Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Tytuł oryginału:Your Guide to Back Pain

Przekład: Magda Witkowska

Redakcja: Dorota Mazur-Dulęba

Projekt okładki: studio KARANDASZ

Copyright © 2005 by John Tanner

All rights reserved. Apart from any permitted use under UK copyright law, no part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopy, recording, or any information, storage and retrieval system, without permission in writing from the publisher or under licence from the Copyright Licensing Agency Limited. Further details of such licences (for reprographic reproduction) may be obtained from the Copyright Licensing Agency

Ltd, of 90 Tottenham Court Road, London W1T 4LP.

Copyright © 2011 for the Polish edition by MT Biznes Ltd.

All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2012

MT Biznes sp. z o.o.

ul. Oksywska 32, 01-694 Warszawa

tel./faks (22) 632 64 20

www.mtbiznes.pl

e-mail: sekretariat@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-7746-229-4

Konwersja do formatu EPUB:

Bezkartek.pl SA

Podziękowania

Podziękowania

Chciałbym podziękować Jenny Meltzer za opracowanie manuskryptu, dr. Peterowi Skew za jego cenne komentarze, a także licznym pacjentom, których doświadczenia i historie zostały tu wykorzystane i którzy okazywali mi wielką wyrozumiałość podczas pracy nad tą książką.

Z pozdrowieniami

Joh

Przedmowa

Przedmowa

Ta nowa książka, opublikowana we współpracy z Royal Society of Medicine, przedstawia aktualne, szczegółowe i praktyczne informacje na temat bólu pleców. Zawiera profesjonalne, ale przystępne porady oraz następujące wartościowe ramki.

Najważniejsze pojęcia - ułatwiają odnalezienie się w żargonie. Pytania i odpowiedzi - zawierają odpowiedzi na najbardziej palące pytania. Mity i fakty - rozprawiają się z błędnymi wyobrażeniami na różne tematy. Moje doświadczenia - przedstawiają rzeczywistość osoby cierpiącej na dane schorzenie lub jej opiekuna.

Książka ta nawiązuje do tradycji przystępnej popularyzacji precyzyjnej wiedzy, kontynuowanej przez Royal Society of Medicine, stanowi zatem przewodnik, dzięki któremu ty i twoja rodzina możecie poszerzyć swoją wiedzę i w ten sposób zyskać pewną kontrolę nad bólem pleców.

Peter Richardson

Director of Publications

Royal Society of Medicine

Chociaż dołożono wszelkich starań, aby książka zawierała w pełni rzetelne i aktualne informacje, to ani jej wydawca, ani autorzy nie ponoszą odpowiedzialności za błędy lub jakiekolwiek następstwa korzystania z treści w niej opublikowanych.

*W przypadku występowania poważnych lub utrzymujących się dolegliwości pacjent nie powinien podejmować próby autodiagnozy czy samoleczenia. Zawsze należy skonsultować się najpierw z lekarzem lub wykwalifikowanym terapeutą.*

Wprowadzenie

Wprowadzenie

Bóle pleców towarzyszyły człowiekowi od zarania dziejów i prawdopodobnie będą nam towarzyszyć również w przewidywalnej przyszłości. Ta książka ma na celu upowszechnianie wiedzy na temat różnych objawów bólu pleców związanych z problemami z kręgosłupem oraz dostępnych metod terapeutycznych, które mogą zostać zastosowane przez lekarza czy terapeutę, ale również przez samego czytelnika. Książka ma się stać źródłem nadziei dla osób przekonanych o tym, że ich problem został niewłaściwie zdiagnozowany lub zbyt pochopnie zbagatelizowany.

Książka ukazuje się, moim zdaniem, w bardzo dobrym momencie, ponieważ przedstawiciele służby zdrowia stopniowo zmieniają stosunek do dolegliwości mięśniowo-szkieletowych i wdrażają nowe, radykalnie odmienne strategie opieki nad pacjentami. Należy mieć nadzieję, że dzięki tym zmianom pacjenci uzyskają nie tylko dostęp do właściwej opieki i poradnictwa już na poziomie podstawowym, ale również szeroko pojęte wsparcie (nie tyle ze strony szpitali, ile raczej społeczności), a lekarze i terapeuci zdobędą wiedzę umożliwiającą poprawne diagnozowanie i leczenie bólów kręgosłupa oraz innych zaburzeń mięśniowo-szkieletowych.

