SUZIE HAYMAN

WYCHOWUJEMY NASTOLATKA

CZYLI JAK BYĆ MĄDRYM I KOCHAJĄCYM RODZICEM

przełożył

Michał Konewka

Tytuł oryginału: Parenting Your Teenager

Redaktor prowadzący: Renata Kicka

Redakcja: Jolanta Chrustowska-Sufa

Korekta: Ewa Jachimek

Konsultacja merytoryczna: Agnieszka Pączkowska – psycholog, terapeuta dziecięcy; e-mail: agnieszka.gruszczynska@statek-psychologia.pl

Opracowanie graficzne: Eliza Goszczyńska, Grażyna Faltyn

Skład i łamanie: Joanna Królak

Ilustracje: Dorota Umińska

Opracowanie okładki: Krzysztof Zięba, TonikStudio.pl

Zdjęcie na okładce: © Hande Guleryuz Yuce (www.istockphoto.com)

Druk i oprawa: PAPER&TINTA Barbara Tokłowicz

Ta wersja elektroniczna: Masterlab/Lekkie-ksiazki.pl

First published in US 2008 by Hodder Education

Copyright © 2010 by Hodder Education

Copyright © 2010 Denise Tiran

Polish edition copyright © 2010 by Wydawnictwo Edgard

The trade marks TEACH YOURSELF and the logo for the Teach Yourself series are the property of Hodder and Stoughton Limited.

In UK: All rights reserved. Apart from any permitted use under UK copyright law, no part in this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopy, recording or by any information storage retrieval system, without permission in writing from the publisher or under license from the Copyright Licensing Agency Limited. Further details of such licences (for reprografic reproduction) may be obtained from the Copyright Licensing Agency Limited, of Saffron House, 6-10 Kirby Street, London ECiN 8TS.

In US: All rights reserved. Except as permitted under the United States Copyright Act of 1976, no part of this publication may be reproduced or distributed in any form or by any means, or stored in a database or retrieval system, without the prior written permission of the publisher.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną oraz kopiowanie na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym skutkuje naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji.

Wydawnictwo Edgard

ul. Postępu 12

02-676 Warszawa

tel./fax: (22) 847 51 23

edgard@edgard.pl

ISBN 978-83-7788-156-9

wydanie I

Warszawa 2010

Wstęp

„Każdy mały kociak zamieni się z czasem w wielkiego kocura”.

Ogden Nash

„Dwie rzeczy są w życiu pewne: śmierć i podatki” – powiedział niegdyś Benjamin Franklin. Nie można mu jednak przyznać całkowitej racji. Trzecią pewną rzeczą jest to, że każde dziecko stanie się kiedyś nastolatkiem. Czasy, kiedy w całym domu unosił się zapach mleka dla niemowląt, odejdą w niepamięć, a zamiast okrzyków radości i zadowolenia usłyszysz tylko pogardliwe: „Ale maaaaaaamo/taaaaaaato!”. Wydaje się, że w ciągu jednej nocy słodko brzmiące „kocham cię” zmienia się w zawistne „nienawidzę cię – rujnujesz mi życie!”. Przestajesz być tym, kto zna odpowiedzi na wszystkie pytania i umie rozwiązać każdy problem; twoje dziecko zaczyna cię teraz postrzegać jako osobę, która nic nie wie i „potrafi tylko rozkazywać”.

Nurtują cię pytania:

• co się stało?

• czy ni stąd, ni zowąd stałeś się okropnym rodzicem najbardziej niezdyscyplinowanego nastolatka na świecie?

• czy wszystko jest już stracone?

• dlaczego twój nastolatek zachowuje się w taki, a nie inny sposób?

• co tak naprawdę dzieje się z twoim dzieckiem?

• jak mu pomóc i nie stracić autorytetu?

Powodem konfliktów jest najczęściej fakt, że nastolatek chce jak najszybciej stanąć na własnych nogach. Musi on najpierw dobrze poznać własne potrzeby i odnaleźć swoją nową tożsamość, dzięki której raz na zawsze przestanie być dzieckiem. Kilkunastolatek to kandydat na dorosłego – powinien już samodzielnie walczyć z trudnościami i rozwiązywać swoje problemy. Dlatego też tak często towarzyszy mu potrzeba, by odseparować się od rodziców, ustanowić widoczną granicę i móc śmiało powiedzieć: „To jesteście wy, a to jestem ja. Nie gramy już w tej samej drużynie”. Granica ta jest dla niego czymś niezbędnym, nawet jeśli w gruncie rzeczy doskonale wie, że sprawia ci ból. Nie oznacza to oczywiście, że przez resztę życia będzie cię nienawidził i postępował wbrew tobie. Młody człowiek potrzebuje po prostu dużo czasu, by przygotować się do nowej roli dorosłego.

Niniejsza książka pomoże ci lepiej poznać twoje dziecko oraz przygotować się na ewentualne problemy związane z jego dorastaniem.

Znajdziesz tutaj również wiele przydatnych porad, dowiesz się m.in.:

• jak okazać troskę, a jednocześnie nie kontrolować za wszelką cenę;

• jak mądrze oceniać, który problem jest poważniejszy, i nie reagować tak samo np. na zbyt głośną muzykę oraz palenie papierosów;

• jak wykryć prawdziwe przyczyny zachowania nastolatka;

• jak zachować zdrowy rozsądek i nie brać na poważnie wszystkiego, co mówi nastolatek;

• jakich słów się wystrzegać, by nie zaognić sytuacji;

• jak skutecznie wykorzystać własne doświadczenia z dzieciństwa i okresu dorastania;

• jak nie przekładać problemów osobistych i zawodowych na życie rodzinne;

• jak nie wykorzystywać dziecka do realizacji swoich niespełnionych ambicji;

• jak dbać o siebie i prosić o pomoc, gdy jest potrzebna.

Pamiętaj, że przezorny zawsze ubezpieczony – wykorzystaj informacje zawarte w niniejszym poradniku, a mniej sytuacji nieprzyjemnie cię zaskoczy. Książka niech będzie dla ciebie wsparciem i pomocą w trudnym procesie wychowania, w którym chodzi o to, by dobrze się rozumieć i budować bliskie relacje. By nauczyć się wspólnie działać, a nie tylko reagować.

Rozdział 1. Czas na zmiany

Z tego rozdziału dowiesz się:

• jakie zmiany fizyczne poprzedzają okres dojrzewania i mu towarzyszą;

• jakie zmiany psychiczne i emocjonalne są związane z okresem dojrzewania;

• jakich zmian w zachowaniu dziecka możesz się spodziewać.

Rozwój fizyczny

Dorastanie to okres ciągłych zmian. Dzieci rosną – w mgnieniu oka niewinny bobas zamienia się w silnego niemowlaka – i kiedy postawisz obok siebie fotografie z różnych okresów życia swojej pociechy, zauważysz wyraźną różnicę. Zmiany fizyczne, które zachodzą podczas dzieciństwa, mają się jednak nijak do tych z okresu dojrzewania. Zmienia się wówczas nie tylko fizyczność młodego człowieka, lecz także jego mentalność, emocjonalność oraz stosunek do innych ludzi. W tej części postaramy się omówić charakter tych zmian. Podpowiemy również, co mogą zrobić rodzice, aby lepiej zrozumieć swoje dziecko i pomóc mu przetrwać ten trudny okres, jakim jest pokwitanie.

Symptomem kojarzonym najczęściej z wiekiem dojrzewania są zazwyczaj zmiany fizyczne, których się obawiamy, gdy dziecko zaczyna dorastać. Oczekiwanie na te zmiany budzi wiele różnych emocji, zarówno u rodziców, jak i samych nastolatków. Z jednej strony młody człowiek może się czuć zaniepokojony czy zawstydzony, czasem nawet pełen strachu o to, jak wpłyną one na jego wygląd. Z drugiej zaś strony może on oczekiwać ich z niecierpliwością, dopatrując się w nich choćby najmniejszych oznak wkraczania w dorosłość. Rodzicom także może doskwierać pewien niepokój, uczucie strachu i oczekiwania.

Rzeczywiste zmiany fizyczne a sposób, w jaki reaguje na nie młody człowiek, to dwie różne sprawy. To, co dla jednego nastolatka może być powodem do szczęścia związanego z rozpoczęciem nowego etapu w życiu, drugiemu może się kojarzyć z poczuciem straty. Bycie nastolatkiem oznacza wzięcie na siebie pewnej odpowiedzialności, wejście na nową ścieżkę prowadzącą ku upragnionej dorosłości. Świadczy to o tym, że kilkunastolatek przestaje być już dzieckiem, którym trzeba się opiekować i które nie jest świadome tego, co się z nim dzieje.

