Meir Shalev

Moja babcia z Rosji
i jej odkurzacz
z Ameryki

fragment

Tytuł angielski: My Russian Grandmother and Her American Vacuum Cleaner

Projekt okładki: Magda Błażków – KreacjaPro; dyrektor artystyczny – Andrzej Pągowski

Redakcja: Jan Wąsiński

Redakcja techniczna: Zbigniew Katafiasz

Konwersja do formatu EPUB: Robert Fritzkowski

Korekta: Katarzyna Szajowska

Wydawnictwo dziękuje Autorowi

za udostępnienie zdjęć z archiwum rodzinnego.

© 2010 by Meir Shalev. All rights reserved

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2011, 2012

© for the Polish translation by Magdalena Sommer

ISBN 978-83-7758-184-1

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2012

Wydanie I

1

To było tak: kilka lat temu, pewnego upalnego letniego dnia wstałem po przyjemnej popołudniowej drzemce, zrobiłem sobie kawę i właśnie wypijałem pierwszy łyk, gdy zauważyłem, że wszyscy w domu dziwnie mi się przyglądają, powstrzymując śmiech. Kiedy pochyliłem się, by włożyć sandały, odkryłem powód tej wesołości: wszystkie dziesięć paznokci u nóg miałem pomalowane czerwonym błyszczącym lakierem.

– A to co?! – wykrzyknąłem. – Kto pomalował mi paznokcie?

Zza uchylonych drzwi na taras rozległy się chichoty, znane mi doskonale z poprzednich incydentów.

– Już wiem, kto to zrobił – powiedziałem głośniej. – Znajdę was, złapię, pomaluję wam nosy i uszy tym samym czerwonym lakierem, którym mnie usmarowałyście, zdążę to wszystko zrobić i jeszcze napić się kawy, zanim wystygnie!

Chichot przeszedł w śmiech, potwierdzając moje podejrzenia. Kiedy spałem, Roni i Noemi, córeczki mojego brata, zakradły się do pokoju i polakierowały mi paznokcie u nóg. Młodsza, jak obie później tłumaczyły, pomalowała cztery palce, a starsza sześć. Miały nadzieję, że niczego nie zauważę i wyjdę tak z domu między ludzi, wzbudzając powszechne rozbawienie. Teraz, kiedy podstęp się wydał, dziewczynki wpadły do pokoju z okrzykiem: – Nie zmywaj lakieru, nie zmywaj, tak jest bardzo ładnie!

Odparłem, że ja również tak uważam, ale mam teraz kłopot. Muszę pójść na pewne „ważne spotkanie”, a nawet zabrać tam głos, i nie mogę tak pokazać się zebranym, bo jest lato, a latem noszę sandały.

Obie wyjaśniły, że doskonale wiedzą zarówno o moim spotkaniu, jak i o zwyczaju chodzenia w sandałach, i dlatego właśnie zrobiły to, co zrobiły.

Odparłem, że poszedłbym tak w każde inne miejsce, ale nie tym razem. Chodziło o zgromadzonych tam ludzi, ludzi, przed którymi poważny mężczyzna nie może wystąpić z pomalowanymi paznokciami u nóg, do tego na czerwono.

Wydarzenie, o którym rozmawialiśmy, to uroczyste zakończenie renowacji schowka na broń Hagany, znajdującego się w jednym z gospodarstw we wsi Nahalal. Kryjówka imitująca zbiornik na gnojówkę w oborze powstała w okresie Mandatu. W powieści Rosyjski romans opisałem tego typu schowek w fikcyjnej osadzie w Dolinie Jordanu, skonstruowany i zamaskowany w identyczny sposób. Kiedy książka ujrzała światło dzienne, podwórze obejścia w Nahalal zaczęli odwiedzać czytelnicy, którzy chcieli zobaczyć to autentyczne miejsce.

Pogłoska rozchodziła się dalej i dalej, coraz liczniejsi goście zawracali głowę mieszkańcom, ci jednak nauczyli się dostrzegać w tym pozytywną stronę: wyremontowali kryjówkę, tuż obok otworzyli niewielki punkt informacyjny dla turystów i rozszerzyli działalność gospodarczą o nową usługę. W dniu, w którym moje bratanice pomalowały mi paznokcie u nóg na czerwono, miałem wystąpić na uroczystym otwarciu odnowionego schowka, poproszono mnie nawet, bym zabrał tam głos.

