Michaił Jelizarow

Bibliotekarz

* * *

fragment

Tytuł oryginału: Библиотекарь

Projekt okładki: Piotr Bogusławski

Redakcja: Redaktornia.com

Redakcja techniczna: Zbigniew Katafiasz

Konwersja do formatu EPUB: Robert Fritzkowski

Korekta: Irma Iwaszko

Zdjęcia wykorzystane na okładce:

© Photo ABREU6

© by Ad Marginem Press, 2007. All rights reserved

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2012

© for the Polish translation by Izabela Korybut-Daszkiewicz

ISBN 978-83-7758-226-8

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2012

Człowiek pracy powinien to głęboko rozumieć, że wiader i parowozów można naprodukować, ile się chce, a pieśni i wzruszenia wyprodukować się nie da. Pieśń jest cenniejsza niż rzeczy…

Andriej Płatonow

CZĘŚĆ I

KSIĘGI

GROMOW

Pisarz Dmitrij Aleksandrowicz Gromow (1910–1981) dokonał dni w całkowitym zapomnieniu. Jego książki przemielone na makulaturę pogrążyły się w wodach Lete, a kiedy polityczne katastrofy zniszczyły radziecką Ojczyznę, o Gromowie nie miał już kto pamiętać.

Nie był poczytnym autorem. Oczywiście, czytali go redaktorzy oceniający słuszność polityczną tekstów, a po nich krytycy. Wątpliwe jednak, czy kogokolwiek mogły zaniepokoić lub zainteresować takie tytuły: Proletariacka (1951), Leć, szczęście! (1954), Narwa (1965), W trudzie i znoju (1968), Srebrzysty nurt (1972) czy Ciche trawy (1977).

Życie Gromowa szło ramię w ramię z rozwojem socjalistycznej ojczyzny. Pisarz ukończył siedmiolatkę i liceum pedagogiczne, pracował na stanowisku sekretarza redakcji w gazecie zakładowej. Czystki i represje go omijały, spokojnie dotrwał do czerwca czterdziestego pierwszego roku, kiedy został powołany. Na front trafił jako korespondent wojenny. Zimą czterdziestego trzeciego odmroził sobie ręce. Lewą dłoń udało się uratować, ale prawą mu amputowano. Zatem wszystkie książki Gromowa były dziełem mańkuta z konieczności. Po wojnie zabrał z Taszkientu swoją ewakuowaną rodzinę i osiedlił się z nią w Donbasie, gdzie do emerytury pracował w redakcji lokalnej gazety.

Gromow późno chwycił za pióro, bo dopiero jako dojrzały czterdziestoletni człowiek. Często zwracał się ku tematom rozbudowy kraju, opiewał prowincjonalne życie małych miasteczek, osad i wiosek, pisał o kopalniach, fabrykach, o bezkresnych ziemiach, świeżo wziętych pod uprawę, i walce o urodzaj. Bohaterami jego książek byli zwykle czerwoni dyrektorzy lub kierownicy kołchozów, żołnierze powracający z frontu, owdowiałe kobiety, które ocaliły w sobie miłość i cnoty obywatelskie, pionierzy i komsomolcy – stanowczy, radośni, gotowi do pełnej poświęcenia pracy. Dobro niezmiennie i nużąco triumfowało: kombinat metalurgiczny odradzał się w rekordowym tempie, niedawny student w ciągu półrocznej praktyki w fabryce zmieniał się w zahartowanego fachowca, zakład realizował plan z nadwyżką i brał na siebie nowe zobowiązania, złote rzeki ziarna płynęły jesienią do kołchozowych zasieków. Zło było zwalczane metodami wychowawczymi albo wsadzane do więzienia. Rozwijały się również miłosne namiętności, ale bardzo niewinne – pocałunek, zapowiadany na początku książki, jak pistolet w sztuce teatralnej, wystrzeliwał bezpłodnym cmoknięciem w policzek na ostatnich stronach. I pies je trącał, znaczy się tematy. Napisane to było smętnym stylem, porządnymi, ale nudnymi zdaniami. Nawet okładki z traktorami, kombajnami i górnikami były z jakiejś dziadowskiej tektury.

Kraj, który wydał na świat Gromowa, mógł sobie pozwolić na publikowanie tysięcy przez nikogo nieczytanych autorów. Książki leżały w sklepach, obniżano ich cenę do kilku kopiejek, wynoszono do magazynów, oddawano na przemiał, a później drukowano nowe nikomu niepotrzebne książki.

Ostatni raz wydano go w siedemdziesiątym siódmym, potem zaś z redakcji poodchodzili ludzie świadomi, że Gromow to taki nieszkodliwy literacki śmietnik weterana wojny, którego społeczeństwo niespecjalnie potrzebuje, ale też nie ma nic przeciwko jego istnieniu. Wciąż zewsząd otrzymywał uprzejme odmowy. Państwo, świętując swoje zbliżające się samobójstwo, płodziło opętaną literaturę burzycieli.

Owdowiały, samotny pisarz zrozumiał, że jego czas minął, i cicho umarł, a dziesięć lat później odszedł w ślad za nim ZSRR, dla którego niegdyś tworzył.

Mimo że Gromow łącznie został wydany w ponad półmilionowym nakładzie, tylko pojedyncze egzemplarze cudem ocalały w bibliotekach publicznych gdzieś na prowincji, w szpitalach, w koloniach karnych, internatach, gniły w piwnicach, przewiązane sznurkiem, przygniecione materiałami z jakiegoś zjazdu i tomiszczami Lenina.

A jednak miał on swoich prawdziwych entuzjastów. Włóczyli się po kraju, zbierając ocalałe książki, a oddaliby za nie wszystko.

Tylko bowiem w normalnym życiu książki Gromowa miały w tytule jakieś „nurty” i „trawy”. W środowisku kolekcjonerów funkcjonowały zupełnie inne nazwy: Księga Siły, Księga Władzy, Księga Gniewu, Księga Cierpienia, Księga Radości, Księga Pamięci, Księga Sensu…

ŁAGUDOW

Waleriana Michajłowicza Łagudowa bez wątpienia można zaliczyć do najbardziej wpływowych postaci gromowowskiego uniwersum.

Urodził się w Saratowie, w rodzinie nauczycielskiej, był jedynakiem. Już w dzieciństwie bardzo zdolny. W czterdziestym piątym jako siedemnastoletni młodzieniec dobrowolnie zaciągnął się do wojska, ale na front nie dotarł – w kwietniu zachorował na zapalenie płuc, przeleżał miesiąc w szpitalu, a w maju wojna się skończyła. Temat spóźniającego się na wojnę żołnierza był dla Łagudowa niezwykle bolesny.

W czterdziestym siódmym wstąpił na uniwersytet, na wydział filologiczny. Pomyślnie obronił dyplom, później przepracował dwanaście lat jako dziennikarz w prowincjonalnej gazecie, a w sześćdziesiątym piątym zaproszono go do czasopisma literackiego, gdzie miał kierować działem krytyki.

Poprzednik Łagudowa rozstał się ze swym stanowiskiem, przegapiwszy niezbyt prawomyślną powieść. Odwilż epoki Chruszczowa już minęła, ale granice cenzury pozostawały rozmyte i niekiedy ciężko było się rozeznać, czy tekst idzie z duchem czasu, czy może jest antyradziecki. W rezultacie i czasopismo, i wydawnictwo dostały tęgą reprymendę, toteż Łagudow zachowywał czujność wobec wszystkiego, co trafiało na jego biurko. Rzuciwszy okiem na powieść Gromowa, postanowił w jeden wieczór się z nią uporać i więcej do tej książki nie wracać. W głowie miał już przygotowaną ciepłą recenzję: sumienie nie pozwalało mu krytykować kombatanta, który napisał tekst o żołnierzach artylerii przeciwlotniczej, wprawdzie mierny pod względem artystycznym, ale politycznie – bez zastrzeżeń. Przed nocą lektura została skończona. Sam niczego nie podejrzewając, pilny Łagudow spełnił Warunek Ciągłości. Był czujny i przeczytał powieść od pierwszej do ostatniej linijki, nie omijając nudnych akapitów z opisami przyrody czy jakichś patriotycznych dialogów. W ten sposób spełnił Warunek Staranności.

