OD REDAKCJI:

ZOFIA KALISKA — rocznik 1978. Mieszka w Gnieźnie. W 2003 roku ukończyła Wydział Historyczny UAM w Poznaniu. Po studiach pracowała dorywczo przez krótki czas jako bibliotekarz, a później w gnieźnieńskim Archiwum Archidiecezjalnym. Jak twierdzi autorka, prawdziwym powołaniem i pasją dla niej jest jednak pisarstwo. W 2006 roku wydała powieść dla młodzieży. Wkrótce ukaże się druga jej część. Pisze zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych.

„GDZIE CHRYSTUS NOSIŁ KORONĘ CIERNIOWĄ" — książka historyczna, oparta na notatkach kronikarza tamtych lat. Intrygi, miłość, mądry król, zachowanie dynastii i atmosfera średniowiecznego Bliskiego Wschodu — wszystko to pojawia się na kartach niniejszego opowiadania. W tym samym czasie damy w średniowiecznej Francji nie zabierały głosu, nie decydowały o swoim losie, nie wyrażały swojej opinii w sprawach państwowych. Tymczasem w Jerozolimie było inaczej. Kobiety były też królami. Większość przybywających do Jerozolimy francuskich rycerzy było wręcz zgorszonych rozwiązłością w zachowaniu obu płci i tak wielkim wpływem kultury arabskiej na Chrześcijan mieszkających w tamtym czasie w tamtych rejonach. Znane nam nawet z dnia dzisiejszego nazwy — Jerozolima, Tyr, Akka, Nabulus, Askalon, Jaffa — przewijają się przez cały tekst opowiadania.

„Gdzie Chrystus nosił koronę cierniową" opowiada o czasach i władzy ostatnich żyjących władców — rodzeństwa Baldwina i Sybilli — z dynastii Franków, która rządziła Jerozolimą przez kolejnych 90 lat. Autorka opowiedziała o upadku tego lewantyńskiego królestwa Franków.

Na kartach niniejszej opowieści znalazły się też słowa uznania dla charyzmatycznego i legendarnego władcy islamskiego Saladyna. Dla jednych był okrutny, dla drugich szlachetny. Tą swoją sprawiedliwością zyskał uznanie wśród współczesnych mu zarówno chrześcijan, jak i wyznawców islamu.

Historia „Gdzie Chrystus nosił koronę cierniową" zaczyna się w przeddzień narodzin jego pierworodnego dziecka, którym okazuje się córka Sybilla. Rok później na świat przychodzi następca tronu, Baldwin. Wtedy okazuje się, że Amalryk ma objąć tron w Jerozolimie po śmierci swojego brata Baldwina, ale Rada Baronów stawia jeden warunek — Amalryk musi zmienić żonę. Nikt nie chce ambitnej, przebiegłej i intrygującej Agnieszki na tronie Jerozolimy. Mądry i sprawiedliwy król zgadza się i przekonuje swoją dumną żonę, że jedynym sposobem, by jej dzieci kiedyś zasiadły na tronie Jerozolimy potrzeba tego jej poświęcenia. Agnieszka zgadza się, zostaje hrabiną Jaffy. Sybilla i Baldwin wyjeżdżają z ojcem do Jerozolimy. Amalryk zgodnie z życzeniem Rady Baronów zgadza się na małżeństwo z grecką księżniczką, Marią Komneną. Była dobrą macochą dla dzieci Agnieszki, która w pewnym momencie wkracza ponownie w życie swoich dzieci, po przedwczesnej śmierci Amalryka. Jej młodociany syn obejmuje tron. Wszystko wtedy toczy się już ku upadkowi.

WPROWADZENIE

Na przełomie XI i XII wieku uczestnicy pierwszej wyprawy krzyżowej, nazywani na Bliskim Wschodzie Frankami, założyli w Ziemi Świętej cztery feudalne państwa: Hrabstwo Edessy, Księstwo Antiochii, Królestwo Jerozolimskie i Hrabstwo Trypolisu.