– Przynieście trochę acetonu i zmyjcie ze mnie ten cud przyrody – poprosiłem Roni i Noemi, dodając: – Pospieszcie się, bo muszę zaraz wyjść!

Odmówiły. – Idź tak! – powiedziały.

Zacząłem wyjaśniać od początku, że chodzi o spotkanie w wybitnie męskim gronie, w którym wezmą udział bojownicy z Doliny Jordanu w różnym wieku, weterani Hagany, armii izraelskiej, organizacji Chisz i Palmach. Ludzie wojny i ludzie żniw, przekuwający miecze na lemiesze i na odwrót. Krótko mówiąc, kochane dzieci, ludzie, którzy nie przyjmą życzliwie mężczyzny z czerwonymi paznokciami u nóg.

Moje argumenty nie wywarły na Roni i Noemi większego wrażenia. – Co ci szkodzi! – zawołały. – Sam mówisz, że tak jest ładnie.

– Jeśli tego nie zmyjecie, będę musiał włożyć zakryte buty! – zagroziłem. – Nikt nie zobaczy waszego lakieru i na tym się skończy!

– Boisz się! – prychnęły, drocząc się ze mną dalej. – Boisz się, co powiedzą o tobie we wsi!

Te słowa odniosły natychmiastowy skutek. Dziewczynki nieświadomie trafiły w czuły punkt. Każdy, kto zna dawnych osadników i kto kiedykolwiek był chłostany biczem ich krytyki, wie, że w tych niewielkich miejscowościach oczy zawsze czujnie obserwują, uwagi są wygłaszane, a plotki unoszą się w powietrzu i opadają jak żurawie na świeżo zaorane pole. Tym bardziej w miejscach, których dzieje i tradycje są ważne i powszechnie znane, jak w Nahalal. Standardy są tu jeszcze surowsze, a kto zbacza z prostej bruzdy i pozwala sobie skręcić w prawo czy w lewo, w górę czy w dół, nawet jeśli chodzi o jeden jedyny błąd popełniony w dzieciństwie – nie zostanie mu to zapomniane. W dodatku zostanie uznany za „dziwadło”, „cudacznego ptaka”, a przy tym „nieudacznika”, całkowite przeciwieństwo kogoś, komu „dobrze się wiedzie”, co jest jedną z najwyższych pochwał we wsi w stosunku do tych, którzy odnieśli sukces.

Jednak po wielu latach spędzonych w mieście siła słów „co”, „powiedzą” i „we wsi” osłabła, zatrważająca moc ich połączenia nieco przyblakła. Dlatego po namyśle postanowiłem podnieść rękawicę, a dokładniej – sandały. Włożyłem je, do kieszeni wepchnąłem kartkę z przygotowaną przemową i pojechałem na uroczyste otwarcie dawnej kryjówki broni z odsłoniętymi palcami u nóg, z paznokciami polakierowanymi na czerwono. Moja córka i syn odprowadzali mnie wzrokiem, częściowo z rozbawieniem, częściowo ze współczuciem, trochę z obawą, a trochę ze złośliwą radością. Czy wędrowiec powróci i ujrzy znów swoją rodzinę i dom? I w jakim stanie powróci?

Przyznam, że mimo brawury, jaką demonstrowałem przy wyjściu, mój niepokój narastał w miarę zbliżania się do miejsca uroczystości oraz godziny jej rozpoczęcia. Kiedy w końcu tam dotarłem, byłem już naprawdę zatroskany. W skrytości ducha modliłem się, by nikt nie skupiał uwagi na moich stopach, i faktycznie, moje nadzieje się spełniły. Nikt nie uczynił najmniejszej wzmianki na ten temat, nie powiedział ani słowa. Przeciwnie, wszyscy traktowali mnie serdecznie i po przyjacielsku. Dzielne ręce miażdżyły w uścisku moją dłoń. Moje ramię uginało się pod męskimi klepnięciami. Także moje króciutkie wystąpienie zostało przyjęte spokojnie i z zadowoleniem, tak mi się w każdym razie wydawało.

Mówiąc o kryjówce na broń, przekształciłem ją oczywiście w metaforę, zaprezentowałem jako symbol pamięci, tego, co ukryte głęboko, schowane w ludzkiej duszy. Zwyczajem pisarzy rozwodziłem się też nad tym, co znajduje się na powierzchni, i tym, co pod spodem; tym, co widzą oczy i czego nie widzą. A stąd krótka już była droga do sprawdzonego towaru „wyobraźni i rzeczywistości” oraz „relacji prawdy i fikcji w twórczości literackiej” i reszty rzeczy, jakimi handlują pisarze i o których mogą bez końca rozprawiać z zamkniętymi oczami.