A była to Narwa, czyli – Księga Radości. Według wspomnień jego byłej żony Łagudow popadł w stan gwałtownej euforii, całą noc nie spał, mówił, że poddał byt wszechstronnej analizie i doszedł do wspaniałych wniosków, że teraz już wie, jak uszczęśliwić ludzkość, wcześniej był pogubiony w życiu, a teraz wszystko stało się jasne, i śmiał się przy tym głośno. Nad ranem emocje ucichły i Łagudow sucho oznajmił zaniepokojonej żonie, że jest jeszcze za wcześnie, by rozgłaszać jego idee. Tamtego dnia nie poszedł do pracy, był przygnębiony i nie wypowiadał już więcej prawd o powszechnej harmonii.

Pod względem treści euforia, której doświadczył Łagudow, nie miała żadnych punktów stycznych z fabułą książki Gromowa. Krytyk nie powiązał więc swoich nocnych przeżyć z lekturą, jednak w sercu pozostała jakaś emocjonalna blizna, przez co zapamiętał on pisarza o nazwisku Gromow.

Osiemnaście lat później zobaczył w podupadłym dworcowym sklepiku powieść Gromowa. W przypływie tęsknoty za niegdysiejszym nocnym szczęściem Łagudow książkę kupił, po wszystkich przecenach kosztowała pięć kopiejek i była nieduża – dwieście stroniczek, w sam raz na czekającą go podróż.

Sytuacja w pociągu pomogła mu znów spełnić dwa Warunki. W tym samym wagonie jechało podpite towarzystwo, zaczepiające pasażerów. Już niemłody i niezbyt silny Łagudow postanowił nie zwracać uwagi na rosłych chamów. Jako mężczyzna czuł się zawstydzony, że nie może łajdaków przykrócić, więc wsadził nos w książkę, udając człowieka całkowicie pochłoniętego lekturą.

Trafiła mu się wtedy akurat Księga Pamięci – Ciche trawy, która wprowadziła go w stan krótkiej drzemki. Książka podsunęła Łagudowowi najwyrazistszy fantom, nieistniejące wspomnienie. Poczuł wówczas taką rzewną tkliwość dla tego wyśnionego życia, że osłupiał w łzawym zachwycie ogarnięty jasnym i czystym wzruszeniem.

Po przeczytaniu drugiej z napisanych przez Gromowa Ksiąg życie Łagudowa gwałtownie się zmieniło. Rzucił pracę, rozwiódł się z żoną i przepadł bez wieści. Trzy lata później znów się pojawił, a wokół niego był już uformowany potężny klan albo – jak to środowisko samo siebie określało – biblioteka. To właśnie ten termin upowszechnił się z czasem w odniesieniu do wszystkich organizacji podobnego typu.

Do biblioteki Łagudowa w pierwszej kolejności weszli ludzie, na których przetestował Księgę Pamięci. Początkowo z dumą przypisywał jej cudowny efekt cechom własnej osobowości. Doświadczenia jednak pokazywały, że przy zachowaniu Warunków Księga działała na wszystkich, bez wyjątku. Najbliższym współtowarzyszem Łagudowa został psychiatra Artur Frizman – Łagudow przez kilka pierwszych miesięcy powątpiewał w swoje zdrowie psychiczne.

Łagudow kierował się czujną selektywnością, wybierał przedstawicieli spokojnych, zubożałych profesji – nauczycieli, inżynierów, skromnych pracowników kultury, a więc tych, których zachodzące przemiany przeraziły i pognębiły moralnie. Sądził, że poniżona w nowych czasach inteligencja okaże się elastycznym i niezawodnym materiałem, nieskorym do buntu i zdrady, zwłaszcza jeżeli dzięki Księgom, a pośrednio także dzięki niemu, urzeczywistni swą odwieczną klasową tęsknotę za duchowością.

Pod wieloma względami było to mylne przypuszczenie. Księgi Gromowa całkowicie zmieniały osobowość. Rozważny Łagudow miał po prostu szczęście do nowych towarzyszy, zresztą pomagał mu fachowo Frizman, zajmujący się werbowaniem odpowiednich ludzi.

Osoby, które trafiały do biblioteki Łagudowa, darzyły go zazwyczaj wielkim szacunkiem i były mu oddane, co zrozumiałe – większości tych zrozpaczonych, wymęczonych biedą ludzi Walerian Michajłowicz przywracał nadzieję, sens życia i zjednoczony wspólną ideą kolektyw.

Przez pierwsze dwa lata gromadził pod swymi sztandarami głównie poniżonych i skrzywdzonych inteligentów, później zaś doszedł do wniosku, że bibliotece brakuje bezwzględnej siły. Wówczas wyręczył Łagudowa Frizman. Do jego poradni często zgłaszali się ludzie o psychice nadwyrężonej przez wojnę w Afganistanie. Frizman ich rozpracowywał, a potem przekazywał Łagudowowi. W dziewięćdziesiątym pierwszym roku bibliotekę zasilili oficerowie w stanie spoczynku, którzy nie chcieli złamać radzieckiej przysięgi. Byli oficerowie przekształcili inteligentów w poważną strukturę bojową o surowej dyscyplinie, z własnym wywiadem i służbą bezpieczeństwa. Biblioteka w każdej chwili mogła wystawić około setki bojowników.

Oczywiście, system doboru czasem szwankował. Trafiały się beztroskie gaduły, bez zastanowienia mielące jęzorem o Księgach. Kilka razy zawiązywały się zalążki spisku. Los wichrzycieli zawsze był tragiczny – znikali bez śladu.

Zdarzały się również grabieże Ksiąg. Łagudowa zdradził szeregowy czytelnik, niejaki Jakimow. Otrzymawszy z magazynu zgodnie z kolejnością Księgę Pamięci, okłamał kustosza biblioteki i zbiegł w nieznanym kierunku. Ksiąg Łagudow miał pod dostatkiem, więc biblioteka nie zbiedniała, lecz sam precedens był ohydny, w dodatku zdrajcy udało się skryć.

Udane przestępstwo zachęciło innych czytelników do podobnych akcji. Zostali jednak schwytani. By umocnić zachwiany autorytet Łagudowa i odstraszyć potencjalnych złoczyńców, złodzieje Ksiąg byli ćwiartowani na oczach całej biblioteki.

Jakimowa wytropiono przypadkiem, w rok po zuchwałej kradzieży. Schronił się w Ufie. Wysłano tam niezwłocznie oddział pacyfikacyjny z zadaniem zlikwidowania złodzieja i odzyskania Księgi. Jakież było zdziwienie bojowników, gdy się okazało, że Jakimow w Ufie nie próżnował, tylko zakładał własną bibliotekę.

Niewielki oddział żołnierzy Łagudowa podjął męską decyzję – nie będą czekać na posiłki. W lakonicznym stylu: „ruszamy na was” otwarcie powiadomili Jakimowa o konfrontacji. Umówiono się na białą broń, wybrano jakieś odludzie za miastem.

Warto zauważyć, że czytelnicy biblioteki Jakimowa również wyznawali zasadę, że lepsza śmierć niż hańba. Tamtej nocy nikt nie odniósł zwycięstwa. Przeciwnicy, wycieńczeni krwawym bojem, zrezygnowali z dalszej walki.

Na kolejną ekspedycję karną Łagudow się nie zdecydował. Trzeba było chronić przechowywane Księgi przed czyhającymi wrogami, a nie wysyłając oddziały za siedem gór i siedem rzek, skazywać na zgubę wiernych czytelników tylko po to, by zaspokoić własne ambicje. Biblioteka i tak była otoczona przez licznych i agresywnych konkurentów.

Przez długi czas Łagudow sądził, że wiedzę o Gromowie rozprzestrzeniają zdrajcy z jego biblioteki. Tak bardzo wierzył w wyjątkowość swej misji, iż nie dopuszczał myśli o tym, że ktoś poza nim byłby w stanie samodzielnie przeniknąć tajemnicę Ksiąg. Wszystkich, którzy budowali swoją potęgę na jego odkryciu, uważał za ludzi drugiej kategorii, za nieuczciwe złodziejskie nasienie. I kiedy wreszcie przyszedł czas, by się pożegnać z ideą własnej wyjątkowości, Łagudow z ciężkim sercem zdecydował się na równoprawne traktowanie tylko tych pierwszych, naturalnych bibliotekarzy, którzy własnym umysłem, bez podpowiedzi odgadli sekret Ksiąg.