Gdy w roku 1099 najważniejsza lewantyńska twierdza, Święte Miasto Jerozolima, znalazła się w rękach krzyżowców, niektórzy z nich mówili: „Żaden człowiek nie ma prawa nosić korony tam, gdzie Chrystus nosił koronę cierniową...". Toteż pierwszy jerozolimski władca, Lotaryńczyk Gotfryd z Bouillon, rządził nie jako król, tylko jako podległy Kościołowi namiestnik, tytułowany „Obrońcą Świętego Grobu". Rok później, po śmierci Gotfryda, koronowano jego brata Baldwina z Boulogne. Tak powstało frankijskie królestwo ze stolicą w Jerozolimie, gdzie przez blisko dziewięćdziesiąt lat miała panować dynastia lotaryńska, której ostatnim przedstawicielem była królowa Sybilla.

W CIENIU RACJI STANU

Klasztor w Betanii, luty 1172 rok

W wieku dwunastu lat Sybilla zupełnie nieoczekiwanie doszła do wniosku, że dokładnie wie, jak ma wyglądać reszta jej życia.

— Chcę być taka jak ty, ciotko. Nigdy nie opuszczę klasztoru, nie wrócę na zamek i nie wyjdę za mąż. Zostanę mniszką — zwierzała się sędziwej przeoryszy, gdy wczesnym przedpołudniem obie spacerowały po klasztornym dziedzińcu, szczelnie owinięte grubymi futrzanymi płaszczami, które doskonale chroniły je przed przenikliwym chłodem.

Tegoroczna mijająca już zima była wyjątkowo ostra jak na łagodny klimat lewantyński. Podobno najstarsi mieszkańcy Palestyny nie pamiętali tak wielkich mrozów. Nawet zamorscy pielgrzymi z Północy narzekali na oblodzone drogi i sypiące się z nieba śnieżyce, jakby w swoich stronach do tego nie przywykli.

Jowita spojrzała na kroczącą obok niej dziewczynkę bystrymi, błyszczącymi źrenicami, które w jej naznaczonej upływem lat, pomarszczonej i bezbarwnej twarzy wydawały się jedynym żywym elementem.

— Jeśli masz do tego powołanie...— zaczęła mówić, lecz nagle zamilkła. Zatrzymała się i skostniałą z zimna dłonią, ledwie przykrytą długim rękawem zakonnego habitu, ujęła ramię ciotecznej wnuczki.

— Lepiej już wracajmy do klasztoru. Właśnie sobie przypomniałam, że dzisiaj będziesz miała gościa.

— Gościa? — zdziwiła się Sybilla, ale równocześnie ucieszyła. — Czy to Nicefor, ciotko? Przyniósł dla mnie wieści z zamku?

Jowita przecząco pokręciła głową.

— Nie, to nie posłaniec twojej macochy. To ona sama ma tutaj przybyć.

Sybilla utkwiła w wiekowej zakonnicy szeroko otwarte oczy, które raptem zmieniły odcień ze stalowego na srebrzysty, jak zwykle, gdy była wzruszona, podekscytowana lub zaskoczona.

— Maria? To wspaniale, ciotko, stęskniłam się za nią... Ale przecież ona niedawno urodziła dziecko. Chyba nie powinna jeszcze podróżować... Może chce mnie stąd zabrać...

— Dowiesz się wkrótce — powiedziała przeorysza i energicznie ruszyła w stronę klasztornej budowli.

Szła tak szybko, że pochłonięta snuciem niezliczonych domysłów Sybilla z trudem za nią nadążała.

„Może coś się stało na zamku" — zastanawiała się, coraz bardziej podniecona i zarazem ogarnięta niewytłumaczalną, instynktowną obawą. W miarę jak zbliżały się do okazałego kamiennego gmachu, jej niepokój stopniowo rósł. Jakieś mgliste przeczucie podpowiadało jej, że tego dnia zdarzy się coś niesamowitego...