Skończywszy mówić, zstąpiłem z niskiego podestu i odetchnąłem z ulgą. Wtedy podeszła do mnie jedna z córek z rodziny, w której gospodarstwie mieściła się kryjówka Hagany, i powiedziała, że chciałaby zamienić ze mną kilka słów na osobności. Podziękowała mi za wystąpienie, powiedziała nawet, że bardzo jej się podobało, potem jednak, niemal od niechcenia, dodała, że pragnie dowiedzieć się, jakiego lakieru do paznokci zazwyczaj używam. Jej dwie koleżanki, które siedziały wśród publiczności, poprosiły, żeby o to zapytała, a jej samej ten odcień czerwieni także bardzo się spodobał.

Kiedy całkiem podobny odcień czerwieni zaczął zalewać mi policzki, moja rozmówczyni pospiesznie zapewniła, że ona sama nie ma absolutnie nic przeciwko temu, jej zdaniem jest w tym nawet pewien urok, coś, czego zawsze brakowało jej we wsi, i mogłoby to nawet stanowić przykład dla innych. Jednak wśród pozostałych mój wygląd wzbudził niechęć.

– Myślałem, że nic nie zauważyli – powiedziałem.

– Nie zauważyli? O niczym innym nie rozmawiają – odparła. – Niech pana pocieszy fakt, że nikt nie jest specjalnie zdziwiony. Usłyszałam nawet, jak jakaś kobieta mówiła: Czego po nim można się spodziewać? On ma to po Toni. Była dokładnie taką samą wariatką. Tak już jest z tą rodziną.

2

Tonia była moją babcią ze strony mamy i wcale nie uważałem jej za wariatkę. Była inna. Różniła się od reszty ludzi. O takich jak ona mawiamy, że to osoba z charakterem. Nie była łatwą osobą, mówiąc delikatnie. Ale wariatką? Co to, to nie. Chociaż, jak w wielu sprawach, także w tej kwestii nie wszyscy są ze mną zgodni. Niektórzy mają odmienne zdanie, zarówno we wsi, jak i w rodzinie.

Historia, którą zamierzam tutaj opowiedzieć, dotyczy babci i jej sweepera. Tak nazywamy odkurzacz, który przysłał wuj Iszajahu, starszy brat dziadka Aharona, jej męża. Pragnę podkreślić, że wiem, iż „sweeper” i „odkurzacz” to dwa różne urządzenia, ale babcia Tonia nazywała swój odkurzacz sweeperem i od tamtej pory tak mówimy na każdy odkurzacz, tym samym słowem, z identycznym akcentem, z toczonym rosyjskim „r” i głębokim „i”.

Co do wuja Iszajahu, nigdy go osobiście nie poznałem, lecz z opowieści zasłyszanych w dzieciństwie mogłem jasno wywnioskować, że chodzi o postać kontrowersyjną, by nie powiedzieć: negatywną i szkodliwą. W samym środku czasów drugiej aliji, imigracji, okresu ciężkiej pracy fizycznej i osuszania mokradeł, wuj Iszajahu wolał wyemigrować do Ameryki i w kwitnące ogrody zamieniać pustkowia Los Angeles. Co gorsza, zmienił hebrajskie imię na swojskiego „Sama”, założył „business” i zaczął zarabiać pieniądze, wyzyskując klasę robotniczą.

Obaj bracia pochodzili z rodziny pobożnych chasydów i obaj w późniejszym czasie porzucili religię. Dziadek Aharon zastąpił ją żarliwą wiarą w socjalizm i syjonizm, jego brat zaś doskonale przystosował się do życia w amerykańskim kapitalizmie. Dziadek Aharon nigdy mu tego nie wybaczył. Nazywał go nawet „podwójnym zdrajcą” – zdrajcą syjonizmu i socjalizmu.

