Poradnik klienta usług finansowych

Marcin Malinowski, Paweł Rudolf, Dorota Sowińska-Kobelak, Maciej Szupowski

PRAWA I OBOWIĄZKI CZŁONKÓW SKOK – ANALIZA PRAWNA

Warszawa 2014 – wydanie papierowe

Warszawa 2014 – wydanie elektroniczne

Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego

© Komisja Nadzoru Finansowego
Pl. Powstańców Warszawy 1
00-030 Warszawa
www.knf.gov.pl

Warszawa, styczeń 2014
Wydanie I

ISBN ePUB: 978-83-63380-61-8
ISBN Mobi: 978-83-63380-67-0

Skład wersji elektronicznych
INPINGO SA

Stan prawny na dzień: 1 stycznia 2014 r

Niniejsza publikacja wydana została w celach edukacyjnych w ramach projektu CEDUR. Informacje w niej zawarte mają wyłącznie charakter ogólny i nie stanowią porady inwestycyjnej.

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie decyzje inwestycyjne, podjęte przez czytelnika na podstawie zawartych w niniejszej publikacji informacji.

SPIS TREŚCI

WSTĘP – OGÓLNE INFORMACJE O SPÓŁDZIELCZYCH KASACH OSZCZĘDNOŚCIOWO-KREDYTOWYCH

Rys historyczny

Kasy dziś

Źródła regulacji spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych

Jabłka czy gruszki – forma prawna jako cecha wyróżniająca spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe oraz ich odrębność od banków spółdzielczych

Niezarobkowy charakter działalności kas

Członkostwo w kasie oraz kwestia więzi członkowskiej

Nadzór nad kasami i Kasą Krajową (wzmianka)

ŹRÓDŁA REGULACJI PRAW I OBOWIĄZKÓW CZŁONKÓW SPÓŁDZIELCZYCH KAS OSZCZĘDNOŚCIOWO-KREDYTOWYCH

Ustawowe źródła prawa

Pozaustawowe źródła prawa

OBOWIĄZKI CZŁONKÓW SPÓŁDZIELCZEJ KASY OSZCZĘDNOŚCIOWO-KREDYTOWEJ

Wniesienie wpisowego i udziałów

Wpłacenie wkładu członkowskiego

Posiadanie indywidualnego konta spółdzielczego

Obowiązek przestrzegania przepisów prawa, postanowień statutu i dbania o dobro kasy

Odpowiedzialność majątkowa członka kasy

PRAWA CZŁONKÓW KASY OSZCZĘDNOŚCIOWO-KREDYTOWEJ

Prawa członków kasy oszczędnościowo-kredytowej dotyczące korzystania z usług oferowanych przez kasę oszczędnościowo-kredytową – podstawowe informacje

Gromadzenie środków pieniężnych należących do członków kasy oszczędnościowo-kredytowej oraz przeprowadzanie rozliczeń finansowych na zlecenie członków kasy oszczędnościowo-kredytowej

Udzielanie przez kasę oszczędnościowo-kredytową pożyczek i kredytów

Umowa pożyczki zawarta pomiędzy skok a jej członkiem

Umowa kredytu zawarta pomiędzy skok a jej członkiem

Wydawanie pieniądza elektronicznego

Pośredniczenie przy zawieraniu umów ubezpieczenia

Pośrednictwo w zakresie zbywania i odkupywania jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych lub tytułów uczestnictwa funduszy zagranicznych, funduszy inwestycyjnych otwartych z siedzibą w państwach należących do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) innych niż państwo członkowskie Unii Europejskiej lub państwo należące do Europejskiego Obszaru Gospodarczego

Członek spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej jako konsument

Przeciwdziałanie praktykom naruszającym zbiorowe interesy konsumentów

Uprawnienia konsumentów wynikłe ze stosowania przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową nieuczciwych praktyk rynkowych

Uprawnienia członka kasy oszczędnościowo-kredytowej związane ze statusem konsumenta w rozumieniu ustawy o kredycie konsumenckim

Uprawnienia konsumentów związane z zawarciem na odległość umowy o usługi finansowe

Uprawnienia członka kasy oszczędnościowo-kredytowej do odstąpienia od umowy o kartę płatniczą, której wydawcą jest spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa

PRAWA CZŁONKÓW KASY WYNIKAJĄCE ZE STOSUNKU CZŁONKOSTWA W KASIE

Charakterystyka i kompetencje organów spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych

Zarząd

Komisja kredytowa

Rada nadzorcza

Czynne i bierne prawo wyborcze członka skok

Prawo do przeglądania protokołów obrad organów kasy i sprawozdań finansowych

Prawo do odwoływania się w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym od uchwał w sprawach wynikających ze stosunku członkostwa w kasie

SŁOWNICZEK

WSTĘP – OGÓLNE INFORMACJE O SPÓŁDZIELCZYCH KASACH OSZCZĘDNOŚCIOWO-KREDYTOWYCH

Spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe1 w sposób istotny zaakcentowały swoją obecność na rynku usług finansowych w Polsce. Czerpiąc z tradycji przedwojennej spółdzielczości kredytowej z jej najbardziej znanym przejawem, kasami Franciszka Stefczyka, do których część współczesnych kas nawiązuje z nazwy, oraz wzorców najprężniej rozwijających się amerykańskich unii kredytowych, a także powołując się na idee reprezentowane przez WOCCU2, kasy, wraz ze zrzeszającą je Krajową Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo-Kredytową3, tworzą wciąż rozwijający się, choć niepozbawiony problemów, sektor spółdzielczych instytucji depozytowo-kredytowych w Polsce. Od czasu, gdy zaczęły powstawać pierwsze kasy – niedługo po przemianach ustrojowych w naszym kraju – do dzisiaj, w istotny sposób zmieniła się zarówno skala oraz specyfika ich działalności, jak również otoczenie prawne, w którym funkcjonują. Z założenia niewielkie spółdzielcze instytucje, mające dostarczać tanie i nieskomplikowane usługi finansowe swoim członkom, rozrosły się do znacznych rozmiarów, co nie pozostało jednak bez wpływu na skalę ryzyka w ich funkcjonowaniu. Dziś kasy charakterem działalności i oferowanych usług przypominają coraz bardziej banki, a co więcej – konkurują z nimi w niektórych obszarach. Wciąż jednak w sposób zasadniczy odróżniają się od banków: przede wszystkim tym, że świadczą usługi tylko i wyłącznie dla swoich członków. Wszyscy członkowie danej kasy powinni przy tym mieć (przynajmniej z woli ustawodawcy) wpływ na funkcjonowanie kasy i prowadzoną przez nią działalność. Przepisy prawa regulujące tworzenie i funkcjonowanie kas wymagają jednocześnie, by byli oni połączeni szczególną więzią o charakterze zawodowym lub organizacyjnym – więzią, która definiuje kasę, ma zapewnić odpowiedni poziom bezpieczeństwa oraz zrozumienie przez władze kasy potrzeb jej członków. Choć, jak się wydaje, w działalności dzisiejszych kas kwestia więzi członkowskiej zeszła na drugi plan, sytuacja członka kasy, a zarazem jej klienta, jest wciąż znacząco inna niż sytuacja klienta banku (także spółdzielczego).

„Kasy, wraz ze zrzeszającą je Krajową Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo-Kredytową, tworzą wciąż rozwijający się, choć niepozbawiony problemów, sektor spółdzielczych instytucji depozytowo-kredytowych w Polsce.”

Jakie są zatem prawa i obowiązki członków spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych? Jak zmieniały się one w miarę rozwoju systemu skok i jego otoczenia prawnego? Wreszcie – czym różnią się od praw i obowiązków klientów innych, komercyjnych, instytucji finansowych oraz czy kasy dziś istotnie działają zgodnie z ideami spółdzielczości kredytowej? Autorzy niniejszej publikacji spróbują odpowiedzieć przynajmniej na część z powyższych pytań.

Jednocześnie warto dodać, że aktualne dane finansowe świadczące o kondycji finansowej nadzorowanych przez Komisję Nadzoru Finansowego4 od 27 października 2012 r. podmiotów systemu skok, a także informacje dotyczące tego nadzoru, są dostępne na stronach internetowych KNF pod adresem www.knf.gov.pl, w zakładce „Opracowania/Sektor kas spółdzielczych’’.