Jaką rolę odgrywają rodzice?

Jak w tym wszystkim odnajdują się rodzice? W dzisiejszych czasach w szkołach rozmawia się o wiele więcej na temat wieku dojrzewania i wychowania seksualnego niż jeszcze kilka czy kilkanaście lat temu. Niektórzy rodzice uważają, że wiedza w tym zakresie, jaką dziecko zdobywa w szkole, jest całkowicie wystarczająca, inni zaś wolą samodzielnie edukować nastolatka. Ani brytyjskie, ani amerykańskie szkoły nie są szczególnie otwarte na innowacje w tej dziedzinie, choć w Wielkiej Brytanii sytuacja powoli się zmienia. W Polsce edukacja w ramach wychowania do życia w rodzinie rozpoczyna się na poziomie szkoły podstawowej. Zajęć takich jest jednak zbyt mało, odbywają się zbyt późno i tak naprawdę niewiele wnoszą.

Nastolatki potrzebują niezbędnej wiedzy z zakresu edukacji seksualnej. Co więcej, muszą mieć całkowitą pewność, że mogą śmiało rozmawiać na temat swojego dojrzewania i prosić o niezbędną pomoc. Nauczyciele i rodzice są tymczasem przerażeni na myśl o tym, że mogłoby to spowodować lawinę pytań, na które być może nie umieliby odpowiedzieć, i dlatego zwykle unikają podobnych sytuacji.

Czy nastolatki boją się rozmawiać z rodzicami na temat fizyczności?

Rodzice niechętnie rozmawiają z dziećmi na temat zmian fizycznych zachodzących w okresie dojrzewania, gdyż z góry zakładają, że w odpowiedzi usłyszą tylko klasyczne „Dajcie spokój, wszystko już przecież wiem” (wypowiedziane ze złością, przewróconymi oczyma i lekkim zażenowaniem). Początkowo możesz spotkać się właśnie z taką reakcją, ale nie należy się tym szczególnie zrażać. Doświadczenie pokazuje, że nastolatki lubią rozmawiać ze swoimi rodzicami, i twoje dziecko także liczy na twoją otwartość. Nawet jeśli twierdzi, że o „tych rzeczach” wie już wszystko, to i tak znajdzie się zawsze kilka pytań, na które chciałoby uzyskać odpowiedź.

Czy samo rozmawianie o seksie może sprawić, że nastolatek zechce eksperymentować?

Nie ma żadnych przesłanek wskazujących na to, że samo rozmawianie o seksie będzie miało jakiś negatywny wpływ na twoje dziecko. Wiele dowodów wskazuje na coś zupełnie przeciwnego; w krajach takich jak Holandia czy Szwecja, gdzie kładzie się duży nacisk na edukację seksualną młodzieży, odsetek ciąż u nieletnich jest o wiele mniejszy niż w Wielkiej Brytanii czy USA. Co więcej, tamtejsze nastolatki znacznie później decydują się na rozpoczęcie życia seksualnego.

Jaka powinna być wiedza rodziców?

Nie musisz być wykładowcą uniwersyteckim, nauczycielem czy lekarzem. Nie musisz też znać każdego najmniejszego szczegółu na temat dojrzewania, aby pomóc synowi lub córce przejść przez ten trudny okres. Jako rodzic potrzebujesz jedynie pewności siebie i odwagi, dzięki którym będziesz mógł śmiało powiedzieć: „Nie wiem, ale może wspólnie spróbujemy znaleźć odpowiedź na to pytanie?”.

Należy pamiętać, że najbardziej istotną dla nastolatka kwestią są odczucia, które towarzyszą mu w obliczu zachodzących w jego życiu zmian. Wychowanie seksualne młodego człowieka opiera się w głównej mierze na zbieraniu nowych doświadczeń, wyciąganiu z nich odpowiednich wniosków i wyrabianiu sobie własnej opinii na dany temat.

Twoje dziecko powinno być pewne, że zawsze może zadawać ci pytania, a ty nie odprawisz go z kwitkiem, kłamiąc, zmieniając temat czy karcąc za to, że jest zbyt ciekawskie. Nastolatkowi nie przyjdzie nawet do głowy, że unikasz tematu, bo jesteś zbyt wstydliwy lub boisz się wyjść na kompletnego ignoranta. Prędzej zacznie uważać, że zadawanie takich pytań jest po prostu nie na miejscu, i będzie czuł się winny bądź nawet upokorzony. Wcześniej czy później przestanie zwracać się do ciebie o radę. Nie oznacza to oczywiście, że odpowiedzi na wszystkie pytania znajdą się same. Jeśli młody człowiek zwróci się do kompetentnego nauczyciela lub sięgnie po specjalistyczne książki czy magazyny dotyczące nurtujących go tematów, najprawdopodobniej znajdzie to, czego szukał. Niestety, źródłem informacji mogą być dla niego także koledzy z podwórka, którzy zwykle nie mogą popisać się większą wiedzą, lub media specjalizujące się w skandalach obyczajowych i seksualnych z udziałem gwiazd show-businessu, nie wspominając o stronach pornograficznych w Internecie.

Co nastolatek chciałby usłyszeć od swojego rodzica?

Dla każdego nastolatka niezwykle istotną kwestią są zmiany, które zachodzą lub dopiero pojawią się w jego życiu. Przypomnij sobie własne doświadczenia z czasów młodości. Czego się obawiałeś? W jaki sposób zmieniało się twoje ciało? Warto byłoby również odświeżyć wiedzę na temat wybranych zagadnień związanych z okresem pokwitania (więcej informacji znajdziesz w » „ Przygotuj się na zmiany”).

W tym trudnym dla nastolatka okresie bardzo ważne jest, abyś umiał zaakceptować jego nieco skomplikowaną naturę. Młodym ludziom bardzo często towarzyszy uczucie braku kontroli – nad własnym życiem, rodziną i relacjami z innymi. Częściowo wiąże się to z faktem, że tracą także kontrolę nad własnym ciałem. Być może dlatego filmy o zombie i uprowadzeniach przez UFO cieszą się tak wielką popularnością wśród młodzieży.

 Wskazówka

Traktowanie nastolatka jak równego sobie jest najlepszym sposobem, by wzbudzić w nim zaufanie i zachęcić do rozmowy. Nie oznacza to jednak, że możesz traktować go jak najlepszego kumpla. Nastolatki wybierają sobie przyjaciół w swoim wieku, a od ciebie oczekują umiejętności uważnego słuchania bez uciekania się do zbędnej krytyki czy osądów. Nie jest to jednak łatwym zadaniem, gdyż większość rodziców jest przyzwyczajona do ciągłego potępiania różnych zachowań i postaw dzieci. Takie podejście nie sprzyja prawidłowemu rozwojowi nastolatka.

Nastolatki bywają egocentryczne

Nastolatki oczekują również zrozumienia i akceptacji dla ich często irytującego zapatrzenia w siebie. Większość ludzi w tym wieku staje się często niezwykle zaabsorbowana sobą i swoim wyglądem. Godzinami potrafią wpatrywać się w łazienkowe lustro, pisać pamiętnik lub bloga. Tym sposobem odkrywają rzeczy, na które wcześniej nie zwróciliby większej uwagi. Młodzi ludzie są z natury niezwykle przewrażliwieni na punkcie swojego wyglądu, dostrzegają każdą, nawet najmniejszą niedoskonałość. Tkwią w przekonaniu, że cały świat kręci się wokół nich, dlatego z takim przejęciem podchodzą do każdej sprawy, często bujają w obłokach i mają huśtawkę nastrojów. Zawsze, kiedy wpatrujemy się intensywnie we własne oblicze, odnajdziemy coś, czego wcześniej nie dostrzegaliśmy; w taki sposób działa właśnie ludzka natura – uwielbiamy stwarzać problemy z niczego. Nie zdziw się więc, jeśli któregoś dnia twój nastolatek zacznie podejrzewać, że ma raka, guza mózgu czy jakąś inną nieuleczalną chorobę. Teraz może ci się to wydawać absurdalne, lecz dla młodego człowieka jest to naprawdę olbrzymi problem i powód do zmartwień.