Co do sweepera, był to wielki odkurzacz firmy General Electric, jakiego nigdy wcześniej nie oglądano we wsi, w Dolinie Jordanu i całej Palestynie i jakiego nie widziano tam także później. Tak twierdziła moja matka, opisując go z zachwytem. Miał chromowany zbiornik, mówiła, ogromny i lśniący, gumowe koła, duże i ciche, mocny silnik elektryczny i grubą elastyczną rurę. Mimo że jest on bohaterem tej książki, a ja żywię do niego respekt i sympatię, muszę przyznać od razu, że jego historia nie należy do najważniejszych historii w mojej rodzinie. Nie jest to opowieść o miłości, chociaż jest w niej miejsce na miłość. Nie jest to opowieść o śmierci, choć całkiem wielu jej bohaterów już nie żyje. Nie jest to opowieść o zdradzie i zemście, chociaż można w niej znaleźć obie te rzeczy. Nie ma w tej opowieści bólu, obecnego w innych historiach rodzinnych, ale jest on wyczuwalny między wierszami.

Krótko mówiąc, nie jest to jedna z tych opowieści, które rano budzą się razem z nami, towarzyszą nam w ciągu dnia, a wieczorem razem z nami układają się do snu, lecz opowieść, którą opowiadamy sobie, kiedy chcemy, przekazujemy kolejnym pokoleniom, które nie poznały dziadka Aharona, sweepera, który przysłał babci Toni jej szwagier, ani nawet samej babci.

Tę wielką opowieść o mojej licznej rodzinie opiszę być może innym razem w osobnej książce. Opowiem o moich rodzicach i o ich rodzicach, o rzekach, które przekraczali, i o zmaganiach, jakie musieli toczyć. Opiszę ciężką pracę fizyczną, której doświadczyły ich ciała, i dożywotnie wyroki, na jakie skazano ich serca. Moje pióro obudzi do życia wewnętrzne walki miłości, wojny domowe idei, zawody w cierpieniu, konflikty o panowanie nad studniami pamięci. Wyliczę znanych i nieznanych wariatów, ukrytych i jawnych. Napiszę o porwanej córce i odepchniętych synach – wszystko to, proszę państwa, jest nierozerwalnie splecione z kolejami rewolucji syjonistycznej.

Jeśli kiedyś naprawdę napiszę tę książkę, nie stanie się to dziś, jutro ani w najbliższych latach. Napiszę ją, gdy będę starszy, bardziej opanowany, śmielszy i bardziej litościwy – wcale nie jestem zresztą pewien, czy tej obietnicy uda mi się dotrzymać. Tymczasem w tej niewielkiej książeczce chcę opowiedzieć jedną historię: o babci Toni i sweeperze, który przysłał wuj Iszajahu ze Stanów.

Opowieść ta, jak wspominałem, jest prawdziwa, jej bohaterowie istnieli naprawdę, ich imiona także są autentyczne. Ale, jak wszystkie historie w naszej rodzinie, także ona ma kilka wersji, a każda z nich swoje własne hiperbole, dodatki, luki i poprawki. Muszę powiedzieć jeszcze jedno, jakby drobne wyjaśnienie tego, co nastąpi: tu i ówdzie dodaję krótkie opowieści poboczne, konieczne do zrozumienia i zachowania orientacji, przytaczam zapomniane wydarzenia, przywołuję duchy przeszłości. Tu i tam chichot zamieni się w jęk, a płacz w śmiech.

3

Mój dziadek ze strony matki, Aharon Ben Barak, urodził się w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym i dorastał w miasteczku Makarow na Ukrainie. Kiedy miał dziewiętnaście lat, wyemigrował do Ziemi Izraela i jak wielu jego przyjaciół, pionierów drugiej aliji, wędrował po kraju, pracując w rozmaitych miejscach: w Zichron Jaakow i w Chuldzie, w Bet Szemen, w Kfar Urija, w Beer Jaakow, którą to nazwę razem z babcią Tonią wymawiali jak „Beriakow”, i w wielu innych gospodarstwach i osadach rolniczych. Ponieważ często przenosił się z miejsca na miejsce, miał bystre oko i wrażliwe serce, poczucie humoru i dryg do pióra, co jakiś czas wysyłał artykuły i felietony do gazety „Młody Robotnik”.

Jego pierwsza żona Szoszana, z domu Peker, pochodziła z ukraińskiej wsi Rokitno, urodziła mu Itamara, najstarszego z moich wujków, i Beniamina, na którego wszyscy mówili Binia. W tysiąc dziewięćset dwudziestym zachorowała na febrę i zmarła jako wciąż młoda kobieta. Trzy lata później z Rokitna przyjechały do Palestyny kolejne trzy osoby z rodziny Pekerów: jej przyrodnie rodzeństwo, Jakow i Tonia, oraz ich matka, babcia Batia. Ojciec rodu, Mordechaj Cwi, wyemigrował do Palestyny jeszcze przed nimi, nie doczekawszy ich przyjazdu; znajdowali się tu także starsi bracia Toni – Mosze i Icchak.