Nie gwarantuje to oczywiście całkowitej wolności od bólu pleców, powinno jednak ograniczyć konsekwencje przewlekłych dolegliwości i spadku sprawności zarówno dla samego pacjenta, jak i dla społeczeństwa – tak aby więcej ludzi mogło czerpać satysfakcję z życia zawodowego oraz różnych form rozrywki.

Rozdział 1. Dlaczego ja?

Rozdział 1

Dlaczego ja?

„Dlaczego ja?”, to pytanie zadaje sobie wielu ludzi, którzy doświadczają ostrego napadu bólu pleców. W połowie tego typu przypadków ból pojawia się właściwie bez zapowiedzi, bez przyczyny. Po chwili zastanowienia nad wydarzeniami z poprzedniego dnia lub kilku dni niektórzy przypominają sobie o dziwnych skrętach lub innych działaniach, które mogły doprowadzić do nadwyrężenia pleców. Niektórzy wspominają o chwilowym, pozornie banalnym skrzyknięciu lub szarpnięciu w plecach. Wiele osób regularnie podejmuje danego rodzaju formy aktywności i w związku z tym nie potrafi zrozumieć, dlaczego akurat teraz spowodowały one dolegliwości ze strony pleców.

W drugiej połowie przypadków mamy do czynienia z pewnym dość oczywistym bodźcem, jakim jest nadwyrężenie pleców podczas podnoszenia ciężarów, na przykład przesuwania mebli lub pakowania czegoś o sporej wadze do bagażnika samochodowego. Czasami pacjenci wspominają o dolegliwościach bólowych lub kilku strzyknięciach, które najpierw nasilają się przez kilka godzin, a potem następnego dnia uniemożliwiają wstanie z łóżka. Powszechność zjawiska, jakim jest ból pleców, potwierdzają dane epidemiologiczne.

Do 80% populacji w pewnym momencie swojego życia doświadcza dolegliwości ze strony pleców. Z badań wynika, że w każdym roku pewne dolegliwości lub bóle pleców wystąpią nawet u 50% populacji. Wskaźnik ten określa się mianem chorobowości bólu pleców. Z dostępnych danych na ten temat wynika, że ból pleców to bardzo powszechne zjawisko (por. rys. 1.1).

Rysunek 1.1. Chorobowość bólu pleców w ciągu roku po ostrym napadzie (Von Korff, „Spine Journal”, 1991)

W zasadzie można by powiedzieć, że ból pleców to stan normalny dla przedstawicieli gatunku ludzkiego. Szczytowy moment występowania silnych bólów pleców po raz pierwszy przypada na okres między trzydziestym a pięćdziesiątym rokiem życia, przy czym różnego rodzaju typowe i powszechne dolegliwości bólowe w tym obszarze dotykają nawet 15% dzieci i młodzieży. Gdyby spojrzeć na to z odpowiedniej perspektywy, można by powiedzieć, że ból pleców to coś, co w pewnym momencie życia dotknie prawie każdego człowieka. Wiele osób zakłada, że duże natężenie bólu musi wskazywać na występowanie bardzo poważnego schorzenia. Dla uspokojenia tych obaw już teraz należy stwierdzić, że tylko w niespełna 1 procencie przypadków silne bóle pleców świadczą o występowaniu choroby lub stanu patologicznego. Innymi słowy, jest wysoce prawdopodobne, że dokuczający ci ból pojawił się na skutek zaistnienia jednej z wielu typowych przyczyn tego typu dolegliwości. Zapoznając się z kartą autodiagnozy zamieszczoną w Dodatku, możesz przeanalizować swoje objawy i na tej podstawie spróbować postawić robocze rozpoznanie.

Mit. Skoro ból pleców jest tak silny, musi wskazywać na poważne zaburzenia.

Fakt. Tylko jeden procent bólów pleców ma związek z poważną chorobą lub stanem patologicznym.

Podatność na bóle pleców

Czynniki fizyczne i zdrowotne

Kobiety są nieco bardziej podatne na bóle pleców niż mężczyźni, co może stanowić następstwo ciąży, porodów oraz opieki nad dziećmi (czyli dodatkowych obciążeń dla organizmu).