Odsetek ludzi, którzy poznali Gromowa przez wyciek informacji, był spory. Wiele nowych klanów organizowało się wokół zbiegłych czytelników, zresztą aby wejść w posiadanie Księgi, niekoniecznie trzeba było ją ukraść – jeszcze pod koniec lat osiemdziesiątych, jeśli się bardzo tego chciało, nabycie Księgi Pamięci nie stanowiło większej trudności. Podstawową rolę odegrali tu nie odszczepieńcy i nie plotki, tylko pierwsi „apostołowie”, których nazwiska zaraz po śmierci weszły do panteonu tej okrutnej i zamkniętej społeczności. Przynajmniej część z nich warto tutaj wymienić.

Piotr Władimirowicz Szepczychin. Pracował w drukarni, gdzie składał Księgę Pamięci. Kiedyś pomylił okładki i zamiast upatrzonego wcześniej kryminału zabrał sobie do domu Gromowa. Przypadek chciał, że właśnie z tą książką zaciął się w windzie, spędził tam pół nocy, a kiedy nad ranem uwolnili go windziarze, był już innym człowiekiem. Szepczychin, człowiek wrażliwy, zrozumiał to od razu – przemiana dokonała się nie za sprawą jego fizjologii, tylko dzięki tajemniczej Księdze. Wstrząśnięty tym odkryciem rzucił pracę i zaczął wędrować po kraju, stając się jednym z najbardziej zawziętych propagandzistów Gromowa.

Szepczychin zginął, a sprzątnęli go najpewniej ci właśnie neofici, którym niegdyś opowiedział o Księdze. Zrobili to, gdy doszli do wniosku, że oświatowa aktywność Szepczychina jest zbyt niebezpieczna dla hermetycznego gromowowskiego świata.

Julian Olegowicz Doroszewicz. Odbywał przymusową kurację w lecznicy przyzakładowej i – żeby nie zwariować z trzeźwej nudy – czytał. W takich na pół więziennych bibliotekach do wyboru był tylko chłam, książki mające jakąkolwiek wartość długo tam nie postały. Ale dzięki lecznicy Olegowicz dowiedział się o Gromowie i Srebrzystym nurcie – Księdze Cierpienia. Ta Księga dawała każdemu cierpiącemu człowiekowi wielkie pocieszenie, uczucie pogodzenia się z życiem. Mówiono, że łagodzi ból fizyczny i działa jak znieczulenie ogólne. Na uczucia inne niż smutek, strach i ból Księga podobno nie miała istotnego wpływu, po prostu zamrażała je do stanu ogólnej obojętności. Konstrukcja duchowa Doroszewicza predysponowała go do specyficznego misjonarstwa. Ujawniał Księgę tylko najbardziej nieszczęśliwym, jak mu się zdawało, ludziom. Życie „misjonarza” urywa się w niewyjaśnionych okolicznościach, nie wiadomo, kto go zabił, pewnie ktoś, kto grzech zabójstwa uznał za drobiazg w porównaniu z własnym cierpieniem.

Możliwe, że historia wyolbrzymia duchowe przymioty wędrownych „apostołów” i że w istocie zależało im, jak wszystkim bibliotekarzom, na osobistej władzy, być może też próbowali zakładać wspólnoty wokół Ksiąg, jednak ich misja się nie powiodła.

Ta dziwna bezinteresowność nieco przeczyła specyfice tajemnicy. Każdy nowy czytelnik, zaznajomiony z Księgami Gromowa, miał świadomość, że Radości, Cierpienia lub Pamięci nie wystarczy dla wszystkich, więc lepiej o Gromowie nie rozpowiadać. W kolektywie łatwiej było przechować Księgi i zwiększać ich liczbę, właśnie dlatego ci samotni wędrowni odkrywcy nie dokończyli dzieła. Nowych czytelników wybierała sama biblioteka. Chętniej werbowano ludzi samotnych, niemających rodziny, załamanych psychicznie i długo się przyglądano każdemu kandydatowi: czy zasługuje na to, by stać się świadkiem cudu, czy będzie umiał go strzec i chronić, a jeśli zajdzie potrzeba, oddać życie?

Słowem, konkurentów Łagudowowi nie brakowało. Wkrótce ze wszystkich poważniejszych gromadzkich bibliotek w tajemniczy sposób wraz z Księgami poznikały bibliografie Gromowa. Nawet w Bibliotece Leninowskiej ktoś usunął z kartoteki wszystkie dane. Po przeprowadzeniu komputeryzacji informacje o nieobecnym w księgozbiorze pisarzu nigdzie już nie były zapisywane, więc Gromow oficjalnie przestał istnieć. Na książkowych stelażach też ktoś zrobił swoje porządki. Bez kartoteki można było tylko zgadywać rzeczywistą liczbę publikacji.

Kolekcjonerzy Gromowa pod koniec lat osiemdziesiątych posiadali umowny wykaz sześciu już sprawdzonych Ksiąg. Istniała jeszcze pewna wiedza o siódmej, którą nazywano Księgą Sensu. Sądzono, że gdy zostanie odnaleziona, objawi się prawdziwy cel twórczości Gromowa. Jak dotąd nikt nie mógł się pochwalić odnalezieniem Sensu, a niektórzy sceptycy twierdzili, że taka Księga po prostu nie istnieje.

Wszystkie biblioteki uznawały dzieła zebrane Gromowa za gigantyczne zaklęcie, dzięki któremu powinien zostać osiągnięty jakiś globalny cel.

Teoretycy z biblioteki Łagudowa mówili o „stanie bogopodobieństwa”, trwającym tyle czasu, ile działa pojedyncza Księga. Jakie korzyści miałyby wynikać z takiego stanu, tego nikt nie wiedział, słusznie się tylko domyślano, że człowiekowi w skórze Boga będą przychodzić do głowy ponadludzkie idee. Szeregowi czytelnicy otrzymywali taki komunikat: kiedy Łagudow zostanie Bogiem, natychmiast się zatroszczy o swoich współbojowników.

Mówiono o końcu świata, o „książkowej intoksykacji”, która grozi śmiercią czytającemu, albo o tym, że wszystkie Księgi, przeczytane za jednym zamachem, wskrzeszą zmarłych. Były to jednak tylko hipotezy.

Podejrzewano, że dzieła zebrane mogły się znajdować u samego autora, ale kiedy Łagudow rozpoczął poszukiwania, Gromow od dawna nie żył, a mieszkanie po nim przypadło obcym ludziom, którzy już w pierwszym tygodniu pozbyli się chłamu.

Jedyna córka Gromowa, Olga Dmitrijewna, mieszkała z rodziną na Ukrainie. Odwiedził ją człowiek Łagudowa, podający się za dziennikarza, i ku swemu strapieniu dowiedział się, że dwie posiadane przez nią Księgi podarowała nieznajomemu gościowi, który przedstawił się jako literaturoznawca badający twórczość jej ojca. Tytułów książek Olga Dmitrijewna też już nie pamiętała. Najprawdopodobniej były to Księga Pamięci i Księga Radości.

Łagudow, rzecz jasna, odkrył, kto go uprzedził, ale pożytku było z tego niewiele. Na zbrojny konflikt z konkurentami się nie zdecydował. Nikt go przecież nie oszukał, przeciwnik po prostu okazał się sprytniejszy i winić można było za to tylko siebie. Łagudow wyciągnął wnioski na przyszłość i potroił swoje starania.

Gromow miał brata Wieniamina, któremu posyłał swoje książki. Z tym bratem to się Łagudowowi naprawdę udało – oprócz Księgi Pamięci i Księgi Radości, które już miał, znalazła się cenna i dość rzadka Księga Cierpienia – Srebrzysty nurt. Działając jak morfina, Księga na zawsze zatrzymywała w bibliotece wszystkich cierpiących…

Lata systematycznych poszukiwań przyniosły owoce. W magazynie biblioteki Łagudowa, jeśli wierzyć pogłoskom, znajdowało się osiem Ksiąg Radości, trzy Księgi Cierpienia i co najmniej tuzin egzemplarzy Księgi Pamięci – Ciche trawy. Tę pozycję wydano jako ostatnią, dlatego zachowała się lepiej niż reszta: na świecie krążyło jej kilkaset egzemplarzy. Księga Pamięci była ważna ze strategicznego punktu widzenia – za jej pomocą łatwo się werbowało i zatrzymywało czytelników skłonnych do wzruszeń.