* * *

Dwanaście lat wcześniej

W początkach lat sześćdziesiątych XII wieku w Jerozolimie rządził król Baldwin, piąty z kolei frankijski monarcha, cioteczny wnuk założyciela państwa. Leżące na zachód od stolicy nadmorskie hrabstwo Jafy, jedno z jerozolimskich lenn, znajdowało się we władaniu królewskiego brata, Amalryka. Był to ojciec Sybilli. Gdy w 1160 roku przyszła ona na świat, Amalryk liczył dwadzieścia dwa lata i w dniu narodzin swojej córki czuł się najszczęśliwszym człowiekiem na ziemi, w przeciwieństwie do małżonki, Agnieszki z Courtenay, która na widok pierworodnego dziecka stwierdziła:

— Tylko córka... Nie o to się modliłam...

A potem dodała:

— Następnym razem postaram się urodzić syna... Nie, nie postaram się, ja go urodzę. Przysięgam!

— Ależ ja naprawdę jestem bardzo szczęśliwy, że mamy córkę — zapewniał ją Amalryk. — Nawet nie pragnąłem mieć syna... przynajmniej niekoniecznie teraz.

Zamiast odpowiedzi obrzuciła go wzrokiem, w którym mógł dostrzec coś w rodzaju politowania. Była od niego starsza przeszło dziesięć lat, miała za sobą bogatą przeszłość. Kiedy przed rokiem została jego żoną, dziwiono się dlaczego Amalryk — najbardziej wówczas pożądana partia w całym królestwie — zdecydował się resztę życia spędzić z niemłodą wdową, swoją daleką kuzynką, powszechnie słynącą z niepohamowanych ambicji, skłonności do intryg i nader swobodnych obyczajów.

Agnieszka wiedziała, że nie jest zbytnio lubiana ani wśród jerozolimskich elit, ani wśród zwykłych poddanych. Jej pozycja jako członka królewskiego rodu wydawała się równie wątpliwa jak jej reputacja. Wszystko mogłoby się zmienić, gdyby urodziła syna, gdyby dała potencjalnego następcę tronu krajowi zagrożonemu widmem bezkrólewia wobec bezdzietności aktualnie panującego monarchy. A tymczasem, zamiast oczekiwanego męskiego potomka, pojawiła się córka, która nie odziedziczy korony, tylko w najlepszym wypadku będzie rządzić jako regentka lub u boku męża, wybranego dla niej przez państwowych dostojników.

— Nie bardzo rozumiem, w czym widzisz tutaj powód do radości — odezwała się po dłuższej chwili irytującej ją ciszy. — To dziecko nigdy nie spełni naszych nadziei... Przynajmniej nie moich.

— Ale moje już spełniło, zjawiając się w moim życiu — odpowiedział ze śmiechem, wpatrując się niemal z uwielbieniem w spoczywające na jego rękach uśpione niemowlę, owinięte w zwoje białego płótna. — Zresztą — dorzucił nagle poważniejąc — może nie powinniśmy aż tak liczyć na to, że właśnie nasze dziecko kiedyś będzie królem. Baldwin jest jeszcze młody, ożenił się niedawno. Jeszcze może doczekać się syna.

Teraz Agnieszka roześmiała się, a był to śmiech szyderczy i zabarwiony jakimś pełnym wrogości poczuciem satysfakcji.

— Może doczekać się syna, mówisz — odparła. — Prędzej on doczeka się trumny niż syna. Całe dnie spędza albo na polowaniach, albo na szykowaniu się do jakichś niewiadomo komu potrzebnych wypraw, albo na negocjowaniu z tą zgrają intrygantów, którzy podają się za jego sojuszników. A wydawałoby się, że tak ubóstwia tę... bezwstydną schizmatyczkę. Biedna Teodora musi usychać z tęsknoty... i bardzo możliwe, że niebawem znajdzie sobie kogoś, kto zechce jej wypełnić długie chwile rozstania z twoim bratem...