 Wskazówka

Rodzice, którzy rozumieją, przez co przechodzi nastolatek, są dla dziecka olbrzymim wsparciem. Kiedy przypomnisz sobie czasy swojej młodości, z pewnością dostrzeżesz, że trapiły cię te same problemy i miałeś takie same potrzeby. Używanie w rozmowie zdań typu „Pamiętam, kiedy...” może się okazać bardzo pomocne. Zachowaj jednak ostrożność. Wiesz dobrze, jak bardzo denerwujące potrafi być ciągłe wtrącanie się komuś w zdanie z tekstami typu: „I ty to nazywasz problemem? Ja w twoim wieku...”. Dzielenie się z kimś doświadczeniem może być bardzo pouczające, ale i szkodliwe, jeśli robi się to nieumiejętnie.

Sekret tkwi w tym, aby zawsze mieć pod ręką miłe słowo i wiedzieć, kiedy można je komuś podarować. Twój nastolatek wcale nie chce, abyś prawił mu morały czy bezsensownie zgadywał, jak się czuje. Zadawaj pytania otwarte, czyli takie, na które nie można odpowiedzieć zwyczajnie „tak” lub „nie” (np. „Wszystko u ciebie w porządku?”). Zamiast tego spróbuj powiedzieć: „Wyglądasz na smutnego. Może opowiesz mi, co się stało...”.

W takich przypadkach bardzo pomocne mogą się okazać książki, ulotki oraz strony internetowe, na które możesz się powołać, udowadniając przy okazji, że faktycznie interesują cię problemy twojego dziecka.

Przygotuj się na zmiany

Miesiączka oraz tzw. mokre sny to zmiany najbardziej charakterystyczne dla wieku dojrzewania, o których powinno się mówić zarówno w szkole, jak i w domu. Niemniej w funkcjonowaniu kilkunastolatka zachodzi jeszcze wiele mniejszych zmian, o których często zapominamy, a które w dużym stopniu warunkują to, w jaki sposób przeżywa on trudny okres adolescencji. Wielu młodych ludzi nie jest świadomych tego, jak szybko i w jak dużym stopniu zmieni się ich wygląd fizyczny. Listy, które pojawiają się w czasopismach dla młodzieży, oraz apele lekarzy jednoznacznie potwierdzają tę tezę. Niejeden młody człowiek budzi się pewnego ranka i ze zdziwieniem zauważa, że jego szczupłe, zadbane i wysportowane dotąd ciało zmieniło się nagle w cielsko grubego, spoconego, owłosionego i brzydko pachnącego potwora.

Na czym dokładnie polega proces dojrzewania? Zazwyczaj utożsamiamy go z bardzo specyficznym etapem w naszym życiu: dla dziewcząt oznacza on pierwszą miesiączkę, dla chłopców natomiast mutację głosu i pierwsze sny erotyczne. Dojrzewanie to jednak długi okres i tak zasadnicze zmiany mogą pojawić się nawet kilka lat po jego rozpoczęciu. W przypadku dziewcząt proces ten zaczyna się zazwyczaj między 10 a 11 rokiem życia, u chłopców zaś w wieku 11 bądź 12 lat. Nie ma jednak co do tego określonej zasady: w przypadku obydwu płci dojrzewanie może się rozpocząć nawet rok wcześniej lub później.

Zmiany zachodzące w funkcjonowaniu chłopców i dziewcząt mają podobny charakter – między ciałami kobiety i mężczyzny jest więcej cech wspólnych niż różnic. Ważne jest, aby pamiętali o tym także rodzice. Nawet jeśli wychowujesz same córki bądź synów, rozmowa o zmianach fizycznych zachodzących u płci przeciwnej może przynieść bardzo pozytywne rezultaty.

Pierwsze oznaki dojrzewania

Jak rozpoznać, że dziecko dojrzewa? W przypadku dziewcząt charakterystyczny jest szybki wzrost oraz pojawienie się zarysu piersi. Ich sutki powiększają się i stają się ciemniejsze. Niebawem wykształci się u nich wyraźnie widoczny biust.

W przypadku chłopców pierwszym wyraźnym sygnałem jest pojawienie się zarostu oraz intensywny wzrost. W ciągu miesiąca nastolatek może urosnąć nawet o dwa i pół centymetra, przewyższając niekiedy swoich rodziców.

Dlaczego nastolatki są tak niezdarne?

Intensywny wzrost może sprawić, że nastolatek stanie się bardzo niezdarny. Istnieją dwa główne powody tych zmian. Pierwszym z nich jest szybki rozrost wszystkich partii ciała, a zwłaszcza dolnych i górnych kończyn. Dlatego też wykonywanie zwykłych, codziennych czynności, takich jak utrzymanie w dłoniach szklanki czy sztućca, staje się w pewien sposób utrudnione, gdyż mózg nie nadąża za tempem zachodzących zmian. Każdy nastolatek musi przyzwyczaić się do swojego „nowego ciała”, co jest niełatwym zadaniem.

Młody człowiek może po prostu wstydzić się swojego „nowego ciała”, jeśli wygląda zbyt dojrzale lub zbyt młodo jak na swój wiek, co może być powodem wielu nieprzyjemnych sytuacji i upokorzeń. Starając się ukryć zbyt duży biust, nastoletnie dziewczyny decydują się np. na noszenie płaszczy lub grubych swetrów nawet w lecie. To samo dotyczy również chłopców, którzy starają się ukrywać wszelkie oznaki odmienności, takie jak zbyt chude ramiona czy za mało owłosione nogi.

Ciągła krytyka i zwracanie uwagi mogą wzbudzić w nastolatku podejrzenie, że wszyscy go nieustannie obserwują, co wprawia go w jeszcze większe kompleksy. Tymczasem żadna krytyka nie sprawi, że jego działania będą bardziej rozważne, lecz utwierdzi go tylko w przeświadczeniu, że nie warto się starać, gdyż wysiłki i tak nie zostaną docenione.

Przyrost wagi

Nagły przyrost wagi jest kolejną wczesną oznaką wkraczania w wiek dojrzewania. Zarówno chłopcy, jak i dziewczęta zauważają, że ich sylwetka nieustannie się zmienia. U dziewcząt biodra stają się szersze, a uda bardziej zaokrąglone (co związane jest z przyrostem tkanki tłuszczowej). Twarz nabiera pełnego kształtu, a głos staje się nieco cieńszy.

U chłopców obserwujemy natomiast szybki rozrost ramion oraz mięśni, które stają się dodatkowo twardsze. Mutacja głosu zachodzi zazwyczaj dopiero pod koniec okresu pokwitania, kiedy jabłko Adama jest odpowiednio wykształcone. Pojawia się ona mniej więcej w tym samym czasie co pierwszy widoczny zarost. Zmiana barwy głosu ujawnia się zwłaszcza wtedy, kiedy w grę wchodzą silne emocje, takie jak radość lub złość.

Podobnie jak w przypadku dziewcząt, sutki chłopców zaczną się powiększać i zmieniać barwę na nieco ciemniejszą. Ta nagła zmiana w wyglądzie wywołuje bardzo często uczucie wstydu i zażenowania, gdyż chłopcy są przekonani, że powiększenie się biustu występuje tylko i wyłącznie u kobiet. Proces ten jest jednak całkowicie naturalny i fachowo określany terminem ginekomastia. Powiększanie się piersi nie oznacza oczywiście, że chłopiec zamienia się w kobietę lub cierpi na jakieś zaburzenia. Zazwyczaj proces ten ustępuje po kilku miesiącach, choć zdarza się, że trwa nawet od 12 do 18 miesięcy.

„Dziecięca pulchność”

Dziewczęta są z natury bardzo wyczulone na konieczność zachowania odpowiedniej wagi. W naszym społeczeństwie przyjęło się, że bycie szczupłym jest równoznaczne z atrakcyjnością fizyczną. Już od najmłodszych lat dziewczęta są bardzo zaniepokojone, kiedy zaczynają przybierać na wadze. Może kiedy sam byłeś nastolatkiem, powtarzano ci, że nie warto przejmować się zbędnymi kilogramami, gdyż rosnąc, nieustannie chudniesz. Dziś zapewne nie brzmi to już tak przekonywająco. Czy to oznacza, że twoi rodzice zupełnie nie rozumieli, przez co przechodziłeś, będąc nastolatkiem? Zapewnianie, że w lekkiej nadwadze nie ma niczego złego, nie przekona raczej młodej osoby, której potrzeba przede wszystkim akceptacji ze strony rówieśników i bliskich.

