i roje gwiazd, w nieskończoną dal idące; a z zewnątrz przyglądały się również nieskończone głębiny ducha, gdzie leżały także w błękitnych mgłach perły świecące, złote kielichy cudownych woni i srebrne struny, łkające wtór słowiczym śpiewom.

I owa tafla lustrzana, rozciągając się robiła się co chwila coraz cieńszą i bardziej przeźroczystą, tak że w końcu pomiędzy Jerzym a resztą świata delikatna błona przejrzysta stała się jedyną, prawie niewyczuwalną granicą. Gwiazdy, sącząc przez nią swe promienie w głąb jego jestestwa, jęły się zlewać z ogniami tajemnymi jego duszy w jeden potok światłości; grania słowicze łączyły się z drganiami najsubtelniejszych strun serca w zgodny płacz słodkiej, choć smutnej rozkoszy, a ciche szmery wiatru z jeszcze słabszymi szeptami najgłębszych tajników jego istoty stapiały się w jedno wspólne westchnienie.

Nie wiedział już, co nad nim ? On sam, czy niebo?

Co w niebie — on sam, czy gwiazdy?

Co wzdycha — on sam, czy wiatr?

Co płacze — słowik, czy on?

Rozpatrywał się w coraz szersze obszary, obejmował nieskończone bezkresy  czasu i przestrzeni...

Ody naraz przejrzysta błona zmętniała, skurczyła się boleśnie, zmieniając się z przestraszającą szybkością w nieprzenikliwą, grubą i ciemną skorupę. Z Jerzym zaś stało się coś takiego, co się dzieje z przemrożoną wodą, gdy trącona nagle w mgnieniu oka tężeje w zwartą bryłę lodu od dna do powierzchni.

Czar prysł.

Jerzy zerwał się na równe nogi, jakby go coś podrzuciło, i w bolesnem napięciu wszystkich zmysłów z wytężoną uwagą począł się wpatrywać w mroczny szczyt góry.

Co to ?... Cały szczyt kłębi się splotami straszliwych cieni... Ostre połyski... Szczęk... Gwar... Miarowy tętent... Zdziczały krzyk... Jęk wzdrygającej się ziemi...

Wojna !...

Gdzie?...

Ach, wszystko jedno!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

GŁUPIA BABA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN JABOT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIGILJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POCIĄG

Niedostępny w wersji demonstracyjnej