Dwie Księgi Pamięci i mieszkanie w centrum Saratowa zostały wymienione na niebezpieczną Księgę Gniewu – W trudzie i znoju, zdolną wprawić w bojowy trans nawet najbardziej bojaźliwe serce.

Pozostałych Ksiąg należało jeszcze szukać. Wielkie nadzieje wiązał Łagudow z odległymi regionami kraju oraz z bliską azjatycką zagranicą, bo tylko tam książki Gromowa mogły się zachować, w przeciwieństwie do Rosji centralnej, wschodniej Ukrainy i Białorusi, gdzie pod koniec lat osiemdziesiątych wszystkie leżące „na widoku” Księgi zostały wyzbierane przez kolekcjonerów z rozmaitych bibliotek.

Odkąd poszukiwania stały się trudniejsze, nie przebierano w środkach. Coraz częściej były praktykowane zbójeckie napady na biblioteczne magazyny.

Mniej więcej w tym czasie uaktywnili się tak zwani przepisywacze – czytelnicy kopiujący Księgi, aby je sprzedać i osobiście się wzbogacić. Przepisywacze twierdzili, że kopia działa tak samo jak drukowany oryginał.

Rękopis prawie zawsze zawierał jakieś błędy albo pomijał pojedyncze słowa, przez co okazywał się nic niewart. Nie działały też, rzekomo niedopuszczające usterek, kserokopie. Sądzono więc, że decydujące znaczenie ma poligrafia, dlatego też niektóre Księgi zostały konspiracyjnie przedrukowane. O jakości lipnych reprintów krążyły sprzeczne informacje. Tak czy siak wszędzie utwierdzał się pogląd, że kopia nigdy nie dorówna oryginałowi.

Fałszywki sprowokowały mnóstwo starć, w wyniku których niejedna biblioteka-odszczepieniec przestała istnieć. Przepisywacze byli poza prawem, likwidowali ich swoi i obcy. Ale jedno im się udało – wyprodukowanie wielu podróbek.

Właśnie wtedy zaczęły się zdarzać przypadki wandalizmu. Sprzedawano lub wymieniano oryginalne Księgi ze sztucznie usuniętą stroną, zamiast której wklejona była inna, z podobnego papieru. Ma się rozumieć, uszkodzona Księga nie działała. Jeśli wcześniej przy zakupie Księgi ograniczano się zwykle do jej pobieżnego przejrzenia, to po takich incydentach zaczęto sprawdzać liczbę stron i porównywano je pod względem czcionki oraz jakości papieru.

Biblioteki nigdy nie darzyły się nawzajem szczególnym zaufaniem, nikt nie chciał wzmacniać potęgi swego konkurenta. Do wymiany lub sprzedaży dochodziło niezwykle rzadko, a najmniejsze szachrajstwo wywoływało krwawy konflikt.

Bój odbywał się w odludnym miejscu, oprawę miał uroczystą – przedstawiciele bibliotek nieśli Księgi przymocowane do drzewców niczym chorągwie. Początkowo były to oryginały, później zastępowano je często atrapami. Użycie broni palnej było kategorycznie zabronione. Chodziło bowiem nie tylko o swoistą szlachetność boju. Rany cięte i szarpane łatwiej było przed światem zewnętrznym – z jego kostnicami, szpitalami i stróżami prawa – upozorować na nieszczęśliwy wypadek, „szarą rzeczywistość”. Rany od kul zaś nie pozwalały na taką interpretację. Zresztą ten rodzaj broni wiązał się z hałasem.

W walce zwykle posługiwano się przedmiotami domowego użytku, takimi jak: noże rzeźnickie, siekiery, młotki, łomy, widły, kosy, cepy. Ogólnie rzecz biorąc, oddziały zbroiły się wzorem chłopskiego wojska Jemieljana Pugaczowa albo czeskich husytów, i widok tych ludzi niezmiennie kojarzył się z wyrażeniem „śmiertelny bój”, bo kosa i siekiera obróbkowa w sposób szczególnie namacalny dawały odczuć bliskość śmierci…

W ostatnich latach nikt, poza najbliższymi współtowarzyszami, Łagudowa nie widział. Powiadali, że Walerian Michajłowicz ukrył się przed płatnymi mordercami z konkurencyjnych bibliotek.

SZULGA

Nikołaj Jurjewicz Szulga urodził się w roku pięćdziesiątym. Gdy dorastał, był strachliwy i nieśmiały. Uczył się dobrze, ale brakowało mu stanowczości. Na skutek przeziębienia u Szulgi rozwinął się tik nerwowy. Zrobiono mu kilka nieudanych operacji, po których zostały głębokie blizny. Szulga bardzo się ich wstydził, a jego masywne okulary tylko je uwydatniały. Kolegów praktycznie nie miał. W sześćdziesiątym ósmym zaczął studia w Instytucie Pedagogicznym, jednak na trzecim roku rzucił naukę i zgłosił się na komsomolską budowę, gdzieś na północy, bo tam, jak twierdził, „ludzi ceni się nie za ich wygląd, lecz za odwagę w pracy”.

Przez kilka lat, chcąc zwalczyć swą inteligencką naturę, pracował jako robotnik niewykwalifikowany w przedsiębiorstwie poszukującym ropy naftowej. Praca była ciężka i nieciekawa, a ludzie i tak się z niego śmiali, bo wcale niewyglądający na gieroja Szulga utrzymywał, że tiku oraz blizn nabawił się w wyniku nieudanego polowania na niedźwiedzia.

W siedemdziesiątym drugim najął się do zespołu łowców zwierząt futerkowych. Oprócz niego w brygadzie było jeszcze dwóch myśliwych i przewodnik z miejscowej ludności. Zamieć zagnała ich do chaty i na miesiąc pogrzebała pod śniegiem. Wielowiekowa tradycja życia w tajdze ostrzegała przed zagrożeniami takiego grupowego uwięzienia. Przewodnik wymyślił zaklęcie, żeby ludzie z więziennej rozpaczy nie pozabijali się wzajemnie.

Ludowa magia nie zadziałała, pokonał ją bowiem potężniejszy środek. Koniec był marny. Poprzedni lokator, poza solonym mięsem i śrutem, zostawił z dziesięć książek pomieszanych z gazetami – na rozpałkę. Szulga z nudów wziął się za Gromowa. Trafiła mu się akurat Księga Gniewu – W trudzie i znoju. Na literaturze znał się słabo, a ponurość tekstu korespondowała z jego temperamentem. Przy okazji spełnił dwa konieczne Warunki – Staranności i Ciągłości.

A kiedy przeczytał Księgę, do chatki przyszła śmierć. Próbując ukryć zbrodnię, Szulga poćwiartował zabitych i wyniósł do tajgi. Szczątki zostały znalezione przez grupę poszukiwawczą. Udało się je zidentyfikować i Szulga stanął przed sądem. Przyznał się do winy i okazał szczerą skruchę. Swój potworny czyn tłumaczył zatruciem „sobolowym jadem”, który mieli ze sobą myśliwi – truli nim zwierzęta, żeby nie niszczyć cennych skór. Twierdził, że trucizna jakimś sposobem znalazła się w jego posiłku.

Opowiedział, jak czytając przy świecy, nagle poczuł, że jego stan się zmienia, zrobiło mu się gorąco, jakby go ktoś oblał wrzątkiem.

Pewnie pod adresem Szulgi poleciało jakieś obraźliwe słowo. Powiedzieli mu na przykład: „Przestań, ty dupku żołędny, świeczki na takie gówno marnować”. Ludzie rozwścieczeni przymusowym zamknięciem wyrażają się dość bezceremonialnie, a ciasnota też daje wiele powodów do grubiaństwa.

Szulga poczuł przypływ nieludzkiej agresji, schwycił siekierę i załatwił przewodnika i myśliwych. Po kilku godzinach gniew z niego wyparował, przyszła świadomość tego, co uczynił.