Być może warto spojrzeć na ten problem z nieco innej perspektywy. W warstwie podskórnej u dorosłej kobiety znajduje się więcej tłuszczu niż u dorosłego mężczyzny czy dziecka. Jest to uwarunkowane biologicznie. Natura zadbała o to, aby matka mogła wykarmić swoje nowo narodzone dziecko, nawet gdy doskwiera jej głód. Wyjaśnia to również, dlaczego kobiety są bardziej wytrzymałe od mężczyzn. Mężczyźni są z natury szybsi i silniejsi, ale w pieszym wyścigu na 80 km nie mieliby z kobietą żadnych szans. Przekazanie tej wiedzy dorastającej nastolatce byłoby zapewne dla niej dużym wsparciem w oczekiwaniu na to, aż jej ciało poradzi sobie z nadmiarem zgromadzonego tłuszczu.

Jak zachęcić nastolatka do zdrowego odżywiania i aktywności fizycznej?

Okres dojrzewania to doskonała okazja, aby zachęcić całą rodzinę do przejścia na zdrowszą dietę i do większej aktywności fizycznej. Dzieciom borykającym się z nadwagą bardzo trudno jest schudnąć i budowa ich ciała nie zmienia się nawet wówczas, gdy są już dorosłymi ludzmi. Szkoły starają się walczyć z problemem młodzieży, która uprawia coraz mniej sportu i coraz gorzej się odżywia. Promowanie zdrowego żywienia i aktywnego trybu życia przez szkołę może być jednak niewystarczające, w wielu domach bowiem nie przykłada się do tych kwestii większej wagi. Przejście na zdrową dietę może być doskonałą okazją do zmiany stylu życia nie tylko dla nastolatka, lecz także całej rodziny. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w » rozdziale siódmym.

 Wskazówka

Wychowując nastolatka, musisz być pewien, że swoim postępowaniem dajesz mu przykład, jak zachować się w różnych sytuacjach życiowych. Jeśli któreś z rodziców dopuszcza się zdrady, może to oddziałać na nastolatka demoralizująco. Być może błędnie zinterpretuje takie zachowanie, dojdzie do wniosku, że uprawianie seksu nie jest niczym zdrożnym: „Jeśli ty mogłeś sobie na to pozwolić, to nie powinieneś zabraniać tego mnie”. Niewłaściwym pomysłem jest też prawienie morałów na temat szkodliwości uzależnień, podczas gdy sam masz problemy z rzuceniem palenia czy alkoholem. Wychowywanie nastolatka to dobra okazja, aby przemyśleć swój stosunek do pewnych kwestii. Warto jest też dyskutować o tym z dzieckiem, aby pokazać mu, jak bardzo je szanujesz i że zależy ci na jego szczęściu. Możesz np. porozmawiać z nim wprost o różnych aspektach życia seksualnego, tak jak twoi rodzice rozmawiali niegdyś z tobą, bez względu na to, czy zastosowałeś się do ich rad, czy nie. Jeśli sam zdecydowałeś się uprawiać seks przedmałżeński i uważasz to za błąd, którego twój syn czy córka nie powinni popełniać, powinieneś ich przed tym ustrzec. Możesz np. powiedzieć, że miłość powinno się uprawiać z osobą, którą kochamy i która również darzy nas uczuciem. Nawet jeśli sam popełniłeś w życiu pewne błędy, dziecko na pewno doceni twoją szczerość i z pewnością wysłucha cię z większą uwagą.

Skóra i włosy

W okresie dojrzewania zmienia się także wygląd i szorstkość skóry. Skóra, która dotąd przypominała w dotyku delikatny meszek, ciemnieje i staje się bardziej chropawa. Owłosienie pojawia się głównie pod pachami, w okolicach narządów rozrodczych oraz na udach, nogach i ramionach. Bez względu na płeć włosy zaczynają rosnąć także na twarzy, klatce piersiowej oraz wokół sutków.

Intensywność owłosienia zależy głównie od przynależności do grupy etnicznej oraz indywidualnych czynników. Ludzie mieszkający w krajach położonych w rejonie Morza Śródziemnego czy w Azji lub mający żydowskie korzenie cechują się bujniejszym owłosieniem głowy niż np. przedstawiciele rasy negroidalnej czy kaukaskiej.

Owłosienie ciała jest jedną z niewielu cech, które bardzo wyraźnie wskazują na różnice między kobietą i mężczyzną. Utożsamiane jest zazwyczaj z męskością i u kobiety traktowane jako coś nienaturalnego. Zarost pod pachami czy w okolicach narządów rozrodczych kobiety budzi niekiedy pewien niesmak. Włosy na twarzy, plecach, pośladkach, nogach czy piersiach są często także postrzegane jako pewne odstępstwo od normy.

Dziewczęta, które borykają się z problemem nadmiernego owłosienia, są bardzo skrępowane, kiedy przychodzi im rozebrać się w obecności przyjaciół, rodziny czy lekarza; co więcej, są przekonane, że dzieje się z nimi coś niedobrego – zwłaszcza jeśli ich przyjaciele nie mają podobnych problemów.

Chłopcy reagują na pojawienie się owłosienia w zupełnie inny sposób: są dumni, kiedy ich twarz pokrywa się prawdziwie męskim zarostem, lub bardzo skrępowani, kiedy jest on ledwo widoczny.

Dokuczanie

Łatwiej jest komuś dokuczyć niż być tym, któremu dokuczają. Ludziom, którzy lubią się przekomarzać, często wydaje się, że są zabawni, i nie widzą nic złego w działaniu komuś na nerwy. Budzi to zupełnie przeciwną reakcję u osób, które są celem ataku: od prowokacji po irytację czy poczucie znieważenia. Nikt nie chciałby, aby się z niego ciągle wyśmiewano. Wbrew temu, jakie są twoje prywatne odczucia, dokuczanie nigdy nie ułatwia sytuacji, a wręcz przeciwnie, może poważnie utrudnić komunikację międzyludzką. Jeśli przekomarzanie się i dokuczanie sobie nawzajem to w twojej rodzinie chleb powszedni, zmień to, a już po miesiącu zauważysz pozytywne zmiany w waszych relacjach.

Dlaczego nastolatkom wydaje się, że brzydko pachną?

W okresie dojrzewania skóra staje się jedną z najbardziej aktywnych części ciała. Jest to największy narząd zmysłu (zajmuje powierzchnię ok. 1,5 m²), który pełni dodatkowo bardzo ważną funkcję ochronną. Nadmierna potliwość to dla młodego człowieka duży problem. Pot pojawia się w okolicach narządów płciowych, pod pachami czy na stopach, w dodatku przybiera charakterystyczny zapach.

Zarówno pot dorosłego człowieka, jak i nastolatka zawiera substancje chemiczne zwane feromonami. Feromony pełnią bardzo istotną funkcję w kontaktach międzyludzkich; często nie zdajemy sobie sprawy z tego, że to właśnie ludzki zapach wpływa bardziej na zainteresowanie drugą osobą niż doznania wzrokowe. Wraz z potem ciało nastolatka wydziela większe niż dotychczas ilości feromonów, co ma bezpośredni związek z popędem seksualnym. Dorastając, młody człowiek staje się bardziej wrażliwy na swój zapach i zapach innych ludzi. Pot to także doskonałe środowisko dla rozwoju bakterii. Większość nastolatków traktuje kwestię zachowania higieny osobistej zbyt przesadnie, obawiając się przykrego zapachu, który jest przecież naturalnym symptomem towarzyszącym procesowi dojrzewania.

Aktywność fizyczna oraz wysoka temperatura to tylko niektóre przyczyny nadmiernej potliwości. Wywołują ją także bardzo silne emocje, które zawsze towarzyszą pokwitaniu. Problemem dla nastolatka może się okazać także zwiększona aktywność umieszczonych w naskórku gruczołów łojowych.

Pryszcze i trądzik

Działając na zasadzie naturalnego nawilżacza, łój zapewnia skórze odpowiednią wilgoć i jędrność. Za jego wydzielanie odpowiedzialne są niewielkie pory ulokowane na całym ciele. W okresie dojrzewania produkcja łoju przez organizm może być tak intensywna, że niewielkie fragmenty skóry zaczynają pękać, blokując je. W taki sposób powstaje trądzik – największa zmora każdego nastolatka. Trądzik może przybierać różne formy: od białej grudki wielkości główki od szpilki po nieco ciemniejsze zaskórniki. Łój może doprowadzić również do infekcji skóry powodującej pryszcze.

Gruczoły łojowe rozmieszczone są głównie na twarzy, klatce piersiowej oraz plecach; to w tych miejscach najczęściej uwidaczniają się pryszcze.

Pojawienie się trądziku młodzieńczego ma ogromny wpływ także na psychikę młodego człowieka. Często zapomina on, że jest to bardzo powszechny problem, który dotyka aż dziewięciu na 10 nastolatków. Nadmierna produkcja łoju powodująca pryszcze to reakcja organizmu na zmiany hormonalne zachodzące w wieku dojrzewania; jest to cena, jaką trzeba zapłacić za dorosłość.