RYS HISTORYCZNY

Działające w Polsce spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe stanowią istotny element krajowego rynku finansowego. Ich podstawowym zadaniem, wynikającym zarówno z bogatej tradycji spółdzielczości kredytowej w Polsce i na świecie, jak i obowiązujących je regulacji prawnych, jest świadczenie podstawowych usług finansowych, przede wszystkim depozytowych, kredytowych i rozliczeniowych na rzecz swoich członków – głównie osób fizycznych połączonych więzią o charakterze zawodowym lub organizacyjnym. Cecha ta, w dużej mierze sprowadzająca się do tego, że klient kasy, korzystający z jej usług, jest jednocześnie jej członkiem, mającym wpływ na prowadzoną przez nią działalność (choćby realizując swoje uprawnienia na walnym zgromadzeniu kasy), jest jednym z najważniejszych – jeśli nie najważniejszym – aspektem odróżniającym kasy od pozostałych podmiotów działających na rynku finansowym udzielających kredyty i przyjmujących depozyty.

„Klient kasy, korzystający z jej usług, jest jednocześnie jej członkiem.”

Spółdzielczość kredytowa w Polsce ma za sobą długą tradycję. Już w końcu XVIII wieku funkcjonowały kasy pieniężne i magazyny wiejskie niosące pomoc gospodarstwom wiejskim dotkniętym klęskami żywiołowymi. Inicjatorem spółdzielczego ruchu kredytowego w Polsce był Franciszek Stefczyk, który w roku 1890 otworzył pierwszą kasę oszczędnościowo-pożyczkową w Czernichowie (Galicja). W okresie międzywojennym do kas Stefczyka, których liczba osiągała 3500, należało półtora miliona osób. Kasom Stefczyka przypisuje się znaczną rolę w rozwoju usług i drobnej przedsiębiorczości w świeżo odrodzonej Polsce. Rozwój ten przerwała druga wojna światowa5. Odrodzenie kas nastąpiło po przemianach ustrojowych w Polsce w pierwszej połowie lat 90. XX wieku. Nowotworzone kasy zapomogowo-pożyczkowe, nawiązujące do tradycji ruchu spółdzielczości kredytowej oraz inspirowane działającymi na świecie uniami kredytowymi, powstawały początkowo w zakładach pracy, na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych oraz ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze, działając na rzecz wyłącznie swoich członków.

Kolejnym etapem w rozwoju kas było uchwalenie w dniu 14 grudnia 1995 r. ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2, z późn. zm.)6. Na podstawie jej przepisów część zakładowych kas zapomogowo-pożyczkowych uległa przekształceniu w spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe: spółdzielnie kredytowe, służące własnym członkom poprzez realizowanie celu w postaci przyjmowania oszczędności i udzielania pożyczek w ramach kasy. Od tego czasu rozpoczął się szczególnie dynamiczny rozwój kas. W pierwszym etapie funkcjonowały one nadal głównie jako kasy zakładowe, których członków łączyła więź wynikająca z zatrudnienia w tym samym zakładzie pracy. Należy zwrócić uwagę, że ustawa o skok z 1995 r. w art. 6 przewidywała, że członkami kasy mogą być jedynie osoby fizyczne połączone więzią o charakterze zawodowym lub organizacyjnym, a w szczególności pracownicy zatrudnieni w jednym lub kilku zakładach pracy albo osoby należące do tej samej organizacji społecznej lub zawodowej. Zakładowy i środowiskowy profil nowopowstających kas zaczął się jednak zmieniać i stopniowo nabierały one charakteru międzyśrodowiskowego. Więź członkowska, wymagana przez przepisy ustawy i charakterystyczna dla całego ruchu unii kredytowych zaczęła tracić na znaczeniu: z więzi faktycznej, materialnej, istniejącej pomiędzy pracownikami zatrudnionymi w tym samym zakładzie pracy, czy też należącymi do tej samej organizacji społecznej lub zawodowej bądź też religijnej, przekształciła się w wielu przypadkach w więź o charakterze formalnym, opartą jedynie na obowiązkowym członkostwie członków kas w powstających w ramach systemu skok, często ogólnopolskich związkach bądź stowarzyszeniach. Przykładem takiego stowarzyszenia jest działające do chwili obecnej Stowarzyszenie Krzewienia Edukacji Finansowej (SKEF), przynależność do którego jest jednym z warunków stania się członkiem Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej im. Franciszka Stefczyka. Członkiem SKEF zostać może każda osoba fizyczna, a także osoby prawne w charakterze członków wspierających. Takie podejście do ustawowego wymogu więzi członkowskiej umożliwiło, z jednej strony, dynamiczny rozwój kas, pozbawionych wynikającego z materialnego charakteru więzi ograniczenia, które miało swój wymiar zarówno terytorialny, nie pozwalając działać poszczególnym kasom na większym obszarze, jak i osobowy, przejawiający się w niewielkiej liczbie członków poszczególnych kas. Od 1997 r. do końca III kw. 2013 r. liczba kas (wraz z oddziałami) wzrosła z 237 do 1948, liczba ich członków zaś – z 194 tys. w 1997 r. do 2 635 tys. na koniec III kw. 2013 r.7.