Można by przypuszczać, że prawdopodobieństwo występowania dolegliwości bólowych będzie miało związek z postawą ciała oraz codziennym obciążeniem pleców. Tymczasem badania nie potwierdzają istnienia takiej zależności – chociaż w kolejnych rozdziałach powiemy sobie, że odpowiednia postawa ciała i obciążanie kręgosłupa w sposób prawidłowy pozwala przyspieszyć proces rekonwalescencji i zmniejsza nasilenie objawów. Można by też przypuszczać, że dobra kondycja i siła fizyczna zapewniają ochronę przed dolegliwościami ze strony pleców. Okazuje się jednak, że to przypuszczenie również nie znajduje rzetelnego potwierdzenia naukowego. Z badań wynika natomiast, że praca nad kondycją i siłą mięśni pomaga zapobiegać ponownemu występowaniu ataków oraz zmniejsza dotkliwość przewlekłego bólu pleców. Bardziej podatni na tego typu dolegliwości są ludzie wysocy, z uwagi na większe obciążenie dla dolnej części kręgosłupa; co natomiast może zaskakiwać, jeśli chodzi o pierwszy napad dolegliwości bólowych, nie obserwuje się zwiększonego ryzyka w przypadku osób otyłych.

Pojawiają się natomiast kolejne dowody na to, że prawdopodobieństwo degeneracji dysków (krążków międzykręgowych) wzrasta u osób, u których dochodzi do odkładania się depozytów tłuszczowych, oraz u źle odżywiających się palaczy. To zjawisko może z kolei zwiększać prawdopodobieństwo występowania bólu pleców.

Czynniki związane z wykonywaną pracą

Badania epidemiologiczne dotyczące zapadalności i chorobowości w zakresie bólu pleców wśród pracowników fizycznych wskazują na istnienie zależności między natężeniem wysiłku fizycznego a prawdopodobieństwem wystąpienia bólu pleców. Pracownicy fizyczni wykonujący pracę bardzo obciążającą fizycznie częściej biorą zwolnienie lekarskie z powodu bólu pleców. Zjawisko to dotyczy w równej mierze pielęgniarek, jak i pracowników budowlanych. We współczesnym społeczeństwie wskaźnik chorobowości dla bólu pleców osiąga jednak tak wysoki poziom, dlatego że pracownicy wykonujący pracę w trybie siedzącym są narażeni na podobne ryzyko wystąpienia dolegliwości (por. rys. 1.2).

Rysunek 1.2. Bóle pleców a rodzaj pracy

Pracownicy wykonujący pracę zaliczającą się do środkowej kategorii, czyli pracę „umiarkowaną” (na przykład pakowacze, pracownicy handlu detalicznego czy pracownicy rolni), dość często skarżą się na bóle pleców i często zwalniają się z tego powodu z pracy. Jak wynika z przeprowadzonych niedawno badań, przyczyn tej względnie wysokiej zapadalności na bóle pleców i częstej nieobecności w pracy należy upatrywać nie tyle w rzeczywistym obciążeniu dla kręgosłupa czy niekorzystnym oddziaływaniu czynników ergonomicznych, ile raczej wśród czynników o bardziej subtelnym charakterze, takich jak podejście pracodawców do kwestii zwolnień chorobowych pracowników czy przepisów prawa pracy.  

Pytanie. Czy ból, który właśnie się pojawi, ma związek z moją pracą? 

Odpowiedź. Niekoniecznie. Istnieje wiele czynników, które mogą przyczyniać się do występowania bólu pleców. Jak wynika z badań, rodzaj wykonywanej pracy odgrywa tu tylko niewielką rolę. Niemniej jednak osoby wykonujące ciężką pracę fizyczną częściej korzystają ze zwolnień lekarskich z powodu bólów pleców niż inne osoby aktywne zawodowo. 

Pracownik korzysta z szerokiej ochrony, co skłania go do natychmiastowego zgłaszania tego typu przypadków. Często skutkuje to zaangażowaniem w sprawę osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo i higienę pracy oraz związków zawodowych. W takich przypadkach nierzadko pojawia się też kwestia winy.

Mit. Ból pleców pozbawi mnie możliwości wykonywania dotychczasowej pracy. Będę musiał zrezygnować z dalszej aktywności zawodowej albo zmienić pracę.

Fakt. Jeżeli chodzi o przewlekłe dolegliwości bólowe pleców, jednym z głównych czynników ryzyka jest niski poziom satysfakcji zawodowej. Stres, niezadowolenie wynikające z konieczności współpracy z określonymi ludźmi bądź przełożonymi, a także poczucie utraty kontroli lub autonomii we własnym środowisku pracy – to wszystko czynniki niekorzystnie wpływające na poziom motywacji i przyczyniające się do wydłużania okresów nieobecności w pracy, a także utrwalania się objawów i utraty sprawności fizycznej.