Ale Amalryk ostatnich jej słów już nie słyszał. Znów całą jego uwagę pochłaniała nowo narodzona istotka, właśnie rozbudzona głosem matki. Zapadło długie milczenie. Agnieszka, zatopiona w ponurych rozmyślaniach, z rosnącą niechęcią spoglądała na męża i na małą Sybillę — to niecierpliwie wyczekiwane dziecko, które tak ją zawiodło już w pierwszej chwili swojego życia.

* * *

Przez następne miesiące dla hrabiego Jafy najważniejsza była jego córka, która rozwijała się zadziwiająco szybko, nie sprawiała żadnych kłopotów i — jak utrzymywał rozkochany w niej ojciec — z każdym dniem stawała się piękniejsza. Kiedy w początkach roku 1161 Agnieszka oznajmiła Amalrykowi, że znów jest brzemienna, ten zawołał:

— To wspaniale! Sybilla powinna mieć rodzeństwo. Będzie miała z kim się bawić.

W ostatnim tygodniu maja hrabina obdarzyła męża kolejnym potomkiem. Dziecko, urodzone o cały miesiąc za wcześnie, wydawało się tak słabe, że długo nie było wiadomo, czy uda się utrzymać je przy życiu. Agnieszka, chociaż w ciągu najbliższych dni nie mogła opuszczać łoża, przeżywała swój wielki triumf. Dotrzymała przysięgi, złożonej przed kilkunastoma miesiącami —wydała na świat syna!

Nowo narodzony chłopiec miał nosić imię Baldwin, tak jak jego stryj, król Jerozolimy. Zdecydowała o tym jego matka. Nie dlatego, żeby darzyła szczególną sympatią swojego szwagra, raczej było dokładnie odwrotnie. Po prostu postanowiła, że skoro Królestwem Jerozolimskim władało już trzech monarchów o tym imieniu, to jej syn będzie czwarty. Co do tego, iż on kiedyś zostanie królem, nie miała najmniejszych wątpliwości, przecież po to go urodziła.

Odtąd całe swoje siły, wszystkie ambicje, myśli i uczucia, do jakich tylko była zdolna, poświęciła temu wątłemu, chorowitemu dziecku. Córkę powierzyła niańkom, synem zajęła się osobiście z troskliwością, o jaką nikt nie podejrzewałby tej zimnej i wyrachowanej kobiety. A kiedy zauważała, że życie jej upragnionego męskiego potomka może być zagrożone i że nawet wysiłki medyków na niewiele się zdają — zabierała niemowlę do zamkowej kaplicy. Tam kładła je u stóp ołtarza, sama zaś — ona, która nigdy nikogo o nic nie prosiła — rzucała się na ziemię, uderzając głową o kamienną podłogę i z jej ust wychodziły błagalne słowa:

— Panie Boże, Zbawicielu nasz i Obrońco! Nie pozwól umrzeć mojemu synowi...

* * *

Sybilla miała trzy lata, gdy doszło do pierwszego przełomowego wydarzenia w jej życiu. Któregoś dnia do Jafy przybył goniec z Jerozolimy i niebawem po całym hrabstwie rozeszła się zaskakująca nowina: król jerozolimski niespodziewanie zmarł w wieku zaledwie trzydziestu dwóch lat, a na sukcesora wyznaczono jego młodszego brata — Amalryka. O ile sam następca tronu przyjął tę wiadomość z mieszanymi uczuciami, o tyle jego małżonka niemal odchodziła od zmysłów ze szczęścia i dumy. Ale jej radość nie trwała długo. W dzień poprzedzający wyjazd do stolicy na zamku w Jafie znów zjawił się posłaniec. Długi czas rozmawiał o czymś z Amalrykiem, który natychmiast po jego odejściu wezwał do siebie żonę. Przez chwilę nic nie mówił, tylko patrzył na nią wzrokiem tak dziwnym, że w końcu spytała zaniepokojona:

— Czy coś się stało? Czego chciał ten człowiek? Kiedy wyruszamy?