Aharon Ben Barak, wdowiec, ojciec dwojga małych dzieci, i Tonia Peker, osiemnastoletnia panna, postanowili się pobrać. Wiele lat później, kiedy ja także dołączyłem do rodziny, podrosłem i okazałem się jednym z tych, przed którymi babcia Tonia otwierała serce i wylewała gorzkie żale, wciąż opowiadała własną wersję historii tego małżeństwa. To było tak: byłam młodziutką dziewczyną, nieznającą życia, on był doświadczony, starszy ode mnie o czternaście lat, obiecywał mi różne rzeczy, opowiadał historie, i oto co się wydarzyło…

Słowa „to było tak” stanowiły niezmienne rozpoczęcie każdej opowieści. Wypowiadała je z silnym rosyjskim akcentem, z „r” toczonym czubkiem języka po podniebieniu. Także jej dzieci – moja matka, jej brat i siostra – kiedy zaczynały jakąś opowieść, mawiały „to było tak” z dokładnie tym samym akcentem i tym samym „r”, zresztą nie tylko oni. Do dzisiaj używamy tego wstępu, z tym samym akcentem, żeby przekazać: to jest prawda, to, co zaraz usłyszycie, to dokładnie to, co się wydarzyło.

Nahalal, 1925. W górnym rzędzie: (od prawej strony) wuj Mosze, wuj Jakow, dziadek Aharon, kuzyn Matajahu, wuj Icchak. Siedzą: Itamar, Chaja, żona Moszego, z synem Odedem, babcia Tonia z Michą i Binia.

Chodzą słuchy, że dziadek Aharon zakochał się w Toni, w chwili gdy ujrzał ją schodzącą na ląd ze statku. Niektórzy szepczą, że – jak bywa w rosyjskich romansach – groził nawet samobójstwem, w razie gdyby został odrzucony. Tak utrzymywała sama babcia, a według niej dziadek Aharon sprecyzował, iż „rzuci się do Jordanu”. Dlaczego akurat do Jordanu? Faktycznie, samobójstwo przez powieszenie nie pasuje do tego rodzaju historii. Pigułki nasenne i wysokie budynki nie były wtedy dostępne. Rewulwery (tak u nas wtedy mówiono) były bardzo rzadkie, amunicja droga i trudna do pozyskania, a ktoś, kto marnował kulę na odebranie sobie życia, był naznaczony egoizmem i narażony na powszechną krytykę. W tych okolicznościach pozostawał Jordan, poetyczny, romantyczny, nie tak wielki jak rosyjskie rzeki, ale otoczony nimbem, jakiego tam nie było. Poza tym był blisko, pod ręką. „W Ziemi Izraela wszystko jest blisko”, powiedział mi sam dziadek Aharon wiele lat później w rozmowie, w której zaprzeczył wszystkiemu, co opowiadała babcia.

Inni utrzymywali, że dziadek Aharon zapragnął babci Toni z prostszego i bardziej praktycznego powodu: miał nadzieję, że wychowa synów, których urodziła mu jej siostra, i będzie dla nich dobrą matką. Tak się nie stało, a stosunki babci Toni z synami Szoszany są niezagojoną raną w dziejach całej rodziny. Obie, Tonia i Szoszana, były także przyrodnimi siostrami – córkami pierwszej i drugiej żony swego ojca. Niektórzy twierdzą, że po dwóch pokoleniach ponownych małżeństw i dzieci z dwóch matek cała sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana niż wszystko, co próbowałem do tej pory przedstawić.

Jak wspomniałem wyżej, dziadek Aharon należał do pionierów drugiej aliji, natomiast babcia Tonia przyjechała do Palestyny na fali trzeciej imigracji. On był jednym z założycieli Nahalal, ona jedną z pierwszych mieszkanek. Pomimo tych różnic, którym przypisuje się wielkie znaczenie w starych kibucach i moszawach, wspólnie powołali na świat pięcioro dzieci: wujka Michę, Batię, czyli moją mamę, wujka Menachema i ciotkę Batszewę, bliźnięta, i ostatniego syna, wujka Jaira. Cała piątka przyszła na świat z talentem do opowiadania, a wiele z opowieści dotyczyło ich matki.