Zrobiono mu odpowiednie badania, ale żadnych skutków zatrucia organizmu nie stwierdzono. Sąd, wziąwszy pod uwagę skruchę oskarżonego, jego pomoc w śledztwie i psychogenne, klaustrofobiczne podłoże zbrodni, zamienił mu najwyższy wymiar kary na piętnaście lat zaostrzonego reżimu.

Poważny paragraf nie pomógł mu w łagrze. Ponieważ nie znał się na karnej kazuistyce i prostodusznie odpowiadał na pytania, wspomniał między innymi, że studiował „dwa lata w ped-instytucie”, więc już w areszcie śledczym dostał ksywkę Profesorek – tyczkowaty, cherlawy, w okularach, z nerwowo drgającym policzkiem stał się idealnym obiektem pośmiewiska. Już sam jego wygląd – zgnębiony, niepozorny – wyznaczał mu pozycję w łagrze gdzieś między zahukanym „czuszkiem” a „sznyrem”, wiecznym sprzątaczem.

Targały nim rozpacz i strach. Niczego w swoim życiu nie mógł naprawić. Tylko na froncie można było z kategorii tchórza przeskoczyć do bohaterów, jeśli się dokonało wielkiego czynu. Szulga nie wiedział, na jakiż to czyn lub choćby postępek musiałby się odważyć, aby natychmiast zmienić swoją sytuację w więziennym świecie, o ile w ogóle istniała taka możliwość.

Przyjaźnił się głównie z takimi jak on nieszczęśnikami, czuszkami albo poszkodowanymi. Sąsiedzi z baraku, szeregowe mużyki, woleli się z Szulgą nie zadawać, widzieli, że dryfuje w kierunku niższych szczebli hierarchii, więc lepiej nie stykać się z człowiekiem, któremu tylko patrzeć jak podarują „miskę z dziurką” za frajerstwo – czyli go „przycwelą”.

Nieobeznany z łagrową kastowością, licząc na skrócenie odsiadki i jakieś tam ulgi, skusił się na propozycję administracji i wstąpił do sekcji zapobiegania łamaniu prawa. A potem zrozumiał, że przeszedł do kategorii „kozłów” – tak nazywano zeków, którzy poszli na współpracę z naczalstwem.

Trafił do „aktywu”. Z opaską na rękawie dyżurował na bramie między „żyłuchą” a „promką”, czyli między zoną mieszkalną a roboczą. Ze względu na jego wykształcenie, wprawdzie niepełne, ale humanistyczne, i na stan zdrowia (tik nerwowy mu się zaostrzył) przeniesiono Szulgę do biblioteki. Tam praca była lżejsza.

Siedział szósty rok. W czasie wolnym czytał namiętnie, wszystko jak leci, byle tylko czymś zająć umysł. Strach zmalał i w chwilach duchowego lub nocnego wyciszenia Szulga często rozmyślał nad tym, co sprawiło, że on, taki poczciwy i nieśmiały człowiek, stał się mordercą. Wspomnienia wiodły go do tamtej strawionej przez ogień książki w brudnoszarej oprawie.

W łagrowej bibliotece Szulga natrafił na powieść Gromowa Leć, szczęście! Nie była to książka, którą wcześniej czytał, ale nazwisko autora pamiętał. W niedzielny wieczór z właściwą sobie skrupulatnością Szulga przeczytał Księgę Władzy. W pewnym momencie poczuł duchową transformację, jego umysł przepełniło nagle pulsujące doznanie własnej wielkości. Bardzo mu się to nowe doznanie spodobało, a co najważniejsze – zrozumiał jego źródło i przyczynę.

Szulga zauważył, że dzięki Księdze potrafi oddziaływać na otaczających go ludzi, dyktować im swoją wolę, a najważniejsze w tym było to, że to nie świat wokół się zmieniał, tylko człowiek, który przeczytał Księgę: jakaś tajemna siła przekształcała na pewien czas jego mimikę, spojrzenie, postawę, działała na oponentów gestami, słowami, głosem. Księga pomagała Szuldze werbować dusze tych, z którymi miał najwięcej do czynienia: kozłów, czuszków, poszkodowanych, cweli, sznyrów, ciot – kasty nietykalnych więziennego świata.

W tamtych czasach starą złodziejską elitę stopniowo wyrugowało nowe pokolenie młodych bandytów. Ci już nie uznawali wcześniejszych niepisanych praw, które zabraniały poniżać bez powodu. Szkoła bezprawia, powstała w łagrach o zwyczajnym rygorze, przeniosła się do całkiem znośnego strogacza¹. Niższym kastom żyło się teraz o wiele gorzej. Przycwelali dla zabawy, ot tak, z nudów. Powodem mogło być cokolwiek – miła powierzchowność, słabowitość, nadmierna inteligencja.

Pewnego razu zdarzył się wyjątkowy incydent. Cwel Timur Kowrow „przestrzelił” młodego, dobrze zapowiadającego się bandytę – rzucił się na niego i zaczął go lizać. Błatny prawie na śmierć zatłukł „parówę”, lecz autorytetu już nie odzyskał, ba, jako zarażony sam przeszedł do kasty nietykalnych i wkrótce się powiesił. A Kowrow przeleżał w szpitalu i podobno skrócili mu wyrok z powodu kalectwa.

Chyba nikt nie zauważył, że dwa dni przed tym dziwnym zamachem Szulga rozmawiał z Kowrowem i to on go do tego podjudził. Kowrowa zdołowali bez powodu – jako świeżaka posadzili go na krześle dla ciot w obozowym kinie. Co więcej, już na pewno nikt nie pamiętał, że wcześniej tamten bandyta jawnie pastwił się nad Szulgą, zapowiadając, że „wyłomocze okularnika od tylca, żeby go nauczyć rozumu”.

Tak oto Szulga wynalazł swój sposób obrony przed grypsującymi – poprzez te zahukane, brudne i udręczone stworzenia, z napiętnowanymi dziurawymi miskami i wydzielonym miejscem, mające tylko otwierać usta i ustawiać się w odpowiedniej pozycji.

W ciągu miesiąca zostało zarażonych kilku git-ludzi, z których każdy kiedyś dopiekł Szuldze. Trzeba odnotować, że błatni przycweleni przez „parówę-kamikadze” zwykle szybko ze sobą kończyli, podcinali sobie żyły i się wieszali. W przeciwnym razie byliby gwałceni ze szczególnym okrucieństwem przez swoje dawne ofiary…

Szulga regularnie czytywał Księgę, która na każdy dzień darowała mu sztuczną, lecz wcale nie mniej przez to skuteczną charyzmę. Kapitulowały przed nim – nie rozumiejąc, jak to się dzieje – nawet doświadczone zeki.

Informacja o tym, kto ustawia cweli przeciwko braciom, dotarła do samego pachana² – wśród nietykalnych znaleźli się donosiciele. Pachan dziwił się, jak ten „kozioł” zaczął nagle emanować taką duchową siłą. Czuł instynktownie, że Szulga po mistrzowsku szwindluje, i po długich rozmyślaniach wpadł na właściwy trop. W nocy ukradł Szuldze Księgę i mimo że nie skapował jej sekretu, okazało się, że miał rację co do źródła tych czarów.

Rankiem Szulga zauważył stratę. A barakowy szestiorka³ przekazał, że Profesorek jest przez starszych wzywany na rozmowę. Szulga domyślał się, jak się skończy to spotkanie, ale uczucie władzy, którego wielokrotnie doznawał, uczyniło zeń osobowość nietuzinkową.

Konfrontacja odbyła się na leśnym wyrębie. Był luty, więc zmrok wcześnie zapadał. Pachan nie spodziewał się, że natrafi na opór. Wziął ze sobą tylko dwóch ludzi: żołnierza ze swojego najbliższego otoczenia i „byka”, który przegrał życie i stał się „torpedą” – to on miał usunąć rozzuchwalonego Profesorka. Pachan zresztą sądził, że to nie będzie konieczne. Chciał zaproponować Szuldze, żeby się powiesił, wtedy „byk” nie musiałby brać grzechu na własne sumienie. Pętla została już przymocowana do odpowiedniej gałęzi.