Trądzik dotyka częściej chłopców niż dziewczęta, co związane jest z produkcją testosteronu – męskiego hormonu płciowego. Możesz więc wytłumaczyć swojemu synowi, że pryszcze są tak naprawdę oznaką męskości i dojrzałości. Z córką nie pójdzie ci jednak tak łatwo, nawet jeśli faktem jest, że produkcja hormonów to zjawisko naturalne u obydwu płci.

Wielu nastolatków jest święcie przekonanych, że pryszcze są widocznym objawem braku higieny osobistej. Koledzy z klasy mogą wykorzystać ten fakt jako okazję do drwin i złośliwych komentarzy, choć w rzeczywistości sami mogą borykać się z podobnymi problemami. Ciemny kolor pryszczy nie ma nic wspólnego z brakiem higieny osobistej, lecz jest wynikiem zwykłej reakcji chemicznej. Fragmenty skóry blokujące pory przybierają ciemnobrązowy kolor przez kontakt z powietrzem. Częstsze mycie mydłem spowoduje tylko, że gruczoły będą produkować jeszcze większe ilości łoju, a co za tym idzie – na twarzy pojawi się więcej pryszczy.

Nie istnieje żadna niezawodna metoda leczenia trądziku. Trądzik nie jest efektem niezdrowej diety, przesiadywania do późnych godzin czy masturbacji i nie zniknie dzięki zimnym kąpielom czy porannemu joggingowi. Zdrowa domowa kuchnia, sport czy wysypianie się mogą oczywiście sprawić, że dziecko będzie szczęśliwsze – ale nie znaczy to, że pozbędzie się pryszczy. Jeśli poinformujesz je, że krosty na twarzy to naturalny objaw procesu dojrzewania, oszczędzisz mu wielu niepotrzebnych zmartwień. Dotkliwy trądzik może doprowadzić młodego człowieka do depresji i zachwiania poczucia własnej wartości. Kwestia podejścia rodzica do tego problemu ma w tym wypadku kolosalne znaczenie. To, co tobie może się wydawać tylko małą krostką, może być przyczyną niewyobrażalnej męki dla twojego nastolatka.

Dziwne ślady na skórze

Wiele obaw mogą budzić również inne ślady pojawiające się na skórze w okresie pokwitania. Na ciele mogą uwidocznić się delikatne, czerwone lub srebrne linie; u dziewcząt występują one najczęściej na piersiach, brzuchu i udach, u chłopców natomiast na ramionach, rękach oraz plecach. Linie te, nazywane rozstępami, obserwujemy zazwyczaj u kobiet ciężarnych i ludzi starszych; nie powinno więc dziwić, że ich występowanie może być dla młodej osoby dużym powodem do niepokoju. Prążki powstają w efekcie rozerwania się włókien znajdujących się pod skórą. Żaden krem, maść czy kosztowny zabieg nie zredukują ich ani nie zapobiegną ich powstawaniu, a zapewnią jedynie chwilę komfortu psychicznego osobie, która je stosuje. Jedynym pocieszeniem może być to, że linie te są praktycznie niezauważalne dla innych i wbrew obiegowej opinii stanowią naturalny „efekt uboczny” procesu dojrzewania.

Rozwój zewnętrznych narządów płciowych kobiety

Wraz z ogólnym wzrostem całego ciała w okresie dojrzewania rozwijają się również narządy płciowe. Z biegiem czasu skóra w miejscach intymnych ciemnieje i staje się bardziej szorstka, w miarę jak pojawia się na niej owłosienie.

U dziewcząt zmienia się przede wszystkim kształt genitaliów. Zewnętrzna część żeńskich narządów rozrodczych, srom, nie przypomina już ledwie widocznej, wąskiej szparki, którą wiele kobiet pamięta z czasów dzieciństwa. W wieku dojrzewania będzie się tam stopniowo pojawiał zarost i wraz z kształtowaniem się mons veneris – „wzgórka miłości” – srom będzie się stale powiększał.

Srom składa się z dwóch parzystych fałd skóry zwanych wargami sromowymi, które w okresie dojrzewania rosną i marszczą się.

Wargi sromowe mniejsze – część wewnętrzna sromu – są nieowłosione, a skóra, która je pokrywa, ma ciemniejszy i bardziej błyszczący kolor. Mają zwykle niezbyt estetyczny wygląd, zwłaszcza kiedy porównamy je z gładkim i zgrabnym sromem występującym u małych dziewczynek. Na zewnątrz znajdują się wargi sromowe większe, które pokryte są włosami łonowymi. Może się wydawać, że zewnętrzna część znajduje się nieco niżej niż wewnętrzna (lub na odwrót). U niektórych kobiet wargi sromowe mniejsze i większe mogą się różnić kształtem, grubością oraz barwą.

Wargi sromowe większe są naturalną ochroną najbardziej wrażliwej części kobiecego ciała – łechtaczki. Znajduje się ona w ciele kobiety od narodzin i rozwija się w okresie pokwitania.

Rozwój wewnętrznych narządów płciowych kobiety

Mniej więcej rok lub dwa lata po wkroczeniu w wiek dojrzewania w ciele kobiety zaczynają rozwijać się również narządy płciowe. Przysadka mózgowa zaczyna wysyłać hormony i inne substancje chemiczne przez układ krwionośny do macicy – łona, które powiększa się dwa razy i kształtem zaczyna przypominać gruszkę. Macica jest usytuowana w jamie miednicznej. Najłatwiej wyobrazisz sobie jej pozycję, gdy zaciśniętą pięść umieścisz na brzuchu w okolicy poniżej pępka. Właśnie w tym miejscu, mniej więcej 10 lub 15 cm w głąb ciała, znajduje się macica. W okresie dojrzewania następuje również rozwój jajników. Są to dwa gruczoły umieszczone w jamie miednicznej, które kształtem i wielkością przypominają dojrzałą śliwkę. Każdy jajnik zawiera prawie 100 tys. mikroskopijnych jajeczek. W optymalnych warunkach każde z nich mogłoby zamienić się w komórkę jajową, z której po zapłodnieniu powstaje nowy organizm. W praktyce jednak tylko ok. 400 komórek jajowych jest uwalnianych w trakcie życia kobiety.

Pierwsza miesiączka. I co dalej?

Pierwszym symptomem zbliżającego się okresu jest wydzielina z pochwy o charakterystycznym białym lub kremowym kolorze.

Pojawia się ona na kilka miesięcy przed pierwszym krwawieniem. Oczekiwaniu na pierwszą miesiączkę mogą towarzyszyć także skurcze, uczucie zmęczenia i bólu. To, jaka będzie barwa oraz gęstość krwi, zależy od indywidualnych cech organizmu kobiety. Dopiero po upływie ok. 2 lat okres zaczyna pojawiać się w regularnych odstępach czasu, zwykle co 26 lub 30 dni. W większości przypadków miesiączka trwa od 4 do 5 dni, podczas których z organizmu kobiety ubywa około pół szklanki krwi.

Każdego miesiąca na skutek sygnału wysyłanego przez przysadkę mózgową w jajnikach zaczyna dojrzewać od 10 do 20 jajeczek. W tym samym czasie macica, przygotowując się do zapewnienia zapłodnionej komórce jajowej dogodnych warunków do rozwoju, staje się grubsza i lepiej ukrwiona. Jest to naturalna predyspozycja organizmu mająca za zadanie zwiększyć szansę na zapłodnienie. Aby stosunek seksualny był dla kobiety łatwiejszy i zarazem przyjemniejszy, pochwa zaczyna wydzielać większe niż zazwyczaj ilości śluzu. Ma on piżmowy zapach i w odróżnieniu od typowej wydzieliny jest rzadszy i bardziej śliski w dotyku. Pomaga on nasieniu przedostać się przez szyjkę macicy i w ostateczności połączyć się z komórką jajową.

Kiedy przychodzi odpowiedni moment, komórka jajowa wydostaje się z jajników i za pomocą jajowodów przedostaje się do macicy. Proces ten nazywamy owulacją. Jeśli podczas tej trwającej nawet 7 dni podróży komórka jajowa połączy się z plemnikiem, może dojść do zapłodnienia. Kiedy zarodek zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy, kobieta zachodzi w ciążę. Zdarza się, że po kilku tygodniach lub nawet miesiącach jajo płodowe obumiera i dochodzi do poronienia. Przejawia się ono najczęściej w postaci normalnego bądź spóźnionego, bardziej obfitego okresu.