– Młoda dziewczyna z Rosji, panienka z dwoma warkoczami, w sukience gimnazjalistki, która piła herbatę w ten sposób, z odchylonym małym palcem, przyjechała i trafiła prosto do Doliny Jordanu, do kurzu, brudu, pracy i błota… – opowiadała moja matka.

Czułem, że chce ją zrozumieć i wytłumaczyć, może nawet coś jej wybaczyć:

– Przyjechała tu i odkryła, że wszystkie obietnice na temat rzekomego majątku, który ma jej ojciec, nie były prawdziwe, że dziadek Aharon ma wiele zalet i talentów, lecz nie jest dobrym rolnikiem, i ugrzęzła w egzystencji pełnej ciężkiej pracy i niedostatku. Mimo wszystko postanowiła wytrzymać i nie wracać do Rosji, nie emigrować do Ameryki ani nawet nie przenosić się do Tel Awiwu. Nie mieliśmy z nią lekkiego życia, ale za nasze gospodarstwo cała rodzina powinna jej dziękować.

Rzeczywiście, praca na roli nie była na szczycie listy priorytetów w sercu dziadka Aharona, a górę często brały inne skłonności. Wspominałem już, że co pewien czas publikował felietony i artykuły w „Młodym Robotniku”, w Nahalal zaś pisał i redagował lokalną gazetkę satyryczną „Komar”. Także uroczyste wieczory w święto Pesach, które organizował w tamtych czasach, cieszyły się sporym uznaniem. Kiedy rodziny kończyły spożywać kolację sederową w swoich domach, wszyscy szli do „domu ludowego”, gdzie odbywał się szalony seder dziadka, ze złośliwymi przeróbkami pieśni z Hagady, które pisał specjalnie na tę okazję i przedstawiał w nich postacie i wydarzenia ze wsi i z organizacji syjonistycznej.

Ale następnego dnia trzeba było wstać i wracać do orki, do dojenia, siania i żęcia, i co pewien czas, nie mogąc udźwignąć odpowiedzialności i obciążenia obowiązkami, dziadek Aharon oznajmiał: – Boli mnie głowa – i odchodził. – Znowuż mi ucieka – mówiła babcia Tonia i spieszyła za nim, by sprowadzić go z powrotem.

– To była jego i jej tragedia – opowiadała moja matka. – Mój ojciec powinien był żyć innym życiem, gdzie indziej, życiem, które lepiej odpowiadałoby jego zdolnościom i osobowości. Ale ona postanowiła, że będzie trzymać się tego gospodarstwa dosłownie pazurami, i wbiła te pazury w ziemię, w dom, w nas i w niego. A ponieważ każdy człowiek potrzebuje wroga, jej wrogiem stał się brud.

4

Na samym początku założyciele Nahalal mieszkali w namiotach. Potem przenieśli się do drewnianych baraków, a pierwsze murowane zabudowania służyły nie ludziom, lecz zwierzętom. Dopiero piętnaście lat po założeniu osady, w tysiąc dziewięćset trzydziestym szóstym, powstały wiejskie domy z prawdziwego zdarzenia, a do miejscowości doprowadzono prąd. Fakt ten ma ogromne znaczenie, gdyż główny bohater tej opowieści, jak zresztą bohater każdej innej, powinien działać. A głównym bohaterem tej opowieści jest urządzenie elektryczne – odkurzacz.

Każda rodzina uczciła przenosiny do nowego domu na swój sposób. Nie wiem, co robili inni, ale babcia Tonia odprawiła malutką, niepowtarzalną ceremonię, której znaczenie i reperkusje nie wszyscy od razu zrozumieli: owinęła szmatką klamkę drzwi wejściowych. Dom jest nowy i czysty, wyjaśniła, klamka także jest nowiutka i lśniąca, a szmatka ma chronić ją przed brudem i plamami.

Wszyscy się śmiali, lecz wkrótce okazało się, że ta pozornie niewinna szmatka była także swego rodzaju prekursorem. Po kilku dniach pojawiły się następne, obwiązane na klamkach wszystkich drzwi i okien oraz na uchwytach niektórych szuflad i szaf, i zostały tam do ich i babci ostatniego dnia.