Szulga wyglądał na tak przybitego, że nikomu nie przyszło do głowy, aby go zrewidować. A szkoda. W rękawie waciaka ukrył kawał stalowej rury, do której nasypał piasku, by zwiększyć jej ciężar.

Pachan z satysfakcją zauważył, że Profesorek już nie pulsuje zadufaniem, i po raz kolejny przekonał się, że ma do czynienia z szulerem robiącym przekręty za pomocą jakiejś niesamowitej hipnozy.

Szulga, wysłuchawszy wyroku, spytał tylko, gdzie jest Księga, i obiecał, że wyjawi jej fantastyczną tajemnicę. Zaintrygowany pachan wyjął Księgę.

Szulga powoli zaczerpnął ręką garść śniegu, zaczekał, aż stopnieje, machnął rękawem tak, że rura się z niego wyślizgnęła i przymarzła na amen do mokrej dłoni. Pierwszy cios zwalił się na głowę „torpedy”. Złodzieje wyciągnęli noże, ale broń Szulgi dowiodła swojej wyższości. On też porządnie oberwał. Zdołał tylko schwycić Księgę i stracił przytomność.

Pojedynkowi przyglądał się tajny świadek, był nim osadzony Sawielij Woroncow, który już od dawna poddawał się magicznym wpływom Szulgi. Przeczuwając coś złego, postanowił go śledzić, i się nie pomylił. Pomoc Woroncowa bardzo się przydała ociekającemu krwią bibliotekarzowi. Wyrwał z ręki Szulgi rurę, podrzucił ją zabitemu „torpedzie” i ogłosił alarm.

Po tej charakteryzacji scena wyglądała już inaczej: „byk”, przegrawszy w karty, chciał się rozprawić ze złodziejską elitą, Szulga się wtrącał i został ranny.

Naczalstwo niespecjalnie uwierzyło w tę bajkę, ale przyjęło ją jako główną wersję, zwłaszcza że świadków było zaledwie dwóch – Woroncow i ranny Szulga, i obaj mówili to samo. Szulga spędził miesiąc w szpitalnym łóżku, a potem wrócił do łagru.

Drugi zamach na siebie Szulga unieszkodliwił środkami prewencyjnymi. Złodziej, który szykował się do nocnego napadu na Profesorka, został jeszcze za dnia zarażony przez „parówę” Wołkowa. Wołkow wprawdzie zginął na miejscu od dźgnięcia nożem, ale swojego pana uratował.

Błatni postanowili dać sobie spokój z Szulgą. Szanować go nie mogli, ale załazić za skórę człowiekowi, którego jedno słowo wystarczy, żeby zhańbić błatnego złodzieja, byłoby lekkomyślnością.

Odtąd życie Szulgi podporządkowane było niezmiennemu regulaminowi – rano czytał Księgę, a przez resztę dnia panował nad poszkodowanymi. Administracja uznała, że nie należy ingerować w taki stan rzeczy. Szulga w roli socjalnej przeciwwagi zaprowadzał w łagrze porządek i spokój, tak niezbędne naczalstwu, które nieoficjalnie okazywało mu za to pomoc. Dopóki Szulga siedział w łagrze, błatni starali nie dopuszczać się bezprawia, i wszystkie kasty dość zgodnie koegzystowały.

Najbliższymi współtowarzyszami Szulgi w bibliotece, którą później stworzył, stali się dawny cwel Timur Kowrow i czuszki: Sawielij Woroncow, Giennadij Frołow, Jurij Laszenko. Wyszli na wolność kilka lat wcześniej niż Szulga. On zaś opuścił łagier w osiemdziesiątym szóstym, przesiedziawszy czternaście z piętnastu zasądzonych mu lat.

Szulga odszukał swoich łagrowych towarzyszy. Wspólnie z nimi od razu przystąpił do aktywnego zbierania Ksiąg, skoro sam los wyznaczył go na „bibliotekarza”. Początkowo Szulga nikomu nie powierzał tajemnicy, mówił aluzjami i niedomówieniami. Nawet oddanemu Kowrowowi długo nie wyjawiał całej prawdy. Kiedy odnaleziono pierwsze Księgi, Pamięci i Radości, Szulga zawsze uczestniczył w czytaniu, podkreślając, że efekt Ksiąg może zostać osiągnięty tylko dzięki jego obecności.

Otaczał się materiałem ludzkim, do którego był przyzwyczajony, zdobywał go w dołach społecznych, w melinach i na śmietnikach. Dawne cwele, kozły, lachociągi stały się w jego rękach niebezpieczną siłą. Łagrowe poniżenia zrodziły w nich uczucie solidarności, bezgranicznej nienawiści do społeczeństwa i jedną wielką chęć odwetu – wszystko jedno na kim, na wszystkich od razu. Właśnie ten ludzki kontyngent zasadniczo różnił bibliotekę Szulgi od innych podobnych formacji.

Inaczej niż wspomniany Łagudow, stawiający na inteligencję, Szulga posiłkował się odtrąconymi. Rekrutów werbował nie tylko wśród przycwelonych kryminalistów, ale i spośród rozczarowanych sekciarzy, bezdomnych, zbieraczy butelek, rozpitych lumpów najgorszego autoramentu, inwalidów zdolnych do pracy. Wiadomo na przykład, że do jego biblioteki trafiła cała ciesielska spółdzielnia głuchoniemych – piętnastu silnych chłopów, sprawnie posługujących się siekierami. Pod koniec lat osiemdziesiątych Szulga miał już ponad stu pięćdziesięciu czytelników.

Aby zdobyć finanse na utrzymanie klanu, „cywile” z powodzeniem uprawiali zwykłą żebraninę, drobną kradzież oraz szantaż. A „piechota” – wtajemniczeni zwiadowcy – zdobywała Księgi.

Szulga nie pomylił się w wyborze środowiska socjalnego. Poważny błąd społeczeństwa polegał na tym, że przypisywało ono wyrzutkom jakąś psychiczną słabość, niepewność czy tchórzliwość. A przecież już w samym odrzuceniu kryje się coś bliskiego poczuciu misji. Ludzie Szulgi, którzy na co dzień obcowali z Tajemnicą, byli na swój sposób nie mniej uduchowieni i inteligentni niż inżynierowie Łagudowa. Księgi Gromowa otwierały im drzwi do innego uniwersum – tajemniczego, groźnego, pełnego zagadek i niepokojącej mistyki. Tam również toczyła się walka, było mnóstwo niebezpiecznych przeciwników, funkcjonował kodeks życia i kodeks walki, było miejsce na szlachetność i odwagę. O wszystkim decydowało uczciwe starcie, twarzą w twarz, jak w zamierzchłych czasach. I była nagroda duchowa o wiele wspanialsza od wódczanej ekstazy – nadzieja i wiara w to, co podarują jeszcze nieprzeczytane, odnalezione w przyszłości Księgi.

Oczywiście nie wszystko szło gładko. W osiemdziesiątym dziewiątym biblioteka przeżyła rozłam wywołany przez Frołowa i Laszenkę. Oni to zataili Księgi Władzy odnalezione podczas jednej z licznych wypraw. Frołow i Laszenko stali wówczas na czele ekspedycji i kiedy Księgi trafiły w ich ręce, skusili się na osobiste przywództwo.

Szulga rozumiał, że jakakolwiek ostra interwencja może tylko pogorszyć sytuację. Rozłam był nieunikniony i, żeby nie dopuścić do krwawego finału, bibliotekatrz postanowił sam nim pokierować. Odbyło się walne zebranie, na którym ogłoszono powstanie dwóch kolejnych bibliotek.

Podział przeprowadzono w sposób pokojowy. Jak mówią pogłoski, Frołow zabrał czterdziestu czytelników do Swierdłowska. Trzydziestu pojechało za Laszenką do Soczi. Szulga nie skrzywdził nowych bibliotekarzy, każdemu wydał kapitał początkowy – po trzy egzemplarze Księgi Pamięci i Księgi Radości – by nowe biblioteki mogły bez przeszkód werbować czytelników.