Niezapłodnione jajeczka kontynuują swoją drogę. Jeśli po upływie 14 dni od owulacji nie dojdzie do prawidłowego zagnieżdżenia się jaja w endometrium, z dróg rodnych wydostaje się krew, śluz oraz fragmenty złuszczonej błony śluzowej macicy. Proces ten nazywamy menstruacją. W większości przypadków jajeczkowanie następuje dopiero po kilku lub kilkunastu miesiącach od pierwszego okresu, stąd też wzięło się błędne przekonanie, że podczas pierwszego cyklu menstruacyjnego nie można zajść w ciążę. Możliwość zapłodnienia istnieje zawsze i powinna pamiętać o tym każda nastolatka, zanim zdecyduje się na rozpoczęcie współżycia seksualnego.

Rozwój płciowy u chłopców

Chłopcy osiągają dojrzałość płciową kilka lat później niż dziewczęta. Także i w tym przypadku olbrzymią rolę odgrywają podwzgórze oraz przysadka mózgowa. Wraz z pojawieniem się owłosienia powiększają się także narządy płciowe, a w jądrach zaczynają być produkowane męskie komórki rozrodcze – plemniki. Każdego dnia powstają one na nowo w procesie spermatogenezy. W jednym wytrysku może znajdować się nawet 300 tys. plemników. Co więcej, utrata jednego jądra nie oznacza, że mężczyzna stanie się bezpłodny (podobnie jest w przypadku kobiet, które mają tylko jeden jajnik). Podczas stosunku do narządów rozrodczych kobiety przedostają się miliony plemników, choć tylko jeden z nich może zapłodnić komórkę jajową.

Nasieniowody łączą jądra z dwoma niewielkimi gruczołami, które z kolei stykają się z prostatą. W pęcherzykach nasiennych plemniki mieszają się z płynem nasiennym z prostaty, tworząc mieszaninę, którą powszechnie nazywamy nasieniem. Składa się ono z ok. 98 procent płynu i 2 procent plemników. Nasienie może być magazynowane w pęcherzykach lub wydostać się na zewnątrz podczas masturbacji czy w czasie mokrego snu.

Erekcja towarzyszy chłopcom od urodzenia. O tym, jak często nastolatek odczuwa potrzebę wyładowania seksualnego czy miewa mokre sny, decydują czynniki indywidualne. Nie jest jednak niczym dziwnym lub nienormalnym, że w trakcie okresu dojrzewania chłopiec może masturbować się nawet kilka razy dziennie.

Chłopcy bardzo często mają problem z niekontrolowanym wytryskiem. U mężczyzny erekcja jest pierwszą oznaką podniecenia seksualnego. Ciało reaguje na bodźce szybciej niż mózg, dlatego czasem nawet sam widok, zapach, dźwięk czy myśl może doprowadzić do ejakulacji. Stan podniecenia może się zatem pojawić w najbardziej nieoczekiwanym miejscu i czasie.

Asymetryczność

Ciało ludzkie bardzo rzadko bywa doskonale symetryczne. Dojrzewający młody człowiek może czuć się zakłopotany, jeśli zauważy, że jakaś część ciała zupełnie odstaje od reszty. Takie dysproporcje występują niemal u każdego z nas, bez względu na płeć. Chłopiec może np. zauważyć, że jedno jądro położone jest nieco niżej niż drugie, dziewczyna natomiast, że jedną pierś ma cięższą od drugiej. Nierzadko dorosła kobieta odkrywa, że jedna pierś jest dwa razy większa niż druga. W wieku dojrzewania jedna część ciała może rosnąć szybciej od drugiej i czasem muszą minąć miesiące, aby wszystko wróciło do normy.

Piersi

Biust może być dla kobiety zarówno powodem ogromnej dumy, jak i przygnębienia. Zdjęcia nagiego biustu pojawiają się na co dzień w gazetach, telewizji czy Internecie, nic więc dziwnego, że nastolatki przywiązują do niego tak wielką wagę. Piersi różnią się od siebie kształtem i rozmiarem; niektóre są małe, inne jędrne, a jeszcze inne mają kształt gruszki. Wszystkie bez wyjątku są normalne.

Media odgrywają bardzo ważną rolę w ustalaniu standardów i wzorców zachowań. Jeśli więc w filmie pojawia się naga kobieta z nienaturalnie odstającymi sutkami, nastoletni chłopiec może dojść do wniosku, że tak właśnie powinny wyglądać idealne piersi. Sutek buduje tkanka jamista, która reaguje tylko wówczas, gdy działa na nią jakiś bodziec, jak bezpośredni dotyk, chłód, strach czy wysiłek fizyczny. W przeciwnym razie jest on płaski lub, w niektórych przypadkach, wklęsły. Niewiedza o tym może być przyczyną wielu nieporozumień i kłopotliwych sytuacji.

Masturbacja

W okresie dojrzewania zarówno chłopcy, jak i dziewczęta odkrywają rozkosz, jaką niesie ze sobą masturbacja. Podniecenie seksualne, a nawet orgazm może się pojawić, na długo zanim narządy rozrodcze odpowiednio się rozwiną. Choć lubimy dotykać się od dzieciństwa, to dopiero w wieku dojrzewania odkrywamy prawdziwą przyjemność masturbacji. Fantazje erotyczne towarzyszą wszystkim bez względu na płeć i wszyscy czerpią z nich taką samą radość.

Nastolatki widzą, że ich narządy płciowe powiększają się. Kiedy dziewczyna jest podniecona seksualnie, jej łechtaczka, wargi sromowe, piersi oraz sutki napinają się i stają się bardziej wrażliwe na dotyk. Podobnego uczucia doświadczy chłopiec, dotykając penisa lub jąder. Zaskakujące jest, że wielu ludzi postrzega masturbację jako coś anormalnego i niemoralnego. Dotyczy to głównie tych, którym wmawiano w dzieciństwie, że samogwałt ma bardzo szkodliwy wpływ na zdrowie.

Rozwój narządów rozrodczych – kształt i rozmiar

Rozwój narządów płciowych to temat drażliwy zwłaszcza dla dziewcząt. Każda zachodząca w organizmie zmiana, której nie możemy zobaczyć na własne oczy, budzi pewien niepokój. Niewiele nastolatek ma tyle samozaparcia, by stanąć przed lustrem i dokładnie przyjrzeć się swoim genitaliom.

A jeśli już decydują się na taki krok, to i tak najprawdopodobniej czeka je niemiła niespodzianka. Narządy rozrodcze dorosłej kobiety w niczym nie przypominają gładkich i kształtnych genitaliów małej dziewczynki: są pomarszczone i pokryte bujnym zarostem. Taki widok może sprawić, że nastolatka poczuje się bardzo nieatrakcyjna i utwierdzi się w przekonaniu, że żaden chłopiec nigdy nie będzie chciał jej dotknąć, co najlepiej obrazuje poniższy list:

 Przykład

„Mam nadzieję, że mój list nie będzie dla Pani dużym szokiem. Kiedy ostatni raz dotykałam się w miejscach intymnych, zauważyłam coś niepokojącego. Wyczułam wewnątrz siebie guza wielkości palca i jestem pewna, że może to być rak lub coś takiego. Co powinnam teraz zrobić?”

Nie jestem zszokowana – dotykanie się w miejscach intymnych jest całkowicie naturalne. Jest to zupełnie normalne, że młody człowiek lubi sprawiać sobie przyjemność w ten sposób. Jeśli chodzi o guza, którego wyczułaś, to mam dla ciebie dobrą wiadomość: to nie rak. Jest to szyjka macicy znajdująca się w przedsionku pochwy. Zapewne wcześniej myślałaś, że jest ona ulokowana nieco głębiej wewnątrz ciała. Nie ma więc powodu do zmartwień! Dobrze byłoby, gdybyś bardziej zainteresowała się budową swojego organizmu, aby uniknąć w przyszłości podobnych niespodzianek. Warto sięgnąć po dobrą książkę.

W odróżnieniu od dziewcząt chłopcy często porównują swoje narządy płciowe z przyjaciółmi i bardzo szybko dochodzą do wniosku, że duże jest piękne. Ci, którzy rozwijają się wolniej, mogą czuć się zatem gorsi, a nawet stracić wiarę w swoją męskość i sprawność seksualną. Warto zwrócić w tym przypadku uwagę na dwie istotne kwestie. Przeciętna długość penisa w stanie spoczynku powinna wynosić 7–11 cm, a podczas wzwodu (erekcji) 14–18 cm. Większość mężczyzn określa natomiast rozmiar swojego członka na 10,5 cm w stanie spoczynku i 15,5 cm w stanie erekcji. Długość penisa w stanie spoczynku nie świadczy jednak w żaden sposób o jego długości podczas erekcji. Mniejszy od przeciętnego penis w stanie spoczynku może zwiększyć swój rozmiar nawet sześciokrotnie, podczas gdy duży penis w stanie erekcji może po prostu zesztywnieć i wcale nie zwiększyć swoich rozmiarów.