Kolejną ścierkę babcia Tonia umieściła na swoim lewym ramieniu. Była to szmatka większa od swoich sióstr na klamkach, świadoma swojej wagi i statusu. Coś w rodzaju ścierki-strażnika, która towarzyszyła wszędzie swojej pani i służyła do szybkiej interwencji – jeśli babcia zechce zetrzeć przyczajoną plamę, która nagle zostanie odkryta, zauważy naczynie, które wymaga wypolerowania, albo będzie musiała wytrzeć ręce, zanim dotknie czegoś czystego, czegoś, co nie jest obwiązane własną szmatką.

Także ja, który urodziłem się kilkanaście lat później, dobrze pamiętam ścierkę na ramieniu babci i wszystkie jej towarzyszki zwisające z klamek niczym małe sztandary bojowe dla ochrony przed dotykiem rąk i palców. W tamtych czasach wszyscy gloryfikowali ręce pracujące, ręce murarza, robotnika czy strażnika, a przede wszystkim ręce rolnika, które sadzą, ścinają, doją, zrywają owoce. Także babcia Tonia była pracowitą gospodynią, której ręce zajmowały się wszelką robotą, lecz była też realistką i wiedziała, że – z całym szacunkiem do pracy na roli w ogóle, a w szczególności żydowskiej pracy na roli – ręce rolnika dotykają najrozmaitszych brudów: błota i kurzu, krowiego gnoju i kurzych odchodów, „czarnej maści” dla drzew i oleju maszynowego, i całe to żywe piękno tylko szuka czystego miejsca, żeby się do niego przykleić i je zanieczyścić. Nawet kiedy dłonie myje się dokładnie, zostają plamy, a co gorsza – „ślady”.

W domu były wówczas trzy pokoje, kuchnia i ubikacja, frontowe drzwi wychodzące na ulicę, a także tylne drzwi na podwórko. Przed nimi wylano szeroki cementowany placyk, na który mówiono „platforma”, i głównie tam toczyło się życie rodziny. Nie było mnie wtedy jeszcze na świecie i opowieści o „platformie” wzbudzały we mnie zazdrość. To tam toczyły się rozmowy, tam obierano kukurydzę i kartofle, skubano i patroszono gołębie i kury, zagniatano ciasto, snuto opowieści, kiszono ogórki, smażono konfitury i robiono przetwory z owoców. Tutaj także wuj Icchak, brat babci Toni, wypakowywał ze skrzyni odkurzacz przysłany przez wuja Iszajahu, odsłaniając ten hańbiący sekret przed całą wsią, ale o tym opowiem w swoim czasie.

Konfitury smażono w wielkim miedzianym garze, który wędrował z domu do domu i który zawieszano nad paleniskiem pod gołym niebem, na podwórzu. U nas ogień rozpalano pod drzewem granatu, obok betonowego placyku, a konfitury przechowywano bardzo długo w słoikach na przetwory. Pewnego dnia, kilka lat po śmierci babci, w starym drewnianym baraku znalazłem jeden taki słoik i go otworzyłem. Ze środka uniósł się lekki zapach dymu, który – jak to dym z ogniska – wycisnął mi z oczu łzy.

Dom odnowiono i rozbudowano jakieś piętnaście lat po tym, jak został postawiony: dawna izba kuchenna stała się dodatkowym pokojem gościnnym, na „platformie” zbudowano nową kuchnię, a obok ganek wsparty na drewnianych słupach, dobudowano też łazienkę i ubikację. Taki dom znałem. Dobrze go pamiętam, w środku i z zewnątrz, i pamiętam, jak gorliwie babcia go strzegła.

Przede wszystkim pilnowała, by wszyscy wchodzili tylko tylnymi drzwiami, z podwórka, a nie głównym wejściem z ulicy, ponieważ od frontu gość wchodził prosto do zamkniętej, chronionej części domu. Za każdym razem, kiedy ktoś zapukał, z głębi domu rozlegał się donośny okrzyk: Naokoło! Drugimi drzwiami! I gość zmuszony był okrążyć dom – nie schodząc z dróżki, by nie nanieść kurzu ani błota – dotrzeć do werandy i do drzwi wejściowych od podwórka, gdzie okazywało się, że także tamtędy nie wejdzie, chyba że był kimś specjalnym i ważnym.