Ze starej łagrowej gwardii zostali u boku Szulgi Kowrow i Woroncow. Klan zmniejszył się wprawdzie o połowę, ale jedynowładztwu Szulgi nic w najbliższym czasie nie zagrażało. Do Kowrowa i Woroncowa miał zaufanie i był pewien, że nigdy nie wpadliby na pomysł, żeby zająć jego miejsce. Biblioteka Szulgi posiadała sześć Ksiąg Pamięci, dziewięć Ksiąg Radości, cztery Księgi Cierpienia, Księgę Gniewu i Księgę Władzy.

MOCHOWA

Pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych międzyklanowe bitwy o Księgi zdarzały się często i były szczególnie krwawe. Złowrogość Jelizawiety Makarowny Mochowej stała się legendą. Na historii tej kobiety, która odcisnęła swoje piętno na losach wszystkich zbieraczy Gromowa, wypada zatrzymać się dłużej, zwłaszcza że sporo o niej wiemy.

Mochowa wychowywała się bez ojca, była zamkniętą w sobie dziewczynką, uczyła się średnio, nie miała przyjaciółek, bo od najmłodszych lat cechowała ją chora ambicja. Ukończywszy szkołę medyczną, przez dwa lata była na utrzymaniu matki, gdzieś tam sprzątała, po czym dostała się na wieczorową farmację. W dzień pracowała w aptece.

W osiemdziesiątym trzecim roku, po otrzymaniu drugiego dyplomu Mochowa zatrudniła się w domu starców.

Lubiła przygotowywać lekarstwa, ceniła chłód i ciszę laboratorium. Wśród proszków i probówek Mochowa upajała się skrycie swoją władzą nad zniedołężniałymi podopiecznymi, zdając sobie sprawę, że tylko od niej zależy, czy lekarstwo nie zamieni się w śmiertelną truciznę, i że nie będzie można odkryć zbrodni, ponieważ Mochowa była pilną studentką i znała się na subtelnościach swojego rzemiosła.

Od czasu do czasu dla zabawy posypywała startą na odleżynach skórę staruszków jakimś żrącym paskudztwem, a potem wyobrażała sobie, jak wierci się w łóżku ta czy inna babka, chcąc dosięgnąć artretyczną łapką do źródła palącego świerzbienia; albo jak godzinami gapi się w czarny sufit, próbując zasnąć po tabletce na uspokojenie, która składała się w połowie z pobudzającej organizm kofeiny.

Na takich zabawach upłynęło Mochowej kilka lat. Za mąż nie wyszła, obwiniała za to zresztą matkę, z którą mieszkała. Może przez te wyrzuty, a może ze smutku matka umarła. Bez jej emerytury Mochowej nie starczało pieniędzy na życie, więc zatrudniła się jeszcze na pół etatu jako pielęgniarka na oddziale kobiecym.

Na początku nie było tam słodko. W salach unosił się potworny smród – przykute do łóżek staruchy robiły pod siebie. Podmywać kilka razy dziennie niemal setkę pacjentek było niemożliwością, dlatego niektóre salowe wolały pootwierać okna, żeby zapewnić dopływ świeżego powietrza. Początkowo staruchy się zaziębiały i umierały, a te, które pozostały przy życiu, przeciwnie – robiły się coraz bardziej zahartowane, marzł zaś przede wszystkim personel.

Walcząc ze smrodem w jego zalążku, salowe często głodziły najbardziej niechlujne pacjentki. Jedyne, czego staruchom nie odmawiały, to strawy duchowej. Zawsze dawano im gazety, czasopisma „Zdrowie” i „Robotnica” albo książki z miejscowej biblioteki.

Mochowa szybko oswoiła się z nową pracą, a problem nieprzyjemnych zapachów rozwiązała bardziej humanitarnie niż jej koleżanki. Rozwiązanie podsunęła jej profesja. Spreparowała środek zatrzymujący rozwolnienie, który salowe dodawały staruchom do posiłku, i odtąd nawet te, co wcześniej srały na potęgę, wydalały z siebie kozie bobki, i nie częściej niż raz na tydzień.

Momentem przełomowym w życiu Mochowej stał się dzień, w którym w ręce osiemdziesięcioletniej Poliny Wasiljewny Horn trafiła Księga Siły, rzadki okaz, na świecie znana jako Proletariacka.

Już drugi rok Horn cierpiała na demencję starczą. Ponieważ utraciła sprawność mowy, mało się odzywała, zachowała jednak umiejętność czytania. Słabo rozumiała słowa, choć potrafiła je składać ze znaków graficznych. Sens nie był jej już potrzebny. Z bezsenności Horn przeczytała całą Księgę Siły, spełniając dwa Warunki, i wstała jak Łazarz. Księga na pewien czas przywróciła jej wigor i częściowo rozum.

Usłyszawszy hałas, Mochowa weszła do sali i ujrzała dziką scenę. Oto Horn, zwykle leżąca w upapranej nocnej koszuli, dreptała teraz między łóżkami i chwytała wszystko, co jej wpadło w ręce. Nagle stanęła na środku i krzyknęła przeraźliwie, jakby wypluła korek z niemego gardła: „Ilja Erenburg!”, i zmuszając się do śmiechu, zachichotała. Potem słowa posypały się jak grad bijący o blaszany dach: „Dawno temu! Udało się! Wojskowy, wojskowy! Damski! Wilgotny! Damski! Który nazywa się, zapomniałam!!”. Próbowała nazywać napotykane przedmioty, ale pamięć słabo działała, więc Horn głośno opisywała ich cechy. Wyciągnąwszy sąsiadce poduszkę spod głowy, ryczała: „Kobuszka?! Kaduszka?! Mięciutkie, wygodne!! Zaspanka!”. A przewróciwszy pudełko z przyborami do szycia, wykrzykiwała: „Parstek, nieparstek! Żeby nie kłuć! Niekłujka!”.

Zaczęły się budzić inne staruchy, więc Mochowa postanowiła związać Horn i zrobić jej zastrzyk uspokajający.

Horn zobaczyła mętną strzykawkę w ręce Mochowej i oczy błysnęły jej złowrogo. Nie odważyła się zaatakować pielęgniarki, wybrała więc taktykę odwrotu. Niczym koza z łatwością skakała po taboretach i łóżkach, a młodsza od niej o pół wieku Mochowa po prostu nie nadążała. Wstydziła się swojej powolności i wyładowywała złość na obudzonych ze snu babkach, które śledziły gonitwę, uniósłszy się na łóżkach niby jakieś wańki-wstańki. Mochowa rozdawała na wszystkie strony siarczyste policzki, wiedząc, że skleroza nieszczęsnych staruszek jej nie wyda.

Mochowa długo biegała ze strzykawką za zwinną Horn, marząc o tym, żeby jak najszybciej wstrzyknąć jej podcinające rześkość lekarstwo. Wreszcie zapędziła ją do kąta i powaliła na szafkę nocną. Horn zaciekle się broniła, zrzuciwszy kapcie, drapała jak zwierzę czterema kończynami naraz. Rzęziła prawie do rzeczy: „Wybrudzisz mnie! Prostytutko! Zarazisz mnie! Ty kurwo! Ile ty masz lat?!!” – i haczykowate paznokcie, podobne do bursztynowych narośli, darły pielęgniarski fartuch Mochowej.

Po nocnym zastrzyku Horn leżała nieruchomo dwa dni, a kiedy trochę ożyła, trzeciego dnia wieczorem sięgnęła po książkę. Mochowa jej nie przeszkadzała, tylko co jakiś czas wchodząc do sali, słyszała urywane mamrotanie – to Horn monotonnie czytała.

Koło północy w sali znów rozległ się łomot. Historia się powtórzyła, z tą różnicą, że Horn miała jeszcze więcej siły i już nie uciekała, lecz stanęła do otwartej walki.

Po krótkim czasie staruszka leżała, przypięta pasami do łóżka, i dziko przewracała głową, na której puchło purpurowe stłuczenie.

Mochowa oberwała nie gorzej niż Lermontowski Mcyri w walce ze śnieżną panterą: na szyi, na twarzy, na piersiach i rękach krwawiły głębokie zadrapania. Ponieważ przesadnie dbała o swój wygląd, te rany ją rozwścieczyły.

Przyskoczyła do łóżka i z całej siły rąbnęła Horn w szczękę, aż poczuła, jak pod jej pięścią łamie się z chrzęstem proteza dentystyczna.