Dlatego też chłopiec, który na pierwszy rzut oka wydaje się hojniej obdarzony od swoich kolegów, niekoniecznie musi być lepszym kochankiem. Co więcej, większość chłopców nie ma świadomości tego, że ich penis wygląda na mniejszego, gdy patrzą na niego z góry. Rozmiar penisa najlepiej mierzyć – lub porównywać – używając do tego celu dużego lustra.

Dla nastolatka rozmiar ma znaczenie

Rozmiar to oczywiście nie wszystko, choć wielu młodych chłopców (a także dorosłych mężczyzn) zupełnie o tym zapomina. Tylko nieliczni mogą z czystym sercem przyznać, że nigdy w życiu nie zastanawiali się, czy ich penis jest wystarczającej długości. Zamiast lekceważyć ten problem, nastolatkowi należałoby raczej uświadomić, że to miłość, troska, zrozumienie i wiedza stanowią o seksualnej atrakcyjności mężczyzny. Podobnie jak rozmiar, powodem do zmartwień może być także kształt członka. Naturalnym jest, że penis może przekrzywiać się w jedną lub drugą stronę, w górę lub w dół, zarówno w stanie erekcji, jak i spoczynku. Równie dobrze jedno jądro może znajdować się nieco niżej niż drugie, a tkanka mięśniowa budująca mosznę (worek, w którym ulokowane są jądra) może kurczyć się lub rozkurczać.

Nastolatek, który sięga po magazyny erotyczne czy przegląda nieodpowiednie strony internetowe, może czuć się zaniepokojony, jeśli jego penis nie jest idealnie prosty podczas erekcji. Może tkwić również w mylnym przeświadczeniu, że powinien mieć pełną kontrolę nad swoim ciałem. Chłopiec, który łatwo ulega podnietom, jest w stanie uwierzyć, że w przyszłości nie będzie umiał poradzić sobie z kontrolowaniem swojego popędu. W końcu zacznie unikać niektórych sytuacji bądź ludzi albo nosić workowate ubrania, aby za wszelką cenę nie pokazać, że dzieje się z nim coś niedobrego.

Okres u dziewcząt

Cykl miesiączkowy to temat, który interesuje chyba wszystkie dorastające dziewczęta. Każda nastolatka chciałaby wiedzieć, kiedy pojawi się u niej pierwszy okres, jakie uczucia temu towarzyszą oraz w jaki sposób sobie z nim radzić. Krew, która wydobywa się z ciała podczas miesiączki, nie różni się niczym szczególnym od zwykłej krwi i tak jak ona rozkłada się i zaczyna brzydko pachnieć w kontakcie z powietrzem. Nosząc podpaski, dziewczęta są narażone na przykry zapach. Nie chodzi tutaj o brak higieny osobistej, lecz naturalną reakcję biologiczną organizmu.

Ale także używanie popularnych wśród dziewcząt tamponów nie uwolni ich całkowicie od problemów. Sytuacja staje się skomplikowana, jeśli dotykanie miejsc intymnych sprawia dziewczynie dyskomfort lub boi się ona, że tampon może negatywnie wpłynąć na jej zdrowie. Większość kobiet nie wie, jak od środka wygląda budowa ich narządów płciowych, stąd też mogą się pojawiać obawy, że tampon zaklinuje się lub utknie wewnątrz pochwy. Rodzice często odradzają używania tamponu, gdyż ich zdaniem córka mogłaby zacząć interesować się seksem, na co jest przecież stanowczo za młoda, lub obawiają się, że tampon mógłby przypadkiem przerwać błonę dziewiczą. Zdezorientowana nastolatka może bać się zadawać ważne pytania, nawet jeśli używanie podpaski zamiast tamponu dyskredytuje ją w oczach znajomych.

Dziewictwo i pierwsze doświadczenia seksualne

Dziewicą lub prawiczkiem nazywamy człowieka, który nigdy nie współżył seksualnie. Wbrew powszechnym opiniom dziewictwo to nie tylko kwestia posiadania przez kobietę tzw. błony dziewiczej – cienkiego fałdu u wejścia do pochwy, który zostaje nienaruszony aż do czasu inicjacji seksualnej. Nauka zna przypadki kobiet, które urodziły się bez wykształconej błony dziewiczej lub u których błona została przerwana samoistnie nawet na długo przed okresem dojrzewania. Używanie tamponu nie uszkodzi błony dziewiczej; jego rozmiar jest o wiele mniejszy niż długość penisa we wzwodzie.

Rodzice często upierają się, że dziewczyna powinna zachować dziewictwo dla kogoś, kogo kocha i z kim ma zamiar zbudować trwały i silny związek. Dlatego też mogą postrzegać używanie tamponów jako bardzo ryzykowne, co dla ich córki może oznaczać lata pełne zakłopotania i wstydu oraz odrzucenie z grona znajomych. Jeśli obawiasz się, że twoja nastolatka może uszkodzić swoją błonę dziewiczą, zaproponuj jej kupno tamponów w najmniejszym rozmiarze (wielkością przypominających mały palec) i tubki nawilżającego żelu na bazie wody (nie wazeliny). Pokaż jej, jak należy używać tamponu, najlepiej przed lustrem i przy dobrym oświetleniu. Zmiana tamponu trzy razy dziennie (nawet gdy krwawienie nie jest intensywne) oraz higiena osobista skutecznie zapobiegną rozwojowi infekcji.

Rodzice i wychowanie seksualne

Edukacja seksualna rozpoczyna się już od dnia narodzin. Jeśli w twojej rodzinie zawsze otwarcie rozmawia się na tematy zmian fizycznych i emocjonalnych zachodzących w wieku dojrzewania, to bardzo możliwe, że nastolatek poradzi sobie całkiem nieźle w tym trudnym dla niego okresie i będzie miał do ciebie duże zaufanie. Jeśli natomiast rodzice traktują dojrzewanie jako temat tabu, ich dzieci również będą milczeć i szukać informacji na własną rękę. Każdy rodzic uczy swoje dziecko czegoś o dojrzewaniu. Pytanie tylko, czy lekcje te okażą się konstruktywne, czy też nie. Większość rodziców odnajduje się gdzieś pośrodku tych dwóch odmiennych postaw i pragnie stale nad sobą pracować.

Jak możesz pomóc twojemu nastolatkowi?

Nastolatek pragnie, abyś był przy nim i akceptował go takim, jakim jest. W obliczu zmian, jakie zachodzą w jego wyglądzie fizycznym, młody człowiek może czuć się samotny, zmieszany i odtrącony. Ostatnią rzeczą, jakiej mu trzeba, są dodatkowe powody do zmartwień. Czasem możesz mieć już serdecznie dość jego humorów i masz do tego pełne prawo. Pamiętaj jednak, że złe zachowanie i osobowość człowieka to nie to samo. Warto być tego świadomym i mieć odwagę powiedzieć np. „Kocham cię – zawsze i bez względu na wszystko, nawet jeśli nie podoba mi się to, co robisz...”.

Niestety, ciągłe unikanie trudnych tematów i zasłanianie się wstydem tylko pogarszają sytuację. Nastolatek, który nie jest do końca świadomy zmian zachodzących w jego ciele, może reagować na nie w różny, często nawet agresywny sposób.

Przykładowo chłopcy lubią stroić sobie żarty z koleżanek, u których pojawia się pierwsza miesiączka. Do takich sytuacji dochodzi najczęściej w szkołach, gdzie zajęcia wychowania seksualnego prowadzone są oddzielnie dla chłopców i dziewcząt (co w efekcie powoduje, że chłopcy stają się jeszcze bardziej dokuczliwi, a dziewczęta zażenowane i skrępowane). Traktowanie okresu jako tematu tabu przyczynia się właśnie do takiego stanu rzeczy. Menstruacja to nieodłączny element życia każdej dorosłej kobiety i nigdy nie powinien być postrzegany jako coś wstydliwego.