Babcia Tonia lubiła gości, ale wyrażenia „przyjmować gości” nie traktowała dosłownie. Przyjmować gości? W środku, w domu? Nigdy w życiu! Przykazanie „okazywania gościnności” babcia wypełniała na dworze. Goście siedzieli na ganku, a ona wynosiła herbatę, herbatniki z konfiturą, owoce. Na pewno zastanawiali się, co takiego jest w tym domu, że gospodyni aż tak go strzeże. Nieliczni, którzy dostąpili zaszczytu wejścia do środka, znajdowali całkiem zwyczajny, skromny dom. Po prawej stronie nieduża kuchnia, korytarz, na którego końcu znajdują się łazienka i ubikacja, „jadalnia” na lewo. Napisałem to w cudzysłowie, bo pokój ten był jadalnią wyłącznie z nazwy. Stołowano się tam tylko raz w roku – w wieczór sederowy. W pozostałe dni służył do spania, a jadano na werandzie albo w kuchni.

Z jadalni odchodził jeszcze jeden krótki korytarzyk, który prowadził do starej części domu. Tutaj, opowiadała mi matka, rodzina mieszkała w latach, gdy wyprowadzili się z baraku. Mówiła o tym z błyszczącymi oczami. Był to wtedy dom pełen życia, różnych wydarzeń, śpiewu i humoru. Ale kiedy dzieci dorosły, każde poszło w swoją stronę, a ta część domu została ostatecznie zamknięta i taką ją zapamiętałem – zamkniętą, z zakazem wstępu. Był tam pokój, który służył nielicznym wybranym gościom, i dwa pomieszczenia, które znajdowały się poza dostępem dla całego rodzaju ludzkiego, w tym dla członków rodziny, nawet tych połączonych „więzami krwi”. Babcia Tonia robiła rozróżnienie pomiędzy „więzami krwi” a „pozostałą rodziną”, ale to także nie należy do opowieści, którą staram się tutaj przedstawić, historii o odkurzaczu, który wuj Iszajahu przysłał ze Stanów Zjednoczonych.

Tutaj, w dwóch wiecznie zamkniętych na klucz pokojach, stało babcine „umeblowanie”. Czytelnikom, którzy wyobrażają sobie mahoń i heban, komody i serwantki, powiem od razu, że było to całkiem skromne umeblowanie. Była tam szafa, a choć kusi mnie, by ją nazwać „świętą arką” babci, nie zrobię tego. Była kanapa, na której nikt nigdy nie leżał, dwa małe fotele, w których nikt nie siadał, oraz kredens z drzwiczkami i szufladami, których nigdy nie otwierano. W środku znajdował się serwis, który nigdy nie widział stołu ani biesiadnika. W dzieciństwie podejrzewałem, że naczynia te istnieją jedynie we wspomnieniach mojej matki i jej siostry Batszewy, a ponieważ w naszej rodzinie z trudnością przychodzi odróżnienie tego, co jest wspomnieniem, od tego, co jest fantazją, wątpiłem w ich istnienie. Ale po śmierci babci Toni ujrzałem je na własne oczy.

W pokoju obok stało podwójne łóżko z wysokim kutym zagłówkiem pomalowanym na ciemnobrązowo i sprawiającym wrażenie, że jest zrobiony z drewna. W przeszłości łoże służyło dziadkowi i babci, ale za moich czasów nikt już go nie używał. Nie czuło ciężaru ani ciepła ludzkiego ciała, nie odbierało bezsennego przewracania się, nie zaznało dygotu snów ani poruszeń miłości – „to łóżko znało miłość, gdy miłość była”, jak doskonale ujęła to jedna z kobiet w rodzinie – ani dotyku koca czy pościeli, poza starym prześcieradłem, którym było przykryte i które miało chronić je przed kurzem.

Nie tylko łóżko, lecz także wszystkich jego więziennych towarzyszy niedoli – fotele, krzesła, kanapę, stół, szafę i kredens – owinięto w podobne całuny ze starych prześcieradeł. Nikt przy nich nie zasiadał, nigdy nie widziało ich ludzkie oko poza oczami babci Toni, która zaglądała tam, by „przeciągnąć” meble szmatką i sprawdzić, czy żaden nie zabrudził się ani nie uciekł. Ale raz do roku z okazji sederu wyciągano krzesła i zanoszono je do jadalni, dzięki czemu ja także zostałem dopuszczony do tego przybytku, bo przed ósmym świętem Pesach w moim życiu uznano mnie za dostatecznie dojrzałego i odpowiedzialnego i wezwano do pomocy w świątecznych przygotowaniach.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

MUZA SA

00-590 Warszawa

ul. Marszałkowska 8

tel. 22 6297624, 22 6296524

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Konwersja do formatu EPUB: MAGRAF s.c., Bydgoszcz