— Ty nie jedziesz... tylko ja — odpowiedział zduszonym głosem, najwyraźniej z trudem starając się opanować. — Jeśli ja mam zostać królem, musimy się rozstać...

— Jak to?! — zawołała, nie mogąc uwierzyć w to, co słyszy. — Nie mam z tobą jechać?! Nic nie rozumiem. Przecież jestem twoją żoną.

— Musisz przestać nią być, inaczej nie zgodzą się na moją koronację — przerwał jej, nie próbując już nawet taić zdenerwowania.

— Nie zgodzą się?! Kto się nie zgodzi?!

— Patriarcha i baronowie. Taki jest ich warunek. Jeśli nie zrezygnuję z małżeństwa z tobą, wybiorą kogoś innego.

— Patriarcha? Baronowie? Jakim prawem oni tego od ciebie żądają?! I jak mogą wybrać kogoś innego?! Przecież ty jesteś najbliższym krewnym Baldwina.

— Wiesz dobrze, że u nas nie więzy krwi decydują o sukcesji, tylko rada baronów. A oni uznali że...

— Że co?

— Że moja obecna małżonka nie nadaje się na królową.

Roześmiała się szyderczo. Amalryk ukrył twarz w dłoniach. Dopiero po dłuższym milczeniu podniósł głowę i zaczął tłumaczyć tak spokojnie, jak tylko w tej chwili potrafił:

— Dostojnicy jerozolimscy uważają, że nasze małżeństwo powinno zostać rozwiązane. Podobno jest to nawet uzasadnione przepisami kościelnymi... W końcu jesteśmy spokrewnieni...

— Co ty mówisz? Jakie to pokrewieństwo? Twój dziadek był kuzynem mojego dziadka. Gdyby wszystkie małżeństwa rozwiązywano z takiego powodu, rodzaj ludzki musiałby wyginąć!

— Tak czy inaczej, oni właśnie tego żądają...

— Oni tego żądają... A ty zamierzasz się poddać ich woli? Nic nie uczynisz, żeby bronić swoich praw...? I... moich? Po prostu chcesz mnie odprawić...? Jak zwykłą nałożnicę?!

— Nie zostawię cię z niczym. Zachowasz Jafę i Askalon ze wszystkimi tytułami...

— Ze wszystkimi tytułami? — powtórzyła wzgardliwie. — A jakie to będą tytuły? Nieprawa małżonka króla, rezydująca w jego dawnych włościach...? A nasze dzieci? Dzieci z nieprawego związku?! Czy twoi baronowie uznają je za bękarty?!

— Nie. Nasze dzieci będą miały zapewnione wszystkie prawa, należne królewskim potomkom. Taki był mój warunek.

To przesądziło sprawę. Po krótkim namyśle Agnieszka rzekła z rezygnacją:

— Więc jednak... Chociaż na to się zdobyłeś. I mówisz, że zachowam Jafę, Askalon i wszystko, co dotąd miałam? Czyli nic nie stracę, chociaż i nic nie zyskam... A właściwie to zyskam! Moje dzieci będą dziećmi króla, a ja zawsze będę ich matką. Niech zatem tak będzie... Jedźcie sami do Jerozolimy.

Następnego dnia Amalryk z dziećmi opuścił Jafę. Odtąd ich domem miała stać się odziedziczona po przodkach rezydencja, mieszcząca się w gmachu dawnego islamskiego meczetu Al.-Aksa, który wcześniej, przed muzułmańskim podbojem Palestyny, był żydowską Świątynią Salomona. Od początku stulecia ten zabytkowy budynek służył jako siedziba frankijskich monarchów.