Im lepiej nastolatek rozumie sposób, w jaki zmienia się jego ciało, tym łatwiej radzi sobie w okresie adolescencji. Na pewno trudniej jest pomóc własnemu dziecku, jeśli my, rodzice, w okresie dojrzewania byliśmy pozostawieni samym sobie. Młody człowiek będzie się wstydził zadawania pytań; nie oznacza to oczywiście, że ich nie ma, ale że uważa je po prostu za niestosowne. Należy zatem upewnić się, że twoje dziecko wie, że zawsze może na ciebie liczyć. Pamiętaj, że aby być dobrym rodzicem, nie musisz być ekspertem w danej dziedzinie. Wystarczy, że umiesz jasno i szczerze powiedzieć: „Nie znam odpowiedzi na to pytanie... Chodźmy i poszukajmy jej razem!”.

 Zapamiętaj

• Nie musisz być nauczycielem czy lekarzem, aby pomóc swojemu dziecku. Otwartość i pewność siebie pozwolą ci głośno powiedzieć: „Nie wiem, ale może wspólnie uda nam się znaleźć odpowiedź”.

• Nastolatek musi mieć pewność, że może zwrócić się do ciebie z każdym pytaniem, a ty nie odprawisz go z kwitkiem, kłamiąc czy wymigując się od odpowiedzi.

• Młody człowiek potrzebuje przede wszystkim akceptacji i zrozumienia dla tego, co przeżywa w okresie dojrzewania. Pamiętaj jednak, aby nigdy nie pomagać mu „na siłę”.

• Osobowość człowieka a złe zachowanie to dwie zupełnie inne kwestie. Nastolatek musi wiedzieć, że będziesz kochać go zawsze, bez względu na to, co robi. Nie oznacza to jednak, że nie powinieneś otwarcie krytykować złego zachowania.

Nastolatek i prawo

Kodeks cywilny jasno określa, w jakim wieku młody człowiek staje się osobą pełnoletnią. Istotną kwestią, na którą zwracają uwagę zarówno rodzice, jak i nastolatki jest tzw. wiek przyzwolenia, czyli minimalny wiek, w którym człowiek może legalnie podejmować czynności seksualne z inną osobą. Różni się on w zależności od danego kraju.

• W Wielkiej Brytanii wiek uprawniający do współżycia seksualnego to 16 lat. Jedyny wyjątek stanowi sytuacja, kiedy partner jest osobą pełniącą odpowiedzialne stanowisko (np. nauczyciel) i ma powyżej 18 lat. W takim wypadku wnoszone jest oskarżenie o popełnienie przestępstwa.

• We Francji wiek, w którym osoba może legalnie współżyć seksualnie z osobnikiem tej samej lub przeciwnej płci, to 15 lat. W Polsce młoda osoba osiąga wiek przyzwolenia, kończąc 15 lat. Jeśli dwoje 14-latków współżyje seksualnie, nie jest to ścigane z urzędu. Jeśli natomiast nastolatek ma 16 lat i współżyje z 14-latką, może zostać za to pozwany.

• W Austrii wiek przyzwolenia to 14 lat. Nielegalne jest nakłanianie do seksu osoby poniżej 16 roku życia.

• W Paragwaju wiek przyzwolenia to 14 lat w przypadku osoby zamężnej i 16 lat, jeśli nieletni jest panną/kawalerem.

• W Nigerii młoda osoba osiąga wiek przyzwolenia wraz z ukończeniem 13 roku życia. Bez względu na wiek karalne są wszelkie praktyki homoseksualne.

• Wiek przyzwolenia w Japonii to 18 lat według prawa federalnego i 13 według prawa obowiązującego w danej prefekturze.

• W Stanach Zjednoczonych, podobnie jak w kilku innych krajach, prawo stanowe i federalne często nie są zgodne co do kwestii wieku przyzwolenia. W niektórych stanach, takich jak Michigan, Floryda czy Tennessee, stosunki homoseksualne są karalne, podczas gdy w Idaho i na Hawajach są one traktowane na równi ze stosunkami heteroseksualnymi. W USA wiek przyzwolenia wynosi zazwyczaj 16 lat i waha się w zależności od stanu; może być większy lub mniejszy, np. kiedy różnica wieku między partnerami jest niewielka lub osoba współżyjąca z nieletnim ma mniej niż 18 czy 21 lat.

W wielu krajach prawo reguluje również inne aspekty życia nastolatka.

Rozwój emocjonalny

W okresie dojrzewania ciało młodego człowieka zmienia się w bardzo szybkim tempie. Nastolatek intensywnie rośnie i przybiera na wadze. Każdy najmniejszy pryszcz na twarzy czy każda para dżinsów, z której już wyrósł, jednoznacznie wskazują na to, że nasze dziecko zaczyna dorastać. Zmiany fizyczne są bardzo łatwe do zaobserwowania. Dużo mniej widoczne, a o wiele ważniejsze, zarówno dla ciebie, twojej rodziny, jak i całego społeczeństwa, są przeobrażenia zachodzące w psychice młodego człowieka.

 Przykład

List, który otrzymałam od Lindy – mamy dwóch nastoletnich chłopców – wyraża zapewne obawy wielu rodziców:

„Co stało się moimi słodkimi, małymi dzieciakami? Kiedyś były bardzo posłuszne, miłe i kochające. Zazwyczaj pilnie się mnie słuchały. Dziś praktycznie nie możemy obejść się bez kłótni i krzyków. Wydaje mi się, że przy każdej okazji starają się zrobić mi na złość. Kiedy mówię, że podoba mi się jakaś piosenka, książka czy film, one od razu mnie wyśmiewają. Nie wspomnę już o tym, co dzieje się, gdy chcę je pocałować czy cokolwiek im zasugerować. Uciekają ode mnie i odpychają, krzycząc, że niczego ode mnie nie chcą. Czasem wydaje mi się, że nie poznaję własnych dzieci. Czuję się zupełnie bezużyteczna. Czym zasłużyłam sobie na takie traktowanie? Zawsze myślałam, że jestem dobrą matką”.

Najważniejsze różnice między dzieckiem a nastolatkiem

Dzieci lubią naśladować swoich rodziców. Uwielbiają patrzeć, jak gotujesz, sprzątasz, prowadzisz samochód czy rozmawiasz przez telefon, a później powtarzają te same czynności podczas zabaw. Jeśli więc lubisz rozmawiać, słuchać i bawić się ze swoim dzieckiem, odżywiasz się zdrowo i uprawiasz sport, to możesz być pewien, że twój syn czy córka przejmie wiele z tych postaw w przyszłości. Negatywnym wzorem do naśladowania są natomiast rodzice, którzy nie szanują się nawzajem, nadużywają alkoholu czy papierosów. Twoja postawa musi być dla dziecka przykładem, jak powinno się zachowywać w życiu. Jesteś całym jego światem, najważniejszą osobą w jego życiu. Jeśli pokazujesz dziecku, że ci na nim zależy, kochasz je i szanujesz, zyska na tym zarówno jego samoocena, jak i pewność siebie. Zdarza się jednak, że rodzice nie okazują akceptacji i miłości dorastającemu kilkunastolatkowi, co wpływa na jego poczucie wartości. Dziecko nigdy nie obwinia rodziców za to, że jest niekochane, ale dopatruje się winy we własnym postępowaniu. Równie ważny jest stosunek rodziców do innych ludzi, gdyż dziecko nieświadomie przejmuje wzorce zachowań społecznych. Jeśli rodzice są negatywnie nastawieni do pedagogów, policjantów czy osób starszych, bardzo prawdopodobne jest, że ich syn lub córka będzie postępować tak samo. Szczęśliwe dziecko to takie, które czuje się bezpiecznie, jest kochane i akceptowane przez najbliższych.

Zmiany emocjonalne zachodzące w wieku dojrzewania mają zupełnie inny charakter. W swoim liście Linda wspomina, że jej nastoletni chłopcy buntują się i stanowczo odrzucają jakąkolwiek próbę nawiązania przyjaznego kontaktu. W takich sytuacjach rodzic może dojść do wniosku, że zupełnie nie sprawdził się w swojej roli, i mieć do siebie pretensje, że wychował gromadkę najniegrzeczniejszych dzieci na świecie. U nastolatków takie zachowanie jest jak najbardziej naturalne!

Młodzieńczy bunt

Nastolatki z natury buntują się przeciwko rodzicom i nie zgadzają się z nimi w wielu kwestiach. Jest to bardzo specyficzna postawa dziecka w okresie adolescencji.

Buntując się, nastolatek tak naprawdę robi to, co do niego należy: uczy się, jak być dorosłym. Towarzyszy mu przy tym silna potrzeba swobody, odseparowania się od rodziców i samodzielnego kierowania własnym życiem.