Starucha swoim spuchniętym językiem wypchnęła dwa odłamki i nagle całkiem sensownie powiedziała: „Nie bij mnie, Lizka!”.

Mochowa już podniosła rękę do kolejnego ciosu, kiedy… starucha powierciła się i dodała stanowczym głosem, rozbijając zdania na ryczące słowa: „Będę. Się słuchać. Czytaj. Książkę. Tam. Siła”.

Horn opowiedziała Mochowej wszystko, co sama zrozumiała z Księgi. Pielęgniarka nie od razu jej uwierzyła, ale obmyła staruszce ranę i przyłożyła zimny kompres. Przez cały następny dzień Mochowa coś obmyśliwała, po czym zgłosiła się na nocną zmianę poza kolejnością. Salową, która miała jej pomagać, puściła do domu.

Nie zamierzała czytać Księgi, liczyła, że zrobi to Horn, którą postanowiła obserwować. Ale rana źle wpłynęła na zdrowie pacjentki: kiedy działanie Siły dobiegło końca, Horn nie wróciła nawet do swojego poprzedniego stanu – zwiędłego półobłędu – tylko cały czas spała, postękując.

Usiadłszy blisko staruszki, żeby widzieć jej reakcję, Mochowa zaczęła czytać na głos. Okazało się to niełatwe, w miarę czytania miała coraz większą chrypkę, ulatniała jej się uwaga. Ale Mochowa, która skończyła liceum i wyższą uczelnię, umiała wkuwać.

Przed nocą zmogła Księgę. W sali panowała cisza. Mochowa spojrzała na Polinę Horn i aż podskoczyła. Starucha siedziała na łóżku, ze zwieszonymi nogami podobnymi do czarnych gałęzi.

„Lizka!” – ryknęła Horn, całkiem zresztą przyjaźnie, i z nadmiaru energii zaczęła się miotać po sali.

W ślad za nią powstawały inne staruchy. Mochowa zdrętwiała ze strachu. Księga jeszcze nie zaczęła na nią działać. Głośne czytanie, skierowane nie do siebie, tylko na zewnątrz, spowolniło efekt.

Pielęgniarka wyślizgnęła się na korytarz, zamknęła salę na klucz i przystawiła do drzwi krzesło, żeby przez oszkloną górną część futryny obserwować to, co działo się wewnątrz.

Widok był i straszny, i śmieszny. Staruchy wykonywały niesamowicie silne i zamaszyste ruchy rękami, jakby chciały same siebie objąć, nogi wyskakiwały do przodu podobnie jak u żołnierzy pełniących wartę przy Mauzoleum. Na ich twarzach pojawiały się coraz to nowe, najbardziej nieprawdopodobne grymasy. Raz po raz wyrzucały z siebie jakieś słowa: „Jelita”, „Zdrowie”, „Dokonania w pracy” lub po prostu chichotały.

I tak jak to robiła pierwszej nocy Horn, nazywały przedmioty z otoczenia.

„Łówek, kołówek! – wykrzykiwała kudłata kobiecina, patrząc na długopis. – Robić listy!”

„Żarównik!” – piszczała druga, gapiąc się w sufit.

Trzecia skandowała: „Dzbanecznik! Z cieplutką wodą!”.

Czwarta z budzikiem w ręku charczała: „Won! Won! Telewon! Nie pamiętam!” – Wreszcie ryknęła, wściekła: „Czasownik!”.

A gdy wpadały jedna na drugą, próbowały się ze sobą zapoznać: „Pani nazwisko? Anna Kondratjewna! Zapomniałam, co chciałam! Lat ile ma? A ja jestem Tarasenko! Nazwisko?! Krupnikowa. W ogóle to ładna była sukienka! I karmili dobrze! A co pani jadła? Pani nazwisko Alimowa? Galina! Alimoła? Przecież mówiłam, trawiłam, powiłam! Pani się nazywa Galina? Galiła. Daliła. Ile pani ma lat? Sześć i dwa ruble. Nie, trzy ruble!”.

Zobaczywszy przyklejoną do szyby twarz Mochowej, starucha z budzikiem zawołała krwiożerczo: „Lustro!”.

Strach Mochową opuścił. Poczuła Siłę. Teraz myślała już tylko o tym, jak spożytkować właściwość Księgi, która się właśnie objawiła. Na pewno nie zamierzała pisać sensacyjnego artykułu do jakiegoś medycznego pisma.

Jej myśli przerwało mocne uderzenie w drzwi. To pensjonariuszki utworzyły żywy taran, żeby wydostać się na wolność.

Nie bała się tego spotkania. Wiedziała, że rozbestwione pacjentki można uspokoić i podporządkować. Horn była tego przykładem. Mochowa już wcześniej przygotowała sobie pałkę – kawałek kabla z ciężkim nadzieniem z ołowianych drutów.

Drzwi drgnęły pod ciosem. Zaskrzypiały po linoleum kółka łóżek. Mochowa zrozumiała, na czym polegała taktyka, kiedy z futryny wyleciała szyba, a w pustym otworze zawisła starucha. Pancerna siatka łóżka zadziałała jak trampolina, podrzucając kobietę dwa metry w górę. W futrynie tkwiły jeszcze resztki szkła, którymi poraniła sobie brzuch. Rycząc z wściekłości, próbowała mimo wszystko pełznąć w dół. Krew tryskała na drzwi, rysując na nich zygzak w kształcie odwróconych do góry nogami Himalajów, i wydawało się, że starucha wypuściła czerwone korzenie.

Drugi desant był lepiej zorganizowany. Najpierw w stłuczonym oknie pokazała się szczotka, by wybić resztki szkła. Zaskrzypiała pancerna siatka, do otworu wleciała nowa starucha i zaczęła zsuwać się po drzwiach w dół, na korytarz.

Mochowa ogłuszyła ją pałką. Potem otworzyła drzwi i szybko cofnęła się o kilka metrów.

Staruchy, koziołkując, wypadły z sali i otoczyły pielęgniarkę. Horn stanęła pod drzwiami, pokazując, że nie bierze udziału w potyczce.

Baby wściekały się i wyły, ale bały się zaatakować. Każda, która szczerzyła zęby, jak gdyby szykując się do skoku, obrywała pałką. W końcu jedna, o nazwisku Rieznikowa, wzięła na siebie przywództwo.

Wystąpiła naprzód, odparła szczotką cios Mochowej. Gestem poprosiła o ciszę. Mochowa się nie spieszyła, pozwoliła jej się wypowiedzieć. Zabrzmiało coś podobnego do mowy: „Tu, po pierwsze, najważniejsze! Trzeba działać! Tak samo, jak u was, rano! Ja dzisiaj działałam, tego, zapomniałam! Ja dzisiaj bardzo źle działałam!”.

Staruchy odpowiedziały na ten mętlik aprobującym szumem, tylko Polina Horn z drwiną spytała: „Rieznikowa, jesteś mężatką?”.

„Od pięciu lat!” – odgryzła się tamta, po czym chwiejnym krokiem ruszyła ze szczotką na Mochową.

Świsnął ciężki kabel i z ust Rieznikowej chlusnęło na ścianę jakieś bure paskudztwo. Kiedy zamachnęła się po raz drugi, baby, pokwękując z niezadowoleniem, powlokły się do sali.

Pacyfikację udało się przeprowadzić bez większych ofiar – Rieznikowa miała złamaną szczękę, a ta, która nadziała się na szkło we framudze drzwi, odniosła głębokie rany na brzuchu. Obie chore zaniesiono do łóżek, Mochowa udzieliła im pierwszej pomocy.

Wkrótce działanie Księgi ustało i pensjonariuszki poprzewracały się jak nakręcane zabawki, w których skończył się naciąg.

Mochowa zawlokła ciała do sali i ułożyła je w łóżkach, po czym zmyła z drzwi krew i zamiotła szkło.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Strogacz – więzienie o zaostrzonym rygorze. [powrót]

Pachan – błatny cieszący się największym autorytetem w społeczności złodziejskiej, herszt. [powrót]

Szestiorka – więzień usługujący błatnym, czyli przedstawicielom wyższej kasty w hierarchii więziennej. [powrót]

MUZA SA

00-590 Warszawa

ul. Marszałkowska 8

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Konwersja do formatu EPUB: MAGRAF s.c., Bydgoszcz