W dzisiejszej kulturze panuje specyficzne postrzeganie kwestii ryzyka, w związku z czym pracodawcę często obarcza się odpowiedzialnością za to, że pracownik odczuwa bóle pleców – nawet jeśli ten potknął się o dywan albo spadł ze schodów. Powstaje błędne koło, ponieważ dolegliwości bólowe i utrata sprawności stają się przyczynkiem do ubiegania się o odszkodowanie. Problem dodatkowo ulega nasileniu, gdy zachodzi potrzeba przekonania przedstawicieli odpowiednich organów o prawdziwości bólu. W takich przypadkach pacjent musi gromadzić dokumentację i poddawać się licznym procedurom diagnostycznym i leczniczym – co dodatkowo wydłuża proces powrotu do zdrowia. Ponadto pracodawcy oraz służby publiczne mają obowiązek chronić własne interesy. Ponieważ muszą dbać o to, aby obecna kontuzja pracownika nie uległa zaostrzeniu, zabraniają mu ponownego podjęcia wszystkich wykonywanych dotychczas obowiązków do czasu powrotu do pełnej sprawności. Oczywiście wiąże się to z przyjęciem skrajnie mało prawdopodobnego założenia, że przed pojawieniem się bólu pracownik cechował się stuprocentową sprawnością fizyczną.

Należy zatem podkreślić, że ten proces nie zawsze stanowi najszybszą drogę powrotu do zdrowia i dobrej kondycji. Oczywiście zdarzają się autentyczne zaniedbania, kiedy pracodawca zmusza pracownika do wykonywania przesadnie ciężkiej pracy lub gdy środowisko pracy stwarza realne zagrożenie wypadkiem, niemniej jednak takie sytuacje zdarzają się względnie rzadko. Mechanizm powstania bólu pleców w pracy jest dokładnie taki sam, jak w przypadku dolegliwości występujących po raz pierwszy w domu czy na boisku sportowym. Ból pojawia się na skutek nietypowego skłonu lub skręcenia ciała bądź też potknięcia.

Spis treści

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Podziękowania

Przedmowa

Wprowadzenie

Rozdział 1. Dlaczego ja?

Podatność na bóle pleców

Jakie są przyczyny występowania bólu pleców?

Ból pleców a praca

Rozdział 2. Co można poradzić na ból pleców?

Samopomoc

Korzystanie z profesjonalnej pomocy

Samopomoc

Rozdział 3. Poznaj swoje plecy i mechanizm ich działania

Diagnoza bólu pleców

Co konkretnie jest nie tak z twoimi plecami?

Selekcja

Co to jest zaburzenie?

Budowa i funkcja kręgosłupa

Stawy międzykręgowe

Rozdział 4. Skąd się biorą problemy?

Napięcie mięśni

Nadwyrężenie mięśni

Krążki międzykręgowe

Nadwyrężenia lub zaburzenia funkcjonowania stawów międzykręgowych

Kręgozmyk

Bóle pleców w dzieciństwie

Skrzywienie kręgosłupa

Ból pleców u osób starszych

Rozdział 5. Do kogo należy się zgłosić?

Tryb postępowania lekarza

Fizjoterapia, osteopatia, chiropraktyka

Rozdział 6. Badania i terapie

Nadal brak poprawy?

Który specjalista będzie idealny?

Wizyta u specjalisty

Na ile przydatne są zdjęcia rentgenowskie?

Na ile przydatne jest badanie MRI?

Tomografia

Scyntygrafia kości

Elektroneurografia

Terapie

Rozdział 7. Zabiegi chirurgiczne i leczenie bólu

Wskazania do leczenia operacyjnego

Alternatywy dla operacji dysku

Leczenie operacyjne

Przewlekły zespół bólowy

Leczenie bólu

Rozdział 8. Życie z bólem pleców

Pogodzenie się z rzeczywistością

Unikanie obwiniania innych

Własne tempo

Wyznaczanie celów

Koncentracja uwagi

Leki przeciwbólowe

Proste środki samopomocowe

Przebieg terapii z uwzględnieniem optymalnego czasu leczenia bólu pleców

Dodatkowa pomoc

Przydatne adresy w Polsce

Słowniczek

Dodatki