„Od uchwalenia w dniu 14 grudnia 1995 r. ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych rozpoczął się szczególnie dynamiczny rozwój kas.”

Z drugiej strony jednak, zmiana charakteru więzi członkowskiej z materialnej na formalną oraz skokowy wzrost liczby członków poszczególnych kas, jak i odejście od terytorialnej specyfiki działalności kas, spowodowały w znaczącej mierze utratę przez kasy tego, co stanowiło element bodaj najwyraźniej odróżniający je od banków – samopomocowy charakter, niewielką, bliską klientowi: członkowi, a zarazem udziałowcowi i klientowi kasy strukturę. Większe kasy rosły i coraz bardziej skalą i zasięgiem działania przypominać zaczęły banki – nie będąc jednocześnie poddane obowiązującym banki normom ostrożnościowym, pozostając także poza publicznym nadzorem oraz poza oficjalnym systemem gwarantowania depozytów. Wszystkie kasy z racji obowiązku nałożonego ustawą o skok z 1995 roku zrzeszone byty w Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo-Kredytowej, pełniącej wobec nich przede wszystkim rolę regulacyjno-lustracyjno-nadzorczą, oszczędności członków ubezpieczało natomiast należące do systemu skok Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych na podstawie dobrowolnych umów zawieranych z poszczególnymi kasami.

„Zmiana charakteru więzi członkowskiej oraz skokowy wzrost liczby członków poszczególnych kas spowodowały w znaczącej mierze utratę przez kasy tego, co stanowiło element najwyraźniej odróżniający je od banków.”

Sytuacja ta zmieniła się 27 października 2012 r., z dniem wejścia w życie nowej ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 2012 r. poz. 855, z późn. zm.)8, która wprowadziła państwowy nadzór Komisji Nadzoru Finansowego nad kasami oraz Krajową Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo-Kredytową. Nowelizacja tej ustawy, dokonana ustawą z dnia 19 kwietnia 2013 r. o zmianie ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych oraz niektórych innych ustaw, od 29 listopada 2013 r. zapewniła także członkom kas ochronę ich depozytów przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG), która to ochrona obejmowała wcześniej wyłącznie banki.

1Dalej również jako: „kasy’’ lub „skok”.

2World Council of Credit Unions, czyli Światową Radę Związków Kredytowych – ogólnoświatową organizację z siedzibą w Stanach Zjednoczonych, zrzeszającą związki spółdzielni oszczędnościowo-kredytowych poszczególnych krajów z różnych regionów świata.

3Spółdzielnia osób prawnych, zrzeszająca obowiązkowo wszystkie działające w Polsce kasy, do 2012 r. samodzielnie wypełniająca wobec nich funkcje nadzorczo-regulacyjne; dalej także jako: „Kasa Krajowa”.

4Organ administracji publicznej sprawujący nadzór nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, nadzór nad instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych, oraz nad sektorem spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych; dalej także jako „KNF”.

5Zob. H. Cioch, Zarys prawa spółdzielczego, Warszawa 2007, s. 131, http://www.skok.pl/o-skok/co-to-jest-skok/historia.

6Dalej także jako: „ustawa o skok z 1995 r.” lub „d.u.s.k.o.k.”.

7„Informacja o sytuacji sektora spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych w III kwartale 2013 r.” dostępna na stronie www.knf.gov.pl w zakładce „opracowania/sektor kas spółdzielczych’’.

8Dalej także jako: „ustawa o skok’’, „ustawa o skok z 2009 r.” lub „u.s.k.